DO BRONISŁAWA DĄBROWSKIEGO
Kraków, 8 VII 1955
Drogi Panie Bronisławie!
Stosownie do Pańskiego życzenia przeczytałem nową sztukę Kruczkowskiego i pragnę powiedzieć Panu — również w myśl życzenia Pańskiego — co o niej sądzę.
Naprzód muszę stwierdzić, że cenię K. jako dobrego dramatopisarza, z nowszej (bo nie młodszej) generacji za najzdolniejszego (!) ubok Brandstaettera, który, niech sobie mówi kto co chce, ma dramatyczny pazur, choć często zmienia się on w melodramatyczny. K. jest niepomiernie dyskretniejszy od Br., nie ma zeza w kierunku melodramatu, a jeśli czasem wydawałoby się, że jest inaczej (koniec Grzechu), to i w tym jest dyskretny i delikatny, czego najlepiej dowodzi końcowe wejście ojca w Grzechu i jego płacz, mówiący więcej niż gdyby tysiąc haseł wygłoszono ze sceny tonącej w czerwonych sztandarach. Ten płacz to jest prawdziwe odejście pewnych ludzi, pewnej klasy. Kruczkowski posiada tak dyskretne środki do pokazania owej prawdy i dlatego cenię go, a zawsze byłem, dość odosobnionym, obrońcą jego czwartego aktu Grzechu, tak niesłusznie atakowanego przez ogół.
Po tym wstępie powiem, że pierwszy akt Odwiedzin napełnił mnie dużym optymizmem, a nawet początek drugiego aktu nie wyprowadził mnie z tego nastawienia. Akt pierwszy napisał znów ten dyskretny i delikatny Kruczkowski, którego znamy z innych jego dzieł. Ale w połowie drugiego aktu coś się zaczęło psuć. Aż się wzdrygnąłem, gdy przeczytałem epizod z Helą w tym akcie, nie mówiąc o tym, że to badanie policyjne p. Wrony,  stosowane wobec młodej i ładnej kobiety, którą poznał przed chwilą niemal, nie najlepiej świadczy o naszej obyczajowości. Jakaś diabelska podejrzliwość zaczyna wszystko osnuwać lepką mgłą i do końca aktu dobiegamy nie ucieszeni na duchu. Ta kit awantura z Helą, całkiem kuchenna, i ten Wrona porzucający swe podejrzenia i biegnący za „Hielą” z pominięciem swych rzekomych obowiązków (bo jeśli Joanna jest „szpiegiem”, to wypad Wrony jest zdradą stanu) nie należały i, zdaje się, nie należą do sposobów artystycznych Leona Kruczowskiego. Wiem, że to druga redakcja tej sztuki i nie mogę się oprzeć wrażeniu, że tu ktoś namącił co niemiara, wysunął jakieś „postulaty” natury pseudopedagogicznej czy propagandowej, autor chciał temu zadość uczynić, no i wszystko pokręciło się w niebywały sposób, ku szkodzie autora, literatury, a i obozu, do którego należy Kruczkowski! Już dziś chodzi „hyr”, że to kiepska sztuka. A po co? Kiedy to mogła być — sądząc po części 1 — dobra sztuka.
Trzeci akt jest, jak Pan sam wie, kontaminacją samych epizodów, zazwyczaj bardzo mało smacznych. Tą techniką można by pół ludzkości przeprowadzić przez scenę, a może i więcej — bez celu. Tu spodziewamy się jakiego zasadniczego rozwiązania, jakiejś zasadniczej rozmowy „dwóch światów”. A tymczasem zamiast dramatu mamy... naradę produkcyjną. Tak to określam dla jałowości i pustki tych dialogów. Może w tym jest coś i z winy pana Kruczkowskiego. […] To trzeba gruntownie przerobić, pozbyć się tych epizodów i… zrobić porządne rozwiązanie. Nawiasem mówiąc, gdybym ja był cenzorem, nie puściłbym tej sztuki właśnie z powodu aktu trzeciego, ukazującego właściwie, jak rozbita moralnie jest dzisiejsza wieś polska. […]
Census mój brzmi: grać, ale po przeróbce. Inaczej pewna klapa. Co do obsady, to myślę, że Renata Fiałkowska świetnie nadałaby się na Joannę. Nie widzę nigdzie lepszej, gdy chodzi o tę rolę. Ale podobno złamała nogę? No, nieszczęścia chadzają parami.
Teraz moja mała prośba. PIW żąda ode mnie tłumaczenia Śmierci Dantona, bo chce to drukować. A znów dla mnie to też zarobek. Niewielki, ale zawsze. Prosiłbym więc Drogiego Pana o odesłanie egzemplarza Buchnera, o ile wziął go Pan do Krynicy. Mimo „urlopu” muszę się zabrać do tej pracy. Proszę egzemplarz odesłać do teatru (sekretariatu), a ja sobie tam odbiorę albo mi odeślą, bo za parę dni chcę jechać do Sopot, przynajmniej na 2—3 tygodnie, gdyż bardzo jestem zmęczony tą operetką (i całym rokiem).
Kończę mą epistołę i oczekując egzemplarza Buchnera, pozwalam sobie przesłać serdeczne pozdrowienia oraz życzenia dobrych wczasów.
W. Horzyca