Epos i realizm

Nie ma chyba większej rozkoszy nie tylko dla historyka, ale dla każdego, kogo choć na chwilę urzekła wspaniałość panoramy dziejów, niż śledzić i patrzeć, jak się to dziwnie plecie w krętym historii biegu, jak zmagają się ze sobą i walczą pozornie nie dające się pogodzić przeciwieństwa, rzekłbyś ogień i woda, by w końcu to, co się nie dało uzgodnić i we wspólnym zmieścić naczyniu, w jakimś tajemniczym w swej istocie akcie twórczym stało się jednością, w nowy kształt ujętą sumą całej, tak rozdzieranej przeciwnościami przeszłości. Historia Rosji pełna jest takich wspaniałych i rzec by można, paradoksalnych odmienności. Już w średniowieczu, kultura Rusi, oparta o grecko-bizantyjską odmianę chrześcijaństwa, zewrzeć się musiała w dwuwiekowych zapasach z ubogą, ale — powiedzielibyśmy dziś — państwowotwórczą kulturą mongolską, i z syntezy tych dwóch pierwiastków, narodziła się nowoczesna państwowa myśl rosyjska. Po tym wiek XVIII przyniósł gwałtowne spięcie z kulturą zachodnioeuropejską i rezultatem tej, pomimowolnej czasem, symbiozy jest proces, niezakończony po dziś dzień, a zmierzający do nowoczesnej interpretacji państwowej myśli rosyjskiej, do rozważania jej nie na poziomie wielkiego zaścianka nadwołżańskiego, ale na poziomie globalnym, gdzie podejmuje się zagadnienia i rozwiązuje je w dymensjach całej ludzkości.
Jednym z fragmentów onego procesu zapładniania czy intoksykacji Rosji przez kulturę zachodu był romantyzm. Nie za jego jednak sprawą dokonało się to wielkie dzieło, które, używając norwidowskiego terminu, nazwać by można dziełem „obejrzenia się Rosji na siebie”, dostrzeżenia siebie jako pewnej odrębnej zawartości duchowej i jako swoistego kształtu obyczajowego. W każdym zaś razie nie dokonało się ono za sprawą tej odmiany romantyzmu, która głosiła negację „zastanej” rzeczywistości i apostołowała sprzeciwianiu się światu. Istniały bo jeszcze inne postawy romantyzmu, nie tylko owa klasyczna, sprzeciwu i buntu, a przedstawicielem takiej właśnie był jeden z pisarzy bliski romantycznemu kręgowi, ale bynajmniej nie żyjący w pachnących obłokach i nie karmiący się gorzkim mlekiem byronizmu. Przeciwnie, był to ktoś, kto umiał chodzić po ziemi, odczuwał wszystkie jej (zatrute, mówili romantycy) czary i potrafił rozkoszować się każdym odruchem doczesności i realności, choćby nie tak świętym, jak tego wymagali estetyczni poprawiacze świata. Tym pisarzem i poetą Wielkiego Pojednania był Mikołaj Gogol.
A było się z czym jednać. Wszak to wówczas Rosja uświadomiła sobie, że mimo tego, iż jak mawiał Mikołaj I, jest ona nie krajem, ale częścią świata, jest jednak jeszcze wielkim niemową. Sprawa jej kultury nie tradycyjnej, lecz nowej, była w ogromnej mierze sprawą importu z Niemiec, Włoch, a przede wszystkim z Francji. A tymczasem olbrzymie ziemie i niezmierne rzesze ludzkie Rosji czekały na tę chwilę, kiedy dojrzy je jakiś wielki poeta, co będzie krwią z ich krwi i wypowie nieme serce milionów. Poecie, który rodził się wówczas pod rosyjskim niebem, przypadł zaszczyt zostania Homerem nowej Rosji. Ale nikt się jakoś do tego zaszczytu nie kwapił. Peterbursko-moskiewska szkoła poetycka raczej w liryzmie gustowała i piać pragnęła swe osobiste smutki. Nie zrozumiano tam, na północy, co znaczy być bardem milionów. Natomiast zrozumiał to Ukrainiec Gogol, i dziełem swym wyznaczył szlak, który stał się szlakiem znakomitej większości nowoczesnej literatury rosyjskiej, szlak jej wielkiego realizmu. On to pierwszy ujrzał w pełni i ukazał zwykłego człowieka Rosji, który w niezliczonych swych odmianach tworzył ciało społeczne północnego imperium, on pierwszy poczuł epicki rytm życia, rozlanego po bezmiernych obszarach „matki Rosji”, on pierwszy zamknął je w nieodwołalny kształt artystyczny i ukazał w zwierciadle swojego dzieła postać swej ojczyzny i jej piękno. To nowe piękno gogolowskie mało miało wspólnego z estetycznymi wylewami posępnych admiratorów Osjana, bo było rumiane i czerstwe i pełne chłopskiego czy kozackiego wigoru, ale było to piękno wyrosłe z samej ciemnej gleby życia i dlatego nieprzemijające i wieczyście świeże. I ono stało się sztandarem nowej literatury rosyjskiej, ono i ukryte w nim widzenie świata w jego konkretności i krwistości.
Wielki gościniec piśmiennictwa rosyjskiego wiedzie odtąd przez krainy, które można odszukać na mapie. Tylko boczne jego dróżki prowadzą w dzierżawy niekontrolowanej niczym fantazji, sam główny szlak, to szlak realizmu, a milowymi jego kamieniami staje się tyle świetnych nazwisk z Dostojewskim i Lwem Tołstojem, aż po współczesnego piewcę „Cichego Donu”. Jeden z tych kamieni milowych stanowi też nazwisko i dzieło Czechowa, wśród wielkich realistów Rosji może najbliższego geniuszowi Gogola. Tak bowiem dla Czechowa jak i dla twórcy „Martwych dusz”, realizm był sposobem heroicznego widzenia życia, sposobem bardzo dalekim wszelkiemu taniemu optymizmowi i obcym zachłystywaniu się płyciutkim zachwytem, wynikającym z tandetnego i banalnego „pojednania” z byle jakim światem. Gdyby obaj ci pisarze uderzali w bardon legitymistycznej ekstazy, która rodzi tyleż wzniosłe co łatwo zapomniane hymny pochwalne na cześć tzw. życia, byliby ] zapewne dziś dawno wraz z swymi hymnami zapomniani. Lecz od tej taniej nieśmiertelności poetów-laureatów uratował ich niezwykły, demoniczny wręcz zmysł humoru, który jest nieodrodnym bratem innego zmysłu; zmysłu rzeczywistości. Humor jest organem i narzędziem ich cierpkiego realizmu, i tylko to, co zdolne jest przejść ciasne ucho igielne śmiechu, miało dla tych pisarzy wagę niefałszowanej prawdy. Rzecz jednak wiadoma, iż pozycja, zachowana przy przechodzeniu przez ucho igielne, niewiele ma wspólnego z wzniosłością i z dobrym ułożeniem, a człowiek ukazuje się wówczas raczej w swych bardziej nieuroczystych i często mniej przyjemnych aspektach. I trzeba wiele heroizmu, zaparcia się siebie i wiele... miłości, by tak człowieka widzieć, a nie znienawidzieć. Łatwo być uprzejmym, gdy się niczego nie dostrzega. Natomiast widzieć każdą ułomność ludzką, każdą przywarę, każdą małość, jak to czyni Czechow, a mimo to kochać, oto postawa heroiczna i zaiste niepowszednia. Dlatego wśród tych, którzy dokonali dzieła „obejrzenia się Rosji na siebie”, Czechow pozostanie na zawsze kimś, czyja praca i zasługa jest jednym z najbardziej niewzruszonych wkładów w kulturę Rosji i świata.
Lecz w realizmie wielkiej swej prozy Rosja już po raz drugi obejrzała się na siebie. Po raz pierwszy uczyniła to dawniej: w swej epopei ludowej, w pieśni popularnej, w bylinach. W tych rapsodach ludowych, sąsiadujących o miedzę z dawnym „Słowem o pułku Igora”, mieścił się szeroki, wszechstronny choć prymitywny, niemal średniowieczny obraz życia rosyjskiego, z jego bohaterami, rycerzami i zagończykami, walczącymi za świętą Ruś lub w wyprawach zapuszczającymi się ścieżkami Stienki Riazina, aż w daleką Azję — obraz, i zawartością psychiczną i kształtem obyczajowym, związany z określoną rzeczywistością rosyjską. Nic więc dziwnego, że gdy w okresie romantyzmu zagadnienie „obejrzenia się” nowoczesnej Rosji na siebie zaczęło mniej lub więcej mocno nurtować kulturalną świadomość rosyjską, przypomniano sobie pieśni tych bezimiennych Homerów ludowych i zwrócono na nie rozmiłowany wzrok. W tym dziele odkrycia na nowo i nowego wartościowania starej byliny romantyzm magna pars fuit, jako że miłe były romantycznemu sercu wszelkiego rodzaju twory ossjaniczne, chociażby nawet fałszywe, jak Hanki „Królodworski rękopis”. Inna jednak rzecz moda literacka, a inna istotna treść zapotrzebowania duchowego. Tą istotną treścią była potrzeba, użyjmy jeszcze raz tego określenia, obejrzenia się Rosji na siebie, potrzeba — określijmy to jeszcze bardziej paradoksalnie — klasycyzmu, opartego o jasny, zwarty, jednoznaczny (co nie znaczy bynajmniej nieskomplikowany) obraz świata. Dostojewski to rozumiał najgłębiej. Inni romantyzowali, poetyzowali, bylinizowali.
Ale i to bylinizowanie nie pozostało bez owoców, skoro nowoczesna poezja rosyjska może zapisać wśród dzieł swego geniuszu taki utwór, jak „Pugaczow” Jesienina. Bo niczym innym nie jest ten rapsod o watażce i buntowniku z czasów Katarzyny II, Jemielianie Pugaczowie, którego w końcu zatorturowano i żywcem rozćwiartowano w Moskwie, jak właśnie ludową byliną, udramatyzowaną i ujętą w dialog. Poemat Jesienina powstał zresztą w czasach, kiedy epos ludowy bardziej zdawał się być uprawniony do podniesienia głosu, niż kiedykolwiek, ogarniał już bowiem całą Rosję gorący płomień rewolucji październikowej, która — aczkolwiek w zasadzie bliższym był jej „klasycyzm” Dostojewskiego, niż romantyzm Jesienina — pomogła przecież poecie wskrzesić pamięć jej nieszczęsnego prekursora, przydając rapsodowi o „Pugaczowie” moment aktualności. Nie można oczywiście mieć co do tego żadnych wątpliwości, by takie in principio retrospektywne obejrzenie się na siebie mogło zastąpić obejrzenie się na dzisiejszą nowoczesną Rosję z jej zagadnieniami i problematami. Co najwyżej gest i jego kierunek są podobne czy nawet identyczne. Ale istnieje tajemnicze prawo dziejowego sumowania, o którym była tu mowa na początku. Być może więc, że starodawna bylina podejmie rytm nowoczesnego życia Rosji, jak to po części, w geście przynajmniej, dokonane zostało w jesieninowskim „Pugaczowie”. Być może wesprą się nawzajem pozbawiona już ciała przeszłość i wołająca o ciało przyszłość, i na skrzyżowaniu tych dróg powstanie twór nowy, będący dniem wczorajszym i jutrzejszym, sprzęgniętymi nierozerwalnie w jedną całość, powstanie nowy dramat przemawiający w takt rytmów byliny, lecz rytmami tymi głoszący nowe życie. Gdyby się tak istotnie stało, nie zapomniano by Sergiuszowi Jesieninowi jego „Pugaczowa”, iż stał niejako u kolebki nowoczesnego rosyjskiego dramatu poetyckiego. Ta też właściwość, poetyckość dzieła Jesienina, sprawia, że utwór ten — przyswojony kongenialnie polszczyźnie przez Władysława Broniewskiego — bliski jest nam i naszemu piśmiennictwu dumnemu również ze swego dramatu poetyckiego.
1948