Idea „Samuela Zborowskiego”

Myśl genezyjska, myśl o nieustannym przeobrażaniu się ducha przez materię i wiecznym tworzeniu coraz to wyższych form organicznych i mentalnych, była osią duchowego życia Słowackiego od czasu napisania „Genezis z ducha”, gdzie ta, jak mówił poeta „alfa i omega” istnienia została ujęta w natchniony hymn o powstaniu świta. Tę też ideę twórczego rozwoju ducha postanowił poeta ukazać w wizji dramatycznej, a uczynił to w ostatnim swym wielkim dramacie, niepodobnym w koncepcji swej do niczego, co dotychczas poeta stworzył, w „Samuelu Zborowskim”.
Usunął tu Słowacki tę zasadę dramatyczną, która zwie się zasadą jedności akcji i osób działających, a oparł się wyłącznie na innej, podstawowej, jedności idei. Idea, nie zaś poszczególne postacie, też jest w „Zborowskim” właściwą „osobą dramatu” tego dzieła i bohaterem, tak jak to później widzimy także u Wyspiańskiego w „Akropolis”. Przedstawia więc poeta życie tej genezyjskiej idei na trzech różnych poziomach istnienia: na ziemi, potem wśród zatrzymanych w swym rozwoju tworów, czyli w piekle, wreszcie i28 w niebie, gdzie po ukazaniu w ciągu dramatu kolei, wzlotów, upadków i wahań duchów idących za ideą rozwoju świata lub jego niewiernych, stawia myśl tę przed sądem Boga. „Samuel Zborowski” ma więc kształt misteryjny i, mimo odmiennej treści, podobny jest średniowiecznym widowiskom religijnym, dziejącym się tak samo w niebie, na ziemi i w piekle.
Ponieważ jednak, tzw. jedność akcji została przez poetę odrzucona, przeto mógł Słowacki na najwyższym planie istnienia ująć sprawę idei w formie sądu Boga nad duchami kanclerza Jana Zamoyskiego i Samuela Zborowskiego, którego ścięcie pojęte tu zostało jako akt gwałtu martwego prawa nad wolnym, ku wyższym kształtom wydzierającym się duchu Zborowskiego. Odrębna ta więc sprawa Zborowskiego ściśle łączy się myślowo ze sprawami poprzednimi.
Poza tą jednością ideową jedynym łącznikiem wszystkich trzech planów dramatycznej akcji jest postać, zwana przez poetę Lucyferem, także Adwokatem lub Bukatym, a więc określana po prostu słowem: „ja”. Mimo tej jednak wszechobecności Lucyfera nie jest on alfą i omegą myśli „Samuela Zborowskiego”. Jest to bowiem duch, który tak zapamiętał się w żądzy nieustannego tworzenia przez mękę, krew i nawet zbrodnię, że nie może pojąć innych, „harmonijnych” form wznoszenia się, i dlatego przeciwstawia się wyższym istnieniom, w osobach Heliona i Heliany, gdy „nagle duch w nich młody przestał kłamać i już dochodził tajemnic żywota”. A więc nie o dojście do tych tajemnic, o osiągnięcie „celów finalnych” człowieczeństwa i zdobycie form najwyższych, ale drogę do nich chodzi Lucyferowi — Bukatemu. Dlatego, jako przeciwstawiający się myśli bożej, wzywany jest na sąd niebieski imieniem „Iskarioty” tego, który chciał opóźnić zbawienie świata. Dlatego też w „Samuelu Zborowskim” Lucyfer ukazany jest jako „brat biedny”, pan tylko niższych planów istnienia, władca „odwróconej od Boga natury”, wreszcie jako przedstawiciel „ducha — wiecznego rewolucjonisty”, i w tej tylko sferze wygrać może on sprawę Zborowskiego, przez którego Polska lucyferycznie szła wzwyż.
Natomiast obca mu jest myśl ładu bożego w świecie, myśl, że on, Lucyfer, może być tak samo narzędziem myśli bożej, jak ów przedstawiciel prawa, kanclerz Zamoyski, […]

Lucyfer patrzy na świat jednostronnie, tylko jako na twór rozwijający się przez krew, i dlatego przegrywa ostatecznie. Gdy bowiem po osądzeniu kanclerza Lucyfer gaśnie, albowiem poznał, że jest tylko narzędziem Boga i że nie ma teraz właściwie przeciwstawiać się komu, gdyż nienawistne mu prawo — może dla wypróbowania Lucyfera — skazane zostało na piekło, gdy wreszcie sam zwycięski Zborowski wzywa z powrotem kanclerza, a kanclerz zjawia się znów na niebieskim planie istnienia i tak odbywa się wielkie pojednanie między prawem a swobodą tworzenia, sercem i myślą — Lucyfer musi paść do nóg Chrystusa i wyszeptać: „Krew niepotrzebna więcej — i ja, Panie, już niepotrzebny”...
Aż go łaska boża wskrzesza i przywraca do jego lucyferycznych praw utrzymywania duchów w ciągłym napięciu tworzenia. Jest więc „Samuel Zborowski” nie tylko dramatem idei genezyjskiej, ale i jej względności, dramatem o granicach lucyferyzmu; i ten moment załamania się Lucyfera skłonił może Słowackiego do ujęcia zagadnienia w dramatycznej formie i ukazania myśli lucyferycznej niejako w walce ze sobą samą.
Sprawa Zamoyskiego i Samuela Zborowskiego nabrała więc u Słowackiego kosmicznego znaczenia, gdyż ukazywała starcie dwóch prądów duchowych, przenikających wszechświat, lucyferyzmu i harmonijności”, a ponieważ przedmiotem sporu była Polska i realizacja jej bytu, przeto i Polska sama stała się ideą kosmiczną. I po tej linii idą dalsze rozważania Słowackiego, zawarte zarówno w jego późniejszych pismach filozoficznych, jak politycznych, a nawet w „Królu Duchu”.
1927