DO JULII RYLSKIEJ
Toruń, dnia 16 maja 1947
Droga Pani Julio!
Serdecznie dziękuję Pani za zajęcie się moją osobą i łaskawe pośrednictwo, które niewątpliwie wiele Pani czasu zajmuje. Wczoraj otrzymałem drugi Pani list i chcę przedstawić szerzej, jak się moja sytuacja w tej chwili przedstawia.
Mówię do Stasi, że czuję się teraz trochę jak Piękna Helena, bo i tu mnie chcą, i tam mnie wołają, a ja stoję w środku i tylko się uśmiecham. Bo po prawdzie niewiele więcej zrobić mogę. Wojewoda poznański, tamtejsza Wojewódzka Rada Artystyczna i miasto molestują ministra Dybowskiego, by oddał mi teatr poznański, przy czym Stoma miałby ustąpić. Rozmawiałem w tej sprawie nawet z Wicewojewodą poznańskim, ale Stoma nie ma zamiaru opuszczać Poznania i broni się jak lew, opinia kół kulturalnych jest jednak blokiem przeciwko niemu. Ja w tej sprawie nawet palcem nie kiwnąłem, ale przyjechali do mnie ofiarując mi poznańską koronę teatralną. Jak się to wszystko skończy, nie wiadomo. Także w Toruniu społeczeństwo tutejsze okazało niespodziewanie duże zainteresowanie tym, żebym tu został, przy czym nie obyło się bez wręcz wzruszających manifestacji, jak np. że młodzież zwróciła się z memoriałem do ministra, aby udzielił mnie odpowiedniej subwencji i umożliwił mi pozostanie w Toruniu. Ja osobiście do Torunia bardzo się przywiązałem i wcale nie uważam, że jestem na głębokiej prowincji, jak się to wydaje wszystkim niemal moim aktorom. Mimo bowiem prowincjonalności mego teatru, dosyć o nim dziś szeroko mówią w Polsce, co świadczy, że nie jestem znów na takim odludziu. Chętnie więc pozostałbym w Toruniu skłaniają mnie do tego różne tutejsze wysokie osobistości z Wojewodą na czele, ale boję się, że znowu zostanę finansowo na lodzie, tak jak to było w tym roku.
Co się zaś tyczy Krakowa, to mam właściwie największe obiekcje. Zdaję sobie z tego sprawę, że życie w tym teatrze nie byłoby bynajmniej łatwe. Kontrola Rady Miejskiej nie należy do przyjemności, kontrola tamtejszych literatów stanowi jeszcze mniejszą przyjemność, a nie wiadomo jeszcze, jakie jest stanowisko zespołu, który może także na mnie patrzeć krzywym okiem? Jeśli mam się już ścierać, to wolę już sto razy ścierać się tu w pracy artystycznej, aniżeli w Krakowie na paraliżowaniu wszelkich intryg i intryżek. Oczywiście propozycja objęcia największego kompleksu teatru w Polsce, prowadzenia jedynej w swoim rodzaju sceny, jaką jest scena krakowska, jest pod każdym względem bardzo nęcąca i honorowa, ale te róże mają swoje kolce, i to bynajmniej niemałe. Stasia oczywiście tęskni do Krakowa, ale ja nie podzielam jej uczuć i muszę trzeźwo oceniać sytuację. Zarówno Nowakowski, którego zresztą bardzo lubię, jak i Woźnik zasiedzieli się jako właściwie samodzielni dyrektorzy tych teatrów. Gdybym ja przyszedł, ta samodzielność niewątpliwie skończyłaby się, choć daleki byłbym rozstawaniu się zarówno z Nowakowskim, jak i z Woźnikiem. Odczuliby oni to jako pewne ich ograniczenie, szczególnie Woźnik, a to, co mi Pani pisze, potwierdza tylko moje zapatrywanie. Sytuację polityczną oceniałem, podobnie jak i Pani w swym liście. Gdybym jednak nie przyszedł ja, ktoś przyjść musi, i przypuszczam, że wtenczas nieuchronnie wyłoniłby się Dąbrowski. Nie podzielam obiekcji zreferowanej przez Panią w swym liście, ale że nastąpiłaby przynajmniej częściowa zmiana sytuacji w teatrze, to nie ulega wątpliwości.
Stanowisko Ministerstwa, a raczej Departamentu Teatru, czyli Rusinka, jest takie, że najchętniej widziałby on mnie w Krakowie. Podobne jest stanowisko Głównego Zarządu ZASP, rozumieją oni bowiem, że właściwie nie ma dużego wyboru. Przez mojego przyjaciela [Romana Rota] dowiedziałem się, że i władze centralne PPS zajmują to samo stanowisko. Trzeba by się w Krakowie porozumieć z p. Jasiukiem z Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, który w tej sprawie już dość dawno mówił z p. Drobnerem. On mógłby poinformować, jakie jest zapatrywanie centralnych władz PPS. Podobno wojewoda krakowski ma niebawem ustąpić, jego miejsce zajmie prawdopodobnie jeden z moich przyjaciół, który jest dobrego mniemania o moim teatrze. To byłby więc także poważny plus. Ja jednak mam politykę nienarzucania się. Niech Kraków mnie żąda i obstaje przy tym, a przypuszczam, że Ministerstwo, nie mając, jak powiedziałem, wielkiego wyboru, zgodzi się na to, szczególnie wobec stanowiska Rusinka. Wszystko to jednak nie przysłania mi prawdziwego widoku. Rozumiem doskonale, że gdybym przyszedł do Krakowa, miałbym bardzo poważne trudności do przezwyciężenia i nie wiem, czy do pewnego stopnia to się opłaci. Już, jak pisałem, lepiej ścierać się w ciężkiej harówce artystycznej, niż walczyć z wrogami strzelającymi zazwyczaj zza płotu.
Do Krakowa w tej chwili nie przyjechałbym, a to choćby tego powodu, że nie wypada przyjeżdżać, gdy ciało biednego Osterwy jeszcze nie ostygło; nawiasem mówiąc, w dzień jego pogrzebu wypadła mi premiera, którą poprzedziłem krótkim przemówieniem o Osterwie, a cała publiczność uczciła jego pamięć przez powstanie. Może by wiadomość o tym można podać w którymś z pism krakowskich (była to premiera Romea i Julii)? Zresztą mój przyjazd niczego by nie rozstrzygnął. Wszystko decydować się będzie raczej w Warszawie, a tylko stanowisko miasta Krakowa i społeczeństwa tamtejszego może poważnie wpłynąć, a nawet zadecydować o stanowisku Ministerstwa. Kroków specjalnych w tej sprawie robić nie będę, gdyż nie dalej jak przed tygodniem rozmawiałem o tym z Rusinkiem. Napiszę tylko jeszcze do mojego przyjaciela, który ma bardzo bliskie kontakty z centralnym zarządem PPS i podam mu, jak się sprawa przedstawia. On z pewnością ze swej strony przedstawi rzecz, gdzie należy tak, jak potrzeba.
Teraz parę słów o sobie. Jestem po tym sezonie piekielnie zmęczony. Dość powiedzieć, że onegdajsza premiera Romea i Julii była siódmą premierą moją w tym sezonie, a przecież odwalałem takie premiery, jak: Orfeusz, Dwa teatry, Za kulisami, Wesele, co jest bagatelą. W ciągu ośmiu miesięcy siedem takich „kobył”, po przyzna Pani wcale niezgorsza robótka. Musiałbym, i to dobrze, wypocząć, a że odzywa się moje tzw. serce, przy czym i żołądek mój nie dopisuje, i w ogóle jestem jak rozklekotany fortepian, spoczynek ten jest nieodzowny. Chcę pojechać do Kudowy, ale czy mi się to uda, nie wiem. Gdybym miał objąć Kraków, muszę przyjść nieco do sił, bo tam czekałaby mnie nie mniejsza praca, jako że do reżyserów tamtejszych nie mam zaufania i od tej strony musiałoby się wiele radykalnie zmienić. Jestem przeciwny bawieniu się w jakąś miotłę i pod tym względem jestem raczej konserwatystą, ale że oblicze teatru trzeba by zmienić, to nie ulega wątpliwości. Musiałbym więc i sam zabrać się mocno do roboty i wziąć sobie jednego lub dwóch ludzi, którym mógłbym zawierzyć. A tych ludzi jest w Polsce bardzo niewiele.
Oczekuję więc wiadomości od Pani i proszę Panią, żeby nie zechciała Pani moich słów źle zrozumieć. Nie drożę się, ale trzeźwo oceniam sytuację. I bardzo byłbym ciekaw, co pan Dobrowolski sądzi o tych moich obiekcjach. Nawiasem mówiąc, wicewojewoda Rubiński jest przyjacielem z dziecinnych lat Stasi, która zaraz krzyknęła: „Maniuś Rubiński!” Czy aby to jest rzeczywiście Maniuś? Bo nazwisko może być to samo, ale nie osoba. W nagłych sprawach można do mnie telefonować, co p. D. może uskutecznić bez trudu, gdyż czyni to urzędowo. Telefon nasz jest Toruń-387, ale w niedzielę i poniedziałek nie będę w Toruniu, gdyż w sobotę po południu jadę do Łodzi, a w niedzielę z Łodzi do Bydgoszczy na Wojewódzką Radę Artystyczną, i dopiero w poniedziałek wieczorem będę w Toruniu.
Poza tym moim obyczajem cały dzień siedzę w teatrze. Tyle, i niemało, jest słów... Raz jeszcze serdecznie dziękuję za tak żywą okazaną mi życzliwość oraz za fatygę i przesyłam ucałowanie rączek.
W. Horzyca
PS. Przesyłam Pani moje przemówienie o Osterwie. Proszę po przeczytaniu dać je Natansonowi. Może mu się ono przyda na CO?