Shakespeare, Hamlet i my

Dwa niemal wieki mija już od czasu, jak czcić zaczęto u nas imię i dzieło wielkiego Albiończyka Williama Shakespeare’a. Ten nasz kult szekspirowski miał nieśmiałe, a nawet śmieszne zaczątki, datujące się z drugiej połowy XVIII wieku, kiedy to znakomita sawantka, Izabella z Flemingów księżna Czartoryska, co w podróżach swych zawędrowała aż do małego i niemal zapomnianego wówczas Stratfordu, wśród łez i wzdragań ówczesnej właścicielki domu Shakespeare’a, zakupiła w rodzinnym mieście poety jedyną jakoby pamiątkę po nim, jego fotel — zresztą zapewne nie autentyczny — by go pomieścić później w puławskiej świątyni Sybilli, skąd potem zawędrował do Krakowskiego Muzeum imienia tej rodziny. W tym samym mniej więcej czasie sam król Staś, nieźle zawsze poinformowany, jaki wiatr w literaturze wieje, tłumaczył „Juliusza Cezara” na... francuskie, fundując tym dość obszerny twór polskiej szekspiromanii. Jakkolwiek jednak było, imię nieznanego u nas dotychczas poety zaczęło świecić coraz mocniejszym światłem. Zapewne nie był to Shakespeare prawdziwy, ale oktrojowany, którego czczono wówczas, nie zapomnijmy jednak, że nigdzie nie rozumiano wtedy w pełni odrębności geniuszu stratfordzkiego poety, nawet w Anglii samej, gdzie Shakespeare’a przyozdabiano, przykrawywano i zniekształcano. Sam Garrick, wielki Garrick, sprawca odrodzenia kultu poety w Albionie, nie był pod tym względem wolny od grzechu, a cóż dopiero o Polsce, gdzie duch francuskiego klasycyzmu panował wówczas wszechwładnie. Lecz z inwazją romantycznych idei odmieniło się niemało, i u kolebki tego, co zwie się wielkim dramatem polskim, stał Shakespeare, nie dlatego, by miał on Być dla dramatu tego wzorem, ale z tej przyczyny, że dzieło jego uświadomiło wielkim naszym poetom, iż nie ma żadnego absolutnego i powszechnie obowiązującego kształtu dramatycznego, iż każdy kraj, każdy czas i w pewnej mierze każdy twórca może i musi go tworzyć dla siebie, dla wymogów swej epoki i swej społeczności, tak, jak to na przełomie dwóch epok uczynił Shakespeare i jego towarzysze. Oczywiście, i naśladownictw było u nas tak wiele, że współczesny historyk literatury mógł napisać dużą książkę o dramacie polskim typu szekspirowskiego. Naśladownictw takich było jednak sporo we wszystkich krajach, lecz tylko w Polsce wyciągnięto z Shakespeare’a prawdziwy i właściwy sens, zasadniczo nie tyle wzorując się na poceie, ile czerpiąc w nim podnietę do tworzenia nowych, odrębnych, własnych kształtów. Pamięć Shakespeare’a żyje więc i w „Dziadach”, i w „Nieboskiej komedii”, i w „Samuelu Zborowskim” Słowackiego i w „Nocy listopadowej”, ale jest to tylko pamięć; jest to Shakespeare przemieniony, przetrawiony, przetworzony na własny, polski kształt i nalany własną, polską treścią. Powiadali Niemcy, i śmiali się z tego Anglicy, iż Shakespeare, to... „największy niemiecki poeta”, roszcząc sobie do niego zaborcze pretensje z tego tytułu, że przez Niemcy wkroczył Shakespeare do Europy, co zresztą w dużej mierze odpowiada prawdzie. My moglibyśmy zdaje się z większym może prawem powiedzieć, iż wielki William, to polski poeta, gdyż dramatowi polskiemu nie stał on się wprawdzie wzorcem, ale za to czymś więcej, czynnikiem współtwórczym, czymś, co naszym wieszczom i poetom dało przykład, jak na własną rękę rozwiązuje się zagadnienia odrębnej formy i odrębnego widzenia dramatycznego.
Potwierdziło to tylko starą prawdę, iż prawdziwymi uczniami nie są naśladowczy epigoni, ale twórcy, współtwórcy, którzy przejmując przekaz przeszłości, idą dalej własnymi drogami, nie zapominając zresztą o tym, co swemu wielkiemu antenatowi duchowemu zawdzięczają. Takim kontynuatorem był Mickiewicz, takim, mimo swej „Balladyny”, był Słowacki, takimi inni nasi wielcy. Nie wzór, ale duch Shakespeare’a unosił się nad nimi, i chyba w żadnej literaturze, w szczególności w żadnej literaturze słowiańskiej, nawet w rosyjskiej, nie odegrał Shakespeare takiej roli jak w Polsce. Gdy bowiem dramat rosyjski w swych szczytowych dziełach szedł po linii realizmu, którą słusznie nazwać można gogolowską, linii obcej szekspirowskiej widowiskowości, nasz wielki dramat poszedł drogą Mickiewicza, drogą, jak to określał Wyspiański, wizyjnej architektury kształtów. I choć odzywały się u nas czasem głosy, iż „Shakespeare Polaka nie poruszy, bo nie ma wcale polskiej duszy”, to jakby przez ironię ten właśnie poeta, który jest autorem onych słów, jest równocześnie autorem naszej... najpiękniejszej, najoryginalniejszej książki o Shakespearze, o jego „Hamlecie”, Hamlecie pojętym zresztą bardzo swoiście. Brak tego, co nazwać by można prometejskim, konradowskim tonem w dziele Shakespeare’a — o czym zresztą można by wiele mówić jeszcze — czynił Wyspiańskiemu wielkiego syna Anglii kimś — jakby — obcym, lecz „historie” szekspirowskie zbliżały go niewątpliwie do tego, co „wcale nie ma polskiej duszy” jak bliska mu była też i historia Hamleta, którego widział na Wawelu, przechadzającego się po krużgankach z książką w ręku. Nad nim więc również unosił się duch Shakespeare’a, i nie mogło być inaczej, bo duch ten był ojcem chrzestnym dramatu, którego twórca „Achilleidy” był jednym z najpierwszych przedstawicieli. Dlatego też czcimy w Shakespearze kogoś nam bliższego niż wielu innym narodom, bo nie obcą wielkość, ale niejako współuczestnika naszych własnych prac.
Jeżeli zaś chodzi o „prawdziwą tragedię o księciu duńskim”, to zajmuje ona w dziejach naszego teatru szczególne miejsce. Bo oto z górą 150 lat temu, w roku Pańskim 1797, na scenie lwowskiej po saz pierwszy ukazał się po polsku szekspirowski „Hamlet”, wprowadzony w kulisy teatru w poaugustyńskim kościele przy placu Castrum nie przez byle kogo, ale przez znakomitego Wielkopolanina, ojca nowoczesnej_scenv polskiej. Wojciecha Bogusławskiego. Data to epokowa, od niej bowiem zaczyna się władztwo Shakespeare’a w teatrze polskim. Osobliwego autoramentu musiał być ów lwowski „Hamlet”, podany zresztą w bardzo wolnej i dowolnej przeróbce, jak to wówczas we zwyczaju, kiedy szekspirowską formę dramatyczna uważano za pewnego rodzaju abstrakcję wielkiego poety. I można by zapytać, dlaczego właśnie „Hamlet” z wielu dzieł Shakespeare’a wszedł pierwszy na deski polskiej sceny? Dlaczego na przykład nie „Groby Werony”, czyli „Romeo i Julia”, które w rok potem wystawił Bogusławski tym razem w Warszawie. I tu nasuwa się przypuszczenie (bo nie ma na to żadnych dowodów), przypuszczenie czy też myśl: czy ów „Hamlet” Bogusławskiego nie był pierwszym polskim „Hamletem” „przeczytanym i przemyślanym na nowo”, jak głosi tytuł książki Wyspiańskiego? Pamiętajmy, że było to w dwa lata po ostatnim rozbiorze. Ten smutny synowiec króla Klaudiusza — dziwnie mógł przypominać niejednego z ówczesnych Polaków, co żyli jedynie pamięcią niedawno zamordowanej ojczyzny. Ta myśl zemsty, nurtująca królewicza z Elsynoru, czy to nie zapowiedź konradowskiego krzyku — „Zemsta, zemsta na wroga”, rzuconego w czterdzieści lat później? I czy w ogóle ten w kiry żałoby owity książę, któremu „świat wyszedł z wiązań”, podający obowiązujący porządek w wątpliwość, nie był z krwi tych, którzy poszli na skraj świata upominać się o prawa umarłej? Wszystko to, rzecz jasna, domysły — ale kto wie, czy tak dalekie od prawdy? Jeśliby tak jednak było rzeczywiście, to może by świadczyło to, iż Shakespeare bynajmniej nie ma tak „wcale polskiej duszy”, przeciwnie, że ma on duszę tak szeroką, iż i polska w niej pomieścić by się mogła, gdyż i jemu jest wiadome tragiczne, a więc prometejskie zmaganie się z losem, choć ów prometeizm w odmiennej u niego objawia się postaci. Czy „Makbet” jest tylko bezosobowym „obrazem historycznym”, ujętym w kształt tragedii, czy też jest także osobistym niejako wyznaniem poety' jego rozumieniem i osądem zdarzeń, określanych słowem „Makbet”, poprzez które wypowiada się wszelkie zapytanie, rzucone przez człowieka w twarz niebu? Zazwyczaj przypisuje się Shakespeare’owi chłodne, olimpijskie stanowisko wobec losów jego bohaterów, ale czy, po ludzku biorąc, stanowisko takie jest możliwe? Nie wydaje się. Tylko prometeizm tych tragedii jest jakby ukryty, przysłonięty kulisami zdarzeń i osób działających; rzec by można, prometeizm obiektywny. Jakimkolwiek on jednak jest, konradowy, czy, użyjmy raz jeszcze tego określenia, obiektywny, jest on wyrazem tragicznego łamania się człowieka z tym, co żyje w nim samym, i z tym, co istnieje poza człowiekiem. A to nie jest bynajmniej tak dalekie zasadniczej postawie wielkiego polskiego dramatu; to czyni dzieło Shakespeare’a towarzyszem polskich natchnień, czyni łabędzia znad Avonu polskim poetą w wyższej mierze, niż może wielu innych narodów.
Jest więc parę istotnych, nawet bardzo istotnych przyczyn, które imię Shakespeare’a czynią nam Polakom, szczególnie bliskim. Czcimy je więc i gramy wielkie, nieśmiertelne dzieła tego twórcy. — Skłania nas do tego nie tylko świadomość, iż był to chyba największy dramatopisarz i poeta świata, dla którego to powodu mogą i muszą go czcić także i Włosi i Chińczycy, czy Peruwianie, ale to wszystko, o czym dotychczas była mowa, a co czyni stosunek nas, Polaków, do Shakespeare’a czymś rzec by można osobistym, jedynym, wyłącznym. Dla nas Shakespeare, to nie tylko posąg poezji na posągu świata, jakby powiedział Kordian, ale bliski towarzysz naszych wielu prac duchowych, ktoś z nas samych, choć angielską mówiący mową.

1950