Na marginesie „Orfeusza"

Gdy po przeczytaniu egzemplarza teatralnego tego czarującego i niezwykłego utworu, jakim jest „Orfeusz” Anny Swirszczyńskiej, odłożyłem go w zamyśleniu na biurku, ręka moja mimowolnie wyciągnęła się po inne dzieło, z którym od lat się nie rozstaję. To dzieło to „Gilgamesz”, opowieść dawnych lat, najdawniejszych, bo bez mała sprzed pięćdziesięciu wieków, poczęta w mrokach pradziejów, w tajemniczym Sumirze. Otworzyłem książkę i zacząłem czytać tekst „tablicy dwunastej”:
—	Powiedz mi, druhu mój, powiedz druhu! powiedz mi prawa ziemi, którąś widział!
—	Nie powiem ci, mój druhu, nie powiem ci!
Gdybym ci powiedział prawa ziemi, którą widziałem — to siadaj i płacz!
—	Siędę i będę płakał...
Tak książę Uruku, Gilgamesz, któremu rozpacz daremno kazała szukać „ziela przeciw śmierci”, rozmawia z druhem swego przyjaciela Eabani, wywołanym z Szeolu, podziemia babilońskich wierzeń. „Siędę i zapłaczę”. Czyżby się naprawdę nic od tych czasów zamierzchłych nie zmieniło, że ten współczesny „Orfeusz” — współczesny mimo klasycznego kostiumu, a jeszcze umyślnie przez poetkę uwspółcześniony sposobem ujęcia — powtórzyć może te same słowa, które doszły nas sprzed wielu dziesiątków wieków: „siędę i zapłaczę”? Zapłaczę nad losem nie ludzkości, która jest wzniosłym abstraktem, ale nad losem zwykłego śmiertelnego człowieka, który przez całe swe życie jest nieuchronnie „zjawiskiem społecznym” i przestaje nim być dopiero, gdy pewnej chwili znajdzie się u błyszczących jak sina stal bram Hadesu. Bo od tej chwili staje się dla ziemi tylko pozycją w „statystyce zgonów”. A dla nie ziemi...?
Wiem, co odpowiedzą jedni. Że śmierć jest tylko pozorem, że istnieje nieśmiertelność „społeczna”, że nic nie ginie, że wszystko sumuje się w pamięci zbiorowej... Zapewne, sumuje się. „Duch mój wzniesie się ku Bogu, ciało moje spocznie w ziemi, ale co się stanie ze mną, o Najświatlejszy?” — pyta mędrzec indyjski. Drudzy znów odrzekną: po co zajmować się tnitologią? Bo Hades jest mitologią. Czyż nie wystarcza nam ta litania konkretności, co składa się na nasze istnienie? Ileż to doczesnych, doraźnych zagadnień zachodzi nam co chwila drogę! Społeczne, polityczne, narodowe, filozoficzne, psychologiczne, naukowe i Bóg wie jakie jeszcze. Primum vivere! Po co mitologizować?
Być może, że Hades jest mitologią, ale że nią nie jest śmierć, to pewna. Śmierć, to jest coś bardzo konkretnego. Każdy choćby cmentarz świadczy o tym. Jest konkretnością tak potężną, że wobec niej bledną oblicza nawet najbardziej ważkich zagadnień. I kto nie wie, czym jest śmierć, ten nie bardzo wie, czym jest życie. Ciemnym instynktem zrozumiał to pewnej chwili Orfeusz Świrszczyńskiej i... postanowił odgrodzić się od losu błyszczącą zasłoną śmiechu. Bo choć śmiech Orfeuszowy jest czymś więcej niż tylko narzędziem ludzkiej wygody, co nie lubi myśleć o mrokach grobu, choć śmiech ten jest w pewnej swej odmianie stwierdzeniem człowieczej wolności wobec wszystkich potęg podziemia czy nadziemia, wynika on jednak z atragicznej, raczej antytragicznej „koncepcji filozoficznej” człowieka, dla której Hades jest mitologią. Zamienić śmierć w nieistniejący, nierealny cień istnienia, to jest zadanie śmiechu Orfeusza. Tak jakby zamknąć oczy znaczyło ujrzeć świat w całej jego niezmąconej wspaniałości. Biada jednak tym, którzy zawierzą zamkniętym oczom, gdyż wnet je im otworzy śmierć, tak, jak zgonem Eurydyki otworzyła je Orfeuszowi. Bo od wszystkiego można się odgrodzić śmiechem, czy „konkretnością”, czy czym innym, ale niczym niepodobna odgrodzić się od śmierci. Jest ona w nas samych, jest naszą najbardziej rzeczywistą rzeczywistością, z nas samych w końcu wyłania się jej cień, będący obecnością tajemniczego, ale jakże dotykalnego świata. Dobrze rozumował Orfeusz: trzeba zniszczyć śmierć, aby uwolnić się od ziemi i jej praw. I myślał, że uczynić to zdoła za pomocą zręcznego syllogizmu. Ale śmierć, a więc świat, nie jest czymś, co się da odeprzeć użyciem dowcipnego zabiegu myślowego. Należy ona do pozalogicznych realności, jak zresztą i sam człowiek. Jeżeli się z nią zmierzyć można, to w innych wymiarach niż śmiech i jego logika. Religijnych? Zapewne. Nie darmo słowo „religio” pochodzi od „religare”, łączyć, wiązać. Kto dopiero powiąże życie z śmiercią, ten wiedzieć może, czym jest życie i czym jest śmierć. Ale to znaczy, że każdy z nas musi zejść za życia do Hadesu, do Szeolu pradawnej epopei, by spojrzeć w twarz jego prawdzie. I wszyscy to też czynimy, nie tylko Orfeusz. Droga, którą on przebywa szukając nieżywej Eurydyki, jest drogą Człowieka. Dante był kiedyś epikiem tej via dolorosa każdego z najmniejszych nawet ludzi, dobrze rozumiejąc, że droga do piekieł jest nie tylko drogą do nieba, ale i drogą do ziemi. Człowiek musi się przyjrzeć swemu odbiciu w „śniadych jak ołów” falach Lety, by naprawdę ujrzeć swe oblicze, by pojąć, czym jest wobec nieba i ziemi. Jesteśmy nieuchronnie Orfeuszami, jeśli nimi jesteśmy.
Z lekkomyślnością dziecinnej Eurydyki poszła i nasza młoda poetka tą drogą za swym Orfeuszem i jak widać żaden most piekielny nie załamał się pod jej stopą, skoro wróciła do nas mądrzejsza o doznania herosa swego dzieła. A wróciła stamtąd nie tylko z tajemniczą wiedzą zaświatów. Wróciła, przede wszystkim może, z doskonalszą, pełniejszą wiedzą o ziemi. Gdyby nie była widziała leniwych nurtów Acherontu, może uwierzyłaby Orfeuszowi pierwszego aktu, może byłaby się zapisała do filozoficznej szkoły apostoła kawiarnianego uśmiechu, może by głosiła, że świat i śmierć i w ogóle wszystko jest tylko mitologią, „domniemaniem”, jak mówi wielki pisarz. Lecz pobyt w kraju cieniów nauczył ją, że świat i człowiek, i wszystkie rzeczy, które jego są — nie są cieniami. Że posiadają „bryłowatość” realności, i że jeśli człowiek jest „zwierzęciem moralnym”, jak głosi prolog „Orfeusza”, to dlatego, że jest on nade wszystko istotą tragiczną, która ani na chwilę oderwać się nie może od ciemnej i niepojętej piersi świata, jeśli nie chce zatonąć w mrocznych i niezmierzonych wodach szaleństwa, jeśli nie chce zostać — menadą. Śmiech jako przepierzenie, oddzielające od wieczności, czy od śmierci, czy jak tam nazwać, jest dziecinną igraszką, ale śmiech jako wyzwanie chociażby bogów samych jest magna charta libertatis człowieka. „Jestem! Na przekór wszystkim zamysłom tępej Ananke — jestem!” mówi swym śmiechem Orfeusz. Kto zaś mówi „jestem” i wyzywa, ten już wie, że spojrzał w oczy i wytrzymał wzrok tego olbrzymiego potwora, co noc w noc patrzy na nas milionami gwiazd. Ten wie, że nie jest w wszechświecie sam, ale chociażby tylko sam na sam z nieogarniętym, co nosi imię Ananke, która może nie jest tylko ślepą koniecznością. Ten wie, że przez przełamanie owego osamotnienia, kryjącego się poza „filozoficzną koncepcją śmiechu”, stał się istotą społeczną, nie samotną, chociażby to była tylko dziwna dość społeczność: kosmos i ja. Przez śmiech, nie ten kawiarniany, „zakrywający” oblicze^ świata, ale ów „odkrywający”, rzucony menadom, naturze, Ananke w twarz, człowiek staje się monadą społeczną (od monos — jeden). Nim zwarł się z Losem i walczy, jak Jakub walczył z aniołem. Ten śmiech, to manifest swobody człowieka, którego może zetrzeć z powierzchni istnienia jakiś olbrzymi palec ciemności, ale który wbrew okrucieństwu wszystkich gwiazd, jest, po trzykroć, po stokroć jest!
Dlatego też narodziny tego śmiechu, to narodziny tragizmu ludzkiego. Tak śmiać się musiał Prometeusz, gdy przykuwano go do skał Kaukazu. Tak śmiał się Orfeusz, gdy w końcu rozdzierają go menady, śmiechem istoty, co nie schodzi z drogi niebezpiecznej bestii żywiołu, lecz mężnie wychodzi naprzeciw niej, drażni ją, wyzywa. Nie była dlań bezowocna wędrówka nad przepaściami Hadesu. Tam przekonał się, że to, co głosił snobistycznym uczniom w delfickiej kawiarni, owa filozofia śmiechu „zakrywającego”, to była właściwie filozofia śmierci, ostatecznego odosobnienia, zupełnego spokoju, takiego spokoju, jaki ujrzał w Hadesie, w umarłych oczach Eurydyki, tęskniącej za jednym tylko, za dającym wieczyste zapomnienie napojem letejskiej wody. Tu, w Hadesie, oblekło się, by tak rzec, w ciało, to, co tak pięknie wymyślił sobie pod błękitnym i gorącym niebem Grecji: filozofia absolutnej ciszy, zupełnej izolacji, całkowitego oddzielenia się żelazną, ale jakże wiotką kurtyną od ziemi i jej zadań. Nie wiedział wówczas, że tylko umarłym dane jest osiągnąć ową pax aetema. Ale nauczył go tego Hades, tego nauczyła go odchodząca od niego Eurydyka, która mimowolnie okazała się aż nazbyt pojętną uczennicą swego małżonka. Zostając w podziemiach zrealizowała przecież tylko to, co obwieszczał swemu literackiemu światu Orfeusz: wielką ciszę, której nie przerwie już nigdy żadna błyskawica przeciwności, lęku, grozy. Więcej nawet: porywu, radości, zachwytu. Jakaż mądrość tkwi wobec tej ciszy podziemnej nawet w rozpasaniu menad, które zresztą są właściwie również wyznawczyniami orfeuszowej nauki, nie przez śmiech ale przez szaleństwo pragnących „zapomnieć, zapomnieć, zapomnieć”, jak śpiewa Lete.
Nauczył się czegoś Orfeusz, patrząc na chóry dusz, zdążających do wodopoju piekielnego, gdzie dane im będzie poczuć w ustach smak jego, Orfeusza, ewangelii. Na asfodelowych łąkach podziemia, u mrocznych brzegów piekielnych rzek, dających niepamięć, nauczył się prawa życia. A prawo to mieści się całe i bez reszty w jednej starej, prastarej maksymie: „bojowaniem jest żywot człowieczy na ziemi”. Nie wspaniałym, estetycznym, filozoficznym” odosobnieniem, ale cierpieniem, ale walką, ale bojowaniem. I poczuł się Orfeusz winnym. Dziwi się dzika menada, gdy mówi on, iż przychodzi tu, na miejsce swej kaźni, jako winowajca. Ale on, co widział oblicze śmierci i spoglądał w twarze żywych umarłych, wie dobrze, że przyszedł, by spłacić dług ziemi, przeciw której bluźnił i którą w istocie rzeczy pogardzał. Raz ostatni rzucając w twarz ślepej Ananke swój śmiech swobody — tej malutkiej swobody, na jaką stać człowieka, ale swobody — pieczętuje krwią własną swe ludzkie powołanie. Powołanie to nie jest nawet spokojem starca, który pogodził się ze złośliwością Losu i jak liść pragnie spaść i wtulić się w ziemię. Powołaniem tym jest „bojowanie na ziemi”, jak głosi stara księga Hioba. Dla tej właściwie prawdy daje się Orfeusz rozszarpać szalonym kobietom, które ongiś nawrócić pragnął na wiarę 264 arystokratycznego śmiechu. Dla tej prawdy, wytyczającej jedyną człowieczą drogę, u której kresu lśni ostateczne dantejskie słońce. Drogę nieba, ale i drogę ziemi zarazem.
Nie, ten „Orfeusz” nie jest bynajmniej tak „zaświatowym” dziełem, jakby się nieświadomym wydawać mogło. Nie może nim być, bo nie zapomniano w nim o śmierci. A kto dojrzał śmierć, ten dojrzał i życie.
1946