Nasz własny teatr
Najsłuszniejsze słowo o wyjazdach teatru naszego za granicę, przypomniane obecnie przez redakcję „Teatru”, padło chyba przed z górą czterdziestu laty na łamach „Tygodnika Ilustrowanego”, kiedy to poeta i krytyk, Ignacy Baliński, zabrał głos w związku z gościną teatru lwowskiego w Paryżu. Pisze on (podaję w skrócie): „Do cudzoziemców i dla cudzoziemców, zwłaszcza nie rozumiejących zupełnie języka, jedzie się chyba z jakimś wyjątkowo wybitnym i sławnym wirtuozem... albo zespołem, mogącym istotnie zaimponować czymś nowym, nie znanym i charakterystycznym w wykonaniu i wystawieniu własnego repertuaru”. Święte to słowa, którym nic dodać nic odjąć niepodobna. Jeśli bierze się więc udział w festiwalu paryskim i jeśli w ogóle jedzie się „między cudzoziemców”, trzeba im pokazać coś, co jest odrębne, inne, specyficznie nasze, bo nie według tego sądzić nas będą, czym jesteśmy podobni do Włochów, Francuzów czy Niemców, ale według tego, czym jesteśmy do nich niepodobni. I choć znany krytyk niemiecki S. Melchinger twierdzi w wydanej świeżo książce o nowoczesnym teatrze światowym, że epoka teatrów narodowych już minęła, że teatry w Sidney i Oslo, Valparaiso i Irkucku stają się do siebie bliźniaczo podobne, to jednak „epoka” odrębności nie minęła, bo minąć nie może, jeśli nie ma minąć sztuka sama i teatr sam. I to też pewne, że do obcych trzeba przyjść z czymś własnym „nowym, nieznanym i charakterystycznym”, jak mówi I. Baliński. Jeśli nie stać nas na to, sama duma nie powinna pozwolić nam cisnąć się do ogonka reflektantów w antyszambrze p. dyr. Juliena.
Tej zasady odrębności, czy to repertuarowej, czy inscenizacyjnej, czy też obu razem (co byłoby najlepsze) należy jako zasady podstawowej pilnie przestrzegać i nie dążyć do upodabniania się, jeśli nie mamy zginąć w pstrym tłumie sięgających po festiwalowe laury. Raczej być niezrozumianym, raczej dziwacznym niż dać się klepać po ramieniu: „owszem, owszem...” Francuzi – mówią – nie zrozumieją Zemsty? Tym gorzej dla nich, choć się na pewno tym niezrozumieniem nie przejmują. Za to my się tym przejmujemy i stąd pomysły, by do Paryża zawieźć Cyda – chyba dla pouczenia Francuzów, jak się go grać powinno, bo innej racji nie widzę – albo Merimeego, albo jakiś inny samowar, którego nie tylko do Tuły, ale i do Paryża również wozić się nie godzi. Stąd też cicha tendencja, by nad Sekwaną pokazywać repertuar lekkospożywalny jak mączka Nestla, bez trudu i wysiłku ze strony panów cudzoziemców, możliwie jak najbardziej zbliżony do tego, co teatry paryskie do widzenia swej klienteli podają. (Kto wie, czy sam Fredro nie zawdzięcza temu, że pokazano jego „frywolną komedię” Mąż i żona we „frywolnej” Lutecji? Bo Francuzi to lubią!) His rebus nawet Lato w Nohant wydało się czymś godzącym w możność przypodobania się francuskim gustom, ba, wręcz czymś antyfrancuskim. Koneserzy parisianizmu bardzo bo kręcili nosem na wysłanie sztuki tej do Paryża, chociaż Lato w Nohant, to przecież jeszcze nie drwiący, obraźliwy Król Ubu! Mimo to uważano, że „posuwamy się za daleko”. Ale tak, niestety, nie jest: nie posuwamy się za daleko. W ogóle się nie „posuwamy”. Dlatego wiecznie jesteśmy w kłopocie, co wysłać do Paryża, by i wilk był syty i koza cała. Zwykły los niezdecydowanych.
I bylibyśmy rzeczywiście w nie lada kłopocie, gdyby raz jeszcze, nie wiem już zresztą po raz który, nie wystąpili czy nie mogli wystąpić nasi „triarii”, wygrywający zawsze wszystkie nasze napowietrzne bitwy. Owi triarii, to nasz wielki dramat romantyczny. Może by oni zaprezentowali nas w nieobcym im zresztą Paryżu? Gdy się jednak wspomni o czymś podobnym, rozlega się jeden wielki jęk: kto to zrozumie? Ale czy nie daje to owym jękliwcom coś do myślenia, że najbardziej obronną ręką wyszedł z paryskich konkursów – Kordian? A nie jest to jedyny wypadek. Ilekroć bowiem inteligentni cudzoziemcy stykali się z wielkim dramatem polskim, tylekroć byli oczarowani, odurzeni, zachwyceni. Przykład? Dyrektor Odeonu, Firmin Gemier, wprowadzony dość przypadkowo na Nie-Boską do dawnego Teatru im. Bogusławskiego, był po prostu porażony jej pięknem. Karol Frycz może opowiedzieć, jak w Warszawie zaprowadził przygodnie pewne niewielkie towarzystwo francuskie na dwie sceny Nocy listopadowej i... jak nie mógł potem już w żaden sposób tych dość przypadkowych widzów skłonić do opuszczenia teatru przed zakończeniem sztuki, tak byli nią zachwyceni. Słusznie też przypomniał W. Natanson, że ta Zemsta, której Francuzi tak ponoć zrozumieć nie mogą, znalazła jednak zrozumienie u Jouveta, noszącego się z zamiarem grania jej, w czym przeszkodziła śmierć tego aktora. I takich przykładów bez liku. Nie dawno w Krakowie widzieliśmy Niemców przejętych i wzburzonych wspaniałością... Wesela (uważanego u nas za gwóźdź do trumny każdego wyjazdu za granicę). A choćby to, co czytamy w jednym z ostatnich numerów „Pamiętnika Teatralnego”: wybitny slawista, prof. uniwersytetu w Rzymie, Angelo Ripellino, zamierza pisać książkę o polskim teatrze monumentalnym, którego jest entuzjastą. Wszystko to świadczy, że w teatrze mamy naprawdę obcym coś do pokazania. Bo mamy wielki dramat polski, i mieliśmy niegdyś świetne jego inscenizacje, ale już ich nie mamy. Mężnie walcząc z formalizmem, wytraciliśmy je dość gruntownie. A teraz woła się o zmartwychwstanie Schillera, wprzód położywszy go przykładnie do grobu!
Nie miejmy jednak złudzeń. Nie zmartwychwstanie Schiller i według wszelkiego prawdopodobieństwa nie ujrzymy już Dziadów w jego ujęciu. Bo któż je wskrzesi? Rekonstrukcja, to nie jest bynajmniej coś tak prostego, jak to sobie ludzie nie znający rzemiosła teatralnego wyobrażają. Rację ma Korcelli, mówiąc, że wystarczy tu subtelny, bo niby ledwo dostrzegalny, fałsz, aby obedrzeć inscenizację z jej właściwego tonu i uroku. Nikt zdaniem moim nie zrekonstruuje schillerowskich Dziadów ani żadnej ze znaczniejszych jego inscenizacji, co nie znaczy, by np. Królowa przedmieścia w schillerowskiej interpretacji nie mogła być i dziś pokazana w swej lwowskiej postaci. Jest jednak różnica pomiędzy rekonstrukcją Dziadów a tego uroczego wodewilu. Nam w tej chwili chodzi o wielki dramat polski ad usum zagranicy, dramat, który niestety w schillerowskim kształcie scenicznym należy do niepowrotnej przeszłości.
Ten żałosny stan rzeczy nie zwalnia jednak teatru polskiego od obowiązku wobec naszego dramatu, od Kochanowskiego po Wyspiańskiego. Ostatniego tego nazwiska pełne są obecnie usta wszystkich, lecz jak zwykle u nas, zbyt późno, by w tym roku można było twórcę Wesela pokazać za granicą. Jeśli jednak rocznica Wyspiańskiego przyniesie plon teatralny godny tego poety, to plon ten powinien być pokazany światu, ale tylko wówczas, gdy inscenizacje nasze będą rzeczywiście godne i poety, i pokazania ich obcym. Wyspiański jest na Zachodzie i Wschodzie wielkim nazwiskiem, rzec by można, „na kredyt”, ale nikt go nie zna, nikt nie widział jego dzieł, nikt nie rozumie jego roli w dziejach teatru polskiego, a tym samym i europejskiego. Pokazanie go, zarówno w Paryżu, jak i Moskwie, może być dużym wydarzeniem. I może to utorować drogę całemu naszemu wielkiemu dramatowi ze Słowackim, Krasińskim, nawet Norwidem, nie mówiąc już o Mickiewiczu. Wyspiański może sprawić, ze ukażemy światu dramat nasz we właściwej dymensji, to znaczy nie jako szereg dobrych dzieł i interesujących przedstawień, ale jako pewien zamknięty, posiadający swój świat krąg dramatyczny, podobny temu, jaki Grecja miała za tragików, a Anglia za wielkiej Elżbiety. Pokaże się wówczas, że dramat nasz, to nie przypadkowy stek niczym ze sobą nie związanych dzieł, ale że to karty jednej wielkiej księgi, która zwie się: przeznaczenia narodu, a z nim – i świata. Trzeba przeto pokazać to niezwykłe zjawisko, które zwie się teatrem polskim, a nie tylko polskie przedstawienia. Ale by to pokazać, trzeba podjąć pracę poprzednich pokoleń, przede wszystkim pracę Schillera, i trzeba po prostu tworzyć dalej polski kształt sceniczny osnuty na polskim dramacie monumentalnym, kształt, o którym, jak się pokazuje, pamięta dziś raczej Włoch, prof. Ripellino, a nie my.
Gdy temu dramatowi w godnej go inscenizacji dane będzie wreszcie przemówić do obcych (o swoich nie mówiąc), nieznajomość języka nie będzie stanowić żadnej przeszkody. Pomijam sposoby dopomożenia do zrozumienia treści: gdy potęgą i natchnieniem wieje ze sceny, nawet streszczenia sztuk itp. stają się niepotrzebne. Przecież parę dni temu widzieliśmy widownię warszawską zasłuchaną i zapatrzoną w przedstawienie lublańskiego teatru, choć nikt nie rozumiał ani słowa po słoweńsku. Byłem niegdyś siedem razy na Dybuku w Habimie, zawsze nim wstrząśnięty, chociaż poza „Halleluja” i „amen” nie znam słowa po hebrajsku. A Gemier też się polskiego nie uczył, by podziwiać Nie-Boską. Oczywiście, o przyjęciu decyduje w niemałej mierze kształt sceniczny, na który musimy się zdobyć, nie upraszczając sobie niczym tej pracy. A my lubimy sobie takie sprawy upraszczać! Takim uproszczeniem jest często np. apelacja do folkloru, przed którym należałoby przy wyjeździe teatru (nie „Mazowsza”!) za granicę szczególnie przestrzec, a którego w każdym razie używać należy w sposób bardzo przemyślany. Dziś folklor staje się pokazowym obiektem społeczeństw niedorozwiniętych lub wręcz zacofanych, namiastką nowoczesnego kształtu kulturalnego i dlatego nie zawsze stanowi on dobrą legitymację wobec obcych. Przypominamy sobie, jak to Le Corbusier nie bez słuszności przeciwstawiał folklor kulturze. Nie znaczy to, by Pastorałka Schillera lub Wesele na Kurpiach ks. Skierkowskiego nie mogły przy układaniu repertuaru wyjazdowego być brane pod uwagę, zawsze jednak jako tło i wsparcie wielkiego dramatu, który z tego folkloru w pewnym sennie wyszedł; dość wspomnieć Mickiewicza czy Wyspiańskiego. Jako akompaniament, ale tylko jako akompaniament, mogą widowiska ludowe dodać naszym prezentacjom dramatycznym za granicą wiele blasku.
To oparcie o wielki dramat polski, a nawet o widowiska folklorystyczne, nie ma dowodzić, że mamy „zmarmurzeć”, zamknąć się w „retrospektywie”, jakim mimo wszystko jest w pewnym sensie nasz wielki dramat (Sofoklesowska Antygona to też „retrospektyw”, a co się z jej blaskiem i jej aktualnością dziś mierzyć może!). Nawiasem mówiąc ten „retrospektyw” europejski, wielki dramat przeszłości, jeśli można wierzyć zapewnieniom cytowanego już S. Melchingera, zwycięża ponoć i panuje obecnie na wszystkich scenach świata, z oczywistą szkodą współczesnego dramatu. Sądzę, że jeśli tak jest, jak mówi Melchinger, nie świadczy to o bujności współczesnego teatru, w szczególności na Zachodzie. I z pewnością dla nas takie „obejrzenie się” na przeszłość za wzór uchodzić nie może, warto jednak zwrócić uwagę na to zjawisko, bo niekoniecznie oznacza ono jedynie wyparcie się twórczej aktywności: może ono wynikać także z przyjęcia pewnych odmiennych niż dotychczas dymensji i przezwyciężenia „tragedii drobnoustrojów”. Jakkolwiek jednak jest gdzie indziej, my w Polsce współczesnego dramatu wyrzec się nie możemy, a co za tym idzie, powinniśmy go pokazać, jeśli naprawdę zdolny jest on wyrazić nas i nasze czasy. Gdyby nawet dramat ten, współczesny, nie posiadał wymiarów naszego dramatu monumentalnego, to ukazany na tle wielkich dzieł przeszłości, jak na tle wspaniałych kulis, może mieć on swój szczególny wyraz i wymowę. Można więc doskonale połączyć współczesność z dawnością i obok Wyspiańskiego pokazać Święto Winkelrida Zagórskiego i Andrzejewskiego. Wiadomo wtedy, jakiego to drzewa liść, owa komedia współczesna, gdy ona sama, bez „kulis” dzieła Wyspiańskiego, wydać się mogła czymś małoznacznym i jakby przypadkowym. Stawiając więc na wielki repertuar, nie należy przy prezentacjach zagranicznych tracić z oczu dramatu współczesnego, o ile oczywiście jest w jakiś sposób „krzykiem tego pokolenia”. Dodać należy, że i dramat, w szczególności komedia Młodej Polski (Wielki Fryderyk Nowaczyńskiego, Wilki w nocy Rittnera itp.) powinna być też brana pod uwagę.
O tym, co trzeba, a czego nie należy robić przy wyjazdach teatrów naszych za granicę, można by napisać całą niemal księgę, niniejsze więc uwagi sprawy bynajmniej nie wyczerpują i wyczerpać nie mogą. Jest jednak jeszcze jedna sprawa, która leży w pewnej mierze poza granicami przedmiotu dyskusji: to – dokąd wyjeżdżać? Wszyscy chętnie jeździmy do Paryża, bo jesteśmy przekonani, że Paryż wart jest nie tylko mszy, ale i naszego wyjazdu. Czy tak jest jednak naprawdę? Czy te wyprawy na podbój Paryża mają naprawdę jakieś głębsze znaczenie? Dziś podobno, jak zapewniają, Polska jest przedmiotem żywego zainteresowania i we Francji, i na całym Zachodzie, szanse więc pozytywnych rezultatów są większe. Ale wczoraj tak nie było i wracaliśmy znad Sekwany bez większego ukontentowania. Czy więc nie byłoby wskazane porzucić, może niecałkowicie, myśl o Paryżu, a zwrócić uwagę na inne środowiska, bliższe nam i mogące lepiej zrozumieć i nas, i nasz dramat, i teatr? Dlaczego nie pojedziemy z naszymi przedstawieniami do Belgradu czy Pragi, do Budapesztu czy Kijowa? Pokazanie Dziadów, Snu srebrnego Salomei, Nie-Boskiej, Krakusa, Wesela czy Wyzwolenia z „dodatkiem” Fredry i może Rittnera oraz jednego widowiska folklorystycznego, wreszcie – last not least – dramatu współczesnego, to byłaby dopiero godna prezentacja teatru polskiego, która potrafiłaby trafić do każdego wrażliwego widza w tych krajach. „Ach!” – podniesie się krzyk – „jak można z misterium jak Dziady, jechać do Moskwy?”. Można. Na pewno można! Rosjanie są zbyt rozumni i zbyt wrażliwi w sprawach sztuki, by mierziła ich rozprawa Konrada z Bogiem lub egzorcyzmy Księdza Piotra. Nie zgorszy ich to, jak nie zgorszyło ongiś Stanisławskiego, gdy w czasie pierwszej wojny światowej siedział jak urzeczony na moskiewskim, ułamkowym przedstawieniu III części Dziadów. A kto wie, czy porozumienia i zrozumienia w owej „napowietrznej walce”, jaka zawsze się toczy na serca i mózgi między twórczymi narodami, nie są ważniejsze od porozumień pisanych – na kancelaryjnym papierze?

1957