Misterium kosmiczne o Samuelu Zborowskim
Rozpoczynając swój natchniony hymn genezyjski nawiązał Słowacki do pierwszych słów Ewangelii św. Jana i przypominając „wiekowe dzieje ducha” swojego i świata całego mówi o onych czasach przed stworzeniem, kiedy duch „był w Słowie, a Słowo było w Tobie, – a jam był w Słowie”. I stało się, że nieobleczone w żadną widzialną formę duchy zażądały kształtów i Bóg dał im je, a duchy ucieleśniły się w świetle i ciemności, pracując zaś na słońcach i księżycach tworzyły siły elementarne, magnetyzm, elektryczność i cieplik. Duchy, które ustały w pracy tej, Bóg ukarał i „nie światłem już, ogniem niszczycielem błysnąć przymusił”. W tych więc jeszcze nieorganicznych formach leżał już „duch jako posąg doskonałej piękności, uśpiony jeszcze, ale już przygotowany do człowieczeństwa formy i tęczami myśli Bożej spowity”. Ale oto znów nadszedł czas, kiedy duch doskonalszej zapragnął formy i, aby ją uzyskać, ofiarował się na śmierć, dotychczas nieistniejącą. Śmierć bowiem, według Słowackiego, to ofiara ducha, który odrzuca stary kształt, aby wejść w nowy, wyższy. Tak więc dzieje życia na ziemi, to dzieje nieustannych śmierci; ofiar, w których duch przez unicestwienie niższej formy wznosi się na wyższe stopnie istnienia. Za to podanie się na ofiarę śmierci duch obdarzony został przez Boga organizmem, który, naciskany przez ducha pragnieniem coraz doskonalszych kształtów rozwijał się przez dnie genezyjskie: w dniu więc drugim powstały gąbczaki olbrzymie, a „rośliny – płazy wychodziły z fal srebrnych”, z których to form, jako kara za zleniwienie ducha, wyszło królestwo roślinne; nieustające w pracy duchy wznosiły się dalej, aż do czworonogów, powstałych w piątym dniu stworzenia człowieka.
Pomiędzy zaś piątym a szóstym dniem stworzenia człowieka, jest – powiada Słowacki – tajemnica. Ale zasada rozwoju twórczego obowiązuje również w sferze ludzkiego i nadludzkiego, choć duch przestał już tworzyć nowe gatunki. Człowiek rozwija się w granicach swego człowieczeństwa, a pierwszym jego celem jest stworzenie nowych form życia społecznego. Tym nowym ustrojem społecznym będzie taki, który zapewni twórczemu człowiekowi pełną swobodę działania, a ponieważ tę myśl dostrzegał Słowacki w dziejach Polski, przeto za globalne zadanie Polski uważał stworzenie nowej organizacji życia zbiorowego. To jednak idealne społeczeństwo również nie może być celem ostatecznym, gdyż jego zadaniem będzie stworzenie Królestwa Bożego na ziemi. Królestwo zaś Boże przywiedzie ku ostatecznej formie, już nadludzkiej, gdyż ciało człowiecze przepoi światło wyzwolonego ducha, śmierć stanie się niepotrzebna, aż w końcu duch ludzki zespoli się z Bogiem.
Taka jest nauka Słowackiego o twórczym rozwoju ducha poprzez formy przyrodnicze i człowiecze. Tym, co utrzymuje ducha w wiecznym pochodzie naprzód, jest jego pragnienie, „modlitwa o wyższą formę”, i wola rozwoju, które przez przyjęcie tragicznej ofiary z śmierci dawnej formy muszą w nowym bycie stwarzać] wyższy kształt istnienia. Niepragnienie bowiem albo pragnienie nieobrócone w czyn jest zleniwieniem ducha, karanym przez Boga pozostawieniem na niższymi poziomie istnienia, co jest piekłem. Wieczne zmaganie się z sobą i z ciałem, wieczne przezwyciężanie minionego, możliwe tylko przez śmierć dawnych, niewystarczających już kształtów, oto droga, którą człowiek wznieść się może ku szczytom. A ponieważ duch ludzki nie może przez śmierć tracić dorobku swego bytowania, gdyż byłoby to przeciwne idei twórczego rozwoju świata, przeto doskonali się on przez coraz nowe i wyższe wcielenia, przez metempsychozę, która tak wielką rolę odgrywa w Królu Duchu.
Lecz Słowackiemu, który najgłębsze swe przeżycia zwykł był ubierać w kształty dramatyczne, nie wystarczają forma hymnu i modlitwy genezyjskiej lub filozoficznych dialogów i listów, jak List do J. N. Rembowskiego, Wykład nauki lub poetycka Teogonia (rozmowa z Sofos i Szczęsnym). Tę więc ideę twórczego rozwoju ducha postanowił ukazać w wizji dramatycznej, a uczynił to w ostatnim swym wielkim dramacie, niepodobnym w koncepcji swej do niczego, co dotychczas poeta stworzył, w Samuelu Zborowskim. Usunął tu Słowacki nawet tę zasadę dramatyczną, która zwie się zasadą jedności akcji i osób działających, a oparł się wyłącznie na innej podstawowej jedności, jedności idei. Idea, nie zaś poszczególne postacie, jest też w Zborowskim właściwą „osobą dramatu” tego dzieła i bohaterem, tak, jak to później widzimy także u Wyspiańskiego w Akropolis. Przedstawia więc poeta życie tej genezyjskiej idei na trzech różnych poziomach istnienia: na ziemi, potem wśród zatrzymanych w swym rozwoju tworów czyli w piekle, wreszcie w niebie, gdzie po ukazaniu w ciągu dramatu kolei wzlotów, upadków i wahań duchów idących za ideą rozwoju świata lub jej niewiernych, stawia myśl tę przed sądem Boga. Samuel Zborowski ma więc kształt misteryjny i mimo odmiennej treści podobny jest średniowiecznym widowiskom religijnym dziejącym się tak samo w niebie, na ziemi i w piekle.
Ponieważ jednak t.zw. jedność akcji została przez poetę odrzucona, przeto Słowacki na najwyższym planie istnienia ująć sprawę idei w formę sądu Boga nad duchami kanclerza Jana Zamoyskiego i Samuela Zborowskiego, którego ścięcie pojęte tu zostało jako akt gwałtu martwego prawa na wolnym, ku wyższym kształtom wydzierającym się duchu Zborowskiego. Odrębna ta więc sprawa Zborowskiego ściśle łączy się myślowo z sprawami poprzednimi. Poza tą jednością ideową jedynym łącznikiem wszystkich trzech planów dramatycznej akcji jest postać zwana przez poetę Lucyferem, także Adwokatem lub Bukatym, a nawet określona po prostu słowem: „ja”. Mimo tej jednak wszechobecności Lucyfera nie jest on alfą i omegą myśli Samuela Zborowskiego. Jest to bowiem duch, który tak zapamiętał się w żądzy nieustannego tworzenia przez mękę, krew i nawet zbrodnię, że nie może pojąć tych, „harmonijnych” form wznoszenia się i dlatego przeciwstawia się wyższym istnieniom, w osobach Heliona i Heliany, gdy „nagle duch w nich młody przestał kłamać i już dochodził tajemnic żywota”. A więc nie o dojście tych tajemnic, o osiągnięcie „celów finalnych” człowieczeństwa i zdobycie form najwyższych, ale o drogę do nich chodzi Lucyferowi-Bukatemu. Dlatego, jako przeciwstawiający się myśli Bożej, wyzwany jest na sąd niebieski imieniem „Iskarioty”, tego, który chciał opóźnić zbawienie świata. Dlatego też w Samuelu Zborowskim Lucyfer ukazany jest jako „brat biedny”, pan tylko niższych planów istnienia, władca „odwróconej od Boga Natury”, wreszcie jako przedstawiciel „ducha-wiecznego rewolucjonisty”, i w tej tylko sferze wygrać może on sprawę Zborowskiego, przez którego Polska lucyferycznie szła wzwyż. Natomiast obca mu jest myśl ładu Bożego w świecie, myśl, że on Lucyfer może być tak samo narzędziem myśli Bożej, jak ów przedstawiciel prawa, kanclerz Zamoyski, co „granice kreśli, ledwie Chrystusowi ugięty, prawa narodu stanowi i ma moc Boga”. Lucyfer patrzy na świat jednostronnie, tylko jako na twór rozwijający się przez krew, i dlatego przegrywa ostatecznie. Gdy bowiem po osądzeniu kanclerza Lucyfer gaśnie, albowiem poznał, że jest tylko narzędziem Boga i że nie ma teraz właściwie przeciwstawiać się komu, gdyż nienawistne mu prawo, może dla wypróbowania Lucyfera, skazane zostało na piekło; gdy wreszcie sam zwycięski Zborowski wzywa z powrotem kanclerza, a kanclerz zjawia się znów na niebieskim planie istnienia i tak odbywa się wielkie pojednanie między prawem a swobodą tworzenia, sercem i myślą – Lucyfer musi paść do nóg Chrystusa i wyszeptać: „krew niepotrzebna więcej – i ja Panie, już niepotrzebny...” Aż go łaska Boża wskrzesza i przywraca do jego lucyferycznych praw utrzymania duchów w ciągłym napięciu tworzenia. Jest więc Samuel Zborowski nie tylko dramatem idei genezyjskiej, ale i jej względności, dramatem o granicach lucyferyzmu; i ten moment załamania się Lucyfera skłonił może Słowackiego do ujęcia zagadnienia w dramatyczni formie i ukazania myśli lucyferycznej niejako w walce z sobą samą.
Sprawa Zamoyskiego i Samuela Zborowskiego nabrała tak u Słowackiego kosmicznego znaczenia, gdyż ukazała starcie dwóch prądów duchowych przenikających wszechświat, lucyferyzmu i „harmonijności", a ponieważ przedmiotem sporu była Polska i realizacja jej bytu, przeto i Polska sama stała się ideą kosmiczną.

1932