DO LEONA KRUCZKOWSKIEGO
Toruń, dnia 23 kwietnia 1946 r.
Panie Ministrze!
Stosownie do życzenia Pana Ministra udałem się do Wrocławia wykorzystując kilka dni wolnych ferii wielkanocnych. Stan rzeczy, jaki zastałem, pozwolę sobie pokrótce przedstawić poniżej, zastrzegając się, że nie czuję się w prawie krytykować tamtejszej Dyrekcji i bynajmniej nie mam tego zamiaru. Mogę mówić tylko o tym, co widziałem i słyszałem.
Żadnego przedstawienia w teatrze wrocławskim nie widziałem, gdyż był to właśnie okres ferii wielkanocnych. Natomiast widziałem próby, czy raczej zabiegi około uruchomienia prób z Zemsty, której premiera miała się odbyć w pierwszy dzień świąt. Rolę Cześnika miał grać dyr. Bracki z Torunia, rolę Papkina dyr. Skąpski z Szczecina. Już sam ten fakt świadczy, że teatr wrocławski żadnego zespołu nie posiada i że wobec tego o takim konsekwentnym przeprowadzeniu linii repertuarowej mowy być nie może. Ale do tego stanu rzeczy dołączają się jeszcze szczegóły wręcz groteskowe. Zespół nie posiadał nikogo, kto by mógł grać Milczka, a raczej posiadał aktora, czasowo zaangażowanego, który oświadczył, że nie będzie grać Milczka, jeśli mu dyrekcja nie zapłaci dodatkowej i to dość wysokiej honoracji. Aktor ten postąpił zresztą podobnie w czasie występów Solskiego w Wrocławiu. Wobec tego dyr. Trzciński zwrócił się do poznańskiego teatru o wypożyczenie aktora na rolę Milczka. I rzeczywiście, przysłano mu niejakiego p. Jabłonowskiego, który, jak się pokazało, jest aktorem-amatorem, a z profesji urzędnikiem administracyjnym w teatrze poznańskim. Pan ów przyjechał do Wrocławia w Wielki Piątek, razem ze mną, i jak się przyznał, nigdy nie grał Milczka, a zaledwie zdołał się w ciągu paru dni poduczyć roli. I ten to p. Jabłonowski miał już w Niedzielę Wielkanocną brać udział w premierze Zemsty grając Milczka. Fakt ten mówi za siebie i świadczy, jak się ukształtowały stosunki pod względem artystycznym w teatrze wrocławskim. Nie chcę osądzać, kto ponosi za to winę, stwierdzam tylko, że tak jest i że w tych warunkach o jakimkolwiek poziomie mowy być nie może.
Jeśli chodzi o stronę administracyjną, to zarząd administracyjny spoczywa w rękach niejakiego p. Kabaj. Ów p. Kabaja był w czasie okupacji portierem w teatrze krakowskim i szoferem niemieckiego intendenta tegoż teatru. Jak mi mówiono, zespół techniczny (polski) teatru krakowskiego w czasie okupacji bardzo niechętnie utrzymywał stosunki z p. Kabają nie
dowierzając mu, podobno nie bez racji. Potem znalazł się p. Kabaja na wrocławskim bezrybiu i tu wyrósł na kierownika administracyjnego tego teatru. O pojmowaniu obowiązków jego, jako administratora teatru, świadczy jeden fakt, który bynajmniej nie jest tajemnicą, gdyż stał się przedmiotem pewnego rodzaju sporu pomiędzy dyr. Trzcińskim a Zarządem m. Wrocławia. P. Kabaja nie czując się pewnym w sprawach administracyjnych, zaprosił bawiącego w przejeździe w Wrocławiu suflera krakowskiego teatru, p. Hemzaczka, prosząc go, aby wtajemniczył go w arkana sztuki administracyjnej. Wtajemniczanie to trwało zaledwie trzy dni, po czym p. Kabaja ofiarował p. Hemzaczkowi 5 reflektorów z zasobów teatru dla teatru krakowskiego. Rada Załogowa teatru krakowskiego napisała list dziękczynny i sprawa się wydała. Zarząd m. Wrocławia bynajmniej jednak nie poczuł się dotknięty dowolnym 	dysponowaniem mieniem teatru wrocławskiego i z postępku p. Kabaj nie wyciągnął żadnych konsekwencji, mimo interwencji dyr. Trzcińskiego. Jest bowiem rzeczą wiadomą, że p. Kabaja cieszy się poparciem władz miejskich i że wszystko mu jakoś uchodzi. Nie będę powtarzał innych rzeczy, które słyszałem, wszystko jednak, co słyszałem, składa się na jeden osąd, że p. Kabaja jest najzupełniej nie na właściwym miejscu. To, że cieszy się on poparciem Zarządu Miejskiego, o co umie zabiegać, daje mu poczucie przewagi nawet w stosunku do dyrektora teatru. Że o jakiejś planowej i celowej administracji teatru nie może być w tych warunkach mowy, to rzecz jasna.
Kreskę bilansową pod działalność i artystyczną, i administracyjną tego teatru zechce Pan Minister już sam postawić. A zdaje mi się, że gra jest warta świeczki, gdyż teatr jest wspaniały, jeden z największych w Polsce, z doskonałą aparaturą świetlną nie spotykaną u nas, z możliwością realizacji wielkiego i największego repertuaru, jeśliby po temu była wola. Także i finansowo teatr wrocławski bynajmniej nie stoi na szarym końcu, gdyż komplet wynosi około 80000 złotych, a jak mnie mówił dyr. Trzciński, wpływy kasowe zbliżają się często do kompletu.
Uważam, że losy teatru wrocławskiego są jeszcze jednym przykładem fatalnego wpływu związania teatru z lokalnymi władzami miejskimi. Biorąc od strony miasta, jest ono odpowiedzialne za obecny stan teatru wrocławskiego, gdyż ono jest dysponentem, a dyr. Trzciński nie posiada nominacji Ministerstwa i działa tylko na zaproszenie i z polecenia władz miejskich. Jest to moim zdaniem niedopuszczalnym, aby tak ważna placówka jak Wrocław, znaleźć się mogła niejako poza zasięgiem polityki kulturalnej Ministerstwa i by tam, gdzie powinien istnieć teatr reprezentujący najlepsze wysiłki nasze w tej dziedzinie, istniał teatr, który jest tego zaprzeczeniem. Jeśli się dzieje to pod auspicjami miasta i miasto toleruje ten stan rzeczy, to nie pozostaje nic innego, jak natychmiastowa ingerencja Ministerstwa i wzięcie teatru wrocławskiego pod opiekę Ministerstwa. Gmina m. Wrocławia nie może się obruszyć na taką decyzję, gdyż to, do czego doprowadziła jej gospodarka, usprawiedliwia decyzję tę całkowicie.
Konkretnie biorąc proponowałbym natychmiastowe wysłanie do Wrocławia kontrolerów dla zbadania gospodarki we wrocławskim teatrze, którzy musieliby szczególną zwrócić uwagę na stan inwentarza, podobno szybko zmniejszającego się. Teatr, rzecz oczywista, żadnego spisu inwentarza nie posiada i kontrolerzy nie mieliby łatwego zadania chcąc stwierdzić, czy wszystko odbywa się według przepisów prawa.
Wynik badania kontrolerów zdaje się nie ulegać wątpliwości. Wobec takiego wyniku Ministerstwo musiałoby wyznaczyć Komisarza, który by ze strony Ministerstwa dozorował do końca sezonu pracę w teatrze wrocławskim. W końcu Ministerstwo musiałoby przejąć teatr wrocławski i uzależnić go od siebie w taki sam sposób jak teatr toruński czy katowicki, które również mieszczą się w gmachach teatralnych miejskich, ale uzależnione są nie od władz miejskich, ale od Ministerstwa Kultury i Sztuki. To ostatnie, zdaniem moim, jest podstawowym warunkiem, jeśli chodzi o uszanowanie stosunków teatralnych we Wrocławiu. Gmina jako gospodarz teatru egzaminu nie zdała i nie wydaje się, by w przyszłości, przynajmniej najbliższej, zdać potrafiła.
Jeśli chodzi o moją osobę, to mógłbym się podjąć prowadzenia teatru wrocławskiego, ale w tych warunkach, że byłbym zależnym tylko od Pana Ministra i Jego Ministerstwa. Wchodzić w grzęzawisko stosunków i stosuneczków lokalnych, uzależniać się od władz miejskich nie mających fachowego podejścia do sprawy, to byłaby tylko kontynuacja tej żałosnej wegetacji, jaką reprezentuje obecnie teatr wrocławski.
Jeśli chodzi o program teatru wrocławskiego, to jestem zdania, że z wielu względów jest on predystynowany do reprezentowania możliwie jak najwyższego poziomu naszej sztuki teatralnej. We Wrocławiu, na wielkiej scenie, uposażonej, jak na nasze warunki, wręcz znakomicie, można pokazać to, co mamy w dziedzinie teatru najlepszego. I pokazać trzeba. Musimy tam stworzyć przeciwwagę kulturalnym wpływom niemieckim, a to osiągnąć się da tylko w ten sposób, że pokaże się Wrocławowi i Dolnemu Śląskowi najlepszy teatr, na jaki nas dzisiaj stać. Myślę też, że niebawem teatr polski w Wrocławiu znajdzie o wiele mocniejsze podstawy niż posiada je dziś, miasto bowiem rozwija się, napływ ludności polskiej stale wzrasta, a publiczność wydaje się i zasobna, i kulturalna. To stwarza możliwość stworzenia rzeczywiście dobrego teatru, który, jak przypuszczam, wnet stałby się samowystarczalnym. Ale musi być to teatr dobry, z dobrym zespołem artystycznym, ze świadomą wolą kierownictwa. Inaczej będzie jeszcze jedną kompromitacją naszej kultury na Zachodzie.
Pozwoliłem sobie w krótkich słowach przedstawić Panu Ministrowi to, co widziałem i słyszałem we Wrocławiu oraz moje na to zapatrywanie. Jeślibym miał możność zrealizować ten plan, jaki pokrótce Panu Ministrowi powyżej przedstawiłem, a Pan Minister zechciał mi udzielić pełnego swego w tym względzie poparcia, gotów byłbym podjąć się prowadzenia teatru we Wrocławiu. Jeśliby jednak taka „reforma”, która uzależniłaby teatr tylko i wyłącznie od Pana Ministra i Jego Ministerstwa, nie była możliwa, to już raczej wolałbym pozostać w Toruniu, gdzie warunki są pod pewnym względem bardzo trudne, ale nie uniemożliwiają mi pracy.
Zechce Pan Minister przyjąć wyrazy najgłębszej czci i poważania.
W. Horzyca