Za kulisami Norwida
Niezrozumiałość czy niezrozumienie? Zarzut niezrozumiałości prześladował Norwida przez całe jego męczeńskie życie. Nie rozumieli go współcześni. Wszak jeden z nielicznych krytyków tych czasów, który poświęcił łaskawie uwagę swą twórczości Norwida, pisał o nim, że przypomina człowieka, który pięścią bije w klawiaturę fortepianu i wmawia wszystkim, że to najcudowniejsze harmonie. Zarzut niezrozumialstwa ścigał go i po śmierci, nawet wówczas, gdy Miriam objawił go i przywrócił polskiemu piśmiennictwu. Zarzut ten ściga jeszcze Norwida i dziś, choć Promethidiona w szkołach już a na całe ostatnie pokolenie poetów i pisarzy wywarł Norwid olbrzymi wpływ. Zapewne, nie jest Norwid pisarzem łatwym, takim, któremu się z niesłychanym wdziękiem rymuje „wiosna” do „radosna" i który, mówiąc słowami Za kulisami, „podoba się... każdemu”. Norwid jest poetą, który od poezji żąda czego innego jak wdzięcznych a mocno... wytartych rymów. Ale czy jest niezrozumiałym? Nie wydaje się. A jednak, nawet Miriam, którego genialnej intuicji i zrozumieniu spraw poezji zawdzięczamy, że Norwid, jako twórca i poeta, jest w ogóle dziś między nami – nawet on pisze we wstępie do tomu Pism ilu dziś odszukanych, w którym znajduje się Za kulisami, iż „trudno wyrozumieć pod pewnymi względami [w Za kulisami] intencje poety i sposób powiązania scen maskaradowych z właściwą tragedią grecką”. Czyżby jednak był utwór ten naprawdę tak w swym kształcie nieokreślony, że można mieć poważne wątpliwości, gdy chodzi o jego treść i tok akcji? Zobaczmy!
Ruiny poety ruin. „Fantazja” dramatyczna, jak utwór swój określił Norwid, nosząca tytuł Za kulisami, doszła do nas w stanie jeśli nie szczątkowym, to mocno zdefektowanym. Doszła nas zresztą w dwóch redakcjach, co może jeszcze bardziej przyczynić się do zagmatwania jej treści (zachowany epilog, ocalały tylko w formie jednej stroniczki, należał zapewne do pierwszej redakcji). Ale z redakcji drugiej zachowało się stosunkowo dużo: cała niemal część, którą nazwać można „prologiem”, i cztery (choć ostatnia może niecałkowicie) sceny z Tyrteusza, stanowiącego organiczną część Za kulisami i wchodzącego bez żadnych przejść i zapuszczenia kurtyny w tors Za kulisami, jak o tym świadczą didaskalia poety po scenie z Wodzem i chórem partenianów. Reszta? Resztę jakaś nieświadoma, czego dotyka, ręka wydarła po prostu z rękopisu, może na fidibusy do fajek, może na owinięcie jakiej drobnostki, któż to wie? Za cud to raczej uważać należy, iż całego rękopisu nie spotkał taki los, jaki spotkał jego części. Z Za kulisami pozostały tylko ruiny, jak przy stało na utwór poety, który sam siebie ruiną nazywał. Lecz jest to właściwością wszystkich wielkich dzieł, że stając się nawet ruinami, tracąc część swego „ciała”, nie tracą swego ducha, nie tracą swej wewnętrznej logiki artystycznej, swego „kałkułu”, jakby powiedział Norwid. I ta logika artystyczna, ów „kałkuł” ocalał, ocalało bowiem dość norwidowskiego tekstu, by go odczytać i kreatorski zarys utworu zrozumieć.
„Niezrozumiały poeta i jeszcze w ruinach? Toż to musi być coś nad wszelkie ludzkie pojęcie!” westchnie ten i ów. Przyjrzyjmy się więc biegowi „akcji” w norwidowskim utworze, choć akcja ta nie ma nic wspólnego z popularnym pojęciem akcji z farsy francuskiej, ale raczej z taką, jaką widzimy np. w Weselu, gdzie również akcji w farsowym znaczeniu nie ma.
Prolog w piekle. Oto znajdujemy się gdzieś około roku 1840 (może wcześniej, bo Za kulisami dedykowane Warszawie i dziejące się zapewne w Warszawie ma wybitnie autobiograficzny charakter, choć pisane jest około roku 1870, a więc w okresie najwyższej dojrzałości Norwida) w salach balowych – zdaje się, w warszawskich Salach Redutowych – w których odbywa się wielka zabawa maskaradowa. Tłum roztańczonych wypełnia je. W teatrze, znajdującym się za ich „kulisami” (może był to warszawski Teatr Rozmaitości, pulom Narodowy) grają dramat pt. Tyrtej, anonimowego autora. Do sali balowej dochodzą od czasu świsty i gwizdy, jakimi zebrana w teatrze publiczność przyjmuje nieszczęsny dramat.
I oto na tle roztańczonego tłumu przesuwać się poczynają grupy tych, co przybyli na zabawę. Domina, służący, policjanci, arlekiny, paziowie, maski i maseczki, wszystko to przepływa przed nami w krótkich dialogach, niby w... Weselu. Zjawia się i bohater utworu, Omegitt, prowadzony przez kogoś, kto zwie się Quidam, i sądzić można, uosabia samego poetę. Zjawia się w końcu i Lia, w której nietrudno odnaleźć Marię Kalergis, śmiertelnie nienawidzoną i śmiertelnie kochaną przez poetę wielką damę światową, cudownej urody kobietę, dla której stracił głowę Napoleon III, a Heine pisał wiersze. Otóż z dialogu Lii z przyjaciółką Emmą dowiadujemy się, że spotkała ją dziwna i trudna do wytłumaczenia przykrość. Omegitt, hrabia Omegitt, z którym już-już miała się zaręczyć, prosił ją właśnie o jednodniową zwłokę w dokonaniu tego aktu. Rzecz niewytłumaczalna! Chyba tym tylko, że... dziś odbyć się ma zabawa maskaradowa, Omegitt chce być na maskaradzie (tak domyśla się Lia) i stąd zwłoka. Jakież jednak było zdziwienie i... oburzenie Lii, gdy tu, na balu, dowiedziała się, iż odmienna była tej zwłoki przyczyna. Nikt inny, a właśnie jej niemal narzeczony jest autorem wygwizdywanego w tej właśnie chwili dramatu Tyrtej. A wiadomo, że żadna osoba z dobrego towarzystwa nie pisuje dramatów (zwłaszcza dramatów, które nie mają powodzenia) i nie wystawia ich, choćby anonimowo, jak to uczynił Omegitt. Powód więc dla Lii do alteracji niemały, tak nawet wielki, że gotowa jest rozstać się z niemal doszłym narzeczonym, tym bardziej, że na horyzoncie maskarady pojawia się dawny wielbiciel, referendarz Sofistoff. A tymczasem toczy się nurt balu, przepływają maski, maseczki, arlekiny, pieroty, paziowie, fiołki, wchodzi wreszcie sam Omegitt, któremu, jak powiada, nie chodziło o napisanie dramatu, ale o powiedzenie prawdy. Jakiej prawdy? O tym dalej. Dochodzi wreszcie do krótkiego spięcia, Lia w stanowczej rozmowie zrywa z poetyckim kandydatem na narzeczonego, zezując zarazem miłośnie w kierunku Sofistoffa, a zabawa toczy się dalej barwną strugą masek, maseczek, paziów, pierotów, arlekinów. I bawi się ten światek motyli, gdzie jak mówi poeta „uczuć nie ma”, nie ma celów, gdzie „braci nie ma, ni bliźnich, ni ludzi”, a jest tylko pustka i głęboka nuda, okryta jak płaszczem blichtrem, udaniem, błyszczącym kłamstwem, bawi się ten świat, który jest piekłem, nowoczesnym piekłem dantejskim. Przepływają w tańcu pary, mijając się, okrążając... Aż nagle –
Ktoś zza kulis. Nagle, z mroków balowej sali – a może skądinąd? z ,,za kulis”? – w rozbawiony tłum wtacza się chór, prowadzony przez wodza, chór, który nie jest zabawną iluzją, roześmianym korowodem maskaradowym barwnych, motylich istnień, ale prawdą, straszliwą prawdą, co przestąpiła niezwyczajne jej progi balowej sali i stanęła tu naga, bez osłonek, okrutna, ale prawda. To chór wydziedziczonych wszystkich czasów i krajów, chór w greckich ubiorach, lecz niemniej dzisiejszy, a rzeczywisty bardziej niż owe wszystkie motyle, kolorowe i rozbawione maski. Może wdarł się tu z przedstawienia wyświstanego Tyrteja, a może zza kulistego niefrasobliwego, roztańczonego piekła, by przypomnieć tym rozbawionym parom i nie parom, iż poza tym balem jest jeszcze inna rzeczywistość, rzeczywistsza niż one same: to oni, ci z wizji poczęci, ci nierealni, którzy nie mają ojców ni matek: „i żaden z nas nie ma ojczyzny”. Zza kulis rozbawionej społeczności i w ogóle społeczności, wyszli oni, partenianie, bastardzi spartańscy, pozbawieni wszelkich praw, wydziedziczeni z ludzkiego istnienia, i straszliwym upiorem stanęli przed oczyma tych wszystkich, razem z Lią i innymi bohaterami wykwintnego balu, dla których życie jest tylko wielką kolorową igraszką życia, a z nim i wszystko inne, sztuka, sława, miłość... Cóż więc dziwnego, że przed tym pochodem wyjących straszydeł umyka wszystko, co znalazło się w tej rozkosznie oświetlonej balowej sali?
Tyrtej, czyli świat budowniczych. I ledwie przeszedł ów chór upiorów przez opustoszałą salę, a wchodzi na nią nikt inny, ale postacie właśnie co wyświstanego Tyrteja, a z nimi prawda, która jest inną prawdą niż prawda owego motylowego świata maskarady. Jeśli tam, w tym roztańczonym święcie, wszystko było „na niby”, czymś udanym, skłamanym i dlatego nierzeczywistym, to tu, w tym świecie Tyrteja, a przynajmniej w piersi dwojga kochanków, Eginei i poety Tyrteusza, którego wyrocznia delficka naznaczyła na wodza ponoszących klęski Spartan – tu świętość jest świętością, poezja jest poezją, miłość jest miłością. Tu nie ma miejsca na nieobowiązujący flirt z życiem, tu życie w ciężkim trudzie tworzy, tu się walczy i zmaga, tu się jest naprawdę człowiekiem, a nie rozbawioną kukłą z chóru motylich i dlatego jakże przelotnych władców rzeczywistości. Ten tyrtejowy świat nie ma „kulis”, spoza tych wyjść może chór upiorów, napiętnowanych znamieniem krzywdy, ale jest rzetelny, pełny, prawdziwy jak tors rzeźby greckiej. A ta jego rzetelność, pełnia i prawdziwość ujawnia się nie tylko w stosunku do narodu, społeczności i wszystkich spraw ponadjednostkowych, ale przede wszystkim, w sprawie już bardziej osobistej, jaką jest miłość, która tu nie jest przelotnym uczuciem motyla dla motyla, ale czymś, na czym gruntują swe istnienia społeczeństwa. By zdać sobie w pełni z tego sprawę, wystarczy porównać parę Lia – Sofistoff i drugą: Eginea – Tyrtej. Cóż może być zbudowane na kłamanym uczuciu tych dwojga bawidełek maskaradowych, tych dwu błyszczących a pustych kukieł? Chyba nic, co może przetrwać własną nicość. Ale na prawdzie uczucia Eginei i Tyrteusza, na sile ich miłości, zdolnej do każdego poświęcenia i gotowej do każdej ofiary, budować można ów gmach, który zwie się gmachem dziejów, ludzkości, człowieczeństwa.
Sparta i Trzecia Rzesza. Człowieczeństwa! „Bo nie będzie Aten, jeśli w nich nie będzie człowieka” można by sparafrazować powiedzenie Tyrteusza. I nie będzie nigdy prawdziwej, pełnej społeczności, jeśli nie będzie prawdziwego, pełnego człowieka. Sparta, do której głos bogów wysyła Tyrteusza, jest właśnie taką społecznością, świetnie zorganizowaną, ale bez człowieka. Sparta, to „kilkadziesiąt tysięcy zdrowych głazów, żelazem dobrze skwadratowanych”, ale to nie ludzie, to nie jest społeczność ludzka. „To są kamienie... I dopóki kamienie mogą zwyciężać ludzi”, będą zwyciężać, ale skoro już zwyciężą i gdzie zwyciężą – powiada Norwid – nie zostanie kamień na kamieniu... Może jeszcze dziesięć lat temu można było czytać czy słuchać te słowa i uważać je za... fantastyczne rozważania poety. Ale dziś, gdy z najbliższego i najokrutniejszego doświadczenia wiemy wszyscy, co znaczy zetknąć się z społeczeństwem „żelazem skwadratowych głazów”, które rzeczywiście tam, gdzie zwyciężyło, nie zostawiało kamienia na kamieniu – słowa Norwida wydają się nam nieco mniej fantastycznymi. Myśląc o Sparcie, proroczym duchem jasnowidza przeczuł on – hitleryzm. I czy to niemal nie zabawne? Dziś szukamy sztuki, która by sprostała aktualności, wielkim zagadnieniom dni współczesnych. I to właśnie w Za kulisami znajdujemy tę arcyaktualną sztukę, w której expressis verbis wyłuszczone jest i wyrażone to, czemu na próżno jak dotychczas, chcemy nadać kształt i słowo. Oto moc wielkiej poezji, moc myśli norwidowskiej, która wyraża to, co po tej wielkiej wojnie „z głazami” gra się w każdej ludzkiej duszy.
Nawrót piekła. Ale wróćmy do toku akcji Za kulisami. Karty z końcem Tyrteja i prawie całym, znów balowym, „epilogiem" wydarła z rękopisu jakaś niefrasobliwa ręka, może... po powrocie z jakiejś maskaradowej zabawy. Ale „kałkuł” sztuki nie zatracił się. Wiemy niemal z całą pewnością, iż Tyrtej musiał tak samo zniknąć z przygodnej sceny w maskaradowej sali, jak się na niej zjawił, musiał ustąpić dalszej sarabandzie balowej, tak, jak gdyby nigdy nie padły tu słowa tyrtejowej prawdy, i w ogóle, jak gdyby nigdy nic się nie było stało. Wszystko to, co zjawiło się tu, czy straszne, czy potężne i głębokie, gdzieś, jakoś przeminęło, nie pozostawiając po sobie śladu w sercach i umysłach motylowego społeczeństwa maskaradowego, jak gdyby nigdy nie postało nawet w świadomości piekielnych maseczek. Boć to była przecież przykra wizja balowiczów, a wiadomo, że wizja, poezja, myśl nie liczą się. Dla świata motyli są one czymś nierealnym, nierzeczywistym, majakiem, złudzeniem, aż... aż twarda pięść dziejów srodze go zbudzi z rozkosznego snu o istnieniu. Nieprzyjemne, ach, jakże nieprzyjemne widzenie minęło, rozwiało się, i znów toczy się roziskrzona struga balu, dobiegającego końca. Kończą się też sprawy ludzkie, zadzierżgnięte w tej balowej sali. Świetna „lwica salonowa”, Lia, postanowiła nie kompromitować się związkiem ze skompromitowanym autorem wyświstanego dramatu i rączkę swoją oddaje referendarzowi, którego nazwisko nie bez racji wywodzi się z sofistów. W różowym świetle poranka odpływa zmęczony ludek, by jeszcze gdzieś wpaść na piwo, na „coś ze zwierzyny z sałatką”, na cygaretko. Tłum unosi i ironicznego Omegitta i pozostaje naga „posadzka zapustnej sceny”. Finis!
Dlaczego Za kulisami? Za kulisami zwie się ta fantazja norwidowska, i trudno zaiste o właściwszy dla niej tytuł, jak ten, jaki nadał jej poeta. Rzecz dzieje się przecież za kulisami teatru, w którym dogorywa niefortunny dramat omegittowy, ale jak często u Norwida, słowo, tym razem tytułu, staje się symbolem, jakby parawanem, za którym kryją się dalsze i najdalsze perspektywy. To, co ukazuje utwór norwidowski, to nie tylko to, co się dzieje za kulisami teatru, którym rządzi baron Gluckschnell, sądzący wartość wystawionej sztuki według powodzenia... bufetu w czasie antraktów, i w którym wszechwładną rolę odgrywa „przedsiębiorca aplauzu teatralnego” (alias: „klaki”), jak go nazywa Norwid, ale i to, co żyje i istnieje – ze słabości wzroku lub umyślnie niedostrzegane – za kulisami tej rozbawionej, rozmaskaradyzowanej społeczności, dla której naga, nieprzysłoniona niczym realność życia jest upiorem. Zbiec, zejść temu upiorowi z drogi, nie dostrzec go, zaprzeczyć jego istnieniu, oto jedyne remedium tego świata swawolnych motyli na wszystkie bóle społeczne, na wszystkie pytania i zagadnienia, co gdzieś tam głęboko w ich pustym sercu, nawet we śnie, trapić ich nie przestają. Inaczej jakby mogli ujrzeć partenianów pośrodku drogo opłaconej zabawy? Za kulisy tego społeczeństwa „pobielanych grobów”, bezdusznych koneserów życia i wyznawców śmiechu, „bo świat potrwa tylko trzy tygodnie”, sięga wzrok norwidowski i – demaskuje. Ale wzrok ten sięga jeszcze dalej. Nie tylko świat, rzeczywistość, „obecność”, jak mówił Norwid, posługuje się kulisami ku swej wygodzie i spokojności, ale w nas samych, w naszych piersiach, w naszych duszach umięśnię potrafimy ustawiać kulisy, byśmy sami nie mogli i nie potrzebowali dostrzegać, co się tam poza nimi naprawdę dzieje. Istnieje bowiem coś, co stanowi złocone, nienagannie ustawione kulisy – serca. Tym, którzy żyją w tych kulisach konwencji życiowej, wydawać się nawet może, że żyją naprawdę, jak Lia norwidowska jest przekonana, iż żyje w świecie arcyrealnym, gdyż zagiąwszy parol na Omegitta, myślała o wszystkim, o „wieku, urodzeniu, stanowisku”, a nawet o „humorze i wzroście”. Ale to są tylko kulisy, błyszczące, urzekające, co się jednak naprawdę za tymi kulisami kłamstwa dzieje? A przynajmniej, co by się dziać mogło, gdyby tych cienkich ścianek z płótna malowanego w umowne „achy i ochy”, odgradzających nas od nas samych, gdyby tych kulis konwenansu uczuciowego i nieprawdy nie braliśmy za samo serce? Bylibyśmy po prostu czymś całkiem innym, i jako jednostki, i jako społeczność, bo niepodobna żyć z kulisami w duszy i tworzyć równocześnie świetną i pełną mocy zbiorowość, nie mówiąc już o tym, że niepodobna żyć tak i być chociażby tylko – sobą. Na prawdzie, nie na kulisach stoi istnienie ludzkie, jeśli jest Istnieniem rzeczywiście ludzkim, i dlatego też w całym Za kulisami słowo „prawda” powraca nieustannie jak prowadzący motyw tego utworu. I nawrócić na wyznawstwo prawdy, która osiągalna jest tylko poprzez uprawę człowieczeństwa, to jest myśl, która osią przebija utwór i wokół której układa się wszystko, co tu jest ukazane i powiedziane.
Historia przeciw człowiekowi. Dwa światy stają więc w tym norwidowskim utworze przeciwko sobie: świat „kulis” i świat „za kulisami”, i w starciu ich mieści się dramatyczny konflikt tej jedynej w swoim rodzaju „fantazji”. Te dwa światy, te dwie zbiorowości, to są właściwe dramatis personae Za kulisami, gdy indywidua i poszczególne postacie utworu są tylko jakby uczestnikami dwóch chórów, dwóch chórów dokonywającej się historii. Konflikt dramatyczny umiejscowiony został więc przez poetę na płaszczyźnie ponadjednostkowej, na tej, na której odbywają się wielkie ruchy zbiorowe, gdzie sprawy dziejowe dokonują się tak jakby poza udziałem pojedynczych aktorów. Ale właśnie przeciwko takiemu pojmowaniu historii, w której nie ma miejsca na jednostkę i człowieka, występuje Norwid z całą namiętnością profety. Człowiek nigdy nie był dla niego dodatkiem do historii, a raczej wprost przeciwnie. Rozumiemy przeto dobrze okrzyk Tyrteusza: „O historio, gdyby ty byłaś kiedykolwiek”, gdybyś nie była tylko stygmatem, ale wolną twórczością wolnych ludzi! Dotychczas jednak, powiada Norwid, tak pięknie rozwijając swą myśl w noweli Stygmat, dzieje były tylko stygmatyzacją ras i narodów przez warunki pozaludzkie. Ale dziejów prawdziwych nie było. A trzeba aby były, zaś mogą być tylko wówczas, gdy dokonywać się będą przez świadomego siebie człowieka. I ten obóz dziejowy, w którym ów człowiek rozmieści swą kwaterę, ten zwycięży, jak zresztą zwyciężał zawsze, ilekroć dzieje się nie stawały czymś w rodzaju katastrofy kosmicznej, ale wyrastały z heroizmu ich twórców. Bo dzieje prawdziwe rodzą się tylko z heroizmu, na który zawsze jest miejsce, gdyż „heroizm jest jak długa praca”, powiada Norwid. Nie ma więc poeta żadnych wątpliwości, kto w tym starciu dwóch światów i dwóch postaw, jakie ukazał w Za kulisami, zwycięży. Zwycięży ten, którego stać będzie na heroizm, a tym na pewno nie będzie ów świat maskaradowego piekła, gdzie obowiązuje tylko jeden nakaz, nakaz wygody, lecz świat Tyrteusza, świat zdolny do bohaterstwa i trudu.
Bez Gustawa nie ma Konrada. Ale właśnie dlatego, że przez heroizm i trud człowieczy, przez człowieka dokonują się dzieje, właśnie dlatego nic co ludzkie, nie może być nigdy obojętnym. Właśnie z uczuć i przeżyć pozornie „niehistorycznych”, pozornie „nieheroicznych” wysnuwają się dzieje, jako wieków praca. Łudzono się kiedyś, że jest inaczej. Zdawało się, że musi umrzeć Gustaw, aby mógł narodzić się Konrad. Ale Norwid rozważył i osądził, że taki Konrad, to może gwiazda wirująca na wysokości niebios, ale nie rzeczywisty sprawca historii, która dokonuje się nie na firmamentach, ale na ziemi. Ten nadświatowy  i odczłowieczony spartanizm konradowy nie stał się też jego wiarą. Wiara Norwida dałaby się tak sformułować: bez Gustawa nie ma Konrada. A jeśli tak jest, to i owa niema pasterka z drugiej części Dziadów ma prawo głosu, bo i przez nią może się dziać i dzieje się historia, jeśli tylko stać ją na tę żarliwość i ten heroizm, na jaki stać tyrteuszową kochankę Egineę. Uszczypliwie mówił Norwid, że w literaturze polskiej nie ma kobiety, gdyż „to tylko wieża śpiewająca”, a nawet smętna Maria nie przedstawia czegoś znacznie więcej. Wierzono bo wówczas, iż są uczucia prywatne i uczucia publiczne. Ale Norwid, który wiedział, że człowiek ma jedno tylko serce, i że w tym sercu mieści się wszystko, nie odróżniał prywatnych uczuć od publicznych. Wiedział, że z tych najbardziej osobistych doznań wyrastają najbardziej nieosobiste sprawy i czyny, że miłość, to coś nie tylko o wymiarach kosmicznych, jak dla Szekspira, ale i o wymiarach historycznych, gdyż wysnuwają się z niej rzeczywiste losy ludzkie. Dlatego patrzał na kobietę jak na współtwórczynię dziejów, na kogoś, w czyjej piersi cały Areopag, jak mówi Eginea, pewnej chwili zamknąć się może. Lia, mariée Sofistoff nigdy co prawda nie poczuło w swej piersi żadnego areopagu. Nie darmo przecież reprezentuje świat, lidzie „uczuć nie ma”, jak Eginea wyraża świat o wprost przeciwnej treści. I tak na płaszczyźnie .prywatnych” uczuć ukazuje Norwid dziejowy konflikt dwóch światów, który kto inny, bardziej patetyczny, ukazałby zapewne w koturnowych dymensjach tragedii, dotykającej głową chmur. Ale Norwid przystąpił do tego inaczej: objawił go w samym wnętrzu ludzkiego serca. I uczynił to chyba najgłębiej. 

1946