„Sen nocy letniej”

Szalone to były czasy, kiedy na tronie Wilhelma Zdobywcy zasiadła „dziewicza królowa”, Wielka Elżbieta, pani niemałych pasji ale też i niemałej mądrości, spencerowska „The Faerie Queene”. Natchnienia jak jastrzębie spadały wówczas na serca albiońskich wyspiarzy, morze, dotychczas mur nieprzebyty dokoła Anglii, stało się teraz drogą w nieznane światy ku niewidzianym jeszcze kontynentom i archipelagom, a u steru każdego z galeonów, wyjeżdżających w tajemnicę, stała tak sławiona przez późniejszego poetę, Williama Blake’a — Pani Wyobraźnia. I wszyscy czuli, od najmizerniejszych gburów po lorda kanclerza i jego prześwietnej władczyni, że świat zaczyna się dziś na nowo. Czuł to Drake, admirał J. K. M., który korsarskim sposobem opłynął świat, czuł to sir Francis Bacon, rzeczony kanclerz, ciemna w gruncie rzeczy figura i — twórca podstaw nowego poznania naukowego (posądzony zresztą niesłusznie o autorstwo dzieł szekspirowskich), czuł to i szaławiła hrabia Essex, co głową przypłacił nadmiar żywotności, czuli to wreszcie oberwusy i dybidzbany, persony lichego autoramentu, zbierające się w szynkowni „Pod dziewicą morską”, gdzie  mieściła się wówczas giełda literacka i gdzie dzień w dzień, a raczej nie! — noc w noc odbywały się zażarte walki słowne, w których na przyjaciołach nie pozostawiono suchej nitki. Wśród tych oberwańców literackich, dostawców sztuk scenicznych, pisanych nieraz na kolanie, bo przedsiębiorcy teatralni potrzebowali, repertuaru, prym wodził niejaki Christofer Marlowe, którego tylko śmierć gwałtowna, bo zakłuto go w sporze o jakąś damulkę z deptfordzkiej szynkowni, uchroniła od zapoznania się z ojczystą odmianą świętej inkwizycji. Szalone to były czasy! Świat się zaczynał na nowo! A nad wszystkim czuwała mądra, diabelsko nieraz mądra królowa Elżbieta.
Nie tak znów bardzo jednak opiekowała się wielka królowa ową bandą pijaniców i urwipołciów, zaludniających londyńskie szynki, gdzie na zlanych piwem stołach najświetniejsze tworzono dzieła ówczesnego teatru angielskiego. Lecz miała dość rozumu, by im nie przeszkadzać, tolerowała ich, a w chwilach szczególnej łaskawości raczyła ich nawet — dostrzegać. Ale to rzadko się zdarzało i nic zapewne nie wiedziała, że wśród owych oberwańców parających się pisaniem sztuk, żyje niejaki William Shakespeare, syn zbankrutowanego rzeźnika ze Stratfordu, który kiedyś sławą swą miał zaćmić sławę nawet Jej Królewskiej Mości.
Bo i czym było się interesować? Uciekł ponoć z rodzinnego miasta, bo to i z małżeństwem nie było coś w porządku, i kłusownictwem się splamił w lasach znakomitego sąsiada-ziemianina.
W Londynie ponoć konie z początku trzymał przed teatrem, gdy dostojni widzowie siedzieli na przedstawieniu, potem zabrał się do przerabiania obcych sztuk, a wreszcie sam zaczął pisać. Pisać? Gdzie się dało, tam i odpisał z korsarskim sposobem nabytego rękopisu. Naprawdę nieciekawe indywiduum. Nie godne spojrzenia królewskiego.
Nie wiedziała tylko wielka dziewica, że ów chłopak od koni przybywając z Stratfordu przyniósł w swej głowie i sercu — cały świat, który miał niebawem ukazać na scenie. Nie wiedziała i wiedzieć nie mogła, że ów Mr. Shakespeare to jeden kłębek natchnień, że uniesienie nieustanne tak włada jego sercem jak żadnego z jej znakomitych poddanych, że poezja rozsadza mu duszę i że zamglonym ekstazą oczom tego mizernego skryby świat wydaje się jedną wielką nieprzebraną litanią cudów. Nie słyszała też, a jeśli słyszała, to wnet zapomniała, że z tych swych uniesień i wizji spowiada się ów przybłęda sztukami, jak „Stracone zachody miłości”, „Komedia omyłek”, a "nawet „Romeo i Julia”. A on, poeta niskiego urodzenia, błądził tymczasem po mglistych uliczkach Londynu i wszystko mu się wydawało jednym wielkim kolorowym snem. Cóż więc dziwnego, że pewnego dnia kazało mu jakieś daimonion. które żyło w jego piersi, zacząć snuć sen o „Śnie nocy letniej”?
Niby to jeszcze jedna komedia. Ale to coś więcej niż komedia. To wyznanie. To akt nieprzepartej wiary, że człowiek, że życie, że istnienie nie jest złośliwym przypadkiem, lecz przejawem i działem jakichś odwiecznych sił kosmicznych, które raz objawiają się przez miłość, to znów przez natchnienie, to wreszcie przez myśl. Świat nie jest tylko padołem płaczu, jak w średniowieczu sądzono, ale niepojętym cudem i niezgłębioną tajemnicą, sięgającą aż tam, gdzie „graniczą z sobą Stwórca i natura”. Wszystko jest tym cudem i tajemnicą i my sami tym też jesteśmy. Bo i człowiek jest zdarzeniem kosmicznym. Inaczej jakże mógłby śnić o sobie? Jest nim tak samo, jak ów las podateński, i w ogóle wszystkie lasy, które ,,z tego samego są co sny materiału” i które wydźwiga z niebytu ta sama niepojęta siła kosmiczna, która jest sprawcą wszystkich słońc i gwiazd nad nami i wszystkich natchnień i ekstaz w nas samych. Kto bowiem nie umie tak myśleć o życiu, jako o niezgłębionym misterium, ten myśleć o nim musi jak o śmietniku. A tak niech sobie myślą może władcy świata, ale nie — poeci. Bo dla poety jedna jest tylko droga: myśleć o swym istnieniu jako o czymś nadprzyrodzonym, jak o śnie Boga o nas i jak o śnie nas o Bogu. Innymi słowy: jak o „śnie nocy letniej”. Oto dlaczego pewnej księżycowej nocy wpadło do głowy Mr. Shakespeare’owi, z podłego cechu skrybów i aktorów, napisać ów cud i objawienie, które my znamy pod nazwą „Sen nocy letniej”.

1946