Refleksje teatralne. Bogusławski a współczesność
Święci się dziś pamięć Bogusławskiego i na różne tony wychwala się jego zasługi. Po stokroć słusznie. Był to niewątpliwie jeden z wielkich w narodzie, który w najtrudniejszych warunkach tworzył nowy teatr polski, rozumiejąc – jak nikt przed nim, a może i po nim – narodowe, społeczne, kulturalne znaczenie teatru dla życia polskiego. Aż serce rośnie, gdy się patrzy, ile entuzjastycznego zrozumienia i wnikliwości, ile szlachetnego obiektywizmu i mądrości znaleźć można w dzisiejszych pochwałach trudów i prac sprzed lat stu. Bo łatwo sobie chwalić umarłych, łatwo orientować się, nawet znakomicie, w sprawach, które już dawno utraciły rumieniec życia, ale trudno, bardzo trudno tymi samymi miarami, które z taką swobodą stosujemy wobec przeszłości, posługiwać się, gdy chodzi o teraźniejszość, o aktualność, o dzień dzisiejszy.
I dlatego jest jakiś głęboki fałsz w tych wszystkich hymnach na cześć Bogusławskiego: pieje się je, bo kosztują niewiele, ale równocześnie spokojnym okiem patrzy się, jak z każdym rokiem obniża się poziom teatru polskiego, jak wali się to, co z takim mozołem stworzyła nawet niedawna jeszcze przeszłość. Zjawisko to powszechne: jest się entuzjastą „ojca sceny polskiej” i przeszłości, ale dusi się, morduje i nie dopuszcza do głosu tego, co jest żywe i twórcze w teraźniejszości. Cóż w tych warunkach wart pomnik Bogusławskiego, mający tkwić przed Teatrem Narodowym, gdy spokojnie i bez wyrzutów sumienia zamknięto tak niedawno Teatr im. Bogusławskiego, prowadzący twórczo dalej tę pracę, którą w dniach schyłku Rzeczypospolitej rozpoczął autor Krakowiaków i Górali?
Gdy obejmie się wzrokiem dzieje teatru polskiego w ciągu 10-lecia niepodległości, uderzyć musi fakt, iż zamknięcie tego teatru było czymś przełomowym w rozwoju naszej sceny polskiej. Pierwsze lata niepodległości odznaczały się naturalnym pędem ku stworzeniu czegoś nowego także w dziedzinie teatru. Rezultatem tych dążeń było założenie Reduty, a następnie Teatru im. Bogusławskiego, który wielkie sobie postawił cele, choć częściowo zdołał zrealizować swoje zamierzenia. Działalność tego teatru, to szczyt rozwoju teatralnego w niepodległej Polsce. Po zniszczeniu tej sceny postępuje gwałtowny upadek, którego ani powstrzymać, ani przysłonić nie potrafiły czy to działalność Schillera w Teatrze Polskim, czy Osterwy w wileńskiej Reducie, czy wreszcie wysiłki młodych. Że były to lata upadku, o tym najlepiej świadczy fakt, który zdarzył się właśnie w jubileuszowym roku Bogusławskiego, opiewanego dziś z takim zapałem i tak powszechnie. Faktem tym jest to, że najwybitniejsi współcześni polscy reżyserzy: Osterwa, Schiller, Zelwerowicz znaleźli się poza warsztatami teatralnymi stolicy, że ich widocznie tam jako jednostek twórczych nie potrzebowano. I tak wśród hymnów na cześć „twórcy sceny polskiej”, Warszawa, posiadająca sceny najzasobniejsze, pozbyła się tych, którzy są twórcami dzisiejszego teatru polskiego. Fakt ten, który był czymś nie do pomyślenia jeszcze przed laty dziesięciu, świadczy najlepiej, jak bezprzykładny marazm ogarnął teatr współczesny, stołeczny i prowincjonalny, gdy wszystko, co jest żywego, ruchliwego, twórczego staje się już samo przez się czymś, czego polski teatr współczesny zużytkować i „strawić” nie może. A dzieje się to – pamiętać o tym należy – w roku, w którym jak dymy ofiarne unoszą się pienia pochwalne na cześć Wojciecha Bogusławskiego, wielkiego twórcy teatru polskiego, ojca sceny naszej itd., itd.!
I na obszarze całego teatru polskiego jest dziś tak, jakby się nigdy nic już na żadnej scenie polskiej stać nie miało. Nudą wieje od teatru polskiego, nudą, której zakryć nie potrafią opary jubileuszowych entuzjazmów, a tzw. współczesny teatr polski śmie jeszcze z nudą tą narzucać się publiczności i krzywić się, dąsać, gdy nie znajduje „zrozumienia” tej beznadziejnej pustki, jaką zieją wszystkie przedstawienia od pierwszej sceny polskiej po... ostatnią. A przecież ta nuda i pustka, to nie jest to, na co zasługuje scena, której repertuar stanowić mogą dzieła Mickiewicza, Słowackiego, Krasińskiego, Wyspiańskiego, Micińskiego, Żeromskiego, Przybyszewskiego czy choćby Norwida. Naród, który na tak wspaniały dramat zdobył się w znacznej części wówczas, gdy żył z konieczności w oderwaniu od teatru, naród, posiadający Dziady, Samuela Zborowskiego, Akropolis, Krakusa i Bazylissę musi i może mieć niemało do powiedzenia także w dziedzinie twórczości ściśle teatralnej. Prorokował to kiedyś jeszcze Mickiewicz w swej lekcji teatralnej „Kursów literatury słowiańskiej”, realizował tę myśl samotnie Wyspiański, jako cel i nakaz przyświecało to Teatrowi im. Bogusławskiego w czasie półtorarocznego jego żywota. I tę to wielką pracę około stworzenia polskiego kształtu teatralnego, pracę nad realizacją wielkiego testamentu teatralnego Mickiewicza, a także Wyspiańskiego czy Micińskiego, tę to wielką pracę dziś znów ktoś podjąć powinien. Nie ma miejsca na nudę i pustkę na scenie polskiej, gdy oto Dziady i Zborowski wciąż jeszcze czekają na prawdziwie kongenialną realizację sceniczną. A gdy dzieła tego nie potrafi dokonać stolica Polski, niech się tej pracy podejmą teatry „prowincjonalne”, do których emigrują dziś ci wszyscy, którzy stolicy okazali się niepotrzebnymi. I jak długo ta praca nie zostanie spełniona, jak długo nie zostanie spłacony ten największy i jedyny właściwie dług wobec przeszłości, tak długo kłamstwem i załganiem będą wszystkie hymny na cześć Wojciecha Bogusławskiego, przy których akompaniamencie morduje się to wszystko, co w dzisiejszym teatrze polskim jest żywe i twórcze. Bez żywej, bujnej, świadomej twórczości wszelkie wzywanie wielkich duchów jest, jak mówi przykazanie, wzywaniem nadaremno, bluźnierczym powoływaniem się na wspaniałą przeszłość, której ze swej strony ofiarować można tylko słabość i nicość. Bogusławski potrafił uczynić teatr organem życia polskiego, ci nasi Niewielcy umieją teatr uczynić tylko organem polskiej nudy. Niech więc tak głośno nie śpiewają peanów nad grobem powązkowskim, bo jeszcze z grobu tego może się podnieść cień, w którym ci grabarze wielkości teatru polskiego ujrzą nie cień „ojca sceny polskiej”, lecz gniewnego i okrutnego upiora, mówiącego słowami nie błogosławieństwa, ale wyrzutu i pogardy.

1929