Sam wśród ludzi

Romantyzm, to upiór literatury polskiej. Przynajmniej od lat z górą stu straszy on wszędzie, bladą zjawą przenikając wszelakie mury, wszystkie zapory obronne, jakie pobudowano dla powstrzymania „romantycznej zarazy”, jak go określił jeden z krytyków francuskich. Ale cóż, kiedy mal romantique drwi sobie z najmasywniejszych nawet przeszkód i od wieku przeszło buszuje nie tylko w „pałacach sterczących dumnie”, ale i w mieszczańskich domach, a nawet... można powiedzieć, że jeśli kto w Polsce zbłądził pod strzechy, to właśnie ów upiór: romantyzm. Cóż więc dziwnego, że co u nas było trzeźwiejszego albo za trzeźwiejsze się podawało, buntowało się przeciwko władztwu tego upiora, niby to bezkrwistego, a tak wszechobecnego, że nigdy nie można było być pewnym, czy go się nie zastanie nie tylko w własnym sercu, ale nawet w własnym... łóżku. A najciekawsze, że nikt inny, a sam Mickiewicz był pierwszym, któremu dokuczyła uprzykrzoność romantycznej mary. Żaden z późniejszych krytyków romantyzmu nie wyszedł właściwie poza to, co powiedział o nim Mickiewicz w I i II części „Dziadów”. Tak by można mniemać. Ale tą sprawą nikt, albo prawie nikt się u nas nie zajmuje.
Choć sprawa ta wydaje się u nas większości czymś obojętnym, nie znaczy to, aby kulturze naszej w ogólności, a piśmiennictwu w szczególności, była ona obca. Przeciwnie, sprawa określenia na firmamencie miejsca, gdzie się znajduje wielki gwiazdozbiór naszych romantyków, jest po dziś dzień jedną z najważniejszych. Bo pomyśleć tylko: każde pokolenie przynosi nową falę oburzenia na romantyzm. Wygrażał mu Norwid, wygrażali pozytywiści i szkoła krakowska, wygrażał Wyspiański i Nowaczyński i St. Brzozowski, który zresztą ciężko zaważył na rozumieniu romantyzmu przez cały wiek XX, wygrażali ostatnio (przed wojną) wszelakiego autoramentu ikonoklaści próby J. N. Millera, a mimo to romantyzm raz po raz dochodził do honorów i to zazwyczaj u tych właśnie, którzy najgłośniej mu wygrażali. Exemplum Norwid, czy Wyspiański lub Brzozowski. Za jaką więc sprawą dział się ów cud, że ci nawet, co najmocniej dęli w trąby, okrążając romantyczne Jerycho, sami stawali w końcu na jerychońskich murach, z oblęgających zmieniając się w obrońców. Widocznie istnieje jakaś „siła fatalna”, co upiorowi romantyzmu sczeznąć nie pozwala. Jeśli jednak tak trudno zakląć marę tę w zaświaty, jeśli ów upiór romantyczny taką okazuje niewypomość, to... może to nie jest upiór? Ale tą sprawą nikt, albo prawie nikt się u nas nie zajmuje.
Trzeba jednak być sprawiedliwym i przyznać, że właśnie w okresie ostatnim, po drugiej wojnie światowej, nie ogłoszono krucjaty na romantyzm, co jest rzeczą dość dziwną, nauczyliśmy się bowiem za Brzozowskim mówić antyromantyezny pacierz tak gładko, że już nic łatwiejszego jak być tzw. inteligentnym przeciwnikiem romantyzmu. Najmłodsze pokolenie jakby zrozumiało wreszcie, że zaprzeczeniem niczego się nie zabija, ani od niczego się nie uwolni. Inaczej mówiąc, że negacja romantyzmu to wciąż jeszcze romantyzm. Negacja bowiem wroga tak silnie spaja zawsze z wrogiem, że negujący staje się sługą negowanego. Najmłodsze pokolenie nie odnosiło się jednak wrogo do romantyzmu. Przeciwnie, zdawać się nawet mogło, że chce pójść swoją drogą nie wyrzekając się tamtych dawnych drogowskazów, wielkie bowiem zagadnienia, z którymi się spotkano, doraźna, polityczna aktualność wypowiedzi, o którą tak wołano, wszystko to raczej wiązało pisarzy naszych dni z romantyczną przeszłością. Ale po tym zaśpiewie na nowy konradyzm nikt Konrada z niebios na ziemię przywołać nie próbował. Kto więc wie, czy nie należy spodziewać się jeszcze jednej krucjaty na romantyzm, aby tradycji stało się zadość.
Inna rzecz, że nie ma innego sposobu na rozrachunki dziejowe, jak właśnie krucjaty. Przez krucjaty dokonywa się przeistoczenie przeszłości w teraźniejszość, zamiana perfectum na praesens i futurum. Powiedział ktoś, że „każda epoka ma swego Dantego”, a o romantyzmie można by powiedzieć to samo. Każde polskie pokolenie musi mieć swój romantyzm, zbyt bowiem potężnym i wszechobecnym jest on zjawiskiem, by go można skreślić z pamięci, wyeliminować z życia. Znaczy to jednak, że musi on podlegać nieustannej rewizji, nieprzerwanemu przeinaczeniu treści i znaczenia, ciągłemu zanurzaniu w wodzie młodości, której źródło bije tylko w piersi ludzi żywych. Takim właśnie aktem zanurzenia w źródle młodości jest sztuka W. Kubackiego o niemal legendarnym, mitycznym Ludwiku Spitznaglu.
U dna utworu Kubackiego leży rewizja jednego, ale najpopularniejszego stanowiska romantycznego, które da się określić tytułem powieści znakomitego naszego krytyka: „Sam wśród ludzi”. Jest to stanowisko z okresu, by tak rzec, dzieciństwa romantyzmu, lecz echa jego pobrzmiewają jeszcze w końcowych słowach ibsenowskiego „Wroga ludu”, a i u nas do ostatnich czasów znalazłby się niejeden, co sądził, iż „najsilniej stoi ten, co stoi sam”. I Spitznaglowi naszego poety wydaje się, że jest samowładnym panem wśród pustki gwiazd, rychło jednak przekonywa się, że „to jest tylko ziemia”, a na tej ziemi „co tam pułapek, co tam sidełek”, sprawiających, że co chwila przestajemy być tylko sobą, że cc chwila wrastamy w tajemniczy, niepojęty świat, który raz po raz daje nam jakieś znaki. Dla Spitznagla znaki te, to znaki znikąd, bo on tylko doskonale krąży dokoła swej osi; kto ma jednak „oczy ku patrzeniu”, ten wie, że tymi znakami przemawia wszystko, co nie jest naszym ja, zarówno kosmos jak i społeczność, i że biada temu, „co sobie żeglarzem, okrętem”, niezdolny dosłyszeć mowy świata, niezdolny dostrzec jego znaków, gdyż rozbić się musi jego korab o pierwszą lepszą skałę, tak, jak rozbija się statek Spitznagla. Kubacki nie deklamuje jednak o „aspołeczności” swego bohatera. Los Spitznagla ujmuje on głębiej, w jego tragicznym stawaniu się, a raczej kurczeniu się, w końcu bowiem musi Spitznagel przekonać się, że nie mogąc dotknąć rękoma „zakrytego świata”, marnieje w sobie, popełnia nieustanne samobójstwo moralne, które musi w końcu ukoronować samobójstwo fizyczne. Nie pomoże romantyczna „czułość serca”, nie uratuje „krzyk jarzębiny”, gdy ktoś jest sam wśród ludzi. Trzeba wykonać „metafizyczny skok w rzeczywistość”, jeśli chce się naprawdę być człowiekiem, a nie kimś zawieszonym pomiędzy niebem a ziemią, „aniołem, co przelata, niczym”.
Sam autor, mówiąc o swym utworze, powiada, iż pisząc go sięgał do „Kordiana”. Tak, Kordian, to rodzony brat naszego Spitznagla, ktoś, kto także nie mógł dosięgnąć „zakrytego świata” i nawet bagnetem swoim przebijał tylko — mary. Kubacki, podejmując więc problem osamotnienia romantycznego, zwalczając aspołeczne aspekty tego stanowiska i ukazując zagadnienie to w perspektywach dnia dzisiejszego, dokonywa tego, co było już udziałem kilku przed nim pokoleń: usiłuje romantyzmowi naszemu nadać nowe imię. Rzecz to niemałej odwagi. Lecz tylko tam powstają wielkie tradycje kulturalne, gdzie ma się odwagę iść drogami wydeptanymi już przez wiele pokoleń, by jednak stanąć w końcu u bram nieoglądanego dotychczas przez nikogo Jeruzalem.

1949