Komedia o Królestwie Bożym 

Gdyby dziś jeszcze zapytać jakiegoś przeciętnego — a i nieprzeciętnego — Anglika, kim jest tyleż sławny, co osławiony Bernard Shaw, odpowiedziałby, że jest to pewien obecnie już bardzo stary pan, który z przekory, z oczywistej przekory, lubi wszystkie sprawy i kwestie „stawiać na głowie”. Innymi słowy, że jest to wielki, światowej sławy błazen, którego „nikt” przecież w Albionie nie bierze na serio, bo jakże brać na serio indywiduum, dla którego świat istnieje tylko i wyłącznie jako — dowcip. Niewątpliwie humor, dowcip, paradoks jest, by tak rzec, materią wyobraźni i twórczości Bernarda Shawa. W krzywym zwierciadle śmiechu najlepiej, najłatwiej i najwygodniej ukazywać mu prawdziwe oblicze świata, tak niepodobne do oblicza, objawianego przez sentymentalistów i poetastrów. Ale bardzo niewiele zrozumieją z genialnego dzieła G. B. S. ci, których wzrok zatrzyma się na pstrej szacie ironisty i nie potrafi dojrzeć, iż pod szatą dowcipnisia bije potężne serce apostoła. Wprawdzie nietrudno byłoby się tego nawet maluczkim domyśleć, gdyby raczyli zwrócić uwagę na fabiańską działalność Bernarda Shawa, na jego społeczne przekonania i wypowiedzi, zawarte choćby w olbrzymim tomie „Podręcznika socjalizmu”. Ale cóż, kiedy dla tych wszystkich, dla których G. B. S. jest tylko śmieszkiem, i socjalizm shawowski należy do kategorii „dowcipów” tego wielkiego twórcy i poety. W najlepszym wypadku sądzą oni, że Shaw jest dowcipnisiem „i socjalistą przy tym”, nie rozumiejąc, że i komediopisarstwo i socjalizm shawowski są dziełem tego samego, jednego i niepodzielnego serca, przepełnionego duchem apostolskim, i że nie ma żadnego przedziału pomiędzy „Domami wdowimi”, „Candidą” czy „Majorem Barbarą”, a rozprawami fabiańskimi i wymienionym „Podręcznikiem”. Jedno i drugie powstało z apostolskich namiętności wielkiego Irlandczyka, jedno i drugie ma apostolstwo jako wspólny mianownik, i tylko z ducha apostolstwa da się wywieść i nim tylko wytłumaczyć.
Jedną z właściwości pasujących na apostoła jest to, co można by nazwać świętą niecierpliwością. Osoby tknięte duchem apostolstwa nie lubią czekać, nie zapowiadają nastania „wieku złotego” kiedyś, w jakiejś nieokreślonej przyszłości; nie są, po prostu mówiąc, prorokami, ale dlatego właśnie są apostołami, czyli istotami, którym żarliwość serca każe przemieniać, przekształcać świat zaraz, w tej chwili, bez ociągania się. Żaden z apostołów, można by rzec z niejaką pewnością, nie był „romantykiem”, a wszyscy oni byli wielkimi realistami, biorącymi taki świat, jaki wokół nich istniał, za rogi i zmagającymi się z nim aż do — męczeństwa. Bernard Shaw nie jest entuzjastą męczeństwa, ale zdaje się nie był nim żaden z męczenników, co nie przeszkodziło im posiąść święte palmy. Zresztą, męczeństwo jest dla apostoła, jeśli się tak wyrazić można, niemiłym szczegółem, niepożądanym przypadkiem, gdy istotę i jądro wszystkiego stanowi owa święta niecierpliwość, owa żądza przemienienia świata wedle żarliwości nakazów swej wiary. Apostołowie, jak już powiedziano, są realistami, bo walczyć można stać się „lepszym od Shakespeare’a”. Jak przystało więc na wistość, a aby ją przemieniać, trzeba ją znać. I może w tym upatrywać należy źródło uwielbienia Bernarda Shawa dla Ibsena. To nie był poeta fantastycznych kulisów, i znana mu była dobrze złuda peergyntowskich zamków na chmurach. „Być poetą, znaczy patrzeć”, tak sformułował kiedyś swe credo. Bernardowi Shaw nie mogło oczywiście wystarczyć to stanowisko spokojnego, niemal obojętnego obserwatora z loży, bo twórca „Majora Barbary”, to przede wszystkim człowiek wiary, apostoł. Lecz Ibsen był tym, który wskazał G. B. S. ogromne krainy dookolnego świata i — „hic Rhodus, hic salta!”, A więc precz z wszelkim kostiumem, i fizycznym, i duchowym, precz ze stylizacją na szekspirowski blankwers! Dobrać się do samych trzewiów realności, „obecności” jak mówił Norwid, z nich „wydedukować” i tematykę, i problematykę, i wszystkie rzeczy, które jego są. A rzeczywistość ta jest dość ogromna i bogata, dość w niej żeru, szczególnie dla apostoła, by można stać się „lepszym od Shakespeare’a”. Jak przystało więc na personę o apostolskich ambicjach, Bernard Shaw nie poszedł — nie tyle trudną co nudną i jałową — drogą tradycjonalistycznego blankwersu, ale drogą realiów, które „non sunt turpia”, nawet gdy zbiera nas do nich obrzydzenie. Nie znaczy to, by G. B. S. absolutnie wyrzekał się „kostiumu” w znaczeniu historycznym, parając się jednak nim, pozostał nadal wiernym sobie i „obecności” tłumacząc kostium na współczesność, na realia, na prawdę. Czyniąc tak, zyskał sobie miano pogromcy mitów. Nawet Cezar i Napoleon padli jego ofiarą. Stała się jednak rzecz dziwna. Nikt nie ukazał tak wielkości tych dwu herosów, jak właśnie on, mitoburczy Bernard Shaw. Metoda realiów nie zawiodła go nawet tam, gdzie przestawać musiał z cieniami.
Lecz owe wycieczki w krainy mar pozostały dla Bernarda Shawa tylko wycieczkami, romantycznymi przygodami o nieromantycznej co prawda treści. Apostolskie jego namiętności i żądze wiązały go przede wszystkim z współczesnością, gdyż współczesność, to przecież także dzieje, tylko żywe, tylko „w godzinie narodzin”, a więc dostępne naszym pasjom i woli. Być in loco Cezara czy św. Pawła, czy innego z wielkich sprawców historii, to istotna ambicja twórcy „Majora Barbary”. Jak bardzo jednak, mimo wszelkie mitoburstwo, współczesność związana jest z przeszłością, jak głęboko odległe nieraz dzieje tkwią w codziennych naszych poczynaniach, w zagadnieniach naszego dnia powszedniego, to właśnie ukazuje może najbardziej współczesna i aktualna sztuka Bernarda Shawa, nosząca tytuł „Major Barbara”. Gdy ogląda się ją metodą szekspirowską — „oczyma duszy” — raz w raz dostrzega się wśród „osób dramatu”, wałęsających się po ohydnym londyńskim podwórzu, jakiś ogromny cień. Może to cień św. Pawła? A może św. Augustyna? W każdym razie kogoś, kto przed wiekami w przyszłe wieki, w nieodgadniony ich mrok, rzucił ogromne słowo o „Królestwie Bożym” na ziemi. Realizacja tego Królestwa, oto zadanie, obejmujące wszystkie zadania i zagadnienia ludzkości.
Ale realizacja tego zadania zadań może się odbyć tylko w prawdzie. Kłamstwo zdolne jest podkopać, podminować i zwalić mury tej świątyni przymierza nawet wówczas, gdy budują ją najczystsze ręce, gdy pracują przy nich najgorętsze serca, takie, jak serce majora Barbary. Tylko głupawy Stefan Undershaft zna różnicę między dobrym i złym, ale my, ludzie, dla których wstępny artykuł „Timesa” nie jest absolutnym objawieniem, nie wiemy lub nie zawsze i niezupełnie wiemy, czy jesteśmy w rękach Boga czy szatana. Można bowiem brać udział w procesjach religijnych Armii Zbawienia, można „czynić dobrze”, można zamadlać się od wczesnego rana do późnej nocy, można mieć w końcu serce czyste jakby zrobione było z najczystszego kryształu górskiego, a być mimo to w rękach szatana, czy też wielkiego fabrykanta wódki, Bodgera, czy wielkiego fabrykanta armat, Andrzeja Undershafta, którzy po cichu, w ukryciu, pieniądzem swoim rządzą mądrze tymi odruchami czy ruchami — sentymentalizmu. Bo i najświętsze uczucie, nawet żądza Barbary, by zbawić świat, staje się w świecie realiów mdłym cieniem sentymentalnym, jeśli u doczesnego dna tej świętości leży fundamentem nikczemność i zło. Wtenczas nawet istoty o duszach nieskalanych i żarliwych stają się marionetkami, prowadzonymi na niewidzialnych nitkach przez ręce brutalne i niegodziwe. I o tym to dowiaduje się Barbara w studni londyńskiego podwórka, mieszczącego schronisko Armii Zbawienia dla wykolejeńców i ofiar panującego porządku społecznego: że nie dość mieć serce czyste i żarliwe, nie dość być „osobiście” świętą; jeśli się nie ma władzy nad tym, co nazywamy światem, jest się we władzy świata, którego panem i władcą jest Książę Ciemności, papa Undershaft, demoniczny, ale straszliwie mądry i nawet czekający powstania... Królestwa Bożego — wytwórca armat, bomb i wszelkich narzędzi mordu i zniszczenia. „Boże, mój Boże, czemuś mnie opuścił?” szepczą usta Barbary, gdy poznała, za czyje pieniądze czyni dobro i w czyjej jest naprawdę władzy.
A więc trzeba wydrzeć berło z rąk Księcia Ciemności! Trzeba samemu zawładnąć światem, jeśli się nie chce być władnym przez duchy mroku. Trzeba zerwać ze sentymentalnym biadaniem „u kościoła progu” nad złem istnienia, jeśli nie chce się stać bezsilnym i żałosnym cieniem, nie mającym swego miejsca ni w tym, ni w tamtym świecie. A więc albo stać się wytwórczynią armat i zawładnąć złymi mocami życia, albo wspaniale odwrócić się od tego świata, żyć spokojnie na uboczu i... grać Schumanna. I Barbara wybiera. Rozstaje się z utrzymywaną przez kapitalistów Armią Zbawienia i przyjmuje w swe władanie ojcowską fabrykę śmierci, aby nią być przestała, aby spełniło się na ziemi Królestwo Boże, „przez dźwignięcie piekła na wyżynę nieba i wyniesienie człowieka do Boga, przez odsłonięcie światła wiekuistego w Dolinie Cienia” (ipsissima verba Shawi). Odstępując Armię Zbawienia ratuje jej prawdę, wsparta poznaniem, iż wyższemu twórcy musi ustąpić niższy twórca, jeśli świat nie ma pozostać nadal pobojowiskiem zła i ojczyzną mar sentymentalnych, świętych może, ale bezsilnych.
Nad tym dziełem Shawa unosi się, mówiąc patetycznie, coś jakby duch wieczności. Nie tylko dlatego, iż przez owe „comoediae personae” dochodzi do głosu ktoś sprzed tysięcy lat, ale może także i dlatego, że — powiedziałby pesymista — także i ktoś za nowe tysiące lat. W tej rozpiętości czasu może być utwór ten aktualny; a że dziś jest chyba najaktualniejszy, to rzecz pewna. Termin „ad quem” nie jest jeszcze ustalony. Wszystko zależy od tego, czy Barbara naprawdę zawładnie idealnie urządzonym Grodem śmierci i Cierpienia? Czy zawładnąć naprawdę zechce? I czy potrafi.
1946