Słowo o teatrze
W zapiskach Leonarda da Vinci znajdujemy krótkie a dziwne opisy rzeczy najprostszych, czynności najcodzienniejszych, jak ludzka twarz lub spanie, ujęte w słowa również najprostsze, które dlatego właśnie, że są opisami czegoś najzwyczajniejszego najzwyczajniejszymi słowami, czynią wrażenie niezwykłe, powiedzieć by można, wręcz niesamowite. I ilekroć myślę o teatrze, przychodzą mi na pamięć owe igraszki słowne twórcy Mony Lizy. Gdyby opisać bowiem teatr owym leonardowskim sposobem, okazałoby się, że z wielu ludzkich instytucji ta jest chyba najbardziej niesamowita. Bo zważmy tylko, co się tu dzieje. Oto co wieczór, punktualnie o siódmej, zbiera się grono starczych i młodszych, skądinąd poważnych i poważanych panów i pań, przebiera się w jakieś fantastyczne stroje, maluje twarze i rozpoczyna życie cudzym, zmyślonym życiem. Raz przedstawiają losy Juliusza Cezara, choć wiadomo, że to dawne dzieje i nikogo już osobiście nie obchodzą, to znów pokazują figle przechery i łotrzyka, niejakiego Skapena, o którym wiemy, że choć starożytna to figura, w istocie jednak nigdy nie istniał. Na takich to niepojętych, przeciwnych zdrowemu rozsądkowi czynnościach, spędza owe grono cały wieczór. Ale nie na tym jeszcze koniec. Oto co wieczór zbiera się również tłum ludzi, którzy usiłują wkraść się do onego przybytku szału, gdzie po dwu tysiącach lat na nowo dokonują się losy Cezara, by być przytomnym tej ewokacji przedwiecznych cieniów, choć dobrze tu wiadomo, że wszystko co zobaczą, to tylko udanie, że boski Juliusz dawno już zawisł gwiazdą na firmamencie, a prochy jego rozwiał wiatr sprzed tysiącleci. A na dobitek, za tych kilka chwil w krainie oczywistego kłamstwa, ludzie „z miasta”, jak ich zwie teatralny język, gotowi są płacić swym dobrym i nieraz ciężko zapracowanym groszem. Czyż więc to wszystko razem wzięte, i ci co dają ułudę, i ci co jej pragną, nie składa się na jakąś niesamowitą aferę, najewidentniej przeciwną zdrowemu rozsądkowi? Co pcha tych ludzi, którzy po jednej stronie rampy zwą się autorami, aktorami, reżyserami, elektrotechnikami itd., po drugiej zaś jej stronie po prostu widzami, do tego, że na kilka wieczornych godzin pogrążają się w jakimś wspólnym obłędzie i tworzą dziwne, niesamowite bractwo w ułudzie? Pragnienie igraszki? Zapewne, igraszka jest przecież matką teatru, więcej, jest sama już teatrem. Ale i ona rodzi się z jakiegoś prainstynktu ludzkiego, który szepcze nam nieustannie w ucho, że nie samym Chlebem żyje człowiek, ale i słowem, natchnieniem, wyobraźnią – wyobraźnią, którą wielki angielski poeta słusznie zalicza między kreatorskie władze ludzkiej duszy. Wyobraźnia jest tą mocą, która z nas ludzi, błądzących po ziemi na swych dwóch ciężkich nogach, czyni istoty uskrzydlone, wzlatujące, jak byśmy wszyscy pragnęli być aniołami. Głód tej wyobraźni, równie mocny, a czasem mocniejszy niż głód fizyczny, sprawia, iż istnieć może owa niesamowita instytucja, która zwie się teatrem. I gdyby nie ten głód, nie spotykalibyśmy się tu dziś w tej wieczornie oświetlonej sali.
Dokonując więc aktów obłędu na oczach zebranych widzów, którzy – pozwólcie to sobie powiedzieć, nie jesteście poza obłędu tego kręgiem, inaczej byście tu nie przyszli – spełniamy jedną z najrealniejszych prac ludzkich, służymy wyobraźni. I nie tylko służymy jej. Więcej jeszcze. My, teatr, kształtujemy ją, a kształtujemy ją nie tylko w jednostkach, ale i w zbiorowości organizujemy ją. Bowiem zadaniem wszelkiej sztuki, a teatru w szczególności, który z natury swej stanowi sztukę społeczną i na zbiorowych opartą natchnieniach, jest, jak to w nieśmiertelnych słowach określił Norwid, „organizowanie wyobraźni narodowej, formowanie kształtów, którymi się ona konkretnie wyraża i wypowiada. To jest nasze zadanie i nasz trud; powiedzmy to raz jeszcze wyraźnie: organizowanie wyobraźni narodowej, społecznej, zbiorowej. Co tu, na tych kilku deskach, wśród tych ramp i reflektorów będzie związane, będzie związane i w duszy widza, zarówno jako jednostki, jak i jako zbiorowości. A odpowiedzialność nasza jest tym większa, że związujemy i rozwiązujemy sprawy i rzeczy niewymierne, leżące zazwyczaj poza granicami codziennego doświadczenia, dokonujące się w tajemniczej grze naszych uczuć, w podświadomym i nadświadomym ludzkiej psyche. Ale dlatego działanie nas, jako teatru, jest tym mocniejsze: nie przekonuje on, on – uwodzi. I na czarach uwodzenia, na które nie ma właściwie innego remedium jak tylko brak tych czarów, polega wychowawcze działanie teatru. Tak się więc dzieje to, co ustami swego Szekspira mówi niezły znawca teatralnych czarów, Bernard Shaw, iż taka jest moc tych kulis, że ludzie „cokolwiek ujrzą w wykonaniu na scenie, zechcą niezwłocznie wykonać to samo – jeno bez udania – na świecie, który jest także sceną, tylko większą”. Teatr jest, był i będzie zawsze kuźnicą uczuć, warsztatem marzenia. Bo mówiąc dalej słowami tegoż Bernarda Shawa – „słusznie rzekł ów pieśniarz szkocki, że ten, kto tworzy pieśni narodu, jest mocarzem większym od tego, kto tworzy jego prawa, a to samo powiedzieć można o sztukach i widowiskach.
1947