Dzieci gwiazd

Wieki musiały podawać sobie z rąk do rąk tę wieść o kochankach werońskich, by doszła ona nas na kształt różowego obłoku, nalanego cichym blaskiem, jakim świeci dziś ta smutna, a przecież radosna opowieść o miłości rozkwitającej w śmierć. Bo nie od razu urodził się Romeo, i nie od razu Julia, nie wymyślił ich Shakespeare ani nawet Luigi da Porto, ich literacki ojciec. Wstali oni samotnym bohaterstwem z samego życia tych odległych stuleci, z dna mrocznego średniowiecza, gdzieś tam, w jakimś włoskim miasteczku cierpiąc i umierając dla swej miłości, nie bacząc że jedynym pomnikiem ich uniesień będzie — zapomnienie. Ale stało się inaczej. Oparli się oni wrogim mocom czasu. Ostali się, zrazu echem dalekiej legendy, bladym cieniem niepojętych zdarzeń, wspominanych tylko w godziny wieczornych rozhoworów, świecąc w ciemnych otchłaniach przeszłości mdłym blaskiem, jak dwa duchy dantejskie w piekielnych przestworzach. Więcej nawet. Im dłużej ponosiły ich infernalne wichry śmierci, tym mocniej zaczęły rysować się ich postacie na tle nocy, w której powinni byli przepaść, tym więcej nabierała kolorów blada twarzyczka Julii, tym gorętszym pałał ogniem umarły wzrok Romea. Nowa jakby krew zaczęła pulsować w żyłach tych, których ciała dawno się stały prochem, bo oto nie było w całej Italii ani jednego serca, co żywiej bić potrafi, ani jednego kochanka, ani jednej kochanki, by nie śniły się im uniesienia werońskiej pary, by nie pragnęli oni tak czuć i tak umierać, jak tamtych dwoje. To ich krew, tych, którzy w miłości Romea i Julii ujrzeli wzór swej własnej miłości, którzy w marzeniach swych wstępowali w ślady marzeń kochanków z Werony, którzy w górnych losach tamtych dwojga widzieli swe własne losy — to ich krew zasiliła blade cienie tych, którzy spoczęli pospólnie w grobowcu Kapuletów, i sprawiła, iż nieżywi stali się czymś więcej niż życie nawet, stali się obecnością tak dotykalną i prawdziwą, jaką potrafi być tylko — marzenie. Bo wiele, wiele tysięcy kochanków musiało marzyć, musiało tęsknić i płakać i śmierć wybierać, aby w końcu wszystek ich ból i wszystko ich uniesienie zamknąć się mogło, jak w naczyniu wybranym, w tych dwóch postaciach i w tych dwóch słowych: Romeo i Julia. By ta werońska para stała się czymś tak żywym, że potrafiła ona przezwyciężyć przemoc czasu i żyć po dzień dzisiejszy, wciąż jeszcze ukazując nam nasze serca i wciąż je wypowiadając. Że tak jest, to zasługa nie tylko tych dwojga, co przed wiekami zadziwili okwitłe różami miasto Weronę siłą swego uczucia, ale w tej samej przynajmniej mierze i tych wszystkich, co te same przyjęli losy i z dziejów Romea i Julii uczynili powszechny mit miłości. Dla- 50 tego prawdziwe imiona tych kochanków werońskich, to nie te, które im nadali poeci. Prawdziwym ich imieniem jest: Legion, Legion tych, którzy tak czuli i tak może umierali, jak Romeo i Julia. Bezimienni są w istocie rzeczy ci bohaterowie werońskiej opowieści, bo imię ich jest: i ty, i ja, i wszyscy, co niegdyś i wczoraj i dziś kochali i kochają jak oni, tęsknili i tęsknią jak oni. Osoby Romea i Julii są tylko przypowieścią, jak przypowieścią stały się ich dzieje. Rzeczywistą prawdą tej przypowieści jest zbiorowość serc czujących, społeczność tych, którym dusze potrafi rozedrzeć niebiański piorun miłości wszystkich tych bezimiennych kochanków na całym ogromnym świecie, co gdzieś tak kochają i śnią i konają dla swej miłości, nie wiedząc może nawet, że są — Romeem i Julią.
Rzecz to szczególna, że tych bezimiennych bohaterów miłości wypowiedział poeta, który jest dla nas również Wielkim Bezimiennym. „Czym jest Monteki?” pyta Julia w scenie balkonowej. Niczym człowieczym, pustą tylko nazwą. „Czymże jest Shakespeare?” można by zapytać za nią. Niczym człowieczym, pustym tylko dźwiękiem, za którym nie kryje się wiadoma nam osobowość, jakby przez ironię, że ten, kto tyle dusz i twarzy objawił w swej sztuce, sam jest dla nas kimś, kogo duszy i twarzy nie znamy. Prócz imienia i paru dat, nic o nim nie wiemy. Nie wiemy, co kochał i czego nienawidził, co go bolało i co było jego radością, a wszelkie próby wydestylowania z jego dzieł jego człowieczej osobowości, jak choćby owa próba Franka Harrisa, spełzają na niczym. Obcujemy z jego dziełem, ale on sam jest nam niedostępny. „Zginął w wykonaniu dzieła”, jak mówi Norwid, i nic nam o nim nie wiadomo prócz tego, że był — światem, że w demiurgicznych wybuchach wyobraźni wyrzucił z siebie świat cały, on sam ukryty i niepoznawalny, jak Bóg. I tak się stało, że ten, który był największą osobowością, jaką dotychczas wydała ludzkość, istnieje dla nas tylko jako bezosobowa Natura, bo tylko z naturą porównać można to niebotyczne dzieło, spoza którego niewyraźnie prześwieca człowieczość twórcy, jak spoza natury prześwieca niewyraźny kontur Demiurga. A jednak, ta anonimowa membrana, zwana Shakespeare’em, która przejmowała wszystkie melodie kosmosu, by przekazać je ludzkim uszom, nie była bezosobowa i nią być nie mogła. Jak z osobistych przeżyć tysięcy kochanków wy kwitł w końcu mit Romea i Julii, tak z osobistego życia twórcy, choć dla nas niedostępnego, wyrosnąć musiało to dzieło o kochankach z Werony, które, z jakiejkolwiek powstało przyczyny, jest „pieśnią nad pieśniami”, jest hymnem, szeptanym przez zachwyt cudem istnienia. Świat, to dla młodego poety „Romea i Julii” jedno wielkie nieprzerwane pasmo cudów, dobrych o złych, niebiańskich i piekielnych, ale zawsze cudów. Wszystko mieni się mu milionami barw, wszystko tańczy jakąś rozpętaną sarebandę uniesienia, wszystko jest nieustającym gejzerem blasków i świateł, lśnień i błysków, bijących gwieździstym strumieniem aż w niebo samo. Potem przygasły mu te blaski, potem pokładły się cienie na twarzy świata, ale teraz, gdy jakby wejrzał przez otwarte bramy Edenu, istnienie wydawało mu się jakimś szalonym, rozpętanym karnawałem, spienionym i szumiącym. Były chwile, gdy radość życia osiągnęła takie napięcie, że rozkosz przemieniała się w cierpienie. I z takiego to bolesnego już uniesienia i zachwytu, jakby cudu istnienia „ostateczny kres”, wynurzył się akt uczuciowego i cielesnego całopalenia, jakim jest „Romeo i Julia”.
„Życie, co aż w śmierć się leje”, tak, parafrazując słowa Norwida, można by określić formułkę tragizmu „Romea i Julii”, jeśli nie jest to formuła tragizmu w ogóle. Gdy jednak osiągnęło się te bolesne wyżyny uniesienia miłosnego, gdzie zacierają się granice między życiem a śmiercią, tak jak osiągnęli je kochankowie z Werony, wolno zapytać, kto tu jest właściwie czyim narzędziem: czy miłość jest narzędziem człowieka, czy też może człowiek jest narzędziem miłości? Zdaje się, że ten, który kazał Romeowi i Julii umrzeć w mrocznym grobowcu, opowiedziałby się za tym drugim, podobnie zresztą, jak — rzecz dziwna — uczyniłby to Bernard Shaw ustami swego Tannera („Człowiek i nadczłowiek”). Miłość więc, to w tym rozumieniu jakaś kosmiczna, niezmożona potęga „spod planety”, co daje życie, ale daje i śmierć, a przynajmniej może dać śmierć, gdy człowiek znajdzie dość sił, by przed losem się nie uchylić i trwać w wierności temu, co gdzieś z gwiazd zagościło w jego piersi. Bo aby kochać, powiedzieliby obudzeni znów do życia kochankowie werońscy, trzeba być dziećmi gwiazd, trzeba czuć w małym ludzkim sercu coś, co jest nieludzkie, nadludzkie.
I takimi dziećmi gwiazd, co poczuli obecność czegoś nadludzkiego w swej piersi i postanowili temu być wierni, są Romeo i Julia. Gdyby byli żądzą tylko, cofnęliby się przed zatraceniem, ale że byli czymś więcej niż żądzą, przyjęli śmierć. I może nikt pełniej nie zrozumiał tej ich prawdy, jak ów polski poeta, co stojąc nocą u pełnego róż grobowca Julietty, patrzał, jak z nieba spływa świecąca łza „i w groby przecieka”, zaślubiając śmierć z życiem, niebo z ziemią. […] 

1947