DO TADEUSZA GALIŃSKIEGO
Warszawa, 3 września 1958

Panie Ministrze,
Przed kilkunastu dniami na wpół oficjalnie zostałem zawiadomiony, że Teatr Narodowy — mimo dwóch wieków swego istnienia, czym żaden teatr w Polsce poszczycić się nie może — został uznany za scenę w pewnym sensie lokalną i ma być przekazany gestii Stołecznej Rady Narodowej. Wiadomością tą głęboko przejął się cały zespół, który zdaje sobie sprawę, jak wielkich i czyich tradycji jest on spadkobiercą, tworząc dzisiejszy Teatr Narodowy. Wszak dzieje tego teatru opisywał już nikt inny, tylko jego twórca i ojciec nowoczesnej sceny polskiej, Wojciech Bogusławski, którego osoba i działalność związana jest chyba w sposób najściślejszy z Teatrem Narodowym, mającym dziś w afiszu, jak w herbie, podobiznę tego znakomitego człowieka! Właśnie dobiega dwieście lat od jego urodzin — niezbyt hucznie uczczonych zresztą w naszym kraju — i właśnie w tę rocznicę pada decyzja, której inaczej zrozumieć nie sposób, jak za uznanie Teatru Narodowego za scenę tylko o partykularnym znaczeniu. A przecież nie sam Bogusławski stworzył tradycję tego najstarszego w Polsce teatru. Długa litania najwspanialszych ludzi teatru i artystów od Owsińskiego i Ledóchowskiej począwszy, poprzez następne pokolenia, przez Kudlicza, Żółkowskiego seniora, Żółkowskiego juniora, Rychtera, Królikowskiego, Modrzejewską, Rapackiego, Bolesława Leszczyńskiego, Kamińskiego, Frenkla, Węgrzyna aż po Osterwę, który wskrzesił instytucję Teatru Narodowego — cały legion tych i innych sławnych w Polsce nazwisk wytycza losy dwuwiecznych dziejów tego teatru. Powiedzieć można, że przez długie dziesiątki lat Teatr Narodowy był niemal synonimem teatru polskiego w ogólności i odgrywał na ziemiach zabranych przez carat rolę, jakiej nie przypadło grać chyba żadnemu teatrowi świata: świątyni polskiej kultury i polskiej mowy, jedynego miejsca publicznego, skąd mogła ona rozbrzmiewać w sposób godny naszego narodu. To była w tej połaci kraju samotna reduta wielkiej sztuki polskiej i cokolwiek by się stało, nikt nad tą ogromną rolą Teatru Narodowego w historii i nad jego wspaniałym dziełem nie będzie mógł przejść do porządku.
Nic więc dziwnego, że po odbudowaniu Teatru Rozmaitości po pożarze Osterwa uznał za stosowne przywrócić tej scenie nazwę Teatru Narodowego i nawiązać do tamtych lat, kiedy nazwy tej nie skreślił jeszcze palec zaborcy. Dokonał tym Osterwa zaiste doniosłego czynu, demonstrując, że „Polacy nie gęsi”, że mają teatr o długiej i świetnej tradycji, teatr, który za lat siedem może obchodzić 200 rocznicę swego istnienia, a to nie jest czymś błahym, gdyż czyni Teatr Narodowy jednym z najstarszych teatrów w Europie. Teatr Narodowy to zaiste polska Comédie Française; takim było i takim być powinno jego stanowisko w rodzinie innych scen polskich.
Dlatego wydaje mi się, że przejście do porządku nad wielką i wspaniałą tradycją Teatru Narodowego, jedyną właściwie w Polsce, gdy gdzie indziej tradycję taką się kultywuje i święci, czego dowodem choćby wspomniany Teatr Francuski czy Burgtheater wiedeński, czy moskiewski Teatr Mały — i zepchnięcie tej sceny na boczny tor jest aktem niesprawiedliwym wobec teatru tego. Niesprawiedliwym nie wobec obecnego kierownictwa, czy też wobec obecnego zespołu, bo to nie jest ważne, ale wobec pamięci wielkich i wspaniałych ludzi, którzy przed dwoma wiekami ten teatr tworzyli i przez długie narodowe noce wysiłkiem swym utrzymywali. Dziś ma się tym wielkim umarłym powiedzieć, że niepotrzebnie się trudzili, że dzieło ich nie ma takiego znaczenia, jak im — i nie tylko im — się zdawało, i że można na nie nie zwracać uwagi. Bo to właściwie znaczny odmówienie Teatrowi Narodowemu ogólnopaństwowego i narodowego znaczenia — a uczynienie zeń jednej z mniej lub więcej ważnych scen czy scenek warszawskich.
I to skłania mnie jako obecnego dyrektora Państwowego Teatru Narodowego, który poczuwa się do odpowiedzialności za dzieło poczęte przez Bogusławskiego i dokonane przez tylu szlachetnych, do przedstawienia tych paru uwag Panu Ministrowi w głębokim przekonaniu, że Pan Minister zechce im poświęcić swą łaskawą uwagę.
W. Horzyca