Wspomnienie i komentarz

Jednoaktowy dramat J. Czechowicza, „Czasu jutrzennego”, przechodził koleje bardzo znamienne dla atmosfery kulturalnej przedwojennej Warszawy. Wydrukowano go na dwa lata przed wojną w mało poczytnym piśmie literackim, a już to samo, że mieścił się w numerze poświęconym Piłsudskiemu, starczyło, by władcy „kulturalnego” Olimpu Warszawy nie dostrzegli jego obecności. A były to właśnie czasy, kiedy wiele rozprawiano na temat „wzmożenia” naszej produkcji dramatycznej. Wyznaczano nawet nagrody, które dostawały się zazwyczaj zręcznym ^skrybom teatralnym. Któżby jednak raczył dostrzec takie małe jednoaktowe licho, tak jakoś niepodobne do niczego, co cieszyło się powszechnym mirem i uznaniem.
Jakimś jednak dziwnym zbiegiem okoliczności trafił dramacik Czechowicza na deski Teatru Nowego, gdzie wystawiono go w honorowym towarzystwie, ale bynajmniej nie z tą pieczołowitością, na jaką zasługiwał. „Zrobiono” go na marginesie. Ut aliąuid... A szanowna krytyka warszawska, która musi się jeszcze doczekać swej monografii, by nie poszły w niepamięć jej głupstwa i świństewka, otóż owa to wielce szanowna krytyka warszawska zatrzęsła się niemal od abominacji. Zawyły brytany krytyczne, zaszczekały pieski; i z rozczulającą zgodnością orzeczono, że wszystko to są bzdury. Rzecz przy tym arcyznamienna. Z takim samym lekceważeniem odniósł się do sztuki Czechowicza tzw. obóz młodych, któremu również nie przypadła ona do gustu, ile że nie była zrobiona według obowiązujących wzorów. Bo awangardy też lubią myśleć wzorami, byle modnymi. A tu chodziło o rzeczy całkiem niemodne. Jak za dobrych romantycznych czasów mówiono o Polsce, o „postawie moralnej”... Nie, to nie do przyjęcia. — Dopiero po tragicznej śmierci poety zaczęto wspominać, że coś w tym utworze było proroczego niemal, że nie wszystko tak się w nim składało bez ładu i sensu, jak się to warszawskim koneserom wydawać raczyło. Cichy tryumf — zagrobowy.
Trudno jednak powiedzieć, by go teraz lepiej zrozumiano i oceniono, gdyż dla ogółu utwór ten stał się niedostępny. A przecież wart jest on uwagi i zrozumienia. Bez przesady powiedzieć bowiem można, iż jedyny to utwór dramatyczny dwudziestolecia, który nawiązać zdołał do zerwanej już prawie nici wielkiego wizyjnego dramatu polskiego. Artystycznie biorąc posługuje się on techniką dramatyczną niezmiernie oryginalną, rezygnuje bowiem z przeprowadzenia perypetii dramatycznych drogą zwyczajnej „akcji”, a czyni to za pomocą ściśle związanych ze sobą myślowo wizji-snów, w których odbywa się narastanie dramatycznej przemiany. Nie są to li tylko liryczne scenki, związane ze sobą jedynie rytmem całości, jak to widzimy u Micińskiego, lecz każda ze scen tych jest krokiem naprzód rozwijającego się stawania dramatycznego, wiodącym ku dramatycznemu przełomowi. Zasada „łuku” dramatycznego zachowana została tu jak w tragedii greckiej, tylko z innego budulca łuk ten poeta zbudował. I właśnie oryginalność i spoistość tej architektoniki stanowi jeden z głównych walorów „Czasu jutrzennego”, który w pełni ocenić można dopiero wówczas, gdy przypomni się, z jakim trudem konstruował nawet Wyspiański ciągłość swych wizji dramatycznych, i że Miciński posługiwał się nie tyle architektoniką wizji, ile raczej rytmizacją ich mnogości, graniczącej czasem z chaosem. Może też dlatego, że aby znaleźć odpowiednie tertium comparationis, musiano, choćby mi- mowiednie, uciekać się do porównania z dziełami tych dwóch poetów, mówiono o młodopolskim profilu tego utworu. Byłoby to właściwie niezmierzonym stwierdzeniem, że choć niewielki rozmiarami, utwór Czechowicza mieści się na tej samej linii, która wyznacza rozwój „wizyjnego”, jak to określał Wyspiański, dramatu polskiego. O przynależności do Młodej Polski tak to nie rozstrzyga, jak Konrad z „Wyzwolenia” nie rozstrzyga o przynależności Wyspiańskiego do romantyzmu.
Ale oczywiście panowie z pierwszych rzędów premierowych nie lubią się zastanawiać. Natomiast lubią, i to bardzo, czuć się wyższymi od autora. Nie mogąc zorientować się w artystycznej wartości „Czasu jutrzennego”, tym pewniejsi poczuli się sądząc ideową zawartość utworu. „Bo i cóż w tym nowego? Znowu Polska?
Znów jakieś ideologie? Znów czarowicowe sny o nowym świecie”? Można być pewnym, że gdyby autor „Dnia jak co dzień” napisał był utwór na temat nieuchronnego zwycięstwa proletariatu, ochrzczono by go zapewne bolszewikiem, ale wzięto by go na serio. Ale jakże brać na serio kogoś, komu znów śni się Polska, i to na „piramidalnych słupach światłości”? Te „słupy światłości” do szału doprowadziły np. proroka „Wiadomości Literackich”. Nie, czymś podobnym żaden szanujący się (i szanowny) poeta spod znaku którejś tam z kolei generacji awangardy nie śmie się już parać. To nie odpowiada „wymogom chwili”, to trąci passeizmem, młodopolszczyzną, a kto wie nawet czy nie samym romantyzmem. I rzecz więcej niż godna uwagi, że takie właśnie negatywne stanowisko zajęli zgodnie wszyscy niemal, i ci po lewicy, i ci po prawicy, zarówno weterani i „chluby” warszawskiego piśmiennictwa, jak i najbardziej niewypierzone jego pisklęta. I nie było to przypadkiem! Bynajmniej! Nigdy też chyba poeta „Czasu jutrzennego” nie poczuł, jak bardzo jest osamotniony wśród swoich, jak nazajutrz po premierze swego dramatu.
Aż przyszedł czas „gromu i burzy”, wręcz proroczo przewidziany przez poetę, i przypomniał prawdę, o której zdołano zapomnieć, prawdę, stanowiącą oś wewnętrzną „Czasu jutrzennego”: ideę ofiary. A zdawało się już niemal czymś pewnym, że bez ofiary żyć można i żyć należy. Pomylono się jednak. Srodze zbudzono nas z sielankowego snu i srodze nas wciąż jeszcze budzą. Dziś stoimy tylko ofiarą. Dlatego też dziś lepiej może zrozumiany będzie ten utwór, aniżeli w latach przedwojennych, kiedy dostrzegano w nim aż śmieszne w swej powadze widzenie eschatologiczne (wiadomo było przecież, że Sądów Ostatecznych po prostu — nie ma). I to skłania nas do — przypomnienia go.
1944