Tropami przeszłości
Ów wielki i straszny egzamin dziejowy, jakim był okres walk o niepodległość, zdaliśmy jako naród  – z dumą to powiedzieć możemy  – bez zarzutu. Zapewne, działo się w tych czasach wiele rzeczy, zarówno smutnych, jak i okropnych, nie zawsze i nieliczni tylko utrzymać się potrafili na Konradowym planie istnienia, taka jednak jest natura życia, że pleni się ono dolinami, ale mierzy  – szczytami. Szczytami mierzony, okres ów, od konfederacji barskiej ile zbrojnego czynu Piłsudskiego, wytrzymuje próbę najsurowszego osądu i nigdy chyba  – nawet w świetnym Wieku Złotym  – nie zdobyła się społeczność polska na tak wielki i różnorodny wysiłek, jak w tej epoce, dziś często traktowanej z pobłażaniem, a jednak będącej chyba najbardziej twórczą i bohaterką epoką polskich dziejów. Bo spójrzmy tylko! Naród, który nigdy nie miał szczególnej ochoty do ponoszenia trudów wojennych i bisurmanom wiekami pozwalał niemal rok w rok bezkarnie wybierać jasyr  – teraz każdym pokoleniem zrywał się do walki o niepodległość: konfederacja barska, insurekcja Kościuszki, legiony Dąbrowskiego, rok 1812, potem obydwa powstania, rok 1905, wreszcie zbrojny czyn Piłsudskiego, nie licząc tylu innych spisków, walk i wybuchów  – oto lista czynów, które w sumie dopiero odbudowały polską państwowość. Sam nawet ideał nowej państwowości polskiej utworzył się i ukształtował dopiero w ogniu tych pożarów dziejowych  – tak, że rację miał ów historyk, który twierdził, iż poszliśmy w niewolę bezładną masą, a wyszliśmy z niej świadomym, nowoczesnym narodem, z silnym kultem państwowości, zaszczepionym każdemu sercu właśnie w okresie, gdy jej nie było i gdy stała się niemal mistycznym celem każdego, nawet najlichszego Polaka.
Już to samo choćby świadczy o wielkości przemian i prac, dokonanych w tym bujnym okresie. Bo mimo wszystkich przeciwności losu bujne było wówczas polskie życie i stać było naród polski nie tylko na mierzenie się raz po raz z wrogiem, ale nawet na obsyłanie synami swymi wszystkich krajów i wszystkich pobojowisk ówczesnego świata, od skwarnego Egiptu i wdowiej Grecji, aż po młodą, dziewiczą Amerykę. Stać było go również  – mimo że w myśl przysłowia muzy milczeć byłyby powinne  – na ukształtowanie nowej wspaniałej kultury polskiej, z Mickiewiczem, Słowackim, Chopinem, Wrońskim, Michałowskim, Cieszkowskim, Wyspiańskim, Matejką, Szymanowskim,
Norwidem, jako jego twórcami i wyrazicielami. Rzecz zdumiewająca, jak wiele i jak świetnych indywidualności wydała wówczas Polska: nie ma ziemi ani dziedziny, gdzie by jakieś imię polskie nie błyszczało gwiazdą. A jednak nic tu nie szło „luzem”: każdy wysiłek i każda praca dokonywana była z tym mniej więcej wyraźnym dążeniem, by rozszerzyć glorię polskiej ziemi i jakimś nieraz krytym, ale bardzo realnym sposobem przyczynić się do przywrócenia niepodległości, która leżała u końca wszystkiego, co wtenczas myślano i co czyniono. Aż przyszedł wreszcie ów człowiek Naznaczony, który wszystkie te wysiłki zsumował i otwarł bramy wolnego bytu: Piłsudski.
Nie ulega wątpliwości: ten egzamin dziejowy, jako naród  – zdaliśmy. Z męki, poświęceń, z męstwa i prac wielu dziesiątków tysięcy najpierwszych naszej społeczności, po 150 latach nieprzerwanego dążenia ulepiliśmy ten kształt czarowny, to naczynie drogocenne, które zwie się niepodległością. Niepodległość jednak, choćby jednak jako ideał romantyczny o niebo oparta, nie może być celem samym w sobie, i nawet w mistycznym jej rozumieniu nigdy za coś nadrzędnego w stosunku do ludzkich spraw nie uchodziła. Jeśli Konrad spierał się z Bogiem o prawo swego narodu do rozstrzygania o sobie, to czynił to nie dlatego, że niepodległość uważał za cel absolutny i nieprzekraczalny, któremu można ofiarować już tylko adorację, ale dlatego, że upatrywał w niej punkt wyjścia i początek nieskończonej liczby nowych trudów i wysiłków. Niepodległość była dla niego bramą prowadzącą w „rajską dziedzinę” swobodnych prac, a państwowość  – „naczyniem osobliwym”, które określa tylko kształt nowego, wolnego życia, ale nie jego treść, ta treść bowiem jest rzeczą nieustannego znoju, nieprzerwanej walki, nieustępliwego stanowienia o każdym okruchu, który znalazł się w granicach naszej odpowiedzialności. Słowem: niepodległość, to nowe i wielkie zadanie, a nie laur wieńczący minione zasługi  – to coś, co właściwie w każdej chwili naszego życia dokonywa się na nowo i potwierdza. Na potakujący chór: „Polska, Polska”, na niby-mistyczną, a w gruncie rzeczy uwalniającą od rozstrzygnięć adorację – miejsca nie ma i być nie może. Ale za to zawsze jest tu miejsce na natchnienie, na męstwo, na decyzję, czym będzie wypełniony ów kształt niepodległego istnienia, który o ile nie zarumieni się krwią rzetelnej twórczości, łatwo przybrać może barwę bezcielesnych upiorów.
Przed tym zagadnieniem treści, przed pytaniem, jak użyć swej niepodległości, bo jest ona narzędziem polskiego istnienia, a nie jego celem – przed tym wszystkim stanęła Polska nazajutrz po wyzwoleniu, a z nią stanęła przed tym i polska kultura. Życie jej, jak i całe życie polskie, zawierało się wczoraj w jednym pytaniu: jak osiągnąć niepodległość? Wolne dziś postawiło kulturę polską, jak i całe życie nasze, przed nowym pytaniem: co zrobić z niepodległością?
Czy można mówić, gdy się sprawę ujmie w głębszych rejestrach, o istotnej przeciwstawności tych obydwóch formuł – to inna sprawa. Na razie cała kultura polska, a piśmiennictwo w szczególności, przechodziła gwałtowny wstrząs, wywołany radosną, nad wszystko pożądaną, ale tym niemniej katastrofą niepodległości. Waliły się w gruzy – albo zdawało się wówczas, że się walą – wszystkie kolumny, podpierające dotychczas mistyczną kopułę polskiej duchowości. Równocześnie to nowe życie, które wyłonić z siebie miało „adekwatny” kształt kulturalny, pogrążone zostało w chaosie stawania się. Raz po raz przenikały organizm narodu bolesne spazmy porodowe, świadczące, że mimo wszystko tworzywo polskiego życia jest lawą zbyt jeszcze golącą, by mogło służyć za materiał rzeźbiarski. W pustce pomiędzy rozsypującymi się w proch tradycjonalnymi formami a nie mogącą jeszcze okrzepnąć i dlatego nieobecną realnością polską, uczyniło się wiele miejsca na formalizm, pod którego znakiem żeglował niejeden kierunek artystyczny w nowej już Polsce. Formalizm ten nie świadczył bynajmniej o jakimś wyjałowieniu dusz; był on tylko dowodem, że w tej przełomowej chwili rzeczywistość tylko cząstkowo dostępna była artyście, który swym heroicznym nieraz wysiłkiem tworzył jakby prolegomena do przyszłej nowej sztuki polskiej.
W ciągu kilkunastu następnych lat perspektywy w niejednym się zmieniły. Okazało się, że „katastrofa” niepodległości nie miała tak dalekosiężnych skutków, jeśli chodzi o przeszłość i tradycję, jak się to w pierwszych dniach wydawało. Przeciwnie, przeszłość zdołała nawet wytworzyć sobie w niektórych dziedzinach nowe formy wypowiedzi (np. teatr), a choć przysięgli antytradycjonaliści wciąż jeszcze z zabawnym gestem burzycieli wyrzekają się „minionego” z Mickiewiczem na czele, to zdaje się nie ulegać dziś wątpliwości, że tradycja polskiej sztuki – szczególnie z epoki walk o niepodległość – stanowi jeden z głównych filarów, na których wesprze się strop nowej polskiej kultury. Powoli zaczyna docierać to nawet do świadomości szerokiego ogółu, że Dziady czy Wesele, to nie tylko patriotyczne „kawałki” i że dzieli je coś nie coś znaczący dystans od... Dziesiątego pawilonu. Coraz bardziej przekonujemy się, jak wysoce pozytywna, może jedynie pozytywna jest tradycja polskiego romantyzmu z jego ewangelią heroizmu, zaś w prawdziwym kłopocie byłby ktoś, kto poza kulturą naszej epoki tragicznej szukać chciałby w tradycji punktu oparcia. Nawet sięganie do Złotego Wieku rzadko okazać się może celowe, nie mówiąc już o czasach „pracy organicznej” czy czymś innym.
Punkt ciężkości nie leży jednak w nawiązywaniu do tradycji, gdyż nawet najwięksi „wywrotowcy” radzi szukają sobie ojców – ile w aktualnym sposobie jej stosowania. Mimo pozorów, może to uchodzić za pewnik, że twórczy stosunek do tradycji musi być „antytradycyjny”. Wiadomo przecież, że wierni uczniowie są zawsze najgorszymi uczniami i – dodajmy – najmniej wiernymi. Piśmiennictwo polskie ma w dziele Wyspiańskiego klasyczny przykład pierwszej z tych prawd: zwalczając Konrada, stworzył Wyspiański jego mit i podniósł do nowej prawdy i chwały. Francja literacka, która po dziś dzień buduje – świadomie lub nieświadomie – swą odrębność na zrębach położonych przez Corneille’ów i Racine’ôw, jest również przykładem, jak można być bardzo nowatorskim i bardzo tradycyjnym równocześnie. Nikt nie mógłby przytoczyć żadnego słusznego powodu, dla którego wielka tragedia polska, od Mickiewicza po Micińskiego i Rostworowskiego, nie miałaby odegrać w piśmiennictwie polskim przynajmniej tej samej roli, co klasyczni tragicy we francuskiej. Nowatorskiej śmiałości niczym by się to nie przeciwstawiało, natomiast z niejaką słusznością twierdzić by można, że strach przed tradycją nie świadczy dobrze o sile „przestraszonych” indywidualności. W gruncie rzeczy czują się one nieraz wobec niej tak bezsilne, że aby się jej nie poddać, muszą zamykać oczy.
Żywy stosunek, stosunek twórczy wyklucza takie uzależnienie, gdyż polega on na natchnieniu i „przewartościowaniu” tego, co tradycja przekazała. „Każda epoka ma swego Dantego” i każda też musi mieć swego Mickiewicza, Norwida, Wyspiańskiego. Jeśli tę podstawową prawdę przysłoni tradycjonalizm widzenia, to równa się to unicestwieniu całego dorobku przeszłości i wykreśleniu z dziejów naszej kultury wszystkiego, co w niej było najświetniejszego. Mickiewicz istnieć by wówczas mógł tylko jako trup, nawet nie wielki, gdyż wielkości jego ocenić by nie potrafiono. Natomiast ów przeciwtradycyjny tradycjonalizm, o którym tu mowa, jest znamieniem kultur dojrzałych, twórczych, gwarancją ich samorodności. I niepodobna wyobrazić sobie, by sztuka polska, poezja polska, mogły się naprawdę rozwijać nie czując pod stopami tych granitowych podstaw, jakimi są choćby tylko płyty grobowe Mickiewicza czy Chopina. Dlatego też wolno sądzić, że wielka tradycja duchowa tragicznej epoki nowych dziejów, to jedna z głównych kolumn, na których spoczywa i spoczywać musi sklepienie naszej kultury.
Nie było jednak i nie będzie nigdy tradycji, która zastąpić by mogła aktualny, bezpośredni stosunek do świata i kulturę na nim opartą, tj. na ryzyku osobistego przeżycia i wypowiedzenia danej rzeczywistości. Tu kończy się moc wszelkiej tradycji, gdyż... primum vivere, a żyć za nas i stanowić za nas nikt – nawet najwięksi umarli – nie może. Aby więc aparat tradycji mógł działać, musi dokonać się to zetknięcie piersią o pierś z całym światem, z nieogarnionym chaosem zdarzeń, jakim jest każde bez wyjątku życie, i w który sprawca i twórca dziejów wprowadza ład i logikę. Mimo wszystkich ewangelii determinizmu, historycznych, ekonomicznych, społecznych i Bóg wie jakich jeszcze, wszystko spoczywa na tym wąskim ostrzu woli, którym uderza człowiek w ogromną pierś istnienia. Dzieje świadczą o tym dowodnie. Tym tylko można wytłumaczyć, dlaczego na ziemi tak jałowej i niewypowiedzianie biednej, jak grecka, powstać mogła najwspanialsza kultura, jaką wydał człowiek, dlaczego w kraju, niewiele większym od dwóch polskich województw, w Egipcie, urodził się najpotężniejszy monumentalizm wszech czasów. Bo nie ma wielkich i małych rzeczywistości, są tylko wielcy i mali ludzie, którzy ją organizują i wypowiadają. Jak mały był świat Filaretów: kilkunastu zwyczajnych studentów w prowincjonalnym mieście uniwersyteckim... A jednak wszystkie sprawy nieba i ziemi zamknięte w nim zostały, gdy rzecznikiem jego stał się Mickiewicz. Natomiast ileż to potężnych ruin i zwalisk zna ziemia – a nawet nazwa narodów, które je ongiś budowały, zaginęła w niepamięci, bo zabrakło kogoś, kto tej dawno minionej doczesności dałby imię nieśmiertelne.
Dziś w tym właśnie miejscu stoi Polska i jej kultura: nowej polskiej „obecności”, jak to określał Norwid, musi dać imię, które by wieczność przetrwać mogło. Pokolenia z tragicznej epoki naszych dziejów wykonały pracę tę dla swoich czasów i to jest właśnie największy dar przeszłości i najgłębszy sens tego, co jest naszą tradycją kulturalną. Pokolenia, które idą, muszą ją teraz wykonać dla swoich czasów, jeśli nie chcą nieme i nieznane położyć się w grób. Stanąć im mogą na drodze ku tym celom tysiące gróz i strachów, niezliczone niebezpieczeństwa i przeszkody. Może się nawet całemu narodowi wydawać, że nic już nie ma do zrobienia, tacy jesteśmy świetni i doskonali, albo znów – że historycznie i geograficznie los umieścił nas gdzieś na wydmuchu, gdzie nic się już zrobić nie da. Jest to naszą narodową cechą, że chętnie wahamy się między ostatecznościami: czy jesteśmy pierwszą nacją świata, czy też ostatnią? Ale wszystko ustąpić musi tej woli twórczej, dla której nie ma małych i wielkich rzeczywistości i która mocą swych natchnień najbardziej nawet pozornie błahą obecność potrafi odziać w aureolę cudu i wielkości. Tego uczy nas wielka tradycja Mickiewicza, Słowackiego, Chopina, Wyspiańskiego i tylu, tylu innych	
Zaprzepaścimy jednak beznadziejnie ten olbrzymi dorobek, jeśli świata, który jest naszym światem, nie potrafimy przemierzyć na własne ryzyko i odpowiedzialność, jeśli niczego w jego wnętrzu dojrzeć nie potrafimy, jeśli wyda się on nam tak pustym, jak my sami, jeśli jałowość i bezsiła będą wyznaczać nasz do niego stosunek. Nie uratuje nas wówczas żadne wzywanie imienia tradycji, czynione nadaremno. Czuła busola przeszłości ożywa dopiero wówczas, gdy krążyć wokół niej zaczynają elektryczne prądy młodości i męstwa. Do zgody z umarłymi dojść mogą nowe generacje narodu tylko przez własne mocne i wytężone życie. Gdy się to stanie, wtenczas się okaże, że nie ma i nie może być przeciwieństwa pomiędzy tymi, co niepodległość tworzyli, i tymi, na których spada ciężar jej utrzymania, każde bowiem wielkie dzieje i wszystkie wielkie kultury buduje się z jednego i tego samego materiału: z natchnienia, z odwagi i siły.

1938