Bałucczyzna denudata

Bałucki, bałucczyzna, to — uczą nas wszystkie podręczniki literatury — świat mieszczański, ukazany na scenie. I niewątpliwie, socjologicznie biorąc, odpowiada to prawdzie, a owe „Gęsi i gąski”, „Grube ryby”, „Radcy pana radcy” itd., to pierwsze pomniki nie tyle realistycznej — bo realizm, i to nie byle jaki, znała i poprzednia epoka — ile nieszlacheckiej już literatury, związanej nie z światem dworu i dworku polskiego, ale i z miastem i jego życiem. Oczywiście, błąkają się jeszcze w tych małych obrazkach malutkiej rzeczywistości takie typy, jak Wistowski w „Grubych rybach”, eks-szlachcic i... neomieszczanin, ale formacja, której Muzą jest Muza Bałuckiego, to już mieszczaństwo, stawiające na krwawych gruzach 63 roku swą zwycięską stopę tych, co przeżyli. I to jest może w tym zjawisku rzeczą najciekawszą. Jak to było możliwe, by synowie bohaterów styczniowego powstania, a nawet bohaterowie sami, patrzeć mogli na ten „świat drobnoustrojów”, jaki prezentowała bałucczyzna i jej szkoła? A jednak było to możliwe, bo stało się faktem. Na dymiących wciąż jeszcze zgliszczach katastrofy dziejowej, na ziemi czerwonej jeszcze od krwi, rozsiadł się sielankowy „Pastor Fido”, niepamiętny wszystkiego co się działo tak niedawno.
Ta sielanka — bo bałucczyzna, to sielanka — jest, i może pozostanie zagadką. Nie socjologiczną, bo łatwo stwierdzić, że dochodzi w niej do głosu „zdrowy optymizm powstającego mieszczaństwa”, ale — psychologiczną. Łatwo też ujrzeć w komedii tej pendent do wojującego wówczas pozytywizmu, ale w czemże to umniejsza jej psychologiczną zagadkowość? Spojrzyjmy na poetycki epilog powstania 31 roku, a ujrzymy III część „Dziadów”. Epilogiem straszliwego pogromu 63 roku — „Grube ryby”. Inde enigma. Czyżby pamięć ludzka bywała tak krótka? Czy może i nasze pokolenie może oczekiwać nowego wcielenia guarinowskiego „Pastor Fido”, jako że idylliczne kwiaty najlepiej ponoć udają się na dobrze krwią przesiąkniętej glebie, na glebie — wielkiego zmęczenia? Może ten i ów skłonny byłby i dziś jeszcze rzucić na Bałuckiego kamieniem za ten jego idyllizm, mieszczański czy niemieszczański, to rzecz drugorzędna. I być może nawet, że miałby do tego prawo. Gdy się jednak do zjawiska, zwanego Bałucki, podejdzie od strony historycznej i ogólnoeuropejskiej, łatwo przekonać się można, że bałucczyzna, to przejaw tego samego układu spraw i rzeczy, jaki znamionował ówczesną Europę. Bo druga połowa XIX wieku w całej Europie stała pod znakiem sielanki, której może najpełniejszym wyrazem był późny wiktorianizm Anglii. Nie znaczy to, by na ówczesnym firmamencie nie było gwiazd tragicznych. Jakiś Baudelaire, jakiś Rimbaud, jakiś Ibsen (tworzący zresztą tylko pesymistyczną odmianę tej sielanki schyłku wieku) innymi krążyli orbitami. Lecz całe plejady reszty pisarzy europejskich świeciły wówczas mdłym światłem bałucczyzny. A nasz Bałucki był tylko jedną z nich, i to bynajmniej nie najświetniejszą. Należał jednak do tej wielkiej rodziny sielankowych duchów owych czasów i dzierżył przez dobrą chwilę kaduceusz literatury naszej, po swojemu ukazując „światu i duchowi wieku — postać ich i piętno”.
Aż go w końcu za to ukamienowano, za jego sielankowość, za tę samą mieszczańską sielankowość „fin de siecle’u”, z której potem wyrosły dwie najstraszliwsze wojny, jakie zaznał nasz kontynent. Bo sielanka, to niebezpieczna rzecz, i dla indywiduów, i dla narodów, i dla kontynentów całych. Zdradzone zgliszcza roku wzięły też w końcu odwet na Bałuckim, gdy z rozpaczą w sercu strzelał sobie w skroń na krakowskich plantach, w pobliżu teatru, w którym tyle lat królowała jego idylliczna Muza „Grubych ryb”.
1946