Pastorałka i polski teatr nowoczesny
Niewiele pozostałoby nam z piśmiennictwa średniowiecza, gdyby mówiąc wami poety, nie „pieśń gminna”, będąca „arką przymierza między nowymi dawnymi laty”, gdyby nie lud polski, który zachował to, czego nie zachowali panowie szlachta i wielmoże, lekceważący sobie zazwyczaj, co nie było do wypitki. Dawano tam kiedyś u nas misteria i wszelakie widowiska religijne, ale słuch o nich wnet zaginął i nic z nich nie pozostało. Tylko lud zachował je w swej wiernej pamięci i jeśli dziś zdolne są one zachwycać nasze serca, to tylko jemu to zawdzięczamy. Nasze żywe średniowiecze, jeśli o słowo chodzi, istnieje dziś dla nas tylko dzięki temu, że przechowała je „pieśń gminna”, jacyś jej ubożuchni i malutcy minstrele, co wędrowali od wsi do wsi, z miasteczka do miasteczka, ukazując na scenie pozbawionej wszelkiego komfortu, wszelakich dekoracji czy kostiumów nawet, owe rzewne widowiska de natate Jesu Christi albo też o zmartwychwstaniu Pańskim.
Ale nie tylko pisane ciało tych utworów zachował lud polski, zachował on również i ich ducha scenicznego. Od czasu bowiem średniowiecza zmieniały się wielokrotnie prawa teatru, który w ciągu nowoczesnych wieków powolnymi etapami coraz bardziej zdążał ku temu, co w całej pełni zatriumfowało dopiero w drugiej połowie XIX stulecia i objawiało się na scenie realistyczną dekoracją, z niby prawdziwymi ścianami, drzwiami, klamkami, z iluzjonistycznymi drzewami i łąkami, wyzwalając i na scenie i na widowni to, co można by nazwać instynktem... fotograficznym. Lud nasz, choć na pewno wielki realista, podszeptom tego instynktu nie uległ i zachował, choćby w przedstawieniach kolędniczych czy szopce krakowskiej, dawnego ducha prostoty tych widowisk, prostoty, której nie trzeba było ani wspaniałych dekoracji, ani prawdziwych klamek u mimo wszystko nieprawdziwych drzwi, a wystarczyło tylko trzy metry wszerz i wzdłuż, by na nich odbyć się mogło niepojęte misterium o Narodzeniu Pańskim. Tu Maria wędrująca z Josephem nie potrzebowała „rzeczywiście” przechodzić od wiejskiej gospody do dworu szlachcica, by zobrazować swą pielgrzymkę do judzkiego Betlejem. Tu wystarczało, że starym średniowiecznym sposobem krążyła ona pośrodku sceny (campus zwało się to miejsce w średniowieczu), przystając tylko od czasu do czasu, a już wyobraźnia widza podążyła za nią, widząc to dwór, to gospodę, to inne miejsca działania – oczyma rozpłomienionej duszy. Tej wyobraźni ludowej, prostej ale gorącej, wspaniałe kulisy, wymyślne efekty sceniczne były niepotrzebne, gdy tylko święta sprawa odbywała się przed oczyma widza, który miejsca akcji umiał sobie sam dośpiewać.
Patrząc więc na Pastorałkę, ułożoną przez Leona Schillera ze starych tekstów ludowych misteriów, obcujemy nie tylko z treścią literacką dawnych widowisk religijnych, ale i z dawną ich formą sceniczną, patrzymy na dawny, niedzisiejszy teatr, rządzony innymi prawami niż teatr wczorajszy czy nawet dzisiejszy. I na odrębności i prostocie tej formy scenicznej polega cały a niewysłowiony czar tego widowiska, które ubóstwem swych środków ekspresji do prowadza serca nasze do zachwycenia i pozwala nam wżyć się w zupełnie odmienny od dzisiejszego kształt sceniczny, odmienną treść duchową, przemawiającą swym własnym, jedynym językiem. Dla kogo teatrem jest tylko, powiedzmy, komedia współczesna i poza nią wyjrzeć nie potrafi, ten też nic z tej świętej naiwności i prostoty zrozumieć ni odczuć nie zdoła. Kto jednak mu serce wrażliwe i duszę otwartą, ten w tych naiwnych kształtach odkryje nie przebrane skarby i niezliczone przyczyny najgłębszych wzruszeń.
Że tak jest i tak być może, tego najlepszym dowodem wpływ historycznej już dziś prapremiery Pastorałki w roku 1924 w warszawskiej Reducie. Sam Leon Schiller, twórca tego widowiska, próbował już przedtem w Szopce staropolskiej, wystawionej w Teatrze Polskim w Warszawie, ożywić dawne teksty misteryjne, lecz próba ta zawiodła, gdyż usiłował on je przystosować do wymogów nowoczesnego teatru pudełkowego, zatracając odrębny, umowny charakter sceniczny, tkwiący w tych dziełach. Dopiero w drugiej próbie, zakończonej wystawieniem Pastorałki w Reducie, sięgnął on nie tylko do dawnych tekstów, ale ujął je we właściwy im, dawny kształt sceniczny i stworzył dzieło, które miało wprost przełomowe znaczenie w dziejach nowoczesnego teatru polskiego. Przekonano się, że te dawne kształty teatralne posiadają nie mniejszą, jeśli nie większą, moc przekonywującą, niż te, które dotychczas obowiązywały. Przekonano się, że teatr obejść się może bez nich – prawdziwych wnętrz z prawdziwymi klamkami u drzwi, bez całej tej aparatury psychologicznej, którymi rozporządzał teatr XIX wieku, a mimo to stworzyć wielkie przeżycie teatralne i zatargać duszami widzów. Przedstawienie Pastorałki Leona Schillera stało się zdarzeniem epokowym, zarówno dla teatru polskiego, jak i dla samego twórcy tego widowiska. Doświadczenia Pastorałki pozwoliły bowiem Schillerowi snuć myśli o nowym, nierealistycznym, a raczej nienaturalistycznym, teatrze polskim, opartym repertuarowo o dzieła wielkich poetów polskich, od Mickiewicza po Wyspiańskiego, z czego w końcu wykluł się na scenie imienia W. Bogusławskiego w Warszawie, kształt polskiego teatru monumentalnego, będącego w lwiej swej części dziełem Schillera. Tak więc u kolebki nowoczesnego teatru polskiego stoi dawny, ludowy kształt teatralny, który dał impuls do stworzenia odrębnej polskiej formy scenicznej. Wywodzi się ona w ostatniej instancji z ducha twórczości ludowej, która niemało zaważyła też na widzeniu scenicznym Stanisława Wyspiańskiego, będącego magnus parens monumentalnego teatru polskiego. Dorobek ściśle teatralny, jaki wypracować zdołano w latach międzywojennego dwudziestolecia, z lwowskim przedstawieniem Dziadów jako pozycją szczytową, nie był więc, jak sądzili zoile, dziełem jakiegoś formalistycznego estetyzowania, pozbawionego dna i podstaw, ale był tworem świadomej budowy nowego polskiego kształtu scenicznego, nawiązującego do form dawnego naszego teatru ludowego. Przedstawienie Pastorałki stanowiło w pracy tej moment rozstrzygający. Bez niej nie byłoby zarówno schillerowskiej inscenizacji Dziadów, jak i wielu innych przedstawień, które ukształtowały oblicze nowoczesnego teatru polskiego. I na tym polega znaczenie Pastorałki w dziejach naszego teatru, nie mówiąc o tym, że jako dzieło dla siebie pozostanie ona jednym z najczarowniejszych utworów literackich i scenicznych, jakie kultura nasza posiada.
1948