O decentralizacji teatrów
Dyskusja o decentralizacji przypomina mi często starą poczciwą, ale nie głupią anegdotę. Kto jej nie zna, to mu ją opowiem. Oto przed wielu laty car zainteresował się młodymi talentami muzycznymi wychodzącymi z ludu. Zwrócił więc uwagę ministrowi oświaty, by się nimi zajęto. Minister dał polecenie szefom departamentów, departamenty guberniom, gubernie powiatom, powiaty gminom, aż doszło do osiedli i wsi. Z jednej z nich nadpłynął niebawem meldunek, iż w siole takim to a takim żadnych talentów muzycznych nie znaleziono, a jedyny, który grał na harmoszce, został już osadzony w kryminale. Takie koleje przeszedł wysoki ukaz. I dziś nie wzdragałyby się teatry ich pracownicy tak zdecydowanie przed akceptowaniem wątpliwych zresztą dobrodziejstw decentralizacji, gdyby wiedziano, jak to będzie w praktyce wyglądać i kto naprawdę będzie wówczas teatrami rządził. W tym sęk.
Ta decentralizacja to nie jest rzecz tak bardzo nowa, jak się wydawać może. Decentralizacja to autonomizacja teatrów, a autonomizacja teatrów, to rzecz jeśli nie odwieczna, to w każdym razie w dość poważnym wieku. Wszak to teatry galicyjskie, w tym krakowski były zautonomizowane i utrzymywały je gminy Lwowa i Krakowa. Otóż te rządy radcuniów obydwu królewskich stołecznych miast nie przyniosły miastom tym zaszczytów. Wystarczy przypomnieć, jak niszczono tu Pawlikowskiego, Kotarbińskiego i do czego wtrącała się Rada Miejska przez swe komisje. Pan poseł Drobner może temu zaświadczyć. Wspaniałym kwiatkiem tej autonomizacji, która na zawsze pozostanie w naszej pamięci, to nieoddanie teatru krakowskiego Stanisławowi Wyspiańskiemu. A więc autorytet Wyspiańskiego, obwołanego wówczas wieszczem narodowym, a niewątpliwie największego poety, jakiego wydało miasto Kraków, nawet to nie potrafiło stanowić przeciwwagi mizernym gustom ówczesnych władców i właścicieli teatru krakowskiego. Czy można przypuszczać, że dziś na czele teatru stanie gdzieś człowiek, który będzie miał większy autorytet od Wyspiańskiego?
Ale nie sięgajmy aż w przeszłość, by dowiedzieć się, czym może być ta decentralizacja. W grupie rzeczy istniała ona i teraz, po drugiej wojnie światowej, tylko że czynnikiem tzw. miarodajnym był odpowiedni dział KW. Oczywiście nie można tu niczego generalizować, ale faktem jest, że w wielu wypadkach i w wielu miejscowościach miał ten czynnik głos decydujący w sprawach teatru i to nie tylko, gdy chodzi o plan ogólny, ale o rzeczy arcyszczegółowe. Zaledwie przed kilkoma niemal dniami pierwszy Sekretarz w Olsztynie zwolnił brevi manu kierownika literackiego tamt. teatru i SPATIF zakładał przeciwko temu z natury rzeczy dość platoniczny protest. Wpływ tych pozateatralnych czynników na teatr był po wojnie ogromny. I one właściwie pod różnymi postaciami decydowały o wyglądzie i kształcie teatru, wychodząc daleko poza granice zrozumiałej i słusznej kontroli. Dotychczas jednak istniała zawsze możność – nie zawsze skutecznego – odwołania się do instancji centralnej, choć instancja ta zazwyczaj słabo reagowała na starcia z czynnikami w tzw. Iwanie. Ja sam musiałem w ciągu tych lat dziesięciu porzucić teatr w Poznaniu i Wrocławiu, gdyż nie dogadzałem czynnikom miejscowym jako formalista i nieumiejący dostosować się do obowiązującego realistycznego reżimu teatralnego. A co będzie w przyszłości? Niech mi nikt nie mówi, że o obecnym nianie teatrów zadecydowała jakaś ich centralizacja. Przeciwnie, za stan ich odpowiedzialna jest przede wszystkim ukryta decentralizacja, realizowana zazwyczaj przez osoby najzupełniej na teatrze się nieznające i obce jego zagadnieniom. Wiedziały one, że trzeba grać tylko Tysiąc walecznych w tysięcznych odmianach, i z tą skromną mądrością chciały rządzić teatrami. Właśnie z oporu przeciwko temu stanowi rzeczy powstała wśród pracowników teatralnych myśl o autonomizacji teatru, by mógł on swobodnie dążyć do swego rozwoju nie bacząc na usłużne rady i więcej niż rady, dawane z wysoka. Ale nasza dążność do swobody artystycznej zostaje teraz, właśnie teraz skrócona o głowę. Pokazuje się bowiem, że chodzi o decentralizację nie życia artystycznego, ale o decentralizację władzy nad teatrami i biurokracji. Krótko mówiąc powiedzieć można, że jedyny, który grał na harmoszce, siedzi już w kryminale, a przynajmniej jest na najlepszej do tego drodze.
Zdaje mi się, że nie tędy droga! Nikt rozumny nie będzie się bronił przeciwko rozumnej kontroli i krytyce, której teatr ma zresztą aż za dużo. Ale to nie znaczy, aby teatrami miało rządzić nowe wcielenie radców magistrackich, jakieś wielogłowe ciało, lub nawet dwa takie ciała, rozstrzygające o wszystkim, a nie ponoszące za to żadnej odpowiedzialności. Bo odpowiedzialnym będzie nadal ów kozioł ofiarny, który zwie się dyrektorem teatru, a znów nie każdy dyrektor może się poszczycić taką heroiczną naturą, że będzie się przeciwstawiał zgromadzeniu, od którego w ostateczności zależy, czy będzie zasiadał na stolcu dyrektorskim, czy nie. Czy już ten sam wzgląd, działający tak rozkładowo, nie powinien skłonić zwolenników nowej decentralizacji da przemyślenia tego projektu? Inaczej – obym był fałszywym prorokiem – teatr polski nie wyjdzie na tym wszystkim dobrze. Przypomina mi się nieco strawestowany Heine: 36 Direktoren, Theater du bist verloren. Nie, nie jestem zwolennikiem 36 dyrektorów i nikt chyba w teatrze nim nie jest. Wolę już kult jednostki, aniżeli kulty kilkunastu jednostek, jeśli nie kilkudziesięciu.
1956