James Elroy Flecker i jego „Hassan"

Habent sua fata... tematy. Czyż nie zakrawa to na ironię, iż naród, który z wszystkich narodów Europy najwięcej ma styczności z „egzotyką”, z dalekimi lądami i równie odległymi morzami, naród, mający wspaniałą literaturę egzotyczną, jeśli chodzi o prozę — nie posiada w dziedzinie widowiska teatralnego prawie zupełnie sztuk, które by tymi tematami i tymi krajami, dalekimi i obcymi, się zajmowały? Można by niemal wyliczyć na palcach utwory dramatyczne, reprezentujące w literaturze dramatycznej ten właśnie dział. Jedna sztuka Somerset Maughama „Na wschód od Suezu”, potem parę sztuk mniej znanych autorów, i właściwie na tym koniec. Jest to naprawdę zastanawiające, że kraj, którego obywatele najwięcej może mają prawa patrzeć na świat i wszystkie jego sprawy jak na wspaniałe i wielobarwne widowisko, ten kraj, jeśli chodzi o sztuki teatralne, lubuje się raczej w mniej lub więcej skomplikowanych konfliktach i grach psychologicznych, umiejscowionych w jakimś dworku wiejskim w Essex czy innym hrabstwie, a nie zdradza zupełnie tendencji do ukazywania na scenie owych egzotycznych krain i egzotycznych konfliktów, z jakimi mają do czynienia synowie jego i panowie połowy świata. Paradoks, znajdujący może najlepszy odpowiednik w tym tylko, że, jak powszechnie stwierdza mniemanie, najwybitniejszym poetą morza i najświetniejszym marynistą angielskim jest nikt inny a Polak z krwi i kości, Joseph Conrad Korzeniowski. Wspominając o nielicznych utworach dramatycznych, mających za widownię egzotyczne kraje, a za bohaterów egzotycznych ludzi, nie wspomnieliśmy utworu, który uważać można za czołowy w tej dziedzinie literatury angielskiej. To „Hassan” Jamesa Elroy Fleckera, uderzający przydługim dodatkiem swego tytułu: „jak się to stało, że udał się w Złotą Drogę do Samarkandu”. Dzieło to, wydane przez J. C. Squire’a już po śmierci autora, obeszło sporo scen europejskich, niemieckich, szwedzkich i innych, po raz pierwszy zaś wystawione zostało w londyńskim teatrze „His Majestys Theatre” w roku 1923. Uchodzi ono za czołowy twór Fleckera, który zresztą nie tylko dramatem się interesował, lecz w ojczyźnie swej zasłynął przede wszystkim jako wybitny liryk, jeden z najciekawszych owego pokolenia, jakie doszło do głosu tuż przed wojną.
Nazwisko Fleckera mało znane jest w Polsce. Poza Adamem Szembekiem, tłumaczem „Hassana”, przekładał jego drobne utwory liryczne tylko Stanisław Holsztyński, autor „Antologii Liryki Angielskiej XX wieku”. Poza tym nic o nim u nas nie wiadomo, chociaż już w roku 1921, a więc jeszcze przed wydaniem „Hassana” oraz innych utworów, które wyszły po śmierci autora, ogłosił książkę o Fleckerze jeden z wybitniejszych współczesnych pisarzy angielskich, Douglas Goldring. Co prawda, jeszcze parę lat temu nawet Anglia niedostatecznie była poinformowana o całości dzieła Fleckera, jak już bowiem wspomniano, za życia swego Flecker znany był jedynie jako wybitny liryk, a dopiero po zgonie poety wydano z papierów, pośmiertnych najpierw „Hassana”, następnie dramat pisany blankwersem pt. „Don Juan”, a wreszcie powieść „The King of Alsander”. Niemniej jednak, Flecker jako autor właściwie tylko dwóch tomów: „Most ognia” i „Czterdzieści dwa wiersze” doczekał się wyczerpującej monografii. Szczęśliwy kraj, ta Anglia!
Jeśli chodzi o życie naszego poety, nie było ono zbyt bogate w zdarzenia i przygody, choćby dlatego, że Flecker zmarł na gruźlicę mając lat 31. Pochodził z Londynu, gdzie urodził się w r. 1884, a po naukach wstępnych odbył dłuższe studia w Oxfordzie w latach między 1902—1907. Przez jakiś czas pracował w Londynie w jednej ze szkół w Hampstead, niebawem jednak porzucił ją dla służby konsularnej, do której wszedł po odbyciu studiów nad językami wschodnimi w Cambridge. Pierwszą jego placówką był Konstantynopol, w następnych zaś latach pracował na innych stanowiskach na Wschodzie, aż młody organizm zaczęła niszczyć gruźlica do tego stopnia, iż Flecker zmuszony był porzucić swe dotychczasowe zajęcia i przenieść się na stałe do Szwajcarii, gdzie zmarł w roku 1915. Zwłoki jego przewieziono do Anglii i złożono w Cheltenham, gdzie ojciec jego był dyrektorem jednej ze szkół. Żywot to, jak widzimy, w zdarzenia niebogaty; prosty żywot młodego poety, który ledwie oczy rozwierał na świat w chwili, gdy śmierć nie znająca litości przecięła bieg jego dni.
Dzisiaj, po latach 20-tu od jego śmierci i po wydaniu większości jego dzieł, jako postumów, można objąć już całość jego działalności i stwierdzić można, iż „Hassan” jest najpierwszym klejnotem w tym duchowym diademie, na którego świetność składają się poza tym przepiękne utwory liryczne. Zresztą i „Hassan” sam, aczkolwiek widowisko czy dramat, najmocniej działa lirycznymi momentami, dla których właściwie wszystko inne stanowi jakby oprawę. Za taki szczytowy punkt dramatu, a zarazem liryki uważać należy scenę więzienną i dialog miłosny Rafiego i Perwaneh. Lecz nie tylko z instynktu lirycznego powstał „Hassan”, choć jemu zawdzięcza najpiękniejsze swe sceny. Drugim „instynktem”, jaki działał przy powstaniu tego utworu, to instynkt widowiska, instynkt wyobraźni, malujący dalekie i nieznane krajobrazy, ukazujący dziwnych i niespotykanych codziennie ludzi, ten sam instynkt bajki, z którego wywodzą się opowieści „Tysiąca i jednej nocy”, tak bliskie autorowi „Hassana”. Dla miłości tych dawno minionych kształtów wywołał on ich zjawy w swym „Hassanie”: dla ukazania miasta fantastycznego, Bagdadu z „Szeherezady”, z jego zaułkami i uliczkami, z jego bazarami i oberżami, z ludźmi przybywającymi z Basry, z Indyj, z Etiopii, a nawet z kraju niewiernych z Europy.
Mimo to jednak „Hasan” nie jest tylko udramatyzowaną bajką z „nocy arabskich”. Stykając się bezpośrednio z życiem Wschodu, Flecker dość szybko zdołał dostrzec, ile zła i okrucieństwa kryć się musi poza prześlicznymi kulisami 1001 nocy. Świadomość tego zmusiła go do rewizji legendy, do „odbrązowania” mitycznej postaci Haruna al Raszyda, który był nie tyle dobrotliwym fantastą i poszukiwaczem przygód, ile okrutnym władcą, chodzącym nocami między swym ludem na krwiożercze zwiady. Wraz z tym „odbrązowaniem” arabskiej bajki, która w ujęciu Fleckera straciła niewinność zwyczajnej gry wyobraźni, wszedł do dramatu i pewien morał, pewne stanowisko etycznej już natury, którego wyrazem jest właśnie druga część tytułu tego dzieła. Bo ma to swoją wymowę, ów fakt, że w ostatniej scenie dramatu ci dwaj, którzy nie mogą w sercu swym zgodzić się z nikczemnością kalifowskiego władztwa, cukiernik Hassan i poeta Ishak, udają się w „Złotą podróż do Samarkandu”, uciekając z zapowietrzonego miasta wyobraźni, z ulic, którymi skrada się okrucieństwo i podłość, z domów, gdzie nie ma miejsca dla najświętszej miłości dwojga niezłomnych kochanków. Mówiąc słowami polskiego poety, „kopią precz ziemię spodloną”, gdzie miłość i piękno staje się igraszką w rękach podłości i ohydy. I tym etycznym wydźwiękiem kończy się to dzieło prawdziwego poety, które w rozumieniu jego twórcy dać miało strawę nie tylko wyobraźni, ale i sercu współczującemu ze smutnymi dziejami tej bagdadzkiej pary Romea i Julii.

1936