Z powodu „Panny mężatki”

Gdy bierzemy dziś do ręki niewielki tomik „Panny mężatki” i przeglądamy jego dobrze już pożółkłe kartki, pobłażliwy uśmiech towarzyszy czytaniu tych wartkich scen, miłych dialogów, słów zdawałoby się najniefrasobliwszych pod słońcem. Niewielki to światek, ale jakiż swojski humor, jaki uroczy dowcip, ile w tym wdzięku. Dopiero gdy się wspomni, iż u progu teatru Korzeniowskiego stał „rozwichrzony”, romantyczny „Mnich”, którego tragizm zastąpił teraz szczebiot Adolfa i Cecylii, zaczyna się rozumieć, jaki dystans dzieli te dwa dzieła. Ongiś „Mnich” to niemal polski „Hernani”. Zaśpiew na nowy dramat romantyczny, manifest nowego teatru. Na premierze jego nie doszło z pewnością do zaburzeń jak w barbarzyńskiej Francji, bo nasz naród jest — spokojniejszy. Niemniej był to polski „Hernani”. Gdy jednak po roku 1831 nasz Hernani poszedł na emigrację, by „dumać na paryskim bruku”, w ojczyźnie stało się nie tylko ciemno, ale nade wszystko cicho — i pusto. Tam, nad Sekwaną, race polskiego geniuszu strzelały raz po raz w niebo; w kraju dokonywał się wielki odwrót, właśnie w kierunku sielankowych uroków „Panny mężatki”.
Nie był to odwrót dobrowolny, nie! Okrutna konieczność dziejowa zmuszała do tego. Bo emigracja, gdzie działali i tworzyli wielcy romantycy, była niewątpliwie formacją tragiczną, ale sama tragedia narodu odbywała się nie tam, na emigracji, ale tu, w kraju. Nie miała ona koturnów, jak tamta, poetycka; była codzienna, przyziemna, rzec by niemal można ibsenowska. Samo bowiem życie polskie zaczęło się gwałtownie kurczyć i cofać, i milknąć, a pisarze i poeci, którym los kazał ostać się w ojczyźnie, mogli i musieli być tylko tego niemymi lub prawie niemymi świadkami. Tak zaczęła powstawać literatura zakneblowanych ust, literatura, którą stać było tylko na wielkie — milczenie. I to narastające wciąż milczenie stało się dominantą czasów pomiędzy datą „Mnicha” a datą „Panny mężatki”. Nie przerwał go żaden krzyk, który byłby z tego pokolenia; sprawiło to samo ówczesne życie polskie, tknięte paraliżem i niemocą, a pomogły mu w tym wszelakie cenzury, obce a nawet i własne. Nadszedł oto czas Wielkiej Miniatury, czas realizmu niewoli, czas „Panny mężatki”.
Dziś, gdy nie przebrzmiały jeszcze echa wołania o nowy realizm, wydawać się może czymś nie do wiary, by potrafił on być także narzędziem i kształtem... śmierci. A tym właśnie stał się on w owe dni po listopadowe. Dymensje natchnień miały być teraz zastąpione przez dymensje realiów, nie wielkich, nie bujnych, ale: „wielce rzeczywistych”. A w perspektywie, apoteoza życia w kategoriach „drobnoustrojów”, w rozmiarach małego, ale wygodnego 122 istnienia. Koniec monologom na Mont Blancach. Ważna jest tylko nieuskrzydlona co prawda, ale dotykalna, doraźna rzeczywistość. Precz ze snami! Jakże to się doskonale rymowało z polskim programem carów i innych zaborców: paint de reveries!
Jeśli ktoś w Polsce ówczesnej miał jeszcze wątpliwości, czy droga miniatury i rezygnacji ze wzlotów „ponad poziomy” była drogą słuszną, to jedno spojrzenie na wschód i zachód mogło go utwierdzić, iż właściwie odczytał drogowskazy historii. Mimowolnym bo sprzymierzeńcem carów, głoszących Polakom koniec marzeń, stał się prawdziwy i rzeczywiście wielki realizm, jaki rozkwitać począł wówczas zarówno we Francji i Anglii, jak i w Rosji. Tu — Balzac i Dickens, tam znów Gogol, pisarze, z których Muzami spotkał się i nasz Korzeniowski. Ale si duo faciunt idem — powiada łacińskie przysłowie. Gdyby więc ktoś widzenie świata, zawarte — powiedzmy — w gogolowskim „Ożenku” zestawić zechciał z widzeniem go w „Pannie mężatce”, ten rychło musiałby się przekonać, że choć są to dwa utwory realistyczne, wyrażają one jednak postawy odmienne, a nawet wręcz sobie przeciwne. Gogolowski realizm służył wielkiemu pisarzowi do objawienia rzeczywistości w jej najgłębszym nurcie, i zrozumieć to musiał nawet Mikołaj I, kiedy wiedziony jakimś czulszym nad wszelki rozum instynktem zezwolił na wystawienie „Rewizora”, ten straszliwy pamflet na carat. Ale w tym dziele Rosja po raz pierwszy, mówiąc słowem Norwida, „obejrzała się” na siebie i uczyniła wielki, natchniony rachunek sumienia, jaki czynić mogą tylko silni i mimo wszystko, wolni. Realizm polski miał służyć i służył do zakrycia naszej rzeczywistości, której prawdziwy nurt bił gdzie indziej: w „Dziadach”, w „Śnie srebrnym”, w „Nieboskiej”. Przed obecnością w życiu i umysłowości polskiej tego, co przedstawiały i wyrażały te dzieła wielkich poetów, jedynie i naprawdę realnie widzące i ukazujące, co było naszą rzeczywistością — przed tym właśnie, w dużej mierze po niewoli, uchronić miał realizm ówczesnego piśmiennictwa krajowego, realizm nieraz o wysokim poziomie artystycznym (wspomnieć choćby autora „Listopada”), ale wypowiadający, by się tak wyrazić, peryferie polskiego istnienia, jego prawdy marginesowe, nie to, co było istotą i wielkością życia polskiego, i sztuki polskiej, i myśli. Tak powstała w kraju „szkoła” zamaskowanych realizmem miniaturzystów. Nowa generacja poetów, skazanych na nowych „tysiąc wierszy o sadzeniu grochu”, choć nie zawsze tylko groch był ich tematem.
Z pisarzy przebywających na ojczystej ziemi jeden tylko Fredro miał w swym realizmie coś, co przypominało zwycięzców spod Chocimia i Wiednia; jakąś kontuszową swadę i gest szeroki jak przy wyjmowaniu szabli z pochwy. Fredro, w którym żył niepodległy jeszcze śmiech, śmiech odważny, czasem nawet okrutny, nigdy nie apelujący do pociech optymizmu i innej tanizny, przenikający na wskroś różnych Guciów i Cześników. Tych jednak, co żyli dokoła niego, nie było stać na żadne okrucieństwo. Korzeniowski też do okrutników nie należał; a że tak było, tego dowodem choćby — „Panna mężatka”.
„Panna mężatka”. Tak! „Perła polskiej komedii”, jak powiadają nam wszyscy historycy literatury; uśmiechnięte w speculum vitae wspomnienie strasznych paskiewiczowskich czasów. Sam poeta też był przekonany, że dał dzieło pogodne i niepowszednie, że realizm tej komedii doskonale odzwierciedla (w danych granicach) życie owych dni, i że pokazał w nim autor świat takim, jakim „naprawdę jest”. Bo też i rzeczywiście, na tym ubożuchnym odcinku istnienia, jakim jest romansik pana Adolfa z zakochaną panną z Białorusi, pokazał go naprawdę „jakim jest”. Ale sprawa jest nieporównanie bardziej skomplikowana i zagadnienie znacznie bardziej wymyślne aniżeli przypuszczał Korzeniowski. Patrząc na obraz życia polskiego w „Pannie mężatce” pytamy również nie o to, co nam z życia tego autor pokazał, ale i o to, czego nam nie pokazał, czego pokazać nie mógł, czego pokazać nie było mu wolno. Tego nie znajdujemy, boć przecież to epoka „milczenia miniatury”, zakneblowanych nie tylko ust, ale czasem i dusz, którym marzyć wolno, mówiąc metaforą, tylko o sadzeniu grochu. To sprawia, że ów realizm Korzeniowskiego jakoś dziwnie się odrealnia, że staje się realizmem nie z tego świata, że i Adolf i Cecylia i nawet Major, weteran wojska polskiego, i wszyscy mieszczą się, żyją i kochają w jakiejś abstrakcyjnej przestrzeni; „na księżycu”, jak mówi bohaterka tej sztuki.
Ale istniała też i odwrotna strona tego medalu. Wprawdzie w teatrze nawet przenośnia sceniczna życia polskiego, razem z narzuconym realizmem, przemieszczona została z „wyższego rozkazu” w martwy krajobraz księżycowy, lecz poza teatrem Polacy żyli na ziemi, na swej ziemi, a życie ich było („póki my żyjemy”) jedyną rękojmią przyszłości. Bo „życia pierwsza jest potrzeba”, pisał Norwid, który dobrze znał zapach ojczystego powietrza. Samej substancji narodowego istnienia, życia samego trzeba więc było teraz bronić, tak zbroić je, by zdolne było przetrwać, choćby przysłonięte, ukryte, niepozorne, ale istniejące. Temu zadaniu służyć miała również ta okaleczona, oniemiała, niemal kalendarzowa literatura krajowa. Cichy bo a świadomy swych celów wallenrodyzm stał u kolebki tych tworów spod znaku „miniatury i milczenia”, i za jego to sprawą stało się, że autor górnego ongiś „Mnicha” zgodził się na ukazywanie choćby tak oktrojowanej swojszczyzny, jaką widzimy w „Pannie mężatce”, gdzie nie wolno było nawet wspomnieć, jakiego to wojska majorem jest stary wiarus. Żyć, nie dać się skreślić z listy żyjących, brzmiał ten wallenrodyczny program. Dlatego — biology first! Najpierw Romeo i Julia, z Białorusi czy skądinąd, z wszystkimi radościami i smutkami, z dziećmi, z chorobami, z chrzcinami, z pogrzebami, ze wszystkim co do życia należy. I pod tym znakiem narodowej biologii wchodziła przed laty stu „Panna mężatka” w światło warszawskich kinkietów teatralnych.
A dziś? Dziś ten biologizm rozpaczy i miłości niewiele nas obchodzi, i obcując z dziełem Korzeniowskiego nie tego szukamy. Patrzymy inaczej. Tylko uśmiech, tylko humor, tylko żart może tu nas jeszcze pociągać, nas niewdzięcznych i niesprawiedliwych. i26 Nawet dworujemy sobie z tego naiwnego realizmu, zapominając, że nie tak to łatwa była kiedyś gra, w której rzucano na stół twory podobne „Pannie mężatce”, w powiciu już okute koniecznością nie zawsze wybrednego realizmu, a mimo to spełniające swe niełatwe posłannictwo, gdy innej, istotnej prawdy o życiu polskim mówić nie było wolno. Robiono to zresztą gdzie indziej. W kraju mówiono tylko przez przypowieść, przez realistyczną dykteryjkę, poza którą milczała prawdziwa rzeczywistość polska. Dlatego realizm, którego uśmiechu szukamy dziś w tym starym dialogu, to rzecz wcale złożona i niezwykła. Tym uśmiechniętym realizmem „Panny mężatki” rzęziła kiedyś cała Polska, a to rzężenie, dowcipne, ba! wesołe, było niemal jedynym głosem, jakim przemawiać mogła wielomilionowa rzesza Polaków w kraju. Dziś nie bardzo się nad tym zastanawiamy. Co nas obchodzą smutki i boleści, dawno zetlałe na cmentarzach? A jednak warto pamiętać o tym, co się kryło pod maską tych prościutkich uśmiechów przed z górą wiekiem, i że każdy z nich był właściwie tylko grymasem rozpaczy, pod którym żyła wielka krwawiąca miłość.
1958