Słowo o Jarosławie Iwaszkiewiczu

Jarosław Iwaszkiewicz, to poeta mikrokosmosu. Już rokokowe miniatury, zawarte w pierwszym jego tomie, „Oktostychach”, wskazywały, że autor ich zanurza się chętnie w gąszcze srebrzystych półcieni i pachnących półmroków i lubi patrzeć przez okno staroświeckiego dyliżansu, ciągnącego leniwie po szerokiej ukraińskiej drodze, jak cichymi falami przepływają łany zbóż po niezmierzonej, niegdyś stepowej przestrzeni. Takim urodził się Iwaszkiewicz, łowca migotliwych skier w opalowych kroplach rosy, w których — nie zapominajmy o tym — odbija się niebo. I choć późniejsza proza Iwaszkiewicza, proza „Legend”, a nade wszystko „Zenobii Pal- mury”, zdawała się jak gdyby przeczyć temu widzeniu świata, nic się w istocie rzeczy nie zmieniło. Bo nie dymensje ogromnych zwalisk Palmiry nęciły jego wyobraźnię, nie pseudoklasyczne gesty legendarnej władczyni, ale wewnętrzne przemiany tego mikrokosmosu, który zwie się duszą ludzką, ukazaną tu w zrównaniu zamierzchłej przeszłości z teraźniejszością. Historia jest tylko przypowieścią, i choćbyś w niej najgłębsze nawet bił szyby, nie znajdziesz tu nic innego, jak to, co jest treścią nas samych, co jest nami, spojrzeniem na wieczorny nieboskłon i duszną nocą zmysłów i tym wszystkim, co ścieka kroplą po kropli, sumując się w ludzkie bytowanie. Przez strzaskane bramy Palmiry ujrzał Iwaszkiewicz to, co widział już z okien imaginowanego dyliżansu: niezmierne łany zbóż, których kłos jest przecież losem dla siebie, ma swe godziny ranne i godziny wieczorne, swe narodziny i swą śmierć. Ludzie są jak te zboża na ukraińskiej równinie: bez liczby a każdy jest istnieniem, co wyrasta z tajemniczej ziemi, by się w nią w końcu położyć.
Wawrzyny epika zaczęły teraz nade wszystko nęcić Iwaszkiewicza i jak z rogu obfitości poczęły się sypać jego opowiadania, nowele, powieści, od „Hilarego, syna buchaltera”, poprzez śliczny „Księżyc wschodzi”, „Młyn nad Utratą”, „Panny z Wilka”, „Czerwone tarcze”, aż po „Nową miłość”. Są pisarze, jak Conrad, co pragną ukazać człowieka w jego nadludzkich aspektach, stawiając go tam, gdzie graniczą „Stwórca i natura”. Iwaszkiewicz pragnie go objawić w dymensjach mikrokosmosu, w niefałszowanym biegu onych maleńkich strumyczków człowieczych, z których się układają potem ogromne rzeki i niezmierne oceany. Co nie znaczy, by wystarczały mu „tragedie drobnoustrojów”. I mikrokosmos ma swe pioruny.
I to stanowisko Iwaszkiewicza znajduje swój wyraz i w dramatach poety. Już „Kochanków z Werony” cechuje znamienne odchylenie w stosunku do genialnego prawzoru, bo jest to właściwie rozmowa dusz, dla których świat jest nieistniejącymi kulisami. Cóż im powiedzieć może świat, dobry czy zły, kiedy drżą dwie gwiazdy płonące, dwa wirujące wokół siebie mikrokosmosy, zawieszone w otchłaniach bez czasu? Liryzm kochanków jest tylko przenośnią, obrazującą rozumienie swych bohaterów przez poetę, rozumienie ich jako dwóch samotności, pogrążonych w samotni wszechświata. I raz jeszcze przypomnieć należy, iż Iwaszkiewicz nie jest piewcą „tragedii drobnoustrojów”, poetą dusz, które istnieją przez wzajemną relację i które może by nie istniały, gdyby się w drugiej przejrzeć nie mogły. Jeśli człowiek jest dla niego mikrokosmosem, to znaczy, że jest kosmosem, tak, jak są nim i jego Romeo i Julia. Tylko że on kosmos ten widzi nie w jakichś szczególnie uroczystych chwilach, ale wtenczas, gdy siedzi on naprzeciw niego i pije czarną kawę albo pali papierosa, albo spełnia jedną z tych wielu czynności, których zazwyczaj nie przypisuje się kosmosowi. Czasami tylko owa tajemnica niepojęta odsłania swą twarz i ukazuje się w swej niesamowitej prawdzie, jak wówczas np., gdy na scenie zjawia się w ostatnim akcie „Lata w Nohant” opętany twórczą inspiracją Chopin. Ale to rzadkie chwile, kiedy twarz człowieka staje się maską, spod której ukazuje się oblicze czegoś nieludzkiego, czegoś nie z tego świata. Poza tym, ów demoniczny kosmos, noszący imię Chopina, potrafi być bardzo małostkowy, wysoce w pożyciu nieznośny, próżny, nawet niemądry, aż nagle staje się coś niepojętego i ów dokuczliwy pan w szarawym fraczku zasiada in loco Dei: mikrokosmos ludzki objawił swą ojczyznę. Lecz warunkiem, umożliwiającym to objawienie, jest dla Iwaszkiewicza by tak rzec doraźna i arcydoczesna dotykalność, można by nawet powiedzieć, małość onego mikrokosmosu. Małość staje się jakby gwarancją wielkości. Gdzie Iwaszkiewicz sięga do dymensji patetycznych, jak np. w „Maskaradzie”, od razu wychodzi mu spod rąk — melodramat, którym to zresztą mianem sam pisarz ochrzcił tę swoją sztukę. Wszystko tu jest na właściwym miejscu, cała niezwykła sprawność pisarska Iwaszkiewicza błyszczy w pełni, a jednak świat, w który wprowadza nas poeta, to raczej świat wspaniałych kulis niż prawdy, czego nie można powiedzieć o „Starej cegielni”, posiadającej wszystkie cechy arcyiwaszkiewiczowskiego dzieła. Z najbanalniejszego zdawałoby się środowiska, z najprzeciętniejszej mniemać można duszy jakiegoś nieroba i włóczykija ognistą protuberancą wybucha nagle coś, co równać się może tylko z chwilą inspiracji Chopina w „Lecie w Nohant”.
„Gospodarstwo” leży w tym samym kręgu, tylko, powiedzieć by można, wszystko postawione tu zostało na głowie, miast jak zwyczajnie, na nogach. Nie dziw, jest to komedia, a takie właśnie są prawa komedii, iż łzy oznaczają w ich rozumieniu — śmiech. Można by tej jednoaktówce dać podtytuł: Gospodarstwo „czyli, co się dzieje, gdy mikrokosmos (ludzki) zapomni, czym właściwie jest?” Jest tu zupełnie tak, jak u Iwaszkiewicza być powinno. Jest mały światek — mniejsza czy zwie się on Wojciechowo, czy też Nohant — są prześliczne i śmieszne komeraże i zamyślonka jego mieszkańców, także obojętne: Aldony czy pani George Sand, i jest ktoś, kto mógłby mieć chwile Chopina czy Wacka, nawet miał je, a teraz... teraz przystał do drobnoustrojów i gnije w zatęchłym bagienku „gospodarstwa”. Przychodzi krótka chwila wstrząsu, obudzenia, opatrznościowy komornik ją sprowadza, ale chwila ta mija, gdyż „odnośnego” bohatera komedii nie stać na ów akt bezlitosnej bezwzględności, z jaką Chopin w „Lecie w Nohant” przechodzi do porządku nad wszystkimi względami, nad wszelką ubocznością, jakie mogłyby go zwieść z drogi natchnień. Zapada więc nasz bohater w otchłań wyschłej sałaty i nieplewionej marchwi, tandetnego „gospodarowania” i niewybrednego erosa, i z uśmiechem — autor wyraźnie mówi: „z uśmiechem” — postanawia nasz bohater nie dobijać się do bram nieba, ale zostać, gdzie go wiąże tysiąc nawyków, a wśród nich — Aldona. Mikrokosmos na marach. Lecz komedia ta nabiera jeszcze innych „mikrokosmicznych” aspektów. Wszyscy to przecież znamy z autopsji, ten lot farysowy, ta zmowa przeciętności, te sidełka zastawione przez tak zwaną ziemię, i w końcu — wielka rezygnacja. Z uśmiechem, bo od czegóż jest się suwerenem i ma się ułańskie fantazje, jak nie po to, by lekko i lekceważąco wyrzucić siebie przez okno i zostać „niewolnikiem cudzym”. Te stosuneczki i ten gest wspaniały, wszystko to jest tak polskie, że być może „Gospodarstwo” zostanie kiedyś zaliczone między komedie arcynarodowe. To „gospodarstwo” bardzo nam jakoś przypomina naszą miłą ojczyznę, i z dziś, i z wczoraj, i z przedwczoraj, a kto wie, czy i nie z czasów śp. króla Popiela. Taki sobie polski mikrokosmos folwarczny, z wywieszonym sztandarem rezygnacji. „Znam, zanadto dobrze znam”.
Iwaszkiewicz nie jest człowiekiem rezygnacji, samych choćby trzydzieści tomów jego dzieł świadczy o tym. Ale rezygnacja, jest to bestia, co jak lew ryczący krąży często wokół jego łoża i nieraz zagląda mu w oczy. Broni się on przed nim witalizmem i mistycznym niemal kultem mikrokosmosu w człowieku, co powiedziałby ktoś, oznacza może jedno i to samo. A jednak nie jest to tym samym. Już tam, w rokokowych „Oktostychach”, nie było to tym samym. Nie było samą tylko estetyczną grą witalizmu, gdyż poprzez nawet estetyzm Iwaszkiewicza wyrażało się coś, co jego druh i przyjaciel, Julian Tuwim, nazwałby „czyhaniem na Boga”, a co stanowi właściwie petitio jakieś głębszej, nie przemijającej wartości. Walka o taką wartość stanowi też stos pacierzowy twórczości Iwaszkiewicza. Ale „jak zrobić sos z zająca, kiedy zająca nie ma?” pyta Dostojewski w „Karamazowych”.

1947