DO JULII RYLSKIEJ
Warszawa, 23 X 1943
Wielce Szanowna i Droga Pani Julio!
Od przyjazdu Stasi z Krakowa wybieram się, a raczej zabielił m się do napisania listu, ale wciąż jakoś się nie składa. Stasia zastała mnie w łóżku, obstawiono mnie bańkami, które mi dobrze zrobiły, ale cóż, kiedy zanim naprawdę „wydobrzałem”, trzeba było wstać, gdyż pokazało się znów, że Stasia chodzi z gorączką 38,5. Z kolei ona poszła do łóżka i miało się zmartwienie, choć nie było to nic groźnego, po tym zaś przyszły inne zmartwienia, pod których wrażeniem żyjemy zarówno my, jak i całe miasto, przy tym troski znów innej, ale bardzo osobistej natury — jednym słowem upłynęło z dwa tygodnie, zdaje się równo dwa tygodnie, zanim zdołałem zabrać się do listu, choć i chmury nadal zaciemniają nasz warszawski horyzont (słyszę jednak, że i w Krakowie nie lepiej).
Skończywszy ten prolog, trochę z tych prologów, o których mówi Słowacki, iż czyni je Cerber w piekle, przystępuję z kolei do serdecznego podziękowania Drogiej Pani za pamięć o mnie, juk też za prześwietny placek, tudzież kawę, która, jak wiadomo, ludziom parającym się piórem jest — szczególnie w tych czasach — bardzo nieraz potrzebna, tylko że nie bardzo można sobie na nią pozwolić. Placek był świetny i, by tak rzec, jadłem nim Pani zdrowie, a tu raz jeszcze dziękuję serdecznie za tak wzruszający dowód pamięci. Bardzo też Pani dziękuję, że okazała się Pani taka dobra dla Stasi, która ponoć ciągle Panią nałaziła i „rozweselała” swym kocim miauczeniem. Stasia specjalnie miło wspomina te wizyty, a teraz wybiera się znów napisać do Pani, aby pogwarzyć listownie, ale także z pewną prośbą, którą już ona sama wyłuszczy.
A teraz parę słów o literaturze. Otóż przeczytałem Tobias and the Angel i przyznam się, że jestem rozczarowany. Uchodziło to przed wojną za najlepsze dzieło Bridie’a, sprowadziłem wówczas do teatru jeszcze wybór jego sztuk, który nie pamiętam już, czy zdołałem wręczyć Pani wraz z Tobiaszem. Ale jeśli Tobiasz jest najlepszy, to niewiele obiecuję sobie po innych, chyba że — jak to zwykle bywa — lepsze głos opinii uznał za gorsze i dopiero coś z nich wybrać by można.
Raziło mnie w Tobiaszu wiele rzeczy, zacząwszy od samej techniki, która pozbawiona jest w gruncie rzeczy tego, co zwie się kontrapunktem dramatycznym, obowiązującym i w komedii. Same dialogi bez celu dramatycznego, a tak świetny moment, jak obecność i interwencja Asmodeusza, zamienia się w po prostu głupią feerię, bez śladu obecności w samej dramo-komedii. Postacie zarysowane tak, że banalniej nie można. Tobit (stary ojciec) zlepiony z dowcipków i przeciwności, figura raczej farsowa, żona Anna, do zapchania pustych miejsc (jak żony). Sam Tobiasz, mała figurka, bez żadnej artystycznej racji istnienia, gdyż stopienie opieki archanioła z maluteńką duszyczką jest wysoce nieorganiczne i żadnego efektu psychologicznego czy komediowego nie daje. Ot, drobnomieszczanin angielski, nie bardzo mądry, ale pewny, że za nim stoją archanieli z mieczami. Bo przecież „wszystko się dobrze kończy”. Sara, banał na wschodnio; człowiek się dziwi, co sobie w niej Asmodeusz upodobał, a cały" kapitalny motyw demonizmu po prostu do luftu — nie ma go. Rafael, dostojny bęcwał, nie wiadomo dlaczego prowadzący tego osła Tobiasza przez przygody, które niby formują Tobiasza, ale niezręczność autora sprawia, że ostateczna „przemiana” jego jest czymś w rodzaju psychologicznego deus ex machina. A już szczytem banalności jest to zakochanie się Sary w Rafaelu, typowo drobnomieszczański wymysł i po drobnomieszczańsku załatwiony.
A morał sztuki? Pochwała maleńkiego człowieka, drobnego kupca, którym Jahwe się opiekuje, jego zdrowiem i majątkiem. Daleki jestem od tego, by nie rozumieć, czym może być pochwała małości, ale możliwa jest ona tylko przez to, że okazuje się, iż małość jest prawdziwą wielkością. Tylko w wymiarach, że tak powiem, mistycznych małość może znaleźć łaskę w oczach Pana. Ale tu ani śladu tego. „Trzeba się pogodzić, droga Saro, z małością świata i małżonka”, tego uczy Rafael. Czy po to trzeba zejść aż sprzed tronu Boga? Chyba wolne żarty rafaelskie! Po prostu drobnomieszczaństwo niniwsko-londyńskie jest poziomem, na którym się to wszystko dzieje, i takiż stąd morał. Parę słów o demonizmie, podejrzewam przepisanych z Bernarda Shaw (Mąż przeznaczenia), dowodzi tylko, jak ta sfera jest obca autorowi. Cały Tobiasz, to wypowiedź „lower middle class” i nic więcej!
Nieraz myślałem o tym motywie Sara-Asmodeusz-Tobiasz, bo to jeden z najciekawszych motywów Biblii. Ale nie wyobrażałem sobie, że można go ująć tak banalnie. A autor twierdzi jeszcze we wstępie, że ściśle trzymał się Biblii i jej obrazu! Znów powiem, wolne żarty. Chyba Biblii podzielonej bez reszty przez drobnomieszczaństwo. Dla Biblii sprawa z Asmodeuszem nie da się załatwić feerią.
Dla tych ogólnie wyrażonych przyczyn odradzam zajęcie się Tobiaszem. Po prostu „zu dumm” i nie potrafiłby rozruszać naszego „sense of humour”, bo jest zbyt prymitywny (Tobiasz). Czasem autor się sadzi (story Rafaela o Pickwicku), ale to tylko sadzenie się, nie koncepcja, nie styl.
Zajrzałem do Wilda Gesch[ichte] der modernen engl[ischen] literatur, ale nazwiska Bridie tam nie znalazłem. Widocznie pojawił się dopiero po roku 1932. Wiem jednak, że przez krytykę rodzimą był uważany za niepośledni talent, czego nawet śladów w tym utworze dostrzec nie mogę. I nie sądzę, bym był niesprawiedliwy. Zdaje się, że to drobnomieszczańskie gusta przedwojenne wyniosły go w górę. Tak samo zresztą, jak, zdaniem moim, Lawrence’a (tego od Chatterley).
Rozpisałem się tak o Tobiaszu, że nie ma już miejsca na „pozytywne” myśli o tym, do czego by się zabrać. Zresztą trudno nawet, bo i egzemplarzy nie ma. Może Priestley? Jedną z jego dwóch sztuk o czasie, raczej Conwayów. Przeczytam to na świeżo, bo mam, i napiszę. Czy Pani nie ma może książki Capka o Anglii? Chciałbym to przeczytać, bo ponoć bardzo dobra.
Kończę epistołę i zasyłam serdeczne pozdrowienia oraz ucałowania rączek.
W. Horzyca