Na miarę „Dziadów”

Literatura — nie jest to z pewnością w Polszcze rzecz jedyna, do której tzw. naród podchodzi od strony kostiumowej, pewne to jednak i niewątpliwe, że od takiego zewnętrznego, beztreściowego, li tylko kostiumowego ujmowania sprawy nikt w ojczyźnie miłej tyle nie traci, co wielkie dzieła naszego wspaniałego, choć systematycznie lekceważonego i nierozumianego piśmiennictwa. By przekonać się, że tak jest rzeczywiście, nie trzeba cofać się aż do XVI wieku: wystarczy spojrzeć na ostatnią, wcale jeszcze nie minioną przeszłość, a ujrzymy jak to kostiumowo ustosunkowano się do nikogo innego, a do Konrada. „Inteligentny” ogół jest przecież najgłębiej przekonany — a w przekonaniu tym utwierdzają go wszelkiego rodzaju zbuntowane belfry — że właściwie przeszła już moda na Konrada, że przecież jest już niepodległość i nie ma się czego martwić, i że ów „płaszcz Konrada”, którego odrzuceniem pysznił się jeden ze współczesnych poetów, wcale nie jest na dzień dzisiejszy, bo przecież dziś, w Niepodległej, inny krój obowiązuje i inne wiązanie krawata. Co było w „Dziadach”, w „Księdzu Marku”, w „Nieboskiej”, w „Wyzwoleniu” z wiecznego życia ludzkości, co w nich było poza i ponadczasowego, że pozwoli to dziełom tym poprzez wieki świecić w nieznaną przyszłość, jak świecą „Antygona” czy „Hamlet”, tego współczesny Polak nie rozumie, rozumieć nie chce, a nade wszystko rozumieć nie umie. Wystarczy mu, że płaszcz konradowy nie jest uszyty według obowiązujących przepisów warszawskich galantów dnia dzisiejszego, i to uprawnia go w naiwności jego do złożenia „Dziadów” czy „Samuela Zborowskiego” do lamusa, na stryszek, między wybrakowane graty, i zapylone szpargały. I to się dzieje dziś, gdy żyje i włada całe pokolenie wychowane na „Dziadach” i „Wyzwoleniu”! Cóż będzie, gdy i pamięć o tym pokoleniu zaginie?
Na to bynajmniej nie retoryczne tylko pytanie odpowiedzieć mogą losy „Odprawy posłów greckich”, tego pierwszego tworu geniuszu polskiego, dzieła, które również kostiumowym doń ustosunkowaniem się, rzec można zamordowano, unieszkodliwiono, unicestwiono. Nauczyli nas przecież patrzeć na ten arcytwór jako na „udramatyzowany” epizod trojańsko-greckiej epopei, jak na niezwykle historycznie ciekawe wprawki dramatyczne Jana z Czarnolasu, ale to, co było treścią najgłębszą „Odprawy”, ów duch tragiczny i kassandrowy, owa zaduma nad losem wielkich carstw, i mickiewiczowska troska, co z Polską będzie za lat dwieście. — tego nam w tym dziele nigdy nie pokazywano. Uczeni w piśmie doszukiwali się aktualności utworu w ostatnich jego wierszach, wzywających do obrony, w odśpiewaniu na przedstawieniu w Jazdowie „Orfeusza sarmackiego”, to jednak, że wzrok Kochanowskiego obejmował w „Odprawie” cały kompleks tragicznych zazębień, które już wyraźnie rysowały się jasnowidzącym oczom poety, to, że w tragedii swej ukazał — w grecko-trojańskim kostiumie — Polskę ówczesną, tego za aktualność nie poczytano. Wzgardliwie nazwano dydaktyzmem „Odprawy” to, co było dnem, z jakiego wyrosła, nerwem, który ją na świat wywiódł, źródłem natchnienia, który utwór ten, po dziś dzień boleścią nieludzką gorejący, z duszy poety wyrzuciło. Grecki kostium przysłonił i zakrył żywą treść „Odprawy”, która nie tyle z rozmiłowania w antycznych herosach się wywodzi, ile z samej wielkiej troski, z tej nieukojonej boleści, z której w kilkaset lat potem wyszła „pieśń nieśmiertelna” Konrada, śpiewana w samotną noc w drezdeńskiej oberży. I to jest miara, którą „Odprawę posłów greckich” mierzyć należy: miara „Dziadów”.
Być może, że signor Trissino, autor uwielbianej „Sofonisby”, lepiej podpatrzył techniczne sposoby starożytnych tragików, niż to uczynił Kochanowski. Można nawet z góry przyznać, że tak było na pewno, jak pewną jest rzeczą, że ci właśnie naśladowcy Eurypidesa przyjmowali z bardzo nielicznymi wyjątkami, od swych wzorodawców tylko kostium, tylko gest zewnętrzny, nielitosiernie i najpowierzchowniej wyzyskując motywy kazirodztwa czy inne, pochwytane nie tyle z Greków, co z Seneki. Kostiumowo byli ci „odnowiciele” starożytnej tragedii bez zarzutu. Brakło im tylko jednej rzeczy bagatelnej: brakło im tego ducha tragicznego, który z Edypa czynił poemat dla Boga, a którego brak u włoskich naśladowców czynił z nich czwartorzędnych poetastrów, skazanych wraz z dziełami swymi na wieczyste zapomnienie. Otóż nie ulega wątpliwości, że formalnie nie dorównywał Kochanowski antykizującym poetom Zachodu, w dzieło jednak swoje, w „Odprawę”, tchnął to, czego żaden z tamtych nie posiadał: ducha tragedii, tego ducha, który tragedię dopiero tragedią, a nie wdzięcznym udaniem czyni. A ów duch tragiczny zjawić się mógł w utworze Kochanowskiego tylko dlatego, że dzieło to miało być świadectwem nie tak formalnych zdolności poety, jako tragika, ale głębokiej, publicznie zamanifestowanej troski człowieka, obywatela, Polaka, widzącego oczami proroka lepiej i dokładniej, iż ojczyzna najmilsza ku upadkowi się kłoni, ku zagładzie idzie, choć stoją jeszcze niezwyciężone mury Troi „nieśmiertelnych ręki robota”. To nie wymyślony, wyliteratyzowany problem jakiejś „Orbeki” stanowi treść tego dzieła: to zagadnienie najbliższe, najcodzienniejsze, najgroźniejsze: czy wobec bezwstydnej nieprawości, wobec szaleńczej lekkomyślności arcytrojan, arcypolaków utrzymać się potrafi i zdoła miasto ojczyste, owa Pospolita Rzecz, kwitnąca wówczas i bogata, w której każdy taki głos zadumy i troski, czy to był głos Skargi, czy Kochanowskiego, czy Orzechowskiego, czy innych, uważany był za fanaberię, za nieprzytomne bredzenie, bo... jakżeż to? Przecież tak się wszystko pięknie układa, szlachta tak świetnie handluje, imię Rzeczypospolitej tak światu groźne, że gdzież tu na co innego miejsce, jak na optymizm, na optymizm wygody i błogiego snu.
A jednak jasnowidzące oczy widziały pod zewnętrzną szatą dostatku i spokoju — gdzieś tam już w głębi kiełkującą groźbę zatraty i z tego niepokoju, z tej troski nieprzemożonej wyspowiadał się poeta w „Odprawie”. Cała rzeczywistość polska, tak bujna w te lata i świetna, była przeciwko niemu, przeciwko przewidzeniom jego, „tylko poety”, nie hetmana, nie kanclerza, jeno skryby zwykłego, i nieraz musiał się on czuć wśród szychu i dufności polskiego życia tak, jak czuła się „córa Priamowa” pośród swych sióstr i braci trojańskich śmiertelnie osamotniona, bezsilna, której Apollo ducha wieszczego dawszy, nie dał „wagi w słowiech”, tak, że jej „wszytki proroctwa /Na wiatr idą, nie mając u ludzi więcej/ Wiary nad baśni próżne i sny znikome”. Kto wie, czy w tych słowach Kasandry nie kryje się osobista tragedia Kochanowskiego jako obywatela i Polaka, któremu już kilkaset lat temu przypadło, jak później komu innemu, zostać samotnie, „na wielkiej pustej scenie”, gdy na św. Krzyżu północ wybiła, w tymże samym arcypolskim otoczeniu bezlitosnych Erynii?
Ale porzućmy mitologię, przejdźmy do rzeczywistości, która jakże często „ist nur ein Gleichniss”! Otóż już pierwsza scena „Odprawy”, starcie pomiędzy Antenorem i Parysem wyznacza oś tragiczną tego utworu. To nie zwyczajna sobie kontrowersja: to dwa światy spotkały się i starły ze sobą. Świat beztroskiego egoizmu, świat kultu wygody i „jakoś to będzie”, świat nieodpowiedzialności i życia bezprawiem, ucieleśniony w Parysie, i świat prawa i dyscypliny moralnej, świat związany poczuciem odpowiedzialności i najwyższym nakazem dobra Rzeczypospolitej, uosobiony w Antenorze. Te dwa światy duchowe, dwie postawy biorą się tu za bary, zaczynają walczyć, zmagać się i łamać ze sobą, i kto ma tylko serce ku temu, aby biło, ten czuje i czuć musi, iż o najwyższe idzie gra: czy zwycięży to, co państwa i narody rujnuje, czy też to, czym społeczności ludzkie rosną i wzwyż idą? Jak już powiedziano: przeciwstawienie tych dwóch światów ukazał Kochanowski w sposób formalnie może niedoskonały, ale samo to spotkanie tragiczne dwóch wrogich sobie postaw — mimo dalekich analogii greckich — jest jego własnością, jest jego prawdą, która prawdziwie tragicznym, a nie na tragizm upozorowanym duchem napełnia ten arcyutwór i arcydzieło. Nikt z współczesnych mu w Europie do ukazania takiego splotu tragicznego nie był zdolny, jak nikt nie był w stanie wznieść się na takie wyżyny tragicznej monologii jakie osiągnął Kochanowski w widzeniu Kasandry. Jedynie z dziesięć lat późniejszymi monologiami Marlowe’a. czy nawet Shakespeare’em, równać można te słowa nieśmiertelne i tę zdolność, tragicznego odczuwania świata jako pobojowiska przeciwstawnych sił, których walka i zwycięstwo rozstrzyga o „być albo nie być” ludzkich jednostek i ludzkich społeczności.
Kto w tym zmaganiu między Antenorem a Parysem — o nie! a całym lekkomyślnym, beztroskim, beznadziejnie płochym i tak krótkowzrocznie niemądrym społeczeństwem trojańskim zwycięży? — that is the question, jak powiada Hamlet. Oczy Kasandry widziały, kto tu będzie zwycięzcą, serce Kochanowskiego czuło, jaki los spotka „nierządne królestwo”, gdzie „ani prawa ważą, ani sprawiedliwość”, gdzie o wszystkim decydowały animalne natchnienia „półwariackich animuszów” w rodzaju Iketaona i braci jego. I straszliwy skurcz ściskać musiał to biedne, bezsilne serce poety, któremu Apollo dał ducha wieszczego, tylko wagi jego słowom nie dała społeczność, dla jakiej, prorocze, były one przeznaczone. Cóż więc po tym, że przed Królem Jegomościem i przed Wielkim Kanclerzem słowa te mówiono, kiedy może nawet oni tylko kostium grecki dojrzeli, nie dostrzegłszy, iż pod kostiumem krwawi się i cierpi serce jasnowidzącego Polaka? Tak widocznie być musiało, inaczej stałaby się „Odprawa” straszliwym memento dla współczesnych i dla tych, którzy po nich przyszli. Ale tym się nie stała. Wielu ją czytało, niemało ją chwaliło, ale nielicznych tylko przyprawiła o zadumę. Bo po co dumać i zgubnym myślom się oddawać, kiedy życie zawsze zdaje się stać po stronie Parysów i nie ma łaskawego spojrzenia dla „statystów” i melancholików w rodzaju Antenora, nie mówiąc już o istotach niewątpliwie obłąkanych, jak Kasandra? W kraju, gdzie tandetny optymizm jest podniesiony niemal do wysokości wiary objawionej, niechętnie się' słucha takich słów, tak, jak niechętnie słucha ich w ,„Odprawie” Priam trojański. Ale czyż znaczy to, że serce ma zamilknąć, i że w ciężkie, samotne chwile nie wolno nam mieć już nawet odwiecznych niepokojów?		
1936