Misterium prostego człowieka

Za zrządzeniem tych dziwnych losów, które sprawiają, że takim a nie innym jest kształt duchowy danej indywidualności, sprzęgło się w twórczości Kasprowicza kilka tonów, stanowiących jakby „leitakord” całej jego poezji, tonów, które wyrażają to, co jest w poetyckiej postawie kasprowiczowskiej najistotniejsze i najgłębsze. Dość przypomnieć sobie ów hymn śpiewany w godzinę wieczorną, by uświadomić sobie, na czym ów akord polega. W straszliwym kosmicznym krajobrazie słońca rozświecają się, a komety z zapalonym włosem przelatują przez wieczystą pustkę eonów. Wieczność uderza na wieczność, otchłanie piętrzą się nad otchłaniami, a przerażone ludzkie spojrzenia mija światy, światy i światy. I oto nagle, tu, gdzie wydaje się, że nie ma nic już innego, tylko zmartwiała z grozy dusza ludzka i straszliwe bezdnie czasu i przestrzeni – nagle, gdzieś w jakimś kąciku pustego wszechświata, rozlega się piosenka pastusza: „A grajże mi piszczałeczko, a grajże mi, graj...” To nic, że tam gdzieś nad gwiazdami przewiewają wichry infernalne, to nic, że gdzieś tam giną miriady słońc w śmiertelnej mgle kosmicznej... Wszystko to, cała ta apokalipsa, to nic, to tylko widzenie bezosobiste i bezcielesne, jak długo nie zakwili w zapomnianym zakątku światów owa ligawka pastusza i nie nazwie kosmosu imieniem ludzkiej boleści. Oto postawa Kasprowicza. Jak łatwo, mając wzrok utkwiony w przemijających eonach, jak łatwo jest nie dostrzec, zapomnieć to, co jest przyziemnym, małym, tylko ludzkim bólem, jak nietrudno, raz znalazłszy się na kosmicznych wyżynach Pieśni wieczornej, pominąć pogardliwym gestem to nasze grube, sprośne, człowiecze marchołtowe istnienie. Inaczej mówiąc, jak łatwo być wzniosłym i tylko wzniosłym, jak to prosto zostać „romantykiem”, którego ziemia nic już nie obchodzi. Ale to właśnie było przeciwne najgłębszym instynktom duszy Kasprowicza. Ziemią mierzył on wysokości wszystkich niebios, a patrząc na tragedię umierających światów, pamiętał – że dzieje się to tylko na obraz i podobieństwo ludzkiego, biednego przemijania, i że nigdy nie usłyszelibyśmy tego jęku z gwiazd, gdyby człowieczym nie danem było zrozumieć go sercem, tym sercem, co zawodzi piosenką pastuszej ligawki, śpiewającej o doli tej samej na najdalszych gwiazdach, co na naszej, małej, gdzieś w wszechświecie porzuconej ziemi.
Można też powiedzieć, że wbrew popularnemu powiedzeniu, dla Kasprowicza tylko ta symfonia miała cenę i wartość prawdy, która posiada moc przednia głosem chłopskiej fujarki. Nadobłoczni rezonerzy, obcy wszystkiemu, co jest w duszy ludzkiej grubą, sprośną glebą, esteci i pięknoduchy, to nie byli bohaterzy, którzy posiadali miłość Kasprowicza, nigdy bowiem nie mógłby on pozbyć podejrzenia, że gdzieś tu żeruje na wzniosłości zwyczajne łgarstwo. Trzeba umieć tak chodzić na czworakach (nie zapominając zresztą o skrzydłach), jak ten staropolski heros gruby a sprośny, by zostać pasowali przez poetę Hymnów, na bohatera swego misterium. Rodzi się więc też u Kasprowicza, kocha, cierpi i umiera, nie żaden nadczłowiek, ale arcyczłowiek, czy też po prostu zwyczajny szary człowiek, everyman, identyczny z tym z angielskiego moralitetu z XVI wieku. Bo ów Każdy z angielskiego Anonima i Marchołt kasprowiczowski, to dwaj bracia rodzeni, jedna ich bowiem wydała matka, ziemia chutna i boleściwa, i obaj ziemi tej się nie zapierają, dnie z ludzkimi przeznaczeniami odbywając drogę zodiakową, od narodzin, aż po godzinę śmierci. Nie równać się temu przyziemnemu Marchołtowi z romantycznym Peerem. To wędrowiec innego rodzaju, ów Norweg fantastyczny; jest on również daleki wszelkiej ziemskości, co – rzecz dziwna, a jednak jakże prawdziwa – nieziemskości. Peer ibsenowski, to istota wyjałowiona z instynktu religijnego, przygodami przysłaniająca sobie i innym ten stan rzeczy, gdy najgłębszym dnem Marchołta, także przecież wędrowca i „przygodnika”, to nieposkromione, nieprzezwyciężone petitio religionis, niepohamowania tęsknota metafizyczna. Można by nawet zaryzykować pytanie, kto z tych dwu jest bardziej nie z tego świata: czy ów gruby, sprośny, na czworakach chodzący, ale ku Bogu podnoszący oczy Marchołt, czy też ów subtelny i górny na skrzydłach tęsknoty przelatujący bezcieleśnik, lubieżnie w doczesności rozkochany syn Aazy.
W tej wielkiej „faustowej” rodzinie przedstawicieli ludzkości, których ukazał i stworzył wiek tzw. romantyzmu, Marchołt kasprowiczowski zajmuje odrębne i specjalne miejsce. Bliższy on czuje się owemu Everymanowi średniowiecznemu i bliższy mu język Rabelais’go czy naszych rybałtów, niż ci, których duch tylko cierpiał, przemawiając wytworną frazą poetyczności. To w tej rodzinie nobliwej wyrodek chamski, to wśród zjaw eterycznych – ciało cierpiące i umęczone, rozkrzyżowane na strasznych chwilach narodzin i śmierci, to zwyczajny „zjadacz chleba”, ale w tych okrutnych godzinach próby, będących losem każdego człowieka, sączący prawdziwym i niekłamanym duchem, urodzonym z arcyludzkiej boleści i umęczenia. Łatwo wyobrazić sobie można, jak ów „gruby a sprośny” bohater zawodzi straszną skargę Mojej pieśni wieczornej i nikt nie mógłby się dopatrzeć w tym dysharmonii. Jeśli tak jest, to dziać się to może tylko dlatego, że ów heros nieheroiczny, to krew z krwi i kość z kości kasprowiczowskiego ducha i ciała, to właściwie ten sam umęczony i cierpiący człowiek, który skarżył się rytmami hymnowymi Święty Boże, aby tym trudniej poznać było, jak się pod tą szatą męczy dusza poety i jego bohater.

1934