Komediowy plan „Zieleni się zboże”

Istnieje pewien plan, na którym rozważać by można persony i zdarzenia „Zieleni się zboże” i który nazwać by należało planem — polskim. Jest to plan tej komedii, by tak rzec, tragiczny. Bo czyż bohaterka tego utworu, miss Moffat, nieustraszona pracownica społeczna, borykająca się mężnie z przeciwnym jej otoczeniem, z wszystkimi przesądami i złośliwościami zapadłej angielskiej prowincji (tak w tym przypominającej i polską prowincję), zakładająca w jakimś zaścianku walijskim szkołę dla młodocianych robotników i twardo stojąca na stworzonej swym wysiłkiem placówce, nie przypomina nam owej „siłaczki” z noweli Żeromskiego, która w odmiennych kulisach i groźniejszych okolicznościach walczy do upadłego w obronie swego posterunku, na przekór „bramom piekielnym”? Czy sam motyw „oświatowy”, będący leitmotywem „Zieleni się zboże”, nie przypomina w pewnej mierze „Przepióreczki” tegoż Żeromskiego, tak ostatnio odsądzonej przez krytyków nie tyle od czci, co od wiary? Aż dziw bierze, gdy patrzymy na te zbieżności, może bynajmniej nie tak przypadkowe, gdy się zważy, że zarówno w Anglii, jak i w Polsce „nieskończona jeszcze dziejów praca”; że tu jak i tam nie jeden jeszcze problem o tym samym imieniu czeka swego rozwiązania. W ostateczności mimo wszystko, Europa stanowi pewną wspólnotę nie tylko kulturalną, ale i społeczną, i nie można tego uważać za jakiś niezrozumiały przypadek, że na walijskiej ziemi rodzi się taka sama „siłaczka”, jaka urodziła się na polskiej, i że tam, w Anglii, sprawa tak zwanej oświaty ludu może występować w tej samej ostrości, co u nas, w Polsce, gdzie tyle jest jeszcze do zrobienia. Bo dopiero „zieleni się zboże” i zapowiada, iż przyjdzie czas kłosobrania, jeśli — jeśli jakaś straszliwa burza znów nie wdepcze w ziemię nikłych jego pędów i listków.
Istnieje jednak jeszcze drugi plan tego utworu, na którym dałoby się rozważać osoby i zdarzenia sztuki E. Williamsa, a plan ten nazwać by można angielskim. To plan komediowy. Niepokojącym wydać się może polskiemu widzowi, że utwór ten, mający właściwie więcej scen o napięciu dramatycznym niż komediowym, ochrzcił autor właśnie komedią, nie sztuką nawet, ale wręcz komedią. Jakże to? I „siłaczka” angielska, broniąca jak lwica swej placówki społecznej, i jej partner, młody górnik, Morgan Evans, którego perypetie sceniczne mają raczej wcale tragiczny aniżeli humorystyczny charakter — a mimo to komedia? Dlaczego?
By właściwe znaleźć stanowisko, z którego spojrzeć można na postacie te jako komediowe, trzeba według starej recepty starego idealisty „pójść w kraj poety” i ujrzeć je w szczególnym powietrzu intelektualnym ich ojczyzny. Tym razem Anglii. A to mgliste powietrze Albionu pełne jest dziwnej mądrości sceptycyzmu. Choć „kredyt” jest ponoć ulubionym słowem Anglików, kredytu się tu, szczególnie w sferze duchowej, tak prędko nie udziela. Można bo mieć tam nawet postawę wielkoluda, jakiegoś baśniowego Wyrwidęba, jak długo jednak nie przebyło się egzaminu u malutkich i bardzo niedowierzających, bardzo wręcz złośliwych elfów, tych w rodzaju szekspirowskiego Puka, tak długo wszelka wielkość ma kredyt zamknięty. Dopiero gdy Guliwer oprze się napaści lilipucich gnomów śmiechu, który z zasady jest sceptyczny, bo taka już jest natura humoru, dopiero wówczas wolno o olbrzymie myśleć w kategoriach względnej wyniosłości.
Ale te gnomy humoru nie są bynajmniej pobłażliwe, co gorzej są bardzo wścibskie, nie dają się uwodzić dostojności pozorów i mają to niemiłe przyzwyczajenie, że interesuje je nie tyle zewnętrzna, wspaniała powiedzmy, brokatowa szata, ale tej szaty podszewka. „Poznać pana po podszewce”, tak brzmiałoby w angielskiej transkrypcji znane polskie przysłowie. Gdy się jednak patrzy na człowieka od strony podszewki, wszystko wydaje się bardzo często zupełnie inne, aniżeli od tej wspaniałej i brokatowej. Co zdawało się czymś na górze, okazuje się czymś na dole, i na odwrót. I w ogóle perspektywa zmienia się całkowicie. Nie dziw też, gdyż z tej podszewkowej, by tak rzec, pozycji widzi się postacie i zdarzenia niejako na wskroś i od wewnątrz, przeto w całkiem zazwyczaj innym układzie proporcji niż to sugerują — rozmiary. Hitler np. może temu spojrzeniu ukazać się nie w ogromnym kształcie chmurnego Hagena z Nibelungów, jak go widzieli chętnie monumentalizujący Niemcy, ale jako mizerna figura płaskiej farsy, oblanej zresztą sowicie krwią milionów. Gdyż dla wścibskich gnomów śmiechu nie ma pozy, nawet historycznej: jest tylko prawda. Tej prawdy doszukują się one w człowieku choćby pod siódmą podszewką, a odkrycie jej tam, gdzie się jej zazwyczaj najmniej można spodziewać, to moment, kiedy bić zaczyna źródło angielskiego humoru. Dlatego Puk jest angielską instytucją narodową.
Z wścibskiej mądrości Puka wywodzi się też nowoczesna komedia angielska, która najświetniejszego swego, choć nie teatralnego wyraziciela znalazła w znakomitym autorze „Tragicznych komediantów”, w Jerzym Meredithie. Bez szkoły przenikliwości, niewybaczającej nikomu i niczemu, jaką dał Meredith, niemożliwą by też była komediowość „Zieleni się zboże”. Nikt też z współczesnych — może z wyjątkiem Bernarda Shawa — nie umiał tak zbadać człowieka, mówiąc żargonem, „na prawdę”, jak twórca „Egoisty”. Wzrok jego przenikał wszystkie ludzkie podszewki i sięgał nagiej, nie osłonionej już żadną złudą realności, to zaś, co w chwili poznania wykwitało na usta autora „Rozprawy o komedii”, to nie gruby śmiech Falstaffa, ale delikatny nieprzekupny lecz i pobłażliwy uśmiech. Tylko uśmiech, nic więcej. Ale uśmiech ten rodził się z bezwzględnego dotarcia do sedna, do prawdy, gdyż to tylko umożliwia owo komediowe „rozczepienie osobowości”, w którym przed naszymi oczyma oddziela się człowiek rzeczywistości od człowieka pozoru. Tam bowiem, gdzie rozstajemy się z prawdą, tam zaczynają swą pracę trzeźwe, piekielnie trzeźwe gnomy śmiechu, i tam zaczyna się komedia. Bo komediowość jest korybancką formą trzeźwości, jest ekstazą zmysłu prawdy.
„My, Słowianie, my lubim sielanki”. Nie kochamy trzeźwości, a cóż dopiero jej ekstaz! Choć mamy Fredrę, przed którym i Meredith głowę by skłonił, wolimy szeroki uśmiech, który tumanem przyzłaca rzeczywistość. Radzi adorujemy dostojność, nie pytając o jej podszewkę. I łatwo się też nam razem z dostojnością rodzi kłamstwo, w dziwnej żyjące z nią symbiozie. Ale inaczej się dzieje w purytańskiej ojczyźnie Puka. Kolumny wzniosłości — niewątpliwie prawdziwe, realne — nie przysłaniają tam grzechu: bo i tak można określić genezę komediowości, iż śmiech rodzi się wtedy, gdy padamy ofiarą grzechu, tym gorzej jeśli nieświadomego. A grzechem głównym, i może w ogóle jedynym, jest rozstanie się z prawdą.
I z prawdą mimo wszystko, mimo moc swego charakteru i heroizmu woli, rozstała się gdzieś, kiedyś, bohaterka „Zieleni się zboże”, miss Moffat, jak rozstał się z nią młody górnik i jej pupil, Morgan Evans. Może to nawet sama opiekunka wplątała go w wężowe sploty nieprawdy, kłamstwo bywa przecież bardzo zaraźliwe. Jej kłamstwo polegało po prostu na tym, że uprościła sobie znacznie obraz istnienia i świat poczęła dzielić przez siebie samą bez reszty. A mimo wszystko zła to miara, gdy chodzi o wymierzenie dystansów realności. Może czasem konieczna, ale zła. Z trudem dopiero przekonała się miss Moffat, że nie jest znów tak absolutną władczynią i komendantką dostępnej jej rzeczywistości, że to, co się jej władaniem wydawało, jest tylko przesmykaniem się po powierzchni nieznanej jej w gruncie rzeczy prawdy, i że może głupiutka i egzaltowana miss Ronberry, jej towarzyszka i podkomendna, a nawet „rozwiązła” Bessie, więcej wiedzą w swej głupocie, niż ona sama w swej mądrości. Zbudowała sobie sentymentalny — w angielskim tego słowa znaczeniu — obraz świata, cóż więc dziwnego, że ten świat zawiódł ją, heroinę i mocną sprawczynię losów? Aż w końcu dostała, jak sama mówi, „prztyczka w nos od natury”, a nie od natury również.
Inną formą sentymentalizmu grzeszy jej kontrpartner komediowy, Morgan Evans. Nie wie on jeszcze, że życie jest wiecznym przemaganiem w sobie czegoś, i buntuje się przeciw temu zwykłym, poczciwym, sentymentalnym buntem człowieka, pragnącego przystanąć czy nawet wrócić do dnia wczorajszego, którego nie ma już dla niego, tak samo, jak nie ma go dla nikogo z żyjących. W wyzwalającym rozstaniu poznaje dopiero tych dwoje prawdę swych grzechów przeciwko prawu ziemi, osiągając, jak w klasycznej tragedii, katharsis serc. W tej chwili przestali być postaciami komediowymi — nie komicznymi, bo nimi w sensie rubasznego śmiechu nigdy nie byli — a stali się po prostu ludźmi, którzy dotknęli chłodnego, otrzeźwiającego ciała prawdy.
Nie znaczy to, by oboje żyli dotychczas w sferze majaków. Nie, poświęcenie miss Moffat i ból Evansa nie były majakami. Nie 2o4 było też tylko złudzeniem to, czego dokonali, spoczywając a raczej pracując gorliwie pod rozłożystym drzewem sentymentalizmu. Ale taka jest na szczęście dziwna logika spraw tego świata, że jeśli czegoś dokonujemy nawet w grzechu, dokonujemy tego naprawdę. Nie jest więc to próżnym i złudnym, co zdziałali miss Moffat i Morgan Evans, bo gdyby tak było, nie potrafiliby się nawet rozstać. Po prostu nigdy by się nie byli ze sobą zeszli. Że się zeszli i że się rozstali, to tylko dowód, że mimo sentymentalizmu swych złud, stąpali po twardej ziemi i urabiali sobie ręce w dotykalnym tworzywie istnienia. Kto wie zresztą, czy sentymentalizm nie jest w ogóle nieodzownym cieniem wszechrzeczy człowieczych? Ale to jest już pytanie raczej teologicznej natury.

1945