Wyspiański a futuryzm
Futuryzm, to dziś już niemal zapomniane zjawisko, złożone przez historię – tę historię, której tak nienawidził – do wielkiego lamusa śmierci. Spoczywa on tam w patetycznym sarkofagu, tuż obok sarkofagu „passeistów”, tak namolnie i hałaśliwie zwalczanych przez futurystyczną brać. I tylko czasem dziejopis nowej sztuki sięga teraz w owe dni, kiedy to „sławne wieczory futurystyczne”, na które składały się po połowie: utwory poetów – nowatorów i wrzaskliwe ekscesy a nierzadko bijatyki, rozciekawiały a nawet roznamiętniały miły nasz kontynent, uważając zresztą wszystko to za jedno wielkie błazeństwo. A jednak ruch ten objął całą Europę. Było w nim widocznie coś, co czyniło go „platońską ideą” tych czasów, dzięki czemu objawił się on wprawdzie najpełniej w „słonecznej" Italii, ale nie lada jakim był widocznie jego posiew i w Rosji, skoro jego bramą wszedł do literatury nie byle kto, bo Majakowski, a na niemieckim ekspresjonizmie wycisnął on tak wyraźne piętno, iż można niemal cały ten kierunek uznać za dziecko futuryzmu. Niemało też zaważył na przemianach artystycznych w Francji i Hiszpanii, a i w Ameryce głos jego zabrzmiał ostro, tworząc dwuśpiew z pieśnią Walta Whitmana. W Polsce rymowano wówczas „Wiatry zwiały ten kwiat biały” itd. (polski futuryzm jak wszystko zawsze, „trochę później”) – i jeden tylko był tu człowiek, któremu idee futuryzmu nie byłyby obce, gdyby doczekał godziny ich narodzin; to Wyspiański. Ale Wyspiański, to nie uczeń futuryzmu, to jego prekursor! I artystycznie i myślowo wyprzedzał on przewrót futurystyczny, oblekając ciałem w niektórych swych dziełach (Wyzwolenie) to, co było zawołaniem i celem tego powstałego w kilka lat po śmierci Wyspiańskiego ruchu: „krzyk z tego pokolenia”.
Można więc te dwa pozornie tak obce sobie zjawiska – Wyspiański i futuryzm – zestawić ze sobą i wymienić jednym tchem tym bardziej, że u dna ich obu leżała wspólna, przez dzieje niemal dwustu lat utworzona podstawa. Jedno bowiem i drugie zjawisko było poezją i manifestem nowego Dziś, nowego czasu, czasu wielkiej realizacji.
Określenie to nie tłumaczy oczywiście niczego, jak długo nie sięgnie się myślą wstecz, do romantyzmu i wcześniej, nie przywoła na pamięć dawnych lat i nie wspomni np. ciężkiej i zatraconej u nas gruntownie pracy człowieka, który właśnie na włoskiej ziemi szczególnie żywego doznał przyjęcia. On to, osławiony mistrz Andrzej Towiański, dla którego idea realizacji stała się osią prostej ale głębokiej nauki, podniósł pierwszy bunt przeciwko idealistycznej bezcielesności i zaświadczył, iż materia jest probierzem ducha, a tylko te idee maju prawo istnieć, które „harowaniem” – jak to określił – chcą i potrafią oblec się w ciało, zrealizować w twardym świecie rzeczy. To była podstawowa, antyidealistyczna, antyromantyczna, antysentymentalna, męska prawda doktryny wielkiego moralisty – ale żadnego mistyka – Towiańskiego którego zebrane pisma jeden jedyny raz wydane zostały w... italskim Turynie. I rzecz dziwna, tej nie idei nawet, ale postawie raczej, zrywającej z jałową retoryką romantyzmu, a podnoszącej do najwyższego nakazu formowania ciała, realności nowego światu zapowiadanego przez licznych proroków – tej idei i postawie dłuższe było znaczone życie w przybranej ojczyźnie włoskiej niż w Polsce. W ojczyźnie futuryzmu od lat blisko stu aż niemal po dziś dzień ma nauka mistrza Andrzeja nielicznych, ale wiernych wyznawców.
Natomiast w Polsce całą tę wielką pracę zapomniano. Tu nie lubią przecież tak samo mistyków jak i realistów. Ze słów więc Towiańskiego wydestylowano jakąś ciemną maź sekciarską i zamazano nią prawdę żywą i płodną. I nie dziw! Przecież to były czasy, kiedy ziemia, realna, dudniąca pod naszymi stopami ziemia była największą niewiadomą, a wszyscy przekonywali się wzajemnie, że żyją tylko obłokami, snami, mitami. Nawet wielki Norwid pisał, że słowo jest tylko „czynu testamentem”, a nie czynem samym, i że tworzy się je wówczas, gdy rzeczywistości czynem dosięgnąć nie można. Ale to była przynajmniej wspaniała rezygnacja. U innych te same słowa oznaczały zwykłe szalbierstwo. Oni rzeczywistości osiągnąć nie chcieli, z lubością gubiąc się w mistycyzmie wygody, która za jedyną prawdziwą realność kazała uważać niejasne kontury ideałów, umiejscawianych w niedosięgłej przyszłości. „Jutro”, tym słowem określa kapitan z dramatu Conrada-Korzeniowskiego całą wiarę XIX wieku. Albo też „wczoraj”. Bo przeszłość także została zamieniona w siedlisko widm-ideałów, które nigdy nie były krwią i ciałem, a dzieje zamieniono w sen o historii. Ryszard Wagner był najdoskonalszym wyrazicielem tego mitologizmu, zbudowanego na bezgranicznej pogardzie człowieka dla samego siebie a pozwalającego równocześnie każdemu mieszczuchowi czuć się Zygfrydem, dokonującym urojonych czynów w nieistniejącym świecie. Tak utopia i historia podały sobie ręce, tworząc czarodziejskie koło dostojnych majaków, ekstatycznych marzeń i subtelnych tęsnot. Żywi otoczeni zostali przez tłum upiorów, uśmiechniętych trupim grymasem Giocondy. I była chwila, gdy korowód anonimowych ideałów – jak Maski w II akcie Wyzwolenia Wyspiańskiego – obiegł także Marinettiego i jego towarzyszy, czyniąc ich więźniami najszacowniejszych cieniów.
I oto natrafimy na jeden z licznych punktów stycznych, pomiędzy Wyspiańskim i futuryzmem. I jemu i im groziło, iż zostaną niewolnikami idealizmu czy utopizmu, aż zrozumieli, że życie na rachunek marzenia, mitu, bez posiadania mocy zdolnych mity i marzenia realizować – jest po prostu oszustwem. I tu i tam powstało nieprzeparte postanowienie rozbicia w puch tych wojsk najszlachetniejszych nieraz mar; ten Polak i ci Włosi zapragnęli bowiem poczuć pod swoimi rękami żywe ciało świata, świata takiego, jakim naprawdę jest ciało gorące, spocone, cuchnące, ale prawdziwe, nie wymyślone, nie wyestetyzowane i nie osłonione żadnym woalem mitologizującego idealizmu. Więc ruszyli wreszcie na poszukiwanie „świata jakim jest”. I jak Chesterton, który wyruszył na poszukiwanie nieznanego lądu po to, by wreszcie odnalazłby go przekonać się, iż tą ziemią marzeń jest po prostu – Anglia, tak futuryzm odkrył swój ląd nieznany i przekonał się, że jest to po prostu – Italia współczesna, dzisiejsza, pracująca, zmagająca się, cierpiąca, walcząca Italia. Zaś polski poeta, po długiej kolumbowej wędrówce, odkrył również swój ląd nieznany, którym okazała się wykreślona wówczas z mapy świata, w podziemiach krwawiąca, zmagająca się, oblewająca się potem, ale za wszelką cenę pragnąca żyć, Polska. Manifestem tej żywej, konkretnej, cielesnej Polski, nie dającej się spowić w żadne śmiertelne prześcieradło historii, ani uwieść żadnym majakom górnego mitologizmu, jest Wyzwolenie.
„Poezjo, precz!” – tak brzmi naczelne słowo Wyzwolenia, jakby żywcem wyjęte z manifestu futurystycznego, który ukazał się kilka lat potem. Precz sny! Precz mdłe marzenia! Precz uwodzicielko historio, która cieniem dawnej wielkości odwieść chcesz od tworzenia nowej wielkości! Precz jutro i precz wczoraj! Straszne, ale wspaniałe, okrutne ale jedynie rzeczywiste Dziś, to Dziś, które jest iloczynem z naszej odwagi i siły, osadza zarówno Wyspiański jak Marinetti i futuryzm na tronie nowego czasu, nowej poezji, mającej być nie harfą usypiającą w śmierć, ale „krzykiem z tego pokolenia”, krzykiem niemającym przodków, krzykiem jedynym w tej jednej chwili, jaką jest dzień dzisiejszy. Zapewne jest cała przepaść pomiędzy Słowami na wolności a Wyzwoleniem, którym tak ciekawił się od strony czysto teatralnej, nowatorskiej, Edward Gordon Craig, jest może najbliższe stylowi futurystycznemu, gdy ów Konrad-Orestes błąkający się po pustej scenie, w papierowym świecie kulis, to może najnowocześniej ukształtowana wizja nowego dramatu. Tu jednak nie chodzi o analizę estetyczną, ale o analogiczność, czasem nawet identyczność postawy życiowej Wyspiańskiego i futurystów, postawy, która stwarza to samo napięcie kierunkowe twórczości, nie rozstrzygając o ostatecznym kształcie artystycznym dzieła.
Na gruzach więc bezsilnego idealizmu poczęli obaj budować nowy świat wielkiego heroizmu i „zbrodni”, jak to określał Wyspiański, świat twórców wielkich procesów historycznych („perspektywy historyczne”, to paseizm!), wielkich natchnień i trudów zbiorowych i indywidualnych, słowem, świat poczęty nie w bezpłodnej myśli, ale w gwałcicielskim wysiłku czynu, który nie z ideałem, ale z twardą naturą rzeczy zmagać się musi. Kto zaś głosi, jak Wyspiański i futuryści, ewangelię czynu, dla tego rzeczywistość nie jest przypowieścią, ale oporną materią jego natchnień, realizowanych w spazmie walki. Dlatego „materia”, dotychczas synonim poziomowości, powraca do godności w poezji i filozofii tych twórców, a wraz z materią, to wszystko, co jest jak ona doczesne, powszednie, powszechne. Któż nie wspomni tej poetyckiej parabazy Konrada: „Chcę, by w upalny letni dzień...” i nie pomyśli, że o takim właśnie dniu mówi cała poezja futuryzmu.
„Tę ziemię ukochałem ciałem” – te słowa umieścić można na początku wszystkich rozważań o obydwóch tych formacjach: polskiej i włoskiej (bo Wyspiański to formacja!). A jednak ta ich ziemskość, ten materializm, ten realizm ma w sobie coś – rzec by można – mistycznego. I gdy u Wyspiańskiego rzeczywistość ta staje się pretekstem do religijnych przemian i doznań – u futurystów ów mistycyzm materii zmienia się w sam blask poetycki, którym bije słowo. Po tym blasku poznajemy, że słowo poety będąc tak bardzo z tego świata, nie jest z tego świata. To, co ona wyraża, to właściwie nie realizm, to jest ponadrealizm (nie surrealizm). Dlatego Marinetti nie jest w niczym bratem – Emila Zoli. Raczej patetyczni prorocy, widzący świat na wskroś, są mu bliscy, podobnie zresztą jak Wyspiańskiemu. I można, mimo wszystkie ich bunty i zaprzeczenia, powiązać twórczość tych Włochów z owymi „zapowiadaczami” sprzed wieku i więcej, którzy głosili nadejście Królestwa Bożego na ziemi. Tylko że futuryzm mówi o nim w wymiarach realizacji i mocy, gdy tamci szeptali o nim w wymiarach tęsknoty i bezsiły. Jak Wyspiański, są ci Włosi poetami realizacji, dawno kiedyś głoszonej przez zapomnianego mistrza Andrzeja, dziś jednak dopiero w pełni rozumianej, są poetami „świata, który jest naszą odpowiedzialnością”, by użyć słów Stanisława Brzozowskiego. I kto wie, czy to polskie słowo o świecie, będącym naszą odpowiedzialnością, słowo wywiezione przez tragicznego myśliciela z myśli i sztuki Wyspiańskiego, nie jest formułą, najgłębiej określającą istotę zjawiska, któremu na imię: futuryzm „słonecznej” Italii, stanowiąc równocześnie klucz do zrozumienia wiecznie żywej i wiecznie pełnej, aktualności dzieła Wyspiańskiego. 

1957