G.K.C. i G. B. S.

Gilbert Keith Chesterton i George Bernard Shaw to w ogromnym zasięgu angielskiego firmamentu kulturalnego zdawać by się mogło „na swych słońcach dwa przeciwne bogi”. Takie jest niemal powszechne mniemanie i tak zdaje się czasem sami nawet sądzili obaj ci wspaniali twórcy. I nie brakuje na to „rzeczowych” dowodów. Wszak Chesterton, niby jakiś nowoczesny Dante umieścił autora „Majora Barbary” na samym dnie piekła, gdzie smażyć się kazał swoim „Heretykom”, a G. B. S., jak brzmi monogramiczne oznaczenie poety „Candidy”, nie pozostawał mu dłużnym, chociaż przy całym swym geniuszu polemicznym, nie on był w tych rozprawach atakującym. To raczej otyły, wręcz defektywnie otyły Chesterton rzucał się na chudego jak tyka Shawa. Dochodziło nawet do dysput publicznych, w których obaj mistrze paradoksu nie podstawiali suchej nitki na sobie, uśmiechając się przy tym do siebie nad wyraz uprzejmie. Lecz w dysputach tych, gdzie lśniące słowa migotały nieustannie w powietrzu jak ostrza niezliczonych szpad, najważniejszy, najistotniejszy był zdaje się ów nieschodzący z twarzy uśmiech obu adwersarzy. Ścierali się, przypadali do siebie, świecili sobie w oczy pociskami dowcipów i paradoksów, ale — nieustannie uśmiechali się do siebie, wiedzieli bowiem, iż wbrew temu, co sądzi przysłuchująca się gawiedź intelektualna, są w gruncie i istocie rzeczy rycerzami jednej i tej samej sprawy. Obaj bo byli rycerzami — ortodoksji. Obaj mieli dość tego kultu przypadkowości, który był jedynym, choć tajemnym, kultem mieszczańskiego wieku XIX, obaj znienawidzili stan trzęsienia ziemi w permanencji, uważany przez ich wiktoriańskich i prawiktoriańskich ojców i dziadów za jedyny normalny, i w ogóle dopuszczalny, stan społeczeństwa, i obaj wypatrywali gorącymi sercami onej chwili, gdy słowami polskiego poety mogliby powiedzieć „prawo poczułem na ziemi”. Prawo, nie przepis policyjny. Z czym bo walczyli, to nie tyle bezprawie, ale nieobecność powszechnego wszechobejmującego prawa w życiu świata i Europy i płynący z tego kult doraźności, wieczystej anarchii, kapitalizmu i sprytu i wszystkich rzeczy, które jego są. I choć różnili się, i to bardzo, w rozumieniu dróg wiodących do celu, cel przyświecał im zawsze ten sam: stwarzanie nowej ortodoksji, prawowierności. Sprowadzenie z powrotem prawa na ziemię. Dochodząc do tego celu, Shaw obrał drogę socjalizmu. Chesterton drogę katolicyzmu, nie znaczy to jednak, aby się w tym pochodzie swoim aż nazbyt często nie spotykali. Wszak już w swej młodości Chesterton był piewcą tej dziwnej rewolucji społecznej, którą przedstawił był w „Napoleonie z Notting Hill” i nigdy się jej nie zaparł, raczej wprost przeciwnie... A Shaw? Shaw, zapytany przez kogoś, dlaczego wobec tak uderzającej zbieżności jego poglądów z poglądami kościoła rzymskiego nie przechodzi na katolicyzm, odpowiedział, że uczyniłby to chętnie, ale wtenczas byłoby dwóch papieży, a to w kościele katolickim jest... nieprzewidziane. Nie bez racji uśmiechali się więc do siebie przyjaźnie dwaj ci zapaśnicy, ciskając w siebie ogniste dzidy słów i paradoksów. Po prawdzie bowiem byli to dioskurowie walczący o jedno i to samo, choć różne mieli w tarczach swoich znaki.
Chesterton był wrogiem mechanistycznie pojmowanej cywilizacji, tak jak ją gloryfikowała manchesterska dusza ubiegłego stulecia. Dlatego, wierząc w rozum jako w władzę duchową przez Boga daną człowiekowi, był wrogiem racjonalizmu, który rozumem szermując obiera nas z rozumu, wszystko sprowadzając do ciasnej mechanicznej formuły, grożącej pęknięciem przy lada naporze zewnętrznym. Dlatego też oczyszczającego źródła szukał on poza szrankami, ustawionymi sprytnie przez mędrkującą pychę ludzką, w religii jako ultima ratio wszelkiego ratio, i to go w końcu przyprowadziło do progów kościoła powszechnego. Bo religia „jest to jedyny przedmiot, który zajmuje naprawdę ludzi z jaką taką umysłowością twórczą”. Lecz któż to jest autorem tych słów? Bynajmniej nie Chesterton, ale przysięgły jego adwersarz... Bernard Shaw, który, jak powiedział, tylko dlatego nie przeszedł na katolicyzm, że nie chciał zostać drugim papieżem, by nie wywołać nowej schizmy. Ten żart B. Shaw nie jest jednak tylko żartem. Są ludzie, przynajmniej byli (także i w Anglii), którzy sądzą, że Shaw potrafi wszystko wydrwić, by błysnąć dowcipem. Jest jednak inaczej. Shaw potrafi wszystko zmienić w dowcip, by błysnąć ludziom w oczy prawdą. I tą metodę, rzec by można, apostolstwa dzieli on z Chestertonem. Obaj, jak na apostołów przystało, mówią prawdy przeto oczywiste, niemal przedwieczne, wiedzą jednak, że truizmy mówić jest najtrudniej i że dlatego paradoks jest jedyną właściwie formą wypowiadania ich. Tylko w ten sposób wielkie prawdy dotrzeć mogą do świadomości ludzkiej; przez uśmiech. Małym prawdom wystarcza patos i namaszczenie, bo i tak nigdzie nie docierają. Zresztą ów sposób mówienia prawdy nie obcy jest i ewangeliom. Czyż nie śmiano się kiedyś, gdy padały słowa: „miłujcie nieprzyjacioły wasze”? A jednak, ten paradoks zwyciężył. Przynajmniej zdawać by się mogło, że zwyciężył. A jeśli nawet nie zwyciężył, to wciąż wisi nad ludzkością, niby miecz Damoklesa właśnie dlatego, że jest paradoksem; sposób mówienia prawdy przez paradoks jest więc sposobem ewangelicznym. I może dlatego dziś określa on nie tylko ich igraszki słowne, ale nawet i strukturę ich dzieł, fundamenty, z których dzieła te wyrastają, sklepienia, które je zamykają.
Bo czyż nie na paradoksalnym zrębie zbudowana jest w założeniu chestertonowska „Magia”, gdzie petitio nadprzyrodzoności czy po prostu petitio religionis jest podstawową sprawą będącą tematem raczej dla rozprawy teologicznej niż dla komedii? Co prawda autor przechodzi do swego przedmiotu nie od strony pozytywnego rozwiązania ani czyni ze swej sztuki jakiegoś misterium, a busolą jego śmiechu jest raczej ów aforyzm, wygłaszany przez jedną z postaci, iż nie ma większych bigotów jak bigoci niewiary. Niemniej pytanie: istnieje świat nadprzyrodzony czy nie istnieje? stanowi oś tego utworu. Ale że Chesterton przystępuje do tego zagadnienia od strony komediowej, przeto z natury rzeczy ciężar spada nie na sam problemat, ale na rozszczepienie go w duszach person komedii, tych sceptyków zaplątanych w sieci własnej niewiary. Nie to jednak czyni większość osób tej „komedii wiary” (czy niewiary) postaciami komediowymi, że są tzw. racjonalistami, ale to, że są za mało racjonalistami, że są w gruncie rzeczy tylko bigotami owej nieporadności duchowej, która nie pozwala ich lichym intelektom wyjść poza swe własne granice. Gdyby byli racjonalistami naprawdę z krwi i kości, może przekonałoby ich sławne wolterowskie zdanie św. Augustyna, iż „cud nie jest przeciwny naturze, ale temu, co nam o naturze wiadomo”. Ale na to ich nie stać, gdyż w istocie boją się oni tak samo cudu, jak się boją rozumu. Nie rozum, rozumek jest ich bogiem. Chcą przeto trwać w niewybrednej prostocie swego ducha, chcą zamknąć się w wygodnym, arcywygodnym kręgu swych nawyków umysłowych i żaden rozum ani żaden cud z kręgu tego ich nie wywiedzie. Gdyby w bawialni księcia nie były się pojawiły jakoby czy naprawdę nadprzyrodzone moce, w które uwierzyć nie mogą, a raczej nie śmieją, bo im na to nie pozwala... tresura, ale gdyby, jak do Akademii paryskiej, wniesiono pierwszy model fonografu, za- 210 reagowaliby zapewne tak, jak ów uczony francuski, który strącił z katedry przedstawiciela Edisona wołając: „jak śmiesz, bezczelny łajdaku, udawać szlachetny głos ludzki?” Bo przyjęcie do wiadomości powstania fonografu byłoby nie tylko aktem żywego rozumu, ale i żywej wiary w możliwość czegoś podobnego.
Ale właśnie przed możliwościami cofa się ich rozum i ich wiara. Dlatego wszyscy oni, i książę i dr Grimthorpe i pastor Smith i młody Morris, nie są racjonalistami, lecz bigotami racjonalizmu. Oczy ich nigdy nie dojrzą ani przyrodzonych, a niepojętych, ani nadprzyrodzonych, równie niepojętych sił, bo są po prostu za słabe, za... wygodne. A wiadomo, że, jak mówi pismo „tylko gwałtownicy zdobywają niebo”. I nie tylko zdobywają, ale i dostrzegają; kto nie jest policzony między „gwałtowników”, ten nigdy go nie dostrzeże, bo nie pozwoli mu na to tchórzostwo, tak jak w ostatniej instancji tchórzliwość nie pozwala zgromadzonym u księcia bigotom niewiary uwierzyć w realność diabła. To niszczyłoby systemat ich nawyków umysłowych, a tego boją się więcej niż wszystkich prawdziwych i nieprawdziwych diabłów. Wolą więc zostać przy starym, bo kto wie, czy inaczej nie trzeba by uwierzyć nawet w ...Boga. A to byłoby jeszcze bardziej ryzykowne, niż uwierzyć w diabła. „Przy dzisiejszym stanie wiedzy”, jakby powiedział dr Grimthorpe, mogliby co najwyżej uwierzyć w użytkowego Boga pragmatyków, tych proroków „praktycznej” religii amerykańskich businessmanów, ale w żaden „wyższy sens istnienia”, który jest dla nich tylko domniemaniem.
Ale ów „wyższy sens istnienia” nie jest bynajmniej domniemaniem dla Bernarda Shaw, autora „Człowieka i nadczłowieka”. I nie chodzi o to, czy Shaw jest w zgodzie z dogmatami tego czy innego kościoła, nie chodzi nawet o to, czy wierzy w Boga, jak na syna i wnuka prawych purytanów przystało. Dość, że wierzy on, mówiąc słowami jego Elżbiety z „Czarnej Damy z Sonetów”, w „usta natchnione przez Boga”, a te wystarczą, by miejsce jego nie było wśród tchórzliwych bigotów sceptycyzmu. Możliwe, że Bóg Bernarda Shaw, to Deus absconditus, ukryty i niedotykalny, niemniej jednak rzeczywisty, skoro dusze mogą rozkwitać natchnieniami, skoro w niebo się wzbijać mogą słowa świetliste i skrzydlate, skoro serca ludzkie rozbrzmiewać mogą muzyką sfer, będącą echem ładu jakby nie z tego świata. Bo „marnymi jesteśmy tworami my wszyscy” powiada jego Shakespeare, ale istnieje coś, co nas zjadaczy chleba, w aniołów przemienia. „To nieśmiertelna rzecz poezji”, która o ile nie jest zwyczajnym błazeństwem ludzkim, jest świadectwem „wyższego sensu istnienia”, jest wieścią z platońskiego świata idei, jest euangelion, dobrą wieścią przyniesioną na ziemię na skrzydłach Cherubów. Ona to, jedyna wśród rzeczy ludzkich przeczy, jakobyśmy i my byli tylko dziełem kosmicznego przypadku, ona to odkrywa nam, że choć marnymiśmy tworami, objawia się przez nas i w nas cud istnienia. Cud istnienia! I wystarczy uwierzyć w jego rzeczywistą obecność, innymi słowy, być poetą, któremu wedle słów Shawa „ziemia rozkwita milionem niebios”, by uwierzyć w wyższy sens istnienia.
Shaw jest wielkim poetą i dlatego jest anima naturaliter religiosa.
Dlatego czuje on i wie, że dotyka strun rozpiętych na gwiazdach, gdy dane mu jest przemawiać „ustami natchnionymi od Boga”. I choć żartowniś z niego i dowcipniś, choć realia wydają się być mu wszystkim, zbyt wielkim jest jednak realistą, by za każdym kształtem, dostrzeżonym przez zachwyt poety, nie ujrzeć ogromnego cienia wieczności, którego obecność rzadko kiedy objawia się tak wyraźnie, jak w końcowej rozmowie obu głównych osób „Czarnej Damy z Sonetów”. To nie rozmawiają dwie istoty śmiertelne, to mówią do siebie dwa duchy jakby już poza czasem i przestrzenią, duchy, które wiedzą, że choć wszystko jest „marność nad marnościami”, są chwile, które nas odkupić są zdolne, gdy czujemy, że „słowo było u Boga”. I to jeszcze — jak powiada Shaw za św. Janem — że „słowo było Bogiem”. Bo autor „Czarnej Damy” jest wielkim kpiarzem, ale jeszcze większym poetą, A być poetą znaczy: „szukać w sercu natchnienia i dążyć do Boga”, jak to powiedział nikt inny, lecz Adam Mickiewicz.

1947