DO TADEUSZA SIVERTA
Kraków, 16 X 1954
Szanowny Panie Profesorze!
Artykuł p. Pajączkowskiego przeczytałem, to jednak, co tu napiszę, proszę uważać za wstępne moje uwagi i niejako prywatną wypowiedź moją. Nb. dowiedziałem się teraz dopiero, że autor jest kierownikiem biblioteki Ossolineum, prawdopodobnie więc znam go jeszcze ze Lwowa, choć jego twarzy przypomnieć sobie nie mogę. Zaraz też na wstępie chciałbym poprosić o poinformowanie mnie, dla jakiej publikacji rzeczony artykuł jest przeznaczony. Czy jest to Teatr w Polsce, którego redaktorem jest Pan Profesor, jak wynikałoby z listu z 29 u.m.?
Przechodząc do samego artykułu, napisany jest on bardzo niedbale (po prostu źle po polsku) i trzeba by go w tym względzie gruntownie przerobić i poprawić. Podobno autor nie był nigdy wybitnym stylistą, poprawić więc „styl” trzeba koniecznie. 
To, co pisze o teatrze lwowskim do Pawlikowskiego, jest zdaje [się] w lwiej swej części streszczeniem Pepłowskiego (nade wszystko) i innych może jeszcze prac. Ale i to trzeba by w szczegółach skontrolować, gdyż błędy, popełnione w dalszym tekście, budzą u mnie nieufność i w stosunku do tej części o starym teatrze lwowskim. Uchodzi np. za pewnik, że Bogusławski grał Hamleta w 1797 roku. Nasz autor stawia nad tym znak pytania. Czy to słuszne w takiej, mimo wszystko, popularnej pracy, jak ta?
Najlepszą częścią jest niewątpliwie ustęp o Pawlikowskim Ale i tu nie wspomina autor o ostatnich pracach Pawlikowskiego, jak np. Życie człowieka Andrejewa (i inne), w których Pawlikowski przezwyciężył niejako swój naturorealizm i przesunął się ku „ekspresjonizmowi”. Mówił mi kiedyś Jedlicz, że o tym właśnie napisze, ale czy napisał, nie wiem. Poza tym, daty i tego ustępu trzeba poddać kontroli.
Najgorzej może wyszedł ten okres, kiedy ja byłem dyrektorem lwowskich teatrów, od r. 1931 (nie 1932, jak pisze p. Pajączkowski) do 1937 (sześć sezonów). Wskutek tego zasługę inicjatywy, gdy chodzi o schillerowską inscenizację Dziadów, przypisuje niedwuznacznie dyrekcji poprzedniej. Jest to gruby błąd, tak zresztą jak i pomawianie Jarockiego, że był scenografem Dziadów, gdy w rzeczywistości był nim Andrzej Pronaszko. Zresztą i w ustępie poświęconym poprzedzającej moją dyrekcji są takie błędy, jak to, że Sprawa Dantona ma za autora Stanisława Przybyszewskiego! W rzeczywistości jest to dzieło p. Przybyszewskiej, zdaje się nawet córki Stanisława. Tego rodzaju błędy podrywają całkowicie zaufanie do dokładności autora, co jest tym dziwniejsze, że jest on ponoć „rutynowanym” historykiem.
A poza tym, gdy Sprawie Dantona poświęca się duży ustęp, a niemal przemilcza wiele przedstawień mej dyrekcji, będących co najmniej na tym samym poziomie, powstaje dysproporcja, która w rezultacie jest rażącą niesprawiedliwością. Okres mej dyrekcji — przyznaje autor — był okresem, gdy we Lwowie skupiły się wszystkie twórcze siły w teatrze ówczesnym. Z tego, co pisze p. Pajączkowski, wcale to nie wynika, choć stwierdza on to. Np. Człowiek, który był Czwartkiem Chestertona, jedno z najlepszych przedstawień, jakie miał nie tylko Lwów, ale cały teatr 20-lecia, nie jest nawet wymienione. Moja inscenizacja Wyzwolenia (z świetną scenografią Daszewskiego), którą ówczesna krytyka lwowska stawiała na równi z schillerowskimi Dziadami, i którą nawet splagiowano w jednym z teatrów polskich, nie cieszy się nawet wzmianką p. Pajączkowskiego — Kleopatra Norwida czy Marchołt Kasprowicza, ledwie są wyliczone, jakby to były jakieś błahe komedie, które zaledwie warto wspomnieć. P. Paj[ączkowski] nie zdaje sobie z tego sprawy, że tu nie chodziło o przedstawienia, ale o odrębny kształt teatru polskiego, „monumentalnego”, jak go nazywał Schiller, i że dla niego okres ten był ważny, i przede wszystkim dlatego. Proszę sobie przejrzeć artykuł mój o mej współpracy z Schillerem, który odesłałem do „Pamiętnika Teatralnego” p. Schillerowej i może dać go p. Pajączkowskiemu, by w tym sensie przerobił ten ustęp. Nie bronię tu bynajmniej siebie, ale chodzi mi o to, by nie zapomniano wielkiego trudu (i wcale znacznych wyników), jaki włożono wówczas w ten teatr, który był świadomie kontynuacją Teatru im. Bogusławskiego z czasów, kiedy był on pod kierownictwem Schillera i moim. P. Pajączkowski wymienia np. Bachantki tak sobie, jakby to była małoznaczna farsa, gdy tymczasem było to jedyne polskie przedstawienie dzieła Eurypidesa nie tylko w 20-leciu, ale w ogóle w naszym wieku. Nie wspomniał np. że 1936 (zdaje się) zrobiliśmy Wieczór dramatu renesansowego w Polsce (na co obecnie w „renesansowym” roku nie zdobyto się) i wystawiliśmy Potrójnego Cieklińskiego (reż. Cwojdziński) i Odprawę posłów (reż. moja). A nie była to przecież tylko nasza — zresztą dość kosztowna i wymagająca wysiłku — zachcianka, lecz rzetelna, świadoma i celowa praca (pisał o tym Ostap Ortwin). Dziady i Odprawa, Potrójny i Zemsta, to były tylko poszczególne gałęzie wielkiego tworu, który nazywa się teatrem polskim i nad którego scenicznym kształtem 6 lat rzetelnieśmy pracowali.
Osobiście muszę stwierdzić, że p. Pajączkowski bardzo pochlebnie — może nawet nad zasługę — ocenia mój okres we Lwowie, ale nie o to tylko chodzi. Chodzi o pokazanie wielkiej tam dokonanej pracy, tak ważnej dla teatru polskiego, a nie o parę bobkowych liści na moim czole (zresztą wśród reżyserów p. Pajączkowski nie wymienił mnie). I uważałbym za wielce smutny fakt, gdyby w takiej nie skorygowanej postaci artykuł p. Pajączkowskiego poszedł do druku (co zresztą nie grozi wobec zapytania Szanownego Pana, co o tym sądzę). Niewiele jest sposobności do mówienia dziś o teatrze lwowskim, a o okresie mej tam dyrekcji w szczególności. Niechże więc to, co się podaje do publicznej wiadomości, będzie sprawiedliwe i prawdziwe.
Jeśli Panu Profesorowi to odpowiada, mogę się podjąć skorygowania artykułu pod względem stylistycznym i faktycznym tzn. usunąć rażące błędy. Ale niczego dopisywać nie chciałbym a już najmniej coś, co określałoby pracę i rolę teatru lwowskiego za mojej dyrekcji. Gotów jestem natomiast służyć p. Pajączkowskiemu wszelkimi informacjami, które może pozwoliłyby mu mocniej uzasadnić tak zresztą chlubne jego zdanie o dyrekcji mojej.
Sądzę też, że można by trochę uzupełnić wiadomości o teatrze z okresu Hellera (określić jego profil, z aktorstwem jak métier na pierwszym miejscu). Ważna sprawa to zbalansowanie ważności zdarzeń. Prapremiera Bartosza Głowackiego była niewątpliwie ważkim zdarzeniem, ale nie tak, by w cień usuwalo ono inne zdarzenia z okresów poprzednich. Nie wiem też, czy Wieczorowi Mickiewiczowskiemu (1940/41), należy poświęcać tyle miejsca, gdy dla wystawienia np. Kleopatry ma się tylko jedno małe słówko. Na tę dysproporcję zwracałem już uwagę przy Sprawie Dantona.
Rozpisałem się, ale może to dobrze, bo przecież chodzi o to. by powiedzieć prawdę i zaświadczyć jej. — Poza tym listem dam jeszcze ocenę oficjalną, ale z tym czekam, aż otrzymam odpowiedź Pana Profesora na niniejszy list. Adresować proszę po staremu do Teatru Starego, Kraków.
Zechce Wielce Szanowny Pan Profesor przyjąć wyrazy prawdziwego poważania.
W. Horzyca