„Achilleis” Stanisława Wyspiańskiego

Ów Achill, siedzący na radzie greckich wodzów w szerokim pasie krakowskim i z jasną twarzą słowiańską, taki, jakiego znamy z ilustracji Wyspiańskiego do „Iliady”, mówi najlepiej, czym był Homer dla poety „Achilleidy”. Wyspiański odczuwał Homera i dzieje jego bohaterów nie jak zabytek o ustalonej wartości archeologicznej, ale tak jak odczuwali legendę dawni tragicy greccy: jako mit, którego kształt przesuwa się niezmienny przez wieki, treść jednak wewnętrzna przeistaczać się musi zależnie od tego, czyje oczy spoczęły na bohaterach dawnej trojańskiej potrzeby. Koleje wojny trojańskiej były więc dla Wyspiańskiego czymś wiecznie żywym, wiecznie zmieniającym swój sens, co rozwija się i przemienia razem z przemianami, jakie przechodzi człowiek; dlatego wojna trojańska była dlań przede wszystkim współczesnością i o tyle tylko miała prawo obywatelstwa w wyobraźni poety, o ile on swą współczesność, siebie samego i dzieje swego świata odnajdywał w tych kształtach stworzonych przez dawno umarłe życie. A „odnajdywać” — to znaczy „wypełniać sobą”. To uprawniało go do ubierania homerowskich herosów w krakowskie pasy; dla tej też przyczyny tragiczne zmaganie dwóch ludów rozgrywało się dla Wyspiańskiego u stóp „świętego grobu”, Wawelu — Troi, gdzie raz jeszcze zginąć musiał Hektor i raz jeszcze zwyciężyć miał Achilles, ów Achill, z ciałem danym mu przez Homera, ale z duszą, w której zawarły się wszystkie bóle samego Wyspiańskiego, który sam patrzał przecież na śmiertelne zmagania dwóch ludzkich gromad: broniącej się polskiej Troi i najeźdczych zagonów przybyłych z obczyzny „rycerzy-sępów”. Tak w zwierciadle „Iliady” ukazywał Wyspiański współczesność polską, a przede wszystkim najwyższy wyraz tej współczesności, siebie samego, który w sercu swym przeżywał gniew Achilla, bijącego w bramy „świętego grobu”, i beznadziejne osamotnienie Hektora, broniącego tych bram dlatego jedynie, że mu tak nakazywała jego śmiertelna miłość.
Potężne widzenie duchowych walk, toczonych dokoła wawelskiego grodu — to istotna treść „Achilleidy”. Dlatego miejscem, w którym się ten dramat odbywa, podobnie jak w trojańskim akcie „Akropolidy”, są błonia nad Skamandrem, co „połyska wiślaną świetląc się falą”, a gdy w pierwszej scenie „Achilleidy” widzimy Achillesa skłóconego ze swym narodem i szukającego dlań nie kłamstwa umożliwiającego życie, ale żywej i tragicznej prawdy, to scenę tę już znamy: to Konrad z „Wyzwolenia”, czyniący wielki rachunek narodowego sumienia na scenie krakowskiego teatru, opuszczony przez wszystkich i idący przeciw tym, za których walczy. Gdy w jednej z ostatnich scen patrzymy, jak Achilles wstępuje na rydwan śmierci, by porzucić ziemię, i zawierza tylko tym ogniom duszy, które dają mu prawo, one jedne, stanąć przed obliczem Boga, odnajdujemy w nim Mickiewicza z „Legionu”, odrzucającego doczesność ziemskich powodzeń, a w duchowym wzniesieniu ku Bogu upatrującego najwyższy sprawdzian życia, któremu już ludzkich oczu i uszu nie potrzeba. Polskie mają pragnienia i smutki ci, co tu giną pod Troją, bo „Achilleis” — to dalszy ciąg wielkiego dramatu narodowego, który snuła dusza Wyspiańskiego, to w helleńską postać ubrany fragment tej samej walki o treść duchową i prawdę narodu, która wypełnia wszystkie dzieła twórcy „Wyzwolenia”. Polska z treści i z ducha jest „Achilleis”. Ale gdy dotychczas myślał Wyspiański o narodzie tak jak wódz myśli o swych wojskach, tu patrzy on na naród jakby z jakiejś dalekiej gwiazdy, z odległości, pozwalającej mu obejmować zarówno to, co żyje w sercach obrońców, jak i to, co dzieje się w piersiach napastników. Wyspiański mógłby tu powiedzieć o sobie słowami Menelaosa, iż nie jest „mężem czynu”, ale tym, „który sądzi”, patrząc z wysoka na walkę narodów, jak patrzy na nią ukryty gdzieś w obłokach bezlitosny Bóg dziejów. Nie wyklucza to bynajmniej zrozumienia dla tragizmu walczących o swój los na ziemskim planie; istnieje i istnieć musi straszliwa konieczność, która każe Hektorowi zabić Patrokla, a Achillesowi Hektora, bo takie jest nieubłagane prawo ziemi, iż to, co ma przy życiu się ostać i zwyciężyć, musi „mieczem słynąć”, musi lać krew własną i cudzą, gdyż „bojowaniem jest żywot człowieczy na ziemi”. Może się wydawać Trojanom i ich wodzowi duchowemu, Parysowi, iż można się spod tego prawa tragicznego wyłamać, że można zawrzeć tajny pakt z Bogiem dziejów i utrzymać się na burzliwej powierzchni życia mocą jakiejś mistycznej lubieżności, która wegetacyjnym siłom istnienia, uosobionym w Afrodycie, daje tajemną przewagę nad czysto ludzkim bohaterskim wysiłkiem Hektora czy Achillesa. Ginące Ilion, które wierzyło tylko w lubieżną moc Afrodyty, wyłaniającej ze siebie życie, i śmierć Parysa, którego wiara ta nie uratowała od szponów śmierci, zadają kłam temu mniemaniu, iż istnieje inne władztwo nad światem, nie to, które funduje rozlana w walce krew i straszny błysk żelaza. Ale Bóg dziejów, który ze swego nadgwiezdnego tronu sądzi, jeśli sądzi, inaczej patrzy na to, co się dzieje głęboko pod jego stopami. Tragizm wysiłku człowieczego istnieje dlań jedynie jako wartość ludzkiej duszy, ale ludzie i ich zbiorowiska, społeczeństwa i państwa całe są mu tylko zjawami, które wyrzuca z łona swego niezmordowana w rodzeniu narodów Afrodis, aby przeszedłszy koło swych ziemskich przeznaczeń, w śmierci, w powrocie do ślepego i „wiekopłynnego” żywiołu posejdonowego, znalazły kres swego istnienia.
Ta właśnie zaduma nad losami narodów, głębokie zamyślenie nad siłami, które milionowym gromadom dają życie, by je potem zwalić w czarny grób, jest dnem „Achilleidy”. Ta zaduma przemawia słowami Laokoona, który jedną zna tylko prawdę życia: śmierć, choć wie, że na gruzach Ilionu nowe rozpleni się życie, by kiedyś znów, gdy nadejdzie chwila, zamrzeć u stóp Boga dziejów, jak teraz zamrzeć musi Troja. Ta zaduma mówi pożarem priamowego grodu i grozą Menelaosa, który wśród płomieni trawiących Ilion widzi już na nowo nadchodzącą Afrodytę, gotową rodzić nowe światy na niezasypanych jeszcze grobach. W przerażeniu patrzą Grecy w twarz Heleny — Afrodis, dla której tu walczyli przez długie lata i umierali w bólach, w twarz tej, dla której nie istnieje śmierć ni miłość, a która jest samą chucią, samą namiętnością nierozumną, żądną tylko wieczystego rodzenia w miejsce tych, których zgarnął w otchłań niebytu bezlitosny pan żywiołów, Posejdon.
Dla tych mocy wiecznie darzących życiem i wiecznie je odbierających nie istnieje ani miłość, ani tragizm, ani bohaterstwo i wysiłek ludzki; rodzą one tylko i uśmiercają. Czymże jest więc wobec nich to, co żyje i pali się w duszach obrońców Troi i jej wrogów? Z wyjątkiem Achillesa i Hektora nikt z nich nie potrafiłby wytrzymać lubieżnego spojrzenia Afrodyty, w której życie i śmierć staje się jednym. Nie wytrzymuje jej widoku Menelaos, mniemający, iż on, człowiek tylko, może wobec życia stanąć na uboczu, jako sądzący: moc Afrodyty musi go porazić. Nie potrafią wytrzymać tego i wyznawcy ciemnej siły rodzącej, Trojanie, gdyż w chwili swej śmierci przekonać się muszą, iż nie kochankami Afrodyty byli, ale igraszką w jej rozpalonych żądzą dłoniach» Czym jest wobec niej Agamemnon, sądzący, że ustąpieniem prawdzie z drogi, zatajeniem jej i rządzeniem wbrew niej, potrafi przeciwdziałać temu, co jest losem? Czym jest Odys, który przypuszcza, iż nieoglądaniem się na nic i ważeniem się na każdą zbrodnię, byle tylko wiodącą do celu, zdoła wyznaczyć bieg dziejom i unicestwić śmierć — przynajmniej swoich? Wszyscy oni, Grecy i Trojanie, są bezsilni wobec pytania, czym są wobec śmierci. W każdym z nich żyje głęboko ukryty Tersytes, mający niewzruszoną niczym pewność, iż zna tajemnicę życia, która polega na bezopornym dostosowaniu się do każdej okoliczności, płynącym z przekonania, iż nic nie znaczy dusza ludzka, a o wszystkim rozstrzyga ów niby — czyn oddający na chwilę lejce świata w ręce mniej lub więcej świadomych „kochanków”, w istocie jednak mizernych sług Afrodyty. Przed nakazem, który fale rzucają Achillesowi: „Przemóż Śmierć!”, wszyscy oni cofnąć się muszą, bo wiedzą, że choć zdolni są pochwycić ochłap życia, wobec śmierci są bezsilni: zetrze ich ona niemiłosierną dłonią, jak starła Ilion z oblicza ziemi, a domy ich tak płonąć będą, jak teraz płonie dom Priama. W każdym z nich żyje w ukryciu to rozpaczliwe przekonanie, które mężnie wypowiedzieć się waży tylko Laokoon, iż jedyną prawdą życia jest śmierć, przed którą nic się ostać nie może.
Jedynie Achilles i Hektor potrafią spojrzeć w twarz tym siłom, które są życiem i śmiercią zarazem. Achilles poznał, iż królestwo jego nie jest z tego świata, w którym rozstrzygać mogą nakazy Agamemnona i podstępy Odysa. Ci towarzysze jego mogą mieć powodzenie, ale nie znają prawdy życia, która tylko z mistycznych głębin duszy, niemniej głębokich od mocy Afrodyty, wynurzyć się może. Dlatego też Achilles rozpoczął „ducha bojowanie”, i niczym są mu sława i czyny rycerskie i rzezie narodów, gdy nad tym wszystkim, jak ognisty pióropusz, nie chwieje się ta tęsknota, o której mówi wstępując na rydwan śmierci. Kto ducha tego w sobie nie obudzi, jak Ajas, ten będzie jedynie pachołkiem ciemnych bezimiennych potęg, sługą Afrodyty z życiem śmierć niosącej. Ten tylko, kto, jak Hektor zrozumiał, iż tragicznym jego czynem wypowiada się duch spragniony boskiej prawdy, a nie zapobiegliwy o dobro ziemskie Tersytes, ten, dla kogo życie nie jest wyłącznie dziełem Afrodyty i kto o ziemię walcząc „gwiazd sięga czołem”, gdyż tylko to, co wobec czystości gwiazd i nakazów bożych na nich wypisanych ostać się potrafi, jest godne walki i skonu — ten tylko z Achillesem mierzyć się może. Taki właśnie jest Hektor, trudno o straszliwszy tragizm nad ten, który Achilla i Hektora stawia naprzeciw siebie. Żaden z nich .nie broni ojczystego śmietnika, dla którego obaj tylko gniew mają i pogardę, ale jeden i drugi walczy o ojczyznę swoją, będącą dla każdego z nich kolebką nowego ducha, gdzie wstanie nowe pokolenie, nie w odysowym czy tersytesowym powodzeniu znajdujące sens życia, ale w bijącym w niebo „spłomienieniu ducha”.
Staje się zadość okrutnym prawom ziemi, i giną najszlachetniejsi zabijani przez najszlachetniejszych. Ale nie jest to dawna rzeź na połach trojańskich, gdzie, jak powiada Achilles, szlachetnymi byli tylko — bezczynni. To straszliwa, lecz ostatnia próba tragizmu, nieznana wszystkim Tersytesom, którzy z lekkim sercem wyrzekają się krwi i walki; przez nią przechodzi Achilles, aby dojrzeć ostatecznie, że gdy o ducha chodzi, „krew nic nie może”, że niczym są krwawe owoce bohaterskiego gniewu, i jeno dusza płonąca, dusza tęskniąca do nieba uczynić może z człowieka półboga. Tę prawdę duszy płonącej, której ogniem tym, bólem nieukojonym, przeznaczono „najbardziej słynąć”, której nie rozumiał jeszcze Achilles, gdy mu ją obwieściła Tetyda, zdobywa teraz, odchyliwszy tragizm niby ostatnią zasłonę, za którą poprzez bramę śmierci ujrzał słoneczną twarz Boga. Ku Niemu wylatuje jego dusza i w zespoleniu z Nim upatruje on najwyższy czyn i jedyny cel człowieka. Dlatego radośnie wstąpić może na śmiertelny wóz, gdyż śmierć jest mu tylko narzędziem, ścieżką wiodącą na gwiazdy; spełnił nakaz fal, przemógł śmierć w mistycznym wzniesieniu ku Bogu, i oto jak gołębica odlatuje w zaświaty, w śmierci znajdując najwyższe potwierdzenie tych tęsknot, które przyniosły go pod Troję z „konie rodzącej” Ftyi.
Tym zamyka się tragedia Achillesa, zaczęta na społecznym planie ludzkiego istnienia, ale zakończona tam, gdzie „graniczą z sobą Stwórca i natura”. I to jest jedną z najwyższych wartości „Achilleidy”, iż wskazano w niej drogę wiodącą daleko poza wąskie społeczne i społecznikowskie horyzonty, że w religijnej treści człowieka znaleziono punkt środkowy, rozstrzygający o wartości wszystkiego, co jest człowiecze. W tym kryje się prawdziwa i istotna rewolucyjność „Achilleidy”, rewolucyjność, która zaważy kiedyś na pokoleniach, a dziś niedostrzeżona i pominięta, czeka na tych, którzy ją po latach, może po dziesiątkach lat, odkryją.

1925