„Lepsze niż Shakespeare"

Już sam podtytuł (a history), objaśniający gatunek literacki „Cezara i Kleopatry”, świadczy, iż w dziele tym, nawiązującym do elżbietańskiej „historii”, chce się Shaw zmierzyć z Shakespeare’em. Sam też podtytuł świadczy, iż głównym problemem tej „historii” jest właśnie — historia. Bernard Shaw nie był nigdy pisarzem, który romantycznym sposobem czułby się najlepiej w otoczeniu kulis dziejowych. Nad retrospekcję wolał on zawsze współczesność. Niemniej pytanie: „czym jest historia?” musiało zajść mu drogę i właśnie w „Cezarze i Kleopatrze” usiłuje dać na nie odpowiedź. Nam, którzyśmy przyzwyczajeni do koturnów jakiegoś „Ryszarda III” albo „Henryka V”, wydać się może odpowiedź ta nieco dziwna, a cały „Cezar i Kleopatra” jedną zachwycającą, ale — humoreską. Lecz właśnie w humorze leży wyzwanie rzucone Shakespeare’owi. Z humorem też czerpie Shaw to swoje choćby subiektywne przeświadczenie, że w dziele tym dokonał czegoś, co jest „lepsze niż Shakespeare”, jak to głosi w tytule swej przedmowy do „Cezara i Kleopatry”. Zaznaczyć trzeba zresztą, że mówiąc to, Shaw nie uległ atakowi megalomanii, by równać się z Shakespeare’em, ale po prostu wyraził swe przekonanie, iż jego Cezar jest postacią pełniejszą i żywszą, niż postać Cezara w szekspirowskiej tragedii. Skromność Shawa ograniczyła się do stwierdzenia tylko tego faktu, lecz nie wyczerpuje to porównania z Shakespeare’em. Kto bowiem para się dramatem historycznym, ten musi mieć swoją koncepcję, swoje rozeznanie, swoją ,;filozofię”, jak mówi Shaw, historii. Miał ją ongiś Marlowe i Shakespeare, powinien więc mieć ją i autor „Cezara i Kleopatry”, jeśli sięgnął po laury poety „historii”. I właśnie humor jest kluczem do zrozumienia tej koncepcji historii, jaką prezentuje nam Shaw w swym „Cezarze”.
Czym jest „historia”? Oto hamletyczne pytanie, gnębiące ludzkość od niemal dwustu lat. Różne na nie dawano odpowiedzi. Dla jednych dzieje były tylko „wielkim domniemaniem”, czymś, czego się tylko domyślać można, ale czego nie można ująć w swej prawdzie i rzeczywistości. Dla tych sceptyków historii po prostu — nie ma, a są tylko jej rezultaty, mieszczące się w nas samych, jako ostatecznych spadkobiercach wszystkiego, co mieni się dziejami. Dla tych znów, którzy uwierzyli w gwiazdę Hegla, to proces prawie logiczny, gdzie realność dziejowa jest omal że niepotrzebnym balastem, gdy można zgłębić historiozoficzny „sens” dziejów. Dość, że przeszłość układa się w pewien wyraźny rysunek, niczego bowiem więcej jak sumaryczny rysunek, dzieje nam dać nie mogą. Jednych i drugich łączy to wspólne przekonanie, że historia jest tylko retrospekcją, daremnym właściwie spojrzeniem w kraj minionego, odgrodzony od nas nieprzemożonym murem śmierci. I ta to melancholia śmierci owiewa wszystkie postacie szekspirowskich „Historii”, będące gromadą upiorów, wywołanych z Plutarcha, z Holinsheda i wszelakich kronik i zapisków. Czy wiemy czym był naprawdę Ryszard III? — Ależ wiemy, domyślamy się tylko, a im więcej domyślamy się, tym bardziej postać jego przemienia się w cień. Ustawiamy więc cienie te na koturnach dziejowego dystansu i wszystko przemienia się w uroczą bajkę o historii, bo niczym innym być nie może.
A jednak dzieje nie zawsze są retrospekcją. Była zawsze taka chwila, kiedy nią nie były i być nie mogły, mianowicie chwila ich narodzin. Dziś wydaje nam się Cezar ową wzniosłą kolumną, którą oglądamy w szekspirowskiej tragedii. Ale Cezar nie zawsze był tylko kolumną, świecącą swą wzniosłością. Były godziny i dni, kiedy Cezar był zwyczajnym człowiekiem, który jadł, pił, kochał, miał codzienne troski i codzienne radości. Czy można oddzielić Cezara „historycznego”, kolumnowego, od Cezara jego dnia powszedniego? Zdaje się, że nie. Bo jeśli Cezar był wielkością — a był nią niewątpliwie, to nie odkładał jej jak swego hełmu, gdy przyszło mu bawić się z Cezarionem, albo przekamarzać się z którym ze swych oficerów, albo uśmiechać się do Kleopatry. Żyjąc i tworząc, Cezar nie nosił koturnów historii, nie czuł się on osobą historyczną, oglądającą samą siebie w zwierciadle dziejów, ale po prostu był historią. Historią, to jest twórczą teraźniejszością, kimś, z czyjej piersi wylewa się strumień żywych, bo tworzonych 216 dopiero dziejów. Historia, to w tym zrozumieniu żywa i kreatorska — obecność. I tak właśnie rozumie historię Bernard Shaw, jako coś, co się rodzi, a rodząc się nieustannie rozstrzyga o niewiadomym, o dniu jutrzejszym, o początku wszystkiego, co się dopiero staje. Myśląc więc o człowieku historycznym, Shaw nie myśli o nim jako o kimś, kogo zna z perspektywy kronik, ale o kimś, kto cały jest obrócony twarzą do niewiadomego jutra.
Dopiero w perspektywie, która zarówno dla Cezara jak i dla jego ostatniego żołnierza była wielką niewiadomą, ukazuje on prawdziwą wielkość cezarowych myśli i czynów. Dlatego jego Cezar nie jest i nie może być koturnowy dla tej choćby przyczyny, że na koturnach nie robi się historii. Dokonuje się ją w codziennej pracy, w codziennej decyzji, w codziennym — patetycznie mówiąc — rozchylaniu tajemniczych zasłon jutra. I kto ją widzi w tym momencie stawania się, choćby ją widział oczyma wyobraźni, ten ją widzi naprawdę. Kto zaś widzi ją w „perspektywie przeszłości”, ten łacno dojrzeć może tylko upiora, wzniosłego, ale upiora.
Dlatego Cezar Bernarda Shaw jest nieraz śmieszny, często nieporadny, tylko ludzki i arcyludzki. Ale właśnie ta jego arcyludzkość uwydatnia jego wielkość. Jest on pełnym człowiekiem, któremu nic co ludzkie obcym, i ta pełnia jego człowieczeństwa jest najwyższym i najprawdziwszym źródłem historii. Shaw nie uznaje „patosu dystansu”, który tylko odgradza od realności. Widząc Cezara oczami poety, widzimy go takim, jakim widział by go dziś, może przy czarnej kawie, może pochylonego nad rachunkami domowymi. Dzieje dzieli on przez współczesność, a nie na odwrót, i dlatego jego Cezar (mimo anachronizmów, do których się Shaw przyznaje, a może właśnie dla nich) — jest kimś żywym, współczesnym, dostępnym naszemu rozumieniu, choć wiatr rozwiał przed dwoma tysiącami lat prochy wielkiego Rzymianina. Na tym polega rola humoru, którego pełna jest każda niemal scena „Cezara i Kleopatry”: że zbliża on, że uczłowiecza, że konkretyzuje. A razem z Cezarem zbliża i konkretyzuje cały świat dokoła niego, nie wykluczając i wielkiego gestu, który w ostateczności jest przecież także czymś — arcyludzkim.

1948