Odysa powrót do Ojczyzny

Jest wśród dzieł Wyspiańskiego jedno, które dzisiaj na szczególną może zasługuje uwagę. To „Powrót Odysa”, ów dramat o mężu, co „sam błądzi wędrowiec, w ogromnym morskim przestworzu” i na próżno „chce do ojczyzny” i woła ojczyzny: nie zjawia się ona jego stęsknionym i zmęczonym oczom.
„Powrót Odysa”! Powrót do wymarzonej, wytęsknionej Itaki! Któż z tylu dziś żyjących nie przebył tej samej wędrówki przez groźne morza tułaczej epopei, któż nie przepływał sto i tysiąc razy pomiędzy Scyllą i Charybdą, pod czerwonym, zwierzęcym okiem polifemowego monstrum, komuż nie przyświecało widmo dalekiej, jakże dalekiej ojczyzny — Itaki? Odys — to heros naszych dni. Bo też cała Europa od lat stu z górą jest łodzią odysową, na próżno dziobem swym szukającą Itaki. I wszyscyśmy dziś Odysami, każdy z nas przechodził ekstazy i tragedie powrotu; dlatego też jest coś wieszczego w tym dramacie Wyspiańskiego o Odysie, którego wyrzuciło morze na brzegi upragnionej ojczyzny po to tylko, by mógł doświadczyć, iż prawdziwa boleść i prawdziwa męka czeka go dopiero tu, na ziemi itackiej, dającej wędrowcowi nie ciszę ukojenia, ale boleść śmierci.
Jeśli tak się stało i stać musiało, że każdy krok, uczyniony przez Odysa na ojczystej ziemi był krokiem ku zaprzepaszczeniu i śmierci, to nie ziemia ponosi tego winę. Ziemia, jak każda matka, jest cierpliwa i pokornie kładzie się u nóg depcących ją. Nie jest zdolna nikogo rozczarować, nie potrafi też zdradzić nikogo. Zdradę, ból, cierpienie, śmierć niosą tylko serca ludzkie, tylko i wyłącznie one; to nie wyśniona Itaka sprzeniewierzyła się Odysowi, to on sprzeniewierzył się ziemi, mordując i kładąc trupem za to, że sam miał duszę pełną złości i pomsty. To on, Odys, pielgrzym, przybłęda, uczynił Itakę krwawym polem, zasłanym trupami gachów — to on przemienił ją w piekło. Ziemia, jak matka, niczym tu nie zawiniła: cierpliwa i potulna. Za nasze grzechy nie wolno złorzeczyć ziemi.
A my, jak Odys, złorzeczymy ziemi. Wciąż się wydaje pielgrzymowi po wszech morzach, że tam, w ojczyźnie, pod jego nieobecność ktoś popełnił zdradę, ktoś splugawił świętość tułaczego marzenia. Nie on winien zbrodni; gachy winne. Świat jest piekłem! Zapomina tylko syn laertesowy, że dlatego piekłem stał się świat, iż nikt inny, a on sam, Odys, rozmiłowany w śnie o Itace, przyniósł we własnym sercu iskrę piekielnego zarzewia. A wystarczyła ona, by od tego serca, rozpalonego ogniem szatańskim, zapaliło się całe niebo nad Itaką, i by spłonęło wszystko, co stało na bezwinnej ziemi: domy, drzewa, lasy.
Tak, jeśli na tej ziemi zapłonął płomień, palący żarem piekielnym, to ogień ten rozpalił się od odysowego serca.
Na próżno chciałby on winę za to zrzucić na gachów Penelopy, których pomordował bez litości. To on, tylko on temu winien, razem bowiem, z bohaterem, którego powrót zapowiada lutnia Femiosa, wrócił jeszcze ktoś inny: ów „rzezaniec Boga”, burzyciel grodów, morderca Hekuby, Polikseny, Rezosa, zabójca tylu, tylu nieszczęsnych, których los postawił na drodze odysowych zamierzeń. I wówczas to, gdy mordując uwijał się wśród płonących domów Dionu, w serce jego zapadł ów straszliwy żar, który wtenczas w godzinie triumfu, wydał mu się niemal ogniem niebiańskim, a w rzeczywistości był żarem piekielnym, żarem zbrodni i śmierci. A chociaż los, okrutnie go doświadczając, odarł go z wszystkiego, co łupem wziął w Troi i innych grodach, tego jednak nie zdołał mu zabrać ani w nim przygasić: piekielnego ognia, którym zbrodnie zapaliły serce odysowe na dalekich wyprawach, ognia, które mu, obranemu ze wszystkiego, jedyne zostało, i które — o boleści! — wniósł swej ojczyźnie w darze po długich latach tęsknoty i rozłąki.
Nie ziemia zdradziła Odysa; to on zdradził ziemię i on zapalił na niej pożar krwi i nienawiści.
A przecież kochał ten swój kraj naprawdę, a przecież tęsknił za nim niekłamanie. Mimo to pierwszym jego czynem na itackiej ziemi był — mord. Lecz to nie Odys, ów „wołający ojczyzny”, pobił gachów-rodaków, ale ktoś inny, przed kim kiedyś uciekł z domu ojcowskiego, a który dojrzał w piekielnym ogniu płonącej Troi: ów romantyk zbrodni, któremu wydało się, iż jedyną siłą zdolną kształtować oblicze świata, jest moc grzechu. To ów drugi Odys, znany nam już z „Achilleidy” zimnym i wszystko niby to na wskroś widzącym spojrzeniem mierzący, znający — zdawałoby się — z rzeczy strasznych najstraszniejszą: odartą ze wszystkich zasłon prawdę. To ów Odys, wiedzący, jaka jest istotna i niekłamana prawda wszechrzeczy, znający prawdziwy smak świata, umiejący bez lęku patrzeć w oczy każdej rzeczywistości, nie usiłujący uczynić znośniejszą jej okrutnej nagości. To człowiek, który wie, że wszystko rozwiać i rozpaść się może, że wszystko może okazać się złudą i nieprawdą, tylko to jedno nie straci nigdy obowiązującej mocy: iż świat przez zbrodnię kształtuje się i tworzy. I dlatego tylko, że tak wierzy, burzy Odys Ilion i zabija, zabija bez zmiłowania.
Dwóch jest Odysów: jeden „spragniony ojczyzny”, drugi — oprawca i „rzezaniec”, wierzący niezachwianie, że tylko zbrodnia ma rzeczywistą moc kształtowania świata. I oto, gdy pierwszy z Odysów dobił do brzegów Itaki, razem z nim wyszedł na ląd i ów drugi. Wiemy, który z nich rozstrzygał, gdy wojska dobywały Troi. Który jednak z tych dwóch rozstrzygać teraz będzie, w ojczystej Itace — oto pytanie. Jak rozdzielić Odysa — „rzezańca” od Odysa — „pielgrzyma”? Gdzie wreszcie ów słup graniczny, u którego kończy się królestwo zbrodni a zaczyna to drugie — wyśnione królestwo „szklanych domów”?
I oto incipit tragoedia powracającego Odysa, nie ma bowiem przedziału pomiędzy obydwoma jego osobami, jak nie ma owego słupa granicznego, który zdolny byłby rozdzielić królestwo zbrodni od królestwa miłości. Gdy serce odysowe pęka od nadmiaru, równocześnie ręka jego, długo wprawiana w mordowaniu wrogów, chwyta za kostur, by zabić sługę. Spoza maski stęsknionego wygląda tak często maska zabójcy, iż tej pierwszej niemal dostrzec niepodobna. Zbrodnia popełniona za morzami, obecna jest bowiem w każdym okruchu, w każdej myśli, w każdym spojrzeniu rzuconym ziemi rodzinnej. Straszliwy widok: tęskniący zbrodzień. Jakże inaczej jednak być może: kto zdolny jest zabić Poliksenę i na łup wydać Ilion, ten zdolny będzie i swej ojczyźnie pochodnią w oczy zaświecić. Tak mści się umarła, wykreślona z liczby żywych Troja, chociaż bowiem w perzynę zamieniono domy iliońskie, zbrodnia, która tego dokonała, żyje, a świat, owe straszliwe zwierciadło czasu, czyni ją wiecznie obecnym upiorem.
„Spójrz w świat, na świata kształt, a ujrzysz Twoją winę”, na końcu Odysowi śpiewają Syreny. Spojrzał w czarodziejskie lustro świata, i ujrzał: iż ojczyznę swą widział tylko w „sennym przypomnieniu”, ale nie miał jej „w prawdzie i sumieniu”. Nie miał jej, bo mieć nie mógł. Troja capta vdetores vicit... nie można bowiem bezkarnie burzyć miasta i mordować ludy. Ale dopiero tu, w Itace, poznał Odys, iż burząc Ilion, burzył swą Itakę, bezczeszcząc Priama, bezcześcił ojca swego Laertesa, i dopełnił tego właśnie, przed czym uciekł był z ojczyzny: zbrodniczego swego przeznaczenia. Postawiony pomiędzy tamtych dwóch Odysów, trzeci, tragiczny Odys szukać musi śmierci w falach morskich, poznawszy wreszcie swe tragiczne złudzenie, jedyne jakie miał ów mąż bez złud: ze me ma zbrodni, która by nie godziła przede wszystkim w jej sprawcę.
1932