W kręgu sentymentalizmu

Jeśli istniał kiedyś w dziejach okres sielankowy, to na pewno nie były nim arkadyjskie czasy mitycznego złotego wieku, ale epoka znacznie nam bliższa, ta mianowicie, której kres położyła ostatecznie pierwsza wojna światowa. W Anglii okres ten zwie się wiktoriańskim, czy późnowiktoriańskim, a atmosfera „dziejowa” owego czasokresu równa się poczuciu absolutnego dosytu, absolutnej pewności i absolutnego bezpieczeństwa, słowem, jest to atmosfera całkowitej i zdawałoby się niczym niezmąconej idylli społecznej, politycznej, gospodarczej, którą znamy z tylu dzieł piewców owej epoki. Ów sielankowy wiktorianizm nie był jednak właściwością jednej tylko Anglii, choć tu objawił się on może najdoskonalej. Cała Europa przeżywała podobny okres ostatecznej, zdawało się, nieodwołalnej stabilizacji, i choć tu i tam zawyły gdzieś jakieś „wilki w nocy”, nie słyszano tego, starano się nie słyszeć, tonąc w błogostanie paneuropejskiej sielanki, której jakoby nigdy nie miało być końca. I Polska, choć rozdarta, choć oficjalnie nie istniejąca, doświadczyła podejrzanych błogosławieństw owego sielankowego wiktorianizmu, będąc zresztą sama jednym z tych „wilków w nocy”, które zadowolonemu z siebie i swego istnienia Europejczykowi owych dni spać nie dawały. Właśnie „Wesele” było protestem przeciwko tej inwazji „wiktordanizmu”, dla którego świat był czymś już na wieki określonym i ustalonym, czymś pogrążonym w błogosławieństwie dosytu i... wegetacji. I jeśli ówczesny zabór pruski i Królestwo nie odczuwały tego stanu tak intensywnie, to ta część Polski, która znalazła się pod panowaniem Jego Cesarskiej Mości Franciszka Józefa I, opływała we wszystkie radości spokojnego i „uporządkowanego” bytowania, we wszystkie radości powszechnego idyllizmu. Tu społecznego snu nie mąciły doraźnie, bezpośrednio, ani pruska agresja, ani hurkowskie rządy z warszawskiego zamku, tu było cicho i błogo pod rządami namiestnika Miłościwie Nam Panującego. „Byle polska wieś zaciszna, Byle polska wieś spokojna”, a z nim i dwór polski i miasto polskie, i miasteczko, słowem cały ten galicyjski światek, przewracający się z boku na bok w uroczym śnie bezopomej wegetacji.
Oczywiście, gdzieś tam, daleko („daleko”, to bardzo względne pojęcie!) wyły jakieś „wilki w nocy”. Tu wybuchła wojna, tam rozpaliły się czerwone ognie rewolucji, ale dla spokojnie bytujących posiadało to rzeczywistość tylko... wzmianki dziennikarskiej, przeczytanej przy śniadaniu w porannej gazecie. Nikt nie miał nic przeciwko temu, by toczyła się wojna np. w Transwalu albo w Chinach. To nawet dodawało smaku spokojnemu bytowaniu w cesarsko-królewskim zaciszu. Gdzieś się pali, gdzieś dzieją się rzeczy straszne, a my pijemy naszą poranną kawusię ze śmietanką, z masianymi bułeczkami i obserwujemy z przyzwoitej odległości wszystkie te dalekie okropności nie bez dreszczyku zadowolenia, że to nie tu, nie u nas, tylko gdzieś w odległych krajach. Gdy u nas niebo ciche i pogodne...
Pod takim niebem cichym i pogodnym, niezmąconym żadną chmurką przeciwności, żyją „bohaterzy” rittnerowskich „Wilków w nocy”, jednej z najświetniejszych polskich komedii, tak świetnej, że jej nigdy w Polsce nie rozumiano, widząc w jej perypetiach tylko błahe zdarzenia w jakimś mało znacznym „małym domku”, gdy w istocie perspektywy jej sięgają daleko poza ciasne ściany prokuratorskiej willi i w skrócie pozornie małoznacznych konfliktów w prywatnym życiu kilku poślednich osób komedii ukazują „fatalność dziejową” całej wielkiej epoki europejskiego bytowania. To nic, że wszystko się dzieje w drobnym światku jakiegoś „galicyjskiego” miasta, które jest kruszyną wobec ogromnych rozmiarów całej Europy. Ale kruszyna ta jest z tego samego wielkiego bochna, jaki reprezentuje, czy reprezentował wówczas cały nasz kontynent, z tego samego jest co on materiału i jej układ wewnętrzny, rzec by można, chemiczny jest ten sam, co skład chemiczny nieporównanie większej wartości, której jest okruchem.
I na tym właśnie polega między innymi genialność tej komedii, że w jednej małej kropli ukazuje ona to, co stanowi zawartość całego oceanu.
A ten ówczesny europejski ocean był przede wszystkim oceanem sielankowego i przez to sentymentalnego konserwatyzmu. Życie stało się tu czymś nieodwołalnie jednoznacznym, czymś co dało się w sposób doskonały poszufladkować, gdzie nie ma, nie może i nie powinno być miejsca na żadne niespodzianki, bo wszystko jest już przewidziane, ujęte w kratki, skończone. Przynajmniej wydaje się, że wszystko jest ostatecznie określone i skończone. Istnieje wprawdzie taka jakaś niesamowita instytucja, zajmująca się niespodziankami, nie mieszczącymi się w kratkach dominującego porządku, instytucja, która zwie się sądem, ale jak powiada Prezes z „Wilków w nocy”, wszyscy jej klienci, zbrodniarze, przestępcy, właściwie nie istnieją, są mitem, gdyż naprawdę istnieje tylko to pokratkowane, poszufladkowane życie ludzi, niedostępnych wszelkim niespodziankom, spokojnie i bez wstrząsów zataczających luk swego bytowania od urodzin po grób. Ale przy całej swej jakoby realności ten świat, mieszczący się pozornie bez reszty w kwadratach i szufladkach, jest światem sentymentalnym, skłamanym i dlatego nierzeczywistym, gdyż byt jego i ład uwarunkowany jest niedopatrzeniem, niedowidzeniem tego, co istnieje poza jego schematycznym obrazem, a co określa poeta jako „wilki w nocy”. Owe „wilki w nocy”, to druga, rzec by można freudowska, zepchnięta w piwnicę podświadomego, ale bynajmniej nie nierealna rzeczywistość naszego istnienia, i to zarówno zbiorowego, jak i indywidualnego. Czasem zawyją jakąś wojną, czasem znów rykiem jakiegoś buntu, łamiącego „obowiązujący porządek rzeczy”, i nie raz zdarza się, że ów porządek okazuje się wówczas cieniem tylko i majakiem, gdy wycie „wilków w nocy” czymś najrealniejszym z wszystkich realiów. Nachodzą wtedy ludzkość jej chwile wielkiego dionizyjskiego szału, i z wycia „wilków w nocy”, z ukrytych pragnień i żądz, rodzą się nowe łady społeczne, nowe mocarstwa i zbiorowości. Lecz nigdy nie narodziłyby się owe „nowe rzeczywistości”, gdyby w duszy każdego człowieka nie buszowały również pozornie mityczne wilki, gdyby w nas samych nie pulsowały moce, dla których nie istnieją apollińskie normy życia w złocistym blasku dnia. W każdej piersi ludzkiej obecna jest noc i wyjące w niej wilki, i biada kapłanom Apollina, jak ów prokurator z „wilków w nocy”, którzy nieustannie obcując z mrokami człowieczej duszy, nie umieją ich dojrzeć, nie umieją dosłyszeć i zrozumieć głosów nocy, odzywających się choćby w ich własnym sercu. Co zbudowane jest na pogardliwym lub co gorsza, tchórzliwym niedostrzeganiu przysłonionej cieniami prawdy istnienia, to zbudowane jest na piasku, i rychło patrzeć, jak się ten dom zarysuje i w gruzy rozpadnie, tak, jak się w oczach naszych zarysowuje i rozpada osobiste szczęście i spokój prokuratorskiego ogniska domowego tylko dlatego, że bohater rittnerowskiej komedii nie mógł uwierzyć w realność „wilków w nocy”, w realność sądzonych co dzień przestępców, w realność i możliwość nieunormowanych kodeksem dnia uczuć swej małżonki, a także i swoich własnych. Dlatego prokurator i cały jego świat, zarówno indywidualny, jak i społeczny, to twory sentymentalne, oparte na tchórzliwym kłamstwie, niezdolnym zmierzyć się z nocą w ludzkiej piersi, nieumiejącym dosłyszeć groźnego i tajemniczego wycia „wilków w nocy”.
To świat „wiktoriańskiej” idylli, oparty na fałszu i dlatego nierzeczywisty, choć dotykalny i posiadający twardość przedmiotów codziennego użytku.
Nic też dziwnego, że to wykoślawienie realności, któremu hołduje nie lubiący patrzeć nocy w oczy prokurator, wywołuje wykoślawienie „romantycznych” instynktów tych, co zdolni są usłyszeć ciemne wołanie nocy, jak pani prokuratorowa i „poetyczny” Morwicz. I oni oboje, Julia i Morwicz, to także twory sentymentalne, równie sentymentalne jak sam apolliński prokurator, gdyż aby wypowiedzieć utajoną prawdę serca muszą — kłamać, muszą uciekać się do poetyckich krygów, jak Morwicz, do czułostkowych tęsknot za „czymś innym”, jak Julia. I oni w gruncie rzeczy, choć wycie „wilków w nocy” nie jest im obce, karmią się mlekiem nierealności, jakąś rozwodnioną i sfałszowaną polewką „romantyzmu”, będącego jakoby protestem przeciwko „trzeźwości” świata prokuratora, w istocie jednak tak samo mieszczącego się gdzieś w nadobłocznej krainie, tak samo nierealnego, jak wszystkie realia tej świetnej komedii. Stają więc sobie do oczu sentymentalizm tzw. realności i sentymentalizm tzw. poetyczności, by się w końcu przekonać, że wart Pac pałaca. I tą chorobą sentymentalności tknięte są właściwie wszystkie postacie „Wilków w nocy”: i Prezes, uważający, że spryt życiowy zastąpić może prawdę, i Żaneta, która wiele potrafi, ale nie potrafi zrozumieć duszy własnego dziecka, i Radczyni, żyjąca przez całe życie sentymentem prokuratorskiej «o oschłości. Wszyscy oni otoczeni są mniej lub więcej widoczną aurą kłamstwa i dlatego wszyscy stanowią jedną wielką rodzinę sentymentalistów, ludzi nie z tego świata, choć na pewno Morwicz uważa się za przeciwieństwo prokuratora, a Julia — Żanety. Że każda z tych postaci jest czymś odmiennym, to pewna, ale że wszystkich ich da się sprowadzić do wspólnego mianownika sentymentalizmu, czyli bytowania w kłamanym realizmie — obojętne, poetyckim czy niepoetyckim — to równie pewne. To wszystko są cienie, nie ludzie naprawdę żywi, umiejący słuchać głosów dnia, ale i głosów w nocy. Dla nich wszystkich „wycie wilków w nocy” jest groźbą, przed którą uciekają ich duszyczki, spragnione w gruncie rzeczy tylko wygody. „I żeby był taki stary zegar, i taki wygodny fotel”, mówi w końcu Morwicz, nawrócony „romantyk” a mówiąc to, wypowiada właściwie istotne credo całego tego sentymentalnego, idyllicznego, załganego światka.
Nie myślmy jednak, że „Wilki w nocy” to tylko obraz „wiktoriańskiej” przeszłości. Każda epoka może mieć swe „Wilki w nocy” i w każdej epoce mogą być one aż nadto aktualne, jeśli tylko uwierzy ona w wygodę, w możliwość życia bez prawdy, życia w sentymentalnym krajobrazie idylli. I na tym polega wszechobecność i ponadczasowość tej wspaniałej komedii Rittnera, mogącej się równać z najświetniejszymi komediami świata z shawowskimi włącznie, a stanowiącej prawdziwy klejnot naszego piśmiennictwa, który wśród komedii polskich zajmuje jedno z najpierwszych miejsc.

1947