Adolf Dygasiński
Wilk, psy i ludzie

I
  Witajcie mi, witajcie nadnarwiańskie lasy! Wasza woń i świeżość zdaje się jeszcze pieścić
  i upajać mię dzisiaj, choć już dwadzieścia lat temu, jak was pożegnałem. Obraz boru, jak
  wszedł w duszę, tak w niej pozostał ze wszystkimi szczegółami. I oto widzę przed sobą
  reprezentantkę naszej szpilkowej roślinności, sosnę. U dołu nie ma ona gałęzi, jest
  wysokopienna, czerwonawa, leni się cieniutkimi warstewkami, jakby pieniążkami, rozrzuca
  swą korę dokoła. Wyżej pokryta jest sękami i sęczkami; w górze nosi koronę jak jeleń,
  rosochatą, rzadką w konary, pomiędzy którymi wysoko czernieje gniazdo wronie, jastrzębie
  lub krucze. Przysiada ją niekiedy zielona jemioła, co ku dołowi opuszcza kołpak swych liści,
  tak żywo połyskujących, bo na cudzej wypasionych skórze. Przy ziemi sterczą korzeniska,
  leży mnóstwo szyszek oraz igieł, tych materiałów budowlanych dla mrówek. Z tych owadów
  jedne oto dźwigają taką igłę, rozparłszy się całymi siłami jak dwa mocne chłopy; inne
  odbywają staranne poszukiwania w szyszkach, zalazłszy w każdy ich zakątek - a inne jeszcze
  wybrały się w uciążliwą podróż, het ku wierzchołkowi drzewa. Alić przyleciał piękny, pstry
  dzięcioł, lekko przysiadł na drzewie, okiem bystro objął pozycję i zaczął tu swoje
  gospodarstwo. Strach wielki wśród pracowitego narodu mrówek. Każde stworzenie zna
  swoich nieprzyjaciół, umie ich dopatrzeć, dosłyszeć, zwietrzyć. Więc te, które były blisko
  podstawy sosny, czym prędzej na ziemię schodzą, niektóre chronią się na szczyt drzewa i na
  jego gałęzie, a inne chcą oszukać nieprzyjaciela i chowają się w kryjówkach pod korą.
  Daremnie! Dzięcioł należy do drapieżników, jawnie napadających na swą zdobycz. Krzyknął
  głośno - raz - drugi raz... potem dziobem stuka jak młotem, wali w korę. Strach wielki pada
  na ukryte owady, ten huk ogłusza je strasznie i prawie że pozbawia przytomności umysłu;
  wyłażą na wierzch, przerażone, zaczynają zmykać, ale cóż im to pomoże wobec dzięcioła?
  Wiewiórka, przestraszona zgiełkiem, wyskoczyła także jak bomba z dziupli swojej;
  podskakuje niby piłka rzucona lub sunie w górę zręczniej od dzięcioła; zadarła swój ogonek,
  zasiadła na dwóch łapkach i ciekawym okiem przygląda się dzięciołowej pracy.
  Przy jednym drzewie tyle istot żywych, choć wszystkich policzyć nie zdołamy przecież. I
  ćmy, i pajączki, i chrząszczyki świat tu sobie założyły. Było im dobrze, bezpiecznie,
  przyjemnie wśród żywicznej woni, aż po chwilę, kiedy nieprzyjaciel wytropił schronienie,
  zniszczył rodzinne gniazda i rozrzucił je, a założycieli rodzin pozabijał, porozpędzał na
  cztery wiatry. Nie w prostym kierunku, ale dookoła jak śruba mknie dzięcioł w górę, nurtuje
  wszędzie państwo owadów. Taki zły, choć taki piękny: szaty jego jaśnieją i szkarłatem, i
  jedwabistym połyskiem. Podchodzi ku szczytowi; wiewiórka parsknęła i dzięcioł odleciał do
  innej sosny; on także boi się kogoś, widać.
  W gęstwinie świerku, po jego szarej korze, między powyginanymi gałązkami uwija się
  całe stado popielatych i modrych sikorek, tych kolibrów naszych krajowych; piszczą i
  szczebiocą sobie z cicha, jakby wiodły poufną jakąś dysputę, a przy tym prowadzą zawzięte
  łowy na komary poszukujące cienia, na świętojańskie robaczki, sprężyki itp. Stary świerk
  stoi, niby na kopcu, na stosie swych opadłych i uwiędłych szpilek; niedaleko wyrosło kilku
  synów jego, którzy podobni są do małych gotyckich wieżyczek, otaczających wielką
  wysmukłą wieżę w tymże stylu.
  A dalej czerni się gąszcz młodego drzewstwa, które przysłoniło ziemię swoim parasolem,
  tak iż się tu nie przedrą promienie słoneczne i przeto na ziemi gdzieniegdzie tylko kępka
  wysokiej trawy porasta. Zimą przez gąszcz ten przechodzi główny trakt zwierzyny. Tędy
  sunie zając, a za nim trop w trop lis ściga; tutaj wilki zbierają się na wiece; tu odyniec
  zakłada legowisko, spodziewając się wytchnienia przed ludzką napaścią, i zwinna kuna
  przemyka się tędy, i sarna goni pierzchliwa. Historię nocy może każdy odczytywać w
  zimowy ranek ze śladów, które mieszkańcy lasu zostawili po sobie na śniegu.
  Idziesz dalej, a po drodze furknie ci przed nogami z krzykiem drozd albo się zerwie
  wrzaskliwa sójka. Wobec wspólnego wroga wszystkie żywe istoty lasu mimowolnie
  wchodzą w związek solidarny. Gdy sójka wrzaśnie, wtedy ma się już na baczności i zając
  zaspany pod krzakiem, i wiewiórka na gałęzi, i motyl się z kwiatka porywa.
  Kończy się gęstwina szpilkowej młodzi; widać porębę. Z poręby można się już niebu
  dobrze przypatrzyć. Słońce świeci tu i przygrzewa. Na słońce wychodzą z lasu węże i
  jaszczurki, aby się w porębie wylegiwać, o południu zaś gromadzi się wszelki owad leśny,
  wzdychający do jasnych promieni światła. Brzęczą tu rozmaite muszki; ważki i szklarze
  bujają w powietrzu; motyle przelatują to górnym, to dolnym szlakiem - białe, szare,
  niebieskie, żółte, duże i małe. I bezskrzydłe mrówki, i zielone pająki, i czarne szczypawki,
  siedmiokropki albo biedronki krzątają się raźno. Koniki polne hasają, skaczą; świerszcz
  przygrywa do tańca, do zabawy powszechnej. Pod wpływem promieni słonecznych zrodziła
  się chyba energia i uczucie szczęścia organizmów. Więc nie dziw, iż w dzień biały, ciepły -
  panuje ruch tak powszechny. Wszystko się kształci, doskonali, wzrasta, każde stworzenie
  używa życia, jak umie.
  Nie ma kwiatka, w którym by jakiś owad nie pracował; gęsta trawa wstrząsa się od ruchu
  drobnych stworzeń, które chyłkiem i milczkiem pełzają po samej ziemi. Osy, szerszenie,
  trzmiele brzęczą. Czasem jak kula wypada z gąszczu drobna, szara ptaszyna, pogoni za
  motylem, schwyci go i znika. Niech się tu pokaże człowiek, koń, sarna, w ogóle większe
  jakieś stworzenie, a w mgnieniu oka opadną je krwi chciwe gzy z wielkimi oczyma, wpijają
  się w ciało i raczej śmierć przeniosą nad porzucenie swej ofiary.
  Nastrojona wyobraźnia ludzka nie zawsze w duchu prawdy pojmuje przyrodę. Bawi
  człowieka ten ruch istot żywych; ale czyż się myśli zawsze, że nie wszystko tu jest
  szczęściem i weselem. Przede wszystkim te stworzenia bardzo ciężko pracują, walczą jedne z
  drugimi. Nie każdy głos jest tu głosem szczęścia. Jest także dużo i cierpień, bólu. Miliony
  jestestw pada w krwawych zapasach o kawałek chleba, o uczucia swoje, o prawa: jedne giną,
  aby żyły drugie. Każdy się bowiem broni, każdy walczy, ale nie każdy zwycięża. Życie
  ziemskie oraz ziemia sama, aby się zapłodnić, potrzebują trupów, aby życie rozwijać dalej.
  Więc gdy jedni święcą pogrzeby i żałobę, drudzy ich kosztem wyprawiają wesela i uczty. W
  walce o istnienie znajdujemy tak dobrze trupy mrówek, świerszczów, motyli, jak zwłoki
  ludzi i różnych ssaków. Bo nic się nie organizuje bez dezorganizacji. Wszędzie jest wojna,
  wszędzie bohaterowie - tryumfatorzy i bohaterzy - męczennicy. Pająk usnuł piękną,
  symetryczną i jakby z jedwabiu siatkę, na którą poeta patrzałby ze zgrozą, gdyby się w niej
  łowili ludzie zamiast much i komarów. A jednak, ściśle mówiąc, i te stworzenia są naszymi
  bliźnimi, podobnie jak same pająki.
  Wśród liściastych drzew i krzewów znów inny rodzaj życia panuje. Rumieni się kalina;
  drżą srebrne liście osiki; biało połyska brzoza; szumi górą dąb stary, wiązy i grabina; jeżyna
  dołem się słania, bujnym swym liściem przykrywa grzyby; rozłożyste paprocie, gęsto usiane
  borówki, poziomki, szczawie zajęcze, kępy przylaszczek rosną na przemian z sasankami,
  konwalią, pierwiosnkami i jaskrami. W leszczynie cieniuchnym głosikiem śpiewa a śpiewa
  pokrzewka i zielona żabka wtóruje jej niby grzechotką; a na sęku dębu zięba nuci krótką, lecz
  powabną piosenkę, a ponad nią wesoło pogwizduje wilga, przerzucając się z gałęzi na gałąź
  jak kłębek szczerozłotych nici. Tęsknym, urywanym głosem gil w oddaleniu poświstuje, a
  tęskniej jeszcze od niego jakieś pisklę nawołuje z gniazda ku sobie zabłąkaną kędyś matkę.
  Wśród gąszczu liści słychać w górze gruchanie gołębi, a ponad tym wszystkim od czasu do
  czasu zakraka kruk w przelocie.
  Nowe znowu obrazy życia roztaczają się około leśnych strumieni, źródeł, moczarów i
  bieli. Strumień rwie się przez mchy, zarośla, korzenie drzew; ale tyle spotyka on przeszkód,
  że wreszcie traci niejako swą siłę, gubi swoje łożysko, spływa po wierzchu, rozlewa się
  wokoło, wsiąka w ziemię, tworzy bagno. Wody przybywa nieustannie, powstaje jeziorzysko.
  Rosną dokoła sitowia, rokiciny, wikle, tataraki; olszyna się rozpuszcza, korzeniami grząski
  grunt trzyma; do niej tulą się sztywne trawy, skrzypy, a gdzieniegdzie wykwita storczyk lub
  bukiet kaczyńca; wśród wód wznoszą się tu i ówdzie jak wysepki, zielone kępki, pokryte
  trawą bujną, rdestem wodnym i niezapominajkami. Ale sam środek jeziorzyska albo bieli -
  trudny do przejrzenia. Wody zebrało się tu dużo, a żadne jej brzegi nie hamują; płynąć nie
  może już dalej, bo oto wzgórze na drodze spotkała, więc cofa się nazad i rozlewa na
  wszystkie strony. Lecz nim zalała okoliczne miejscowości, zebrała się głównie w jednej
  kotlinie. Jest to więc biel. Niegdyś rosły tutaj drzewa, ale pogniły, tylko nagie czarne pale
  sterczą po nich nad wodą, po powierzchni której pływa rzęsa, pływają także szerokie liście
  grzybienia, a wielkie, białe oraz żółte kwiaty tej rośliny unoszą się nad wodą, podobne do
  starożytnych roztruchanów. Wysmukła trzcina to rośnie kępami wśród wód, to brzegiem
  gęsto porasta, woda ją wzrusza, wiatr nią kołysze i stąd dziwne szumy, skrzyp oraz gwizd
  przerywają ciszę tego ustronia. Czasem kurka wodna wypłynie, łyska skrajami się przemyka,
  cyranka z potomstwem żeruje, zapadają wielkie kaczki krzyżówki i wśród trzcin oraz
  tataraków rozpoczynają pilne poszukiwania. W noc księżycową słychać tutaj ciągłe pluski;
  biel nakrywa się mgłą gęstą, jakby przysłonić chciała swoje tajemnice. Latem o świcie ruch i
  życie zaczyna się po bielach. Kto się przybliży, ten usłyszy gwary i głosy różnorodne. Oto
  wielki kaczor wzniósł się nad wodę, niby stoi na jej powierzchni, skrzydłami trzepoce w
  powietrzu, wrzeszcząc donośnie: "Tak... tak... tak!...". Całe stado niebawem powtarza za nim
  to samo hasło. Niektóre młode wprawiają się w nurkowanie, inne opuściły dziób i szyję pod
  wodę, a tył ciała ustawiły pionowo. Na brzegu stoi czapla zadumana jakoś poważnie, zdaje
  się być obojętną na wszystek ten zgiełk wielki. Dwie bielutkie mewy z dalekich stron
  przyleciały tu z wiatrem, przenocowały, a rankiem odbywają jeszcze przegląd bieli. Muskają
  wodę, rzucają się w górę, szybują, to znowu jak kule spadają ku dołowi. Nadbrzeżną kałużę
  obsiadły małe kuliki z pliszkami. Około kępek po błocie gonią bekasy i dubelty. Czasem
  porwie się który, wzleci, krzyknie i znowu spada na bagno.
  Wtem nagle na wodę padł cień jakiś olbrzymi, jakoby czarna płachta odbiła się na bieli.
  Przeciągły pisk zabrzmiał po wszystkich bagienkach, po wodzie zaś rozległ się plusk
  przeciągły, rzekłbyś, iż ciężkie jakie cielsko przewlokło się tędy... to ptactwo wodne się
  chroni. Wszystko ucichło, pierzchło, bo oto olbrzymi jastrząb, łowca i pierwszy po człowieku
  tępiciel skrzydlatej zwierzyny odbywa ranne odwiedziny; potrzeba mu właśnie podatku krwi
  i życia od istot słabszych. Przeleciał nad samą powierzchnią wody powolnie, ciężko, bacznie
  dokoła siebie obserwując. Nic nie widać. Pospieszył ponad zielone kępki, zrywają się kszyki
  i trwożliwe głosy niosą w powietrze. Ale któż kszyka dogoni?... Zawiedziony łupieżca wzbił
  się w górę i usiadł na samym szczycie sąsiedniego drzewa.

                                       KONIEC ROZDZIAŁU
7






























  II
  Pod lasem przy małej drożynce mieszkał Szymon, strzelec, chłop stary, mądry, zawołany
  myśliwy, chodząca kronika boru. Wiedział on, ile sztuk saren jest w kniei i gdzie się która o
  każdej porze dnia znajduje. Obyczaje dzików, wilków, lisów i zajęcy były mu dokładnie
  znane; z niektórymi osobnikami szczycił się nawet bardzo bliskimi stosunkami znajomości,
  to znaczy, iż poznawał w lesie sztuki, które niegdyś uszły przed jego strzałem. Takim
  zwierzętom przypisywał Szymon niejako związki z siłami nadprzyrodzonymi. Miał on
  swojego zająca, którego już czterykroć chybił w ciągu dwóch lat przynajmniej. Był i lis taki,
  co zręcznie omijał wszelkie samołówki, sieci oraz żelaza, a przed pogonią ogarów ginął
  nieraz jakby pod ziemią. Gospodarzył też w tamtejszych lasach osobliwy dzik pojedynek; z
  nim to Szymon spotykał się już niejednokrotnie oko w oko, strzelał już do niego nabojem z
  grubych ćwieków, gdy zwykłe kule nie pomagały. Ale i to się na nic zdało. Następnie więc
  strzelec użył święconej kuli, na której trzechkrólową kredą zaznaczony był biały krzyżyk.
  Dzik ów znikał niekiedy z boru na jakiś czas, a potem znowu się zjawiał, zakładając
  legowisko to w gąszczach, to na brzegach bieli w bagnach. Latem wyrządzał on niemałe
  szkody w polach przylegających do lasu, zwłaszcza też pustoszył kartofle. Szymon zasadzał
  się na zwierza nocami; i on, który w sprawach myśliwskich chciał być nieomylnym, pozwalał
  się dzikowi oszukiwać; bo pojedynek właśnie w czasie zasadzki albo wcale nie wyszedł w
  pole, albo pokazało się nazajutrz, że o trzysta kroków od zaczajonego strzelca skopał i
  zniszczył kawałek pola. Nie był to więc pospolity odyniec, jakich Szymon corocznie kilku
  kładł trupem. Nasz myśliwy sądził, że dzik znał jego myśli i zamiary, że więc
  niepodobieństwem było walczyć człowiekowi ze stworzeniem tak dziwnego rodzaju.
  Jednakże ani ów mądry zając, ani przebiegły lis, ani dzik, o którym właśnie co tylko była
  mowa, nie mogły iść w porównanie z pewnym wilkiem albo - jak go Szymon mianował -
  "wilkołakiem".
  "Przed siedmiu laty - są słowa starego myśliwca - przybyło w te strony nad Narew stado
  wilków, liczące coś trzynaście sztuk. Zima była wówczas bardzo mroźna i śnieżna. W końcu
  stycznia wilki owe podeszły nocą ku jednej wsi, podkopały się do chlewa i pożarły trzy
  sztuki świń. Nazajutrz zrobiliśmy polowanie; wyszło w nagonkę dużo ludzi z drągami i
  widłami, a strzelców było ze dwudziestu. Obszedłem tropy, rozstawiłem wszystkich, jak
  należało, i sam nareszcie zająłem własne stanowisko. Nigdy tego nie zapomnę, jak
  spudłowałem wtedy o dwadzieścia kroków. A było to tak: wilki rozbiły się podczas obławy, a
  nawet jeden wilk z całej gromady zniknął gdzieś bez śladu, jak kamień w wodzie. Ubito już
  trzy, a z pięć uszło przez łańcuch i przeprawiło się po lodzie za Narew. Na mnie wyparowały
  od razu aż cztery wilki. Z przodu szło ogromne wilczysko, wyższe o głowę od innych; zwierz
  ten bynajmniej nie pędził przestraszony krzykami i hałasem nagonki, ale kroczył sobie dość
  wolno, podskakując z lekka; paszczę miał otwartą i język z boku wywieszony, a ogon
  podniesiony w górę jak pies. Karczysko było strasznie grube, porosłe płowymi kudłami.
  Nieulękły, stanął na wprost mnie i bystro wytrzeszczył ślepia; zdawało się, że pilnie
  nasłuchuje. Nigdy jeszcze w życiu nie widziałem takiego wilka. Wziąłem go dokładnie na
  cel, będąc ukrytym za drzewem; jednakże strzelba nie wypaliła, a i łoskot wcale nie przeraził
  wilka. Szedł prosto ku mnie jak nigdy nic, podczas gdy inne wilki rozbiegły się na wszystkie
  strony. Gdy przebiegał koło drzewa, za którym stałem ukryty, słyszałem wyraźnie, jak
  szczęknął zębami. Sięgnąłem po kapiszon, choć mi się zimno zrobiło, bo wilka tak
  zuchwałego na obławie nie widziałem nigdy. Spojrzałem w stronę, gdzie poszedł, a on sobie
  z wolna postępuje o jakie dwadzieścia kroków ode mnie. Celuję i strzelam; cóż, kiedy strzał
  chybia. Przeżegnałem się teraz, ale już nie miałem odwagi poszukać, gdzie upadł nabój ostro
  nabity loftkami. Wielkie wilczysko uszło w bór, gdyż był to wilkołak, to jest zła dusza w
  wilczej skórze.
  Jakoś w tydzień przeszło po polowaniu chwyciły cięższe jeszcze mrozy, tak że ptactwo od
  nich padało; wilczych tropów pełno było po polach i koło lasu, choć nie dało się słyszeć,
  żeby gdzie we wsi stała się komu jaka szkoda od tych zwierząt. Pamiętam, było to w dzień
  Świętego Błażeja, wieś złożyła się na wotywę na intencję sfolgowania mrozów. Po
  nabożeństwie w Goworowie zebrali się gospodarze na pogwarkę w małowieskiej karczmie i
  tak też tam zeszło do zmierzchu. Wyszedłem z karczmy ze sołtysem Mateuszem, miałem się
  zaś puścić zaraz ku chałupie, ale kum powiada:
  - Wstąpcie no do mnie, Szymonie.
  Zalazłem więc do Mateusza i zabawiłem chwilkę czasu. Wyjrzał kum na świat i mówi:
  - Przenocujcie, Szymonie, bo się jakoś ściemnia, a z Małowieży macie spory kęs drogi do
  domu.
  - Ha, to i lepiej, kiedy ciemno - rzeknę - widać dobrze zelżało, pomogła wotywa - może
  jutro będzie ponówka. A mnie przecie nie dziwno tłuc się nocą do domu.
  I tak puściłem się w drogę, choć było bardzo ciemno. Śnieg zaczął lekko prószyć, potem
  padał coraz gęstszy. Myślę sobie o jutrzejszym polowaniu, a tu naraz widzę, żem jakoś
  zboczył z drogi, którą przecie od jakich czterdziestu lat wracałem do chałupy, bywało i we
  dnie, i nocami. Spojrzę, aż tu ni stąd, ni zowąd jestem w wiklinach na łące. »Tfu, do licha
  ciężkiego, co to znaczy?« - myślałem sobie w duchu. Zawracam na powrót; śnieg gęsto wali
  mi w oczy, spoglądam, a ja tu znowu jestem po drugiej stronie drogi w krzakach
  tarninowych. Widocznie kaduk mnie opętał i nosił. Ale z duszą chrześcijańską nie tak to
  łatwo; odpiąłem ja kurtkę, sięgam pod koszulę, a szkaplerz na wierzch wykładam i z dobrą
  miną znowu ku drodze zawracam. Idę, idę... ile mogę, przykładam się okiem do ziemi, do
  nieba, ciemno okrutnie, tylko płaty śniegu sypią. Zalazłem też w pole na gliniane pałygi,
  blisko wyrw i wąwozów, którymi corocznie woda z całej okolicy do lasu spływa. Przyszło mi
  więc do głowy zaśpiewać: »Kto się w opiekę«. Czy mi język od zimna zesztywniał, czy też
  zły już tak gębę zamurował, dość, żem ledwie parę ze siebie puszczał, a głosu ani rusz dobyć
  nie mogłem. Wiedziałem ci ja dobrze, gdzie jestem: »Tu stoję - myślałem sobie - tam za
  mną Małowieża, na lewo musi być droga, zaś rychtyk przede mną bór i moja chałupa«. Trafić
  jak nie mogłem, tak nie mogłem. »Może złego nie kusić - rzeknę do siebie - usiądę ot, lepiej
  w jarze i przeczekam, aż rozświta«. Począłem też szukać krzaczka jałowca, żeby mi nazbyt
  za kołnierz nie naprószyło. Ale coś się nie udawało znaleźć wygodnego schronienia. Więc
  przebyłem wąwóz i zaszedłem pod gruszę, w czystym polu stojącą. Tu usiadłem sobie w
  zaciszu przed wiatrem a śniegiem; miałem ochotę teraz zdrzemnąć się kruszynę, ale chciałem
  przedtem jeszcze rozejrzeć się po świecie. Postawiłem strzelbę pod drzewem, przyłożyłem
  rękę do oka i patrzę to na niebo, czy śnieżyca nie ustanie - to przed siebie, czy nie widać
  czego. W górze ani jednej gwiazdeczki nie ujrzeć: czarno i czarno. W polu za to zdało mi się,
  że coś świeci; patrzę pilniej, światełko się przybliża: jedno, drugie, trzecie... Zrozumiałem
  zaraz, że to wilki. »Źle ze mną w takim szczerym polu i przy tak ciemnej nocy«. Dalejże
  strzelbę na plecy i myk w górę na gruszę. Ledwiem się dostał na gałąź, spojrzę ku dołowi, a
  tu wilki spod drzewa wpatrują się we mnie jak w obraz. Gdym je przerachował, naliczyłem
  pięć. »Dobryś, pewno to wilcze wesele, a moje takie psie szczęście, żem się na nim znalazł«.
  Cichutko opatrzyłem strzelbę, przykładam się, ale nie strzelam. »A czy ja wiem - strzelać,
  nie strzelać? Jak się bestie rozeżrą, gotowe i drzewo podgryźć, a wtedy zginę«.
  Przypomniałem sobie wówczas, że mam akurat pięć nabojów, to jest tyle, ile było wilków,
  chociaż jeden tylko nabój był z kulą, loftek miałem na dwa strzały, na resztę śrut zajęczy.
  Była to dobra wróżba - dla każdego rozbójnika jeden nabój. I to mnie też - co prawda - tak
  pokrzepiło, żem zamyślał spróbować szczęścia. Trudno mi było ze strzelbą siedzieć
  niewinnie jak ptak na gruszy. Wymierzyłem dobrze w dwie świeczki najbliższego wilczura, a
  choć w ciemności, wytrzymałem tęgą chwilę. Jak nie wytnę, Panie święty - tarach!... Pod
  gruszą stał się jakiś zamęt okrutny, ale mało co widzieć mogłem, bo i ciemno, i przez gałęzie
  źle było patrzeć. Zmiarkowałem i tak przecie, żem strzału nie zmarnował; wilk się przewalił,
  a kamraci - zamiast go ratować - zaczęli szarpać i tarmosić, przy czym słyszałem straszliwe
  warczenie i charkanie. Po tym wszystkim wilki drapnęły na bok w pole; ale za chwilę
  przyskoczyły znowu do drzewa; jak gdyby się wściekły, zaczęły pień z wielkim gwałtem
  podgryzać, tak że czułem wstrząśnienia na mojej gałęzi. Pomyślałem wtedy: »Jeżeli
  zgryziecie ten twardy orzech, to wam, moje szelmy, już na mnie chyba zębów zabraknie«.
  Srożąc się podskakiwały w górę, a jeden nawet na bok uskoczył, wspiął się, czy też przy
  pomocy skoku pochwycił w paszczę gałąź, co ku dołowi opadła, począł nią trząść i szarpać,
  aż konar pękł. Miałem chęć dać mu naukę, ale z powodu gęstych gałęzi nie mogłem go wziąć
  na oko; tym trudniej zaś było strzelać do wilków tuż pod gruszą będących; szkoda mi było
  marnować naboje. Przeziębnięty, prawie skostniały, wdrapałem się, jak można było
  najwyżej. Spojrzę po niebie, chwała Bogu, znać już tu i ówdzie gwiazdeczki, przeszły widać
  główne śniegowe chmury, zaczynało się przecierać, pogoda następowała. Opatrzyłem
  strzelbę i szepcząc pacierz, wlepiłem oczy w ziemię. Teraz już mi się nie migało przed
  oczyma, śnieg bielił się wyraźnie i wyraźnie także czerniały cielska wilków. Strzelać jednak
  prosto z góry na dół nie było podobna; byłem bez oparcia żadnego i otoczony gałęziami na
  wszystkie strony. Wściekłość też wilków zmalała, bo nie słychać było już takiego zgiełku,
  jak przedtem. Dopiero jeden z nich jak zacznie wyć, a inne za nim - to cieńszym, to
  grubszym głosem. Niech Pan Jezus broni, co też to była za kapela!...
  Wypogodziło się, śnieg teraz błyszczał i okolice widziałem daleko. Było mi raźniej w
  duszy. Wziąłem na cel największego muzykanta, wypaliłem... Wilczysko jak bomba
  podskoczyło w górę, zwracając ku mnie błyszczące ślepie... Poznałem go wtedy, był to
  wilkołak... Puścił się w pole ku wąwozowi, a za nim popędziło trzech innych jak za wodzem.
  Nie miałem czasu nabić strzelby na nowo. Na placu pozostał tylko wilk zwalony na śmierć
  od pierwszego strzału".
  Biedny Szymon ciężko odchorował opowiedzianą tu przygodę. A nie było to ostatnie jego
  spotkanie z wilkołakiem. Potwór ten najniespodziewaniej przebiegał nieraz drogę w poprzek,
  kiedy strzelec nasz zwiedzał knieje; innym razem znowu ukazał mu w gąszczu osiwiałą
  paszczę, uzbrojoną w długie zębce i połyskującą parę wściekłych oczu.
  Nadnarwiański wilkołak już to łączył się z gromadą wilków, już też pojedynczo pędził
  samotne życie w kniei. W roku 1866 dobrał on sobie był małżonkę, która go obdarzyła
  jedynym potomkiem płci męskiej. Szymon dobrze wiedział o owych związkach, ale nie lubił
  o tym nawet wspominać. I chociaż zawsze zabierał młode wilczęta, zrodzone w kniei
  podległej jego rewirowi, jednak tym razem brakło mu skwapliwości i nie kusił się bynajmniej
  o zdobycz.
  Los atoli okazał się dla wilkołaków surowym i sprawił to, czego strzelec Szymon nie
  chciał dokonać z powodu swej zabobonności. Niejaki Wicek Soboń, czternastoletni pasterz
  krów i koni, zapuszczał się często w bór, mając zamiłowanie do poszukiwania gniazd ptasich.
  On to przypadkiem natrafił na młodego wilkołakowicza, który iż był jeszcze w wieku
  niemowlęcym, nie zdołał pod nieobecność rodziców założyć skutecznej opozycji i został
  zupełnie po ludzku anektowany. Przyznam się, że była to czarna niewdzięczność rodzaju
  ludzkiego, zważywszy okoliczność, iż onego czasu wilczyca przyczyniła się tak
  wspaniałomyślnie do założenia Rzymu.
  Nad Narwią wypadki miały wprost odwrotny charakter, polski Faustulus wziął wilka w
  jasyr, a później stanął przede mną proponując handelek. Za marną cenę jeniec świetnego
  rodu, urodzony w przepysznej miejscowości, zmienił pana - przepraszam -
  przywłaszczyciela. Wiedziałem dobrze, co kupuję, gdyż z łaski Szymona byłem wybornie
  poinformowany o biegu spraw w kniei. Ale stary strzelec, gdy się dowiedział o wszystkim,
  co zaszło, przepowiadał smutne wypadki; zwłaszcza też Wickowi nie wróżył on szczęścia na
  tym bożym świecie. O ile zaś mogłem wyrozumieć z różnych kiwań głową, wzruszań
  ramionami, pomrukiwań, słówek rzuconych od niechcenia, to wieszczbę Szymona można by
  było sformułować w ten sposób: " Wilkołak mści się za doznaną krzywdę, a jeśli sobie kogo
  upatrzy, zmarnuje mu życie".
  Co się tyczy Wicka, mogę z góry zapewnić, że to opowiadanie wcale nie będzie
  wyzyskane na temat ziszczenia się przepowiedni Szymona, jakkolwiek efekt mógłby mieć
  powodzenie. Bo cóż kto winien, że Wicek został później dworskim fornalem, a potem ożenił
  się z jedyną córką zagrodnika z Brzezia i z czasem został spadkobiercą chaty, sadu, stodoły,
  wozu, czterech krów, pary koni i piętnastu morgów gruntu, nie licząc w to wszystko trzody
  chlewnej, jałowizny, psa, kota i kilkunastu królików?
  W istocie, w parę dni potem wilki porwały chłopską czarną owcę, ale trudno to uważać za
  pełne świadomości uczucie zemsty. To samo mniej więcej wypada powiedzieć o zduszeniu
  pod lasem starej szkapy. Wypadki tego rodzaju miewały zawsze miejsce w Małowieży i jej
  okolicach nad Narwią, a w czasach dawniejszych drapieżność wilków - podobnie jak ludzi -
  musiała być jeszcze większa. Szymon atoli złowrogo oceniał wspomniane fakty, a mnie
  szczerze i wymownie doradzał, abym zaniechał idei wychowania wilkołakowego syna, lecz
  już raczej puścił go do lasu, gdzie - mówił - "znajdzie on swoich".

                                       KONIEC ROZDZIAŁU
13






























  III
  Wilczek mój wzrastał. Z początku był dosyć niedołężny, podobnie jak maleńkie szczenięta
  - stawiał nogi ociężale, często się przewracał, miał duży brzuch, wypukły z obu boków,
  kudełki pomięte, puchowate i miękkie. Przezwałem go Buta, co znaczy po sanskrycku istota
  żywa (od pierwiastka bhu - być, istnieć, rosnąć, żyć). Bez względu na legendarne swoje
  pochodzenie lubił namiętnie igrać z maleńkimi pieskami.
  Zdaje się, że w tych najmłodszych chwilach życia nie miał w sobie poczucia różnicy
  gatunku; wilk i szczeniaki były wtedy jakoby jeden gatunek. Podobnie i maleńcy patrycjusze
  zabawiają się z synkami fornali, ekonomów, karbowych, a jednym i drugim nie zależy
  wówczas na tym, kto kogo rodzi. Mniemam też, że i dziatwa bezbożnych czerwonoskórców
  chętnie igrałaby z malcami chrześcijańskich Europejczyków; małe jakie Francuziątko
  bawiłoby się w najlepsze z Eskimosiątkiem. Jednakże w Małowieży stara ogarzyca Śpiewka,
  matka psich szczeniąt, zwietrzyła od razu pochodzenie Buty, a widząc go ze swoim
  potomstwem strojącego figle na poły wilcze, na poły psie, obwąchała najprzód troskliwie od
  stóp do ogona, potem najeżyła sierść na grzbiecie, a nareszcie ucięła dotkliwie w pośladek.
  Krzyknął i jęknął, zaskomlił żałosnym wilczym dyszkantem mój wychowaniec; był to
  pierwszy cios, jaki otrzymał na łonie cywilizacji, co mówię - pierwszy policzek. Chwilowy
  impuls uczuciowy pobudzał mnie, abym surowo skarcił Śpiewkę, wprowadzając
  równouprawnienie między zwierzętami. Niebawem atoli przyszła mi na myśl filozofia i
  historia, pomyślałem sobie o tradycyjnej nienawiści ras, a nawet pobratymczych plemion.
  Wprawdzie w epoce wychowania przeze mnie Buty nie istniał jeszcze antysemityzm, ale
  Żydem pogardzali chrześcijanie już i wtedy. Otóż takie i tym podobne refleksje usposobiły
  mnie mniej wrogo względem ogarzycy. Pomyślałem był sobie: "Jak tu wymagać od zwierząt
  równouprawnienia, kiedy ono dla ludzi jest niedostępne. Niech mój wilk wcześnie pozna
  gorycz życia cywilizowanego, niechaj ma w historii swego żywota i tragiczne elementy".
  Skończyło się na powiedzeniu Śpiewce moralnego kazania, któremu z mojej strony
  towarzyszyła pewna poważna gestykulacja. Mniej więcej suka zrozumiała, o co chodzi,
  jednak w imię swego psiego przesądu nie chciała się nigdy i za nic w świecie zgodzić, ażeby
  Buta w jej obecności igrał w wesołym towarzystwie niemowlęcego psiego pokolenia.
  Szanowałem w granicach mojej możliwości tradycję na tym punkcie. Niechajże i psom
  wolno będzie mieć przesądy. Z drugiej strony, nie chciałem się dopuszczać oszustwa
  względem matki własnych dzieci, więc też nigdy nie pozbawiałem ich samowolnie
  macierzyńskiego wpływu na edukację. "Bo - myślałem sobie - przecież ona chyba lepiej ode
  mnie potrafi wychować swoje psięta". Ale ilekroć Śpiewka oddaliła się od potomstwa, nie
  broniłem też szczeniętom i wilczkowi robić, co im się podobało.
  Jakkolwiek Buta był młodszy wiekiem od psów, jednak zęby i w ogóle jego siły fizyczne,
  jako też inteligencja zwierzęca organizowały się u niego widocznie wcześniej aniżeli u
  kolegów i towarzyszy zabawy. Gdy się rozigrał, wpadał jakby w dziki szał i nielitościwie
  rozbijał wtedy psiaki. Kiedy już miał mniej więcej trzy miesiące, wspólne zabawy stały się
  niepodobieństwem; wówczas psy same unikały igraszek, a jeśli sobie pozwoliły czasem
  swawoli z wilkiem, to niebawem zmuszone były uchodzić skomląc i unosząc na skórze ślady
  jego zębów. Te zaś okoliczności wbijały im się w pamięć tak silnie, że w późniejszym czasie
  na widok Buty zmykały po kątach, tuląc pod siebie ogony.
  Nie lepsze uznanie zyskał sobie wilk i u innych psów, dojrzalszych w latach. I tak,
  ulubieniec mój, duży buldog duński, Jork, tolerował Butę jedynie przez wzgląd na jego
  poufałe ze mną stosunki. Inny znowu wielki biały pies węgierski, z rasy owczarskiej -
  nazwiskiem Milord - nie przeszedł nigdy około wilka bez pomrukiwania, warczenia,
  wyszczerzania zębów, rzucania piorunujących spojrzeń i tym podobnych oznak
  niezadowolenia, gniewu oraz pogardy. Niepodobieństwem też było, aby w ważnej chwili
  spożywania darów bożych psy znajdowały się razem z wilkiem; zmuszony byłem unikać tego
  przezornie. Bo gdy się psy między sobą o kość pogryzą, to zawsze tylko swój swego
  pokaleczy, a potem się pogodzą; ale na wilka byłyby się one wszystkie jednozgodnie rzuciły i
  śmierć mu przedwczesną zgotowały.
  Wycieczki w pole i do lasu odbywały się specjalnie pod moim nadzorem i kierunkiem; w
  takich razach wilk szedł przywiązany na łańcuszku, psy używały wolności. Jeżeli zaś
  chciałem dać swobodę wilkowi, musiałem psy w domu uwięzić. Trudne to jest położenie
  kierownika i wychowawcy w takim stanie rzeczy!
  Skoro już Buta liczył jakie trzy kwartały wieku, wziąłem go był jednego dnia na
  przechadzkę wraz z węgrzynem Milordem. Nałóg i wspólna dola istot coś jednak znaczą na
  tej naszej planecie. Do pewnego stopnia można się zżyć nawet z wrogiem. Na łące dałem
  wilkowi swobodę, co widząc Milord przyskoczył skwapliwie, a pomerdując poważnie swoim
  bogatym ogonem, starannie na wszystkie strony obwąchał Butę; ten ostatni parę razy jakby
  uśmiechnął się fałszywie, podnosząc do góry czarne wargi przykrywające mu zęby; po czym
  puścili się oba w zawody na harce po polu. Gonitwa trwała długo; wilk pędził za psem,
  przesadzając śmiało rowy; obaj się zziajali, obaj wywiesili języki. Jeżeli Milord wietrzył co
  na ziemi, Buta przypadał do niego i także węszył. Chociaż nie mogłem z bliska obserwować,
  jak się to wszystko odbywało, wnoszę jednak, iż przy takiej to właśnie czynności tropienia i
  wietrzenia zaszło jakieś nieporozumienie między zwierzętami owymi. Nieporozumienie było
  grube. Usłyszałem tylko z jednej strony błagalny głos wilka, wołający o pomoc, kto w Boga
  wierzy, z drugiej - gniewny, imponujący krzyk Milorda. Pędzę, ile sił starczy przynosząc dla
  miłości zgody interwencję osoby, szpicrózgi ciętej oraz łańcuszka. Ujrzałem w trawie
  powalonego wznak Butę, pies zaś łapami przyciskał go potężnie do ziemi, zadając od czasu
  do czasu szarpiące razy. Wobec walki zachowałem się bardzo groźnie i piorunującym głosem
  wrzasnąłem na cywilizowanego tryumfatora:
  - Milord, do nogi!
  Pies, usłyszawszy nieubłagany głos kodeksu prawodawczego, natychmiast zdjął silne łapy
  z piersi przeciwnika i cały zapieniony, począł się cofać. Ale zaledwie popuścił ofiarę, gdy ta
  porwała się wściekle, a dopadłszy kudłatego karku wroga, zatopiła w nim wściekłe zęby. Z
  kolei pies upadł na ziemię wskutek natarczywej napaści, a zupełnego ze swej strony
  nieprzygotowania. Nie było się co namyślać; wprowadziłem w ruch bat, ten czynnik pokoju, i
  zadałem wilkowi kilka razów dotkliwych, lecz wnet się przekonałem, że są na świecie skóry
  wytrzymałe, na których kije się łamią. Zbliżam się tedy, chwytam Butę obiema rękami za
  uszy i na bok odciągam. Zaledwie rozjąłem dwóch zapaśników i, chcąc rozjuszonego wilka
  przykuć na łańcuchu, popuściłem jedną ręką, gdy oto Buta zajadle sięgnął paszczą do mego
  ramienia i zadał mi dotkliwą ranę. Prawdopodobnie był to odwet za ciosy wymierzone
  szpicrózgą. Moich usiłowań w interesie zgody wilk nie pojął tak, jak pies i potraktował mnie
  niby wroga, przy czym uporczywie oponował przeciw zakuciu swojej szyi w łańcuch. Milord
  ciekawie, ale i niecierpliwie przyglądał się całej operacji poskramiania wilka; zdawał się on
  oczekiwać skinienia mego, aby po żandarmsku wziąć za kołnierz dzikiego towarzysza.
  Sądziłem, iż nie wypada szczuć poczciwym psem także poczciwego, choć zuchwałego wilka.
  Sądziłem, że każde zwierzę, mające za szeląg rozumu, musi ostatecznie zrozumieć taką
  szczerą politykę i odpłacić za nią tą miarą przywiązania, na jaką zwierzę dane w danych
  warunkach zdobyć się jest zdolne. Zupełnie innego zdania trzymał się strzelec Szymon, który
  nie tylko, że był zwolennikiem absoluti dominii1, ale doradzał mi nawet dopuszczenie się
  haniebnego czynu:
  - Niech pan tę bestię wypuści w pole i zaszczuje psami, nim dorośnie, bo z tego nigdy nie
  będzie pociechy.
  - Mój Szymonie - mówiłem mu - cóż wilk temu winien, że się wilkiem urodził i nie na
  naszą pociechę?
  Myśliwy wstrząsał ramionami, kiwał głową, przy czym uśmiechał się dosyć zarozumiale
  oraz lekceważąco.
  Nie tylko psy i Szymon uczuwali wstręt do Buty. Nie lubili go także wszyscy służący we
  dworze i wszyscy chłopi w całej wsi. Kiedym przechodził w towarzystwie wilka, słyszałem
  mniej lub więcej głośno wypowiadane zdania:
  - Widzicie go, jaka to psia wiara teraz spokojna! A do lasu, ha! Czułem za mojego wilka
  upokorzenie, wstydziłem się także za ludzi, znosiłem cierpliwie te i inne jeszcze obelgi. Ale
  cóż robić? Nie można przeinaczyć wilka, psów, ludzi i wszystkich stworzeń. One się same
  przemieniają w ciągu czasu.
  Największą nieprzyjaciółką Buty była kobieta, stara panna nazwiskiem Trukawska,
  ochmistrzyni dworskiego drobiu, oraz jej pomocniczka, rodzaj kurnikowego sekretarza,
  dziewka Jagna. Pokazuje się, że wszelka na wpół cywilizacja jest jeszcze równie dzika, co i
  stanowcze barbarzyństwo. Tym się chyba tłumaczą nieokiełznane fanatyzmy, kłamstwo,
  pycha, zarozumiałość małych ludzi w wieku naszym, tak chełpliwym z dzieł swoich. Cnota
  ludzka widocznie musi przejść przez te przywary, zanim się istotną cnotą stanie. Nie można
  tego odnieść do jednostek, ale do dziejów całych pokoleń. Przy czym godne jest uwagi, iż
  wspomniane przymioty nie tylko od woli człowieka nie zależą, ale go unieszczęśliwiają
  podobnie jak głupota. Jednostka przewrotna jest przez całe życie prześladowana i chłostana,
  często przez ludzi gorszych nawet od siebie. Nasz wilk, potomek rodu wilkołaków nad
  Narwią, nie był ani kłamcą, ani zarozumialcem, ani fanatykiem, a był jednak popychany i
  poniewierany przez wszystkich. Dlaczego? Trudno jest rozwiązywać doraźnie tak ważną
  kwestię. Ale zdaje się, że ludzie w wilku prześladują i nienawidzą własną przewrotność.
  Zresztą nienawiść taka może pochodzić i stąd, że w prastarej religii człowieka wilk był także
  ubóstwiany, a każdy przesąd podminowany ściąga pioruny nienawiści w następstwie.
  Buta, jak każde inne żywe stworzenie, urodził się pod pogodnym okiem słońca. Znam
  jego ojczyznę nad piękną rzeką i wśród pysznych krajobrazów. Mimo to wszystko, sądzone
  mu było na ziemi przekleństwo, jako szkodliwemu!... Nie wymienię tu stworzeń
  najszkodliwszych, bo przekleństwo może od nich zależeć.
  Pani Trukawska w poufnych rozmowach z Jagną oczerniała Butę w sposób nielitościwy.
  Jagna dolewała oliwy do tego zarzewia. Widziałem konspirację nie tylko przeciw wilkowi,
  ale i przeciw mojej osobie, zajmującej w społeczeństwie już i tak dosyć lekceważone
  stanowisko prywatnego nauczyciela domowego. Razem więc z wilkiem znosiliśmy
  prześladowanie od ludu. Nie w moim, ale w Buty interesie chciałem raz tłumaczyć pani
  Trukawskiej zasady demokratycznej etyki, atoli niewiasta owa ofuknęła mnie, że "chłop
  między ludźmi znaczy tyle, ile wilk między zwierzętami; smaruj jednego i drugiego miodem,
  nic nie pomoże: chłop - chłopem, wilk - wilkiem".
  "Trzeba się mieć na baczności!" - pomyślałem oczekując spokojnie biegu wypadków i
  starając się o utrzymanie harmonii z wilkiem, psami oraz ludźmi; wszyscy mieli własne
  przesądy, na których opierali uczucie osobistej godności.
  Właśnie wskutek swoich przesądów Buta szybko posuwał wypadki do krańcowości. Z
  wiekiem rozwielmożniały się w nim wszystkie jego wilcze cnoty oraz przywary, a jedne i
  drugie Trukawska, jako też Jagna - łaskawie zapisywały na karb grzechów śmiertelnych, jak
  1 absoluti dominii - tu: władzy absolutnej panującego.
  gdyby wilk był człowiekiem i miał obowiązek znać dekalog oraz uczyć się na pamięć
  "Małego katechizmu" ks. Putiatyckiego. Aż nareszcie nadszedł dzień pamiętny, w którym
  stronnictwo, spiskujące przeciw wilkowi, stanęło na stopie wojennej. Rzecz tak się miała:
  Buta przez cały dzień wylegiwał się w ciemnym klombie na dziedzińcu. Tam zatopiony
  on był w jakimś dumaniu, którego naturę - o ile się dało - poznałem. Do klombu
  przychodziły gwary ze świata stanowiącego otoczenie. Słychać tu było rżenie koni,
  szczekanie psów, rozmowy ludzi, gęganie gęsi, gdakanie kur, nawoływanie się indyk, perlic,
  pawi, kaczek, kwik prosiąt itd. Buta słuchał tego wszystkiego z jak największą uwagą i
  kombinował sobie stąd może obraz zewnętrznego świata oraz przemyśliwał nad zajęciem w
  tym świecie pozycji odpowiedniej dla siebie i swoich wymagań. Niekiedy zdrzemnął się, ale
  gdy mu na nosie usiadła mucha lub komar, przerywał sen i obserwował dalej, nastawiając
  bacznie uszy, a w ślad za spostrzeżeniami uszu posyłając na wszystkie strony i wzrok bystry.
  Karmiłem go dość obficie i głównie raz na dzień po obiedzie; wtedy to pożerał parę
  talerzy mięsa oraz kości, resztek pozostających z obiadu. Na zawołanie: "Buta!" zrywał się i
  pędził co tchu z klombu na ganek, wiedząc dobrze, iż się go wzywa po odebranie racji.
  Żarłoczność wilka była duża; połykał nieraz całe kości, więc też niejednokrotnie musiałem
  robić operację, wyjmując mu za pomocą nożyczek kość utkwioną w gardle. Przypuszczam,
  że w stanie dzikim wypadki tego rodzaju przytrafiają się wilkom mniej często.
  Cokolwiek bym mógł powiedzieć na rzecz mojej dbałości i w ogóle pedagogicznych
  zabiegów gwoli uprzyjemnienia wilkowi połykania różnych gorzkich owoców cywilizacji,
  muszę jednakże przyznać, iż zapewne niezupełnie dobrze zbadałem jego szeroki apetyt oraz
  dobrze uregulowaną funkcję trawienia. Albowiem wspomniane powyżej samotne
  rozmyślania wilka w klombie i rozważania gwarów świata zewnętrznego doprowadziły go
  były do nadzwyczajnie radykalnego przedsiębiorstwa. Tuż za klombem, ku polu, znajdowała
  się bardzo piękna łączka, porosła bujną trawą i skropiona strumieniem. Jak zauważyłem,
  Buta w tę stronę najczęściej posyłał swoje słuchy, a za słuchem zwracał też pełne dziwnej
  pożądliwości oczy. Zdaje się, że i delikatny zmysł wilczego węchu odgrywał niejaką rolę w
  tych zwiadach a rozmyślaniach. Gwar z łączki zaledwie dający się słyszeć dla mnie,
  człowieka, wśród największej ciszy, dla Buty był już jakimś upajającym koncertem, którym
  on się lubował po całych dniach; aż wreszcie wytworzone na drodze tego zachwytu uczucia i
  skojarzone z nimi wyobrażenia popchnęły go na drogę czynu. Na strumieniu na łączce
  codziennie pluskały się i prowadziły poufale spokojną pogwarkę kaczki dworskie, istne oko
  w głowie panny Trukawskiej i jej powiernicy Jagny. Owo, zachowywanie się kaczek,
  pływających po strumyku, nie uszło uwagi Buty, jakkolwiek terytorium jego znajdowało się
  w odległości jakich trzystu kroków od łączki. Gdy się już dobrze nasłuchał kaczych rozmów,
  które może i rozumiał, zdecydował się na czyn. Pewnego więc dnia przed samym wieczorem
  zeszedł z klombu na łączkę i położył się cichutko przy samej ścieżce, którą kaczki wydeptały
  i po której codziennie rano z kurnika szły do strumienia, a w wieczór tędy również do
  kurnika powracały. Zarówno panna Trukawska, jak i Jagna potrzebowały tylko z daleka
  zawołać: "Taś, taś, taś!" a kaczki zaraz, jak która mogła, gramoliły się z wody na brzeg i
  dalejże pędzić, co im kaczych sił starczyło. Posiadały więc i kaczki pewną ilość zdolności,
  którą ludzie zowią wnioskowaniem. Cóż dopiero mówić o wilku, zwierzęciu wyższego
  rzędu?
  Buta już w klombie skombinował sobie, że kaczki muszą wracać do domu wieczorem i że
  będą przechodziły po ścieżce; według tego ułożył plan kampanii i we właściwej porze zaczaił
  się przy kaczym gościńcu. A było tam ptactwa przeszło sto sztuk; szły sznurkiem
  przechylając się na krótkich nóżkach, to na prawo, to na lewo, a paplając jakby salonowe
  towarzystwo w Warszawie po francusku. Dzikie kaczki zwietrzyłyby wroga swej krwi w
  zasadzce, ale inteligencja kaczek domowych zmarniała; pozostało jej tyle tylko, ile potrzeba,
  aby się utuczyć na pieczeń dla człowieka. Straciły one węch, słuch, a po części i wzrok:
  zmysły ich się stępiły. Przecież za nie panna Trukawska i Jagna patrzyły, słuchały, wietrzyły
  i myślały. Buta z zadowoleniem przyglądał się sunącemu po ścieżce kordonowi; może on i
  liczył sztuki, a najprędzej upatrywał najpulchniejszej. Zresztą przydługi namysł mógł mieć
  miejsce z tego powodu, że wilk po raz pierwszy miał się dopuścić rozboju na własną rękę.
  Każdy się namyśla w takich razach. Więc też Buta porwał dopiero jedną z ostatnich kaczek,
  wyskoczywszy nagle z ukrycia, po czym szybko oddalił się z cennym łupem w gęstą trawę i
  tam go spożył.
  Przelękły się kaczki okrutnie; ostatnie z nich wydały krzyk trwogi, który rozszedł się
  natychmiast po całym szeregu. Co która miała w sobie tchu, rwała do kurnika. A kiedy
  wpadły przed kurnik, nie uspokoiły się bynajmniej, ale sprawiły wśród rozmaitego drobiu
  rwetes nie lada. Wystraszyły niezmiernie sangwiniczne kury i perlice, nawet flegmatyczne
  indyczki powyciągały swe szyje, spoglądając dokoła pełnymi niepokoju oczyma. Najwięcej
  zaś temu popłochowi nadał paw długopióry, który porwawszy się w górę, frunął na dach
  kurnika i tam zawołał: "Ewuś, ewuś!"
  Zajście tego rodzaju uważnym okiem oceniła Jagna.
  - Coś się takiego stało - mówiła. - Wlałam oto kaczkom do koryta naci buraczanej ze
  serwatką, a te psienogi jeść nie chcą, ale, jakby się wściekły, uciekają do kurnika.
  Panna Trukawska, jako osoba rządząca się raczej głębokim, czystym myśleniem niż
  powierzchownymi spostrzeżeniami, bodaj czy nie zgromiła nawet Jagny za jej
  przypuszczenia.
  - A cóż by się znowu stać mogło? Czy mnie to tu nie ma przy drobiu, czy co? Kaczki jak
  kaczki, głupie stworzenia i koniec. Leci to a samo nie wie, dokąd.
  Taka mądra perswazja i wykład rzeczywistego stanu rzeczy wystarczyły Jagnie
  najzupełniej, przekonały ją i uspokoiły do szczętu. Bo w samej rzeczy, cóż by się kaczkom
  mogło stać złego w dzień, kiedy Trukawska oraz Jagna czuwają pod kurnikiem? Co innego w
  nocy, kiedy oba te duchy opiekuńcze zasypiają, wtedy tchórze, kuny, lisy, szczury, a także
  niektórzy chłopi, słowem - różni złodzieje mogą drób niepokoić, a nawet przywłaszczać
  sobie. Toteż w myśl powyższej argumentacji obrachunek drobiu w małowieskim kurniku
  odbywał się zawsze o piątej godzinie rano latem, a o ósmej zimą. W kurnikach ościennych
  dworów powszechnie przyjęta była metodą wieczornego rachowania, czemu Trukawska nie
  omieszkała bardzo surowo przyganiać.
  Nazajutrz więc rano przy obrachunku drobiu okazał się brak jednej kaczki. Liczyła panna
  Trukawska, liczyła Jagna i znowu panna Trukawska, i znowu Jagna; kaczki jak nie ma, tak
  nie ma. O fakcie takiej doniosłości toczyły się przez cały dzień rozmowy w kuchni.
  Przypominano tu sobie różne dni w roku, kiedy zginęła kura czarna, kiedy - jarzębata, kiedy
  przepadła gęś, a kiedy gąsior, indyk itd. Przy tej sposobności wyliczano także rozmaitych
  domniemanych i rzeczywistych złodziei zarówno ze świata ludzi, jak i państwa zwierząt. W
  obecnej chwili najwięcej podejrzeń padało na Bartka; pastucha świń, a to nie z powodu, żeby
  go kiedy schwytano na gorącym uczynku, ale ponieważ chłopak ów był zupełnie głupi i
  niczemu nigdy nie zaprzeczał. Fukała na niego panna Trukawska, lżyła go Jagna, kucharz,
  lokaje, pomywaczka - wszyscy, kto chciał. On zaś cierpliwie i obojętnie znosił wszelkie
  zarzuty, wyrzuty, obelgi i obwinienia, a nawet niekiedy uśmiechał się dobrotliwie. Panna
  Trukawska, bezpośrednia zwierzchniczka Bartka, twierdziła dosyć stanowczo, że chłopak ten
  jest tylko "z głupia frant, ale szelma wie, jak trawa rośnie". Rzeczywiście pasterz świń był
  roztropnym chłopcem i w zawodzie swoim niepospolicie biegłym. Do pewnego stopnia
  przypominał on Eumajosa, świniarza sławionego przez Homera. Jako człowiek fachowy, z
  gorliwością poświęcał się obowiązkom powołania, dosyć trudnego ze względu na świnie, i na
  tym punkcie nikt mu imponować nie zdołał. Wiedział on dobrze, które zwierzę z trzody jest
  uparte, a które złośliwe, szkodne itd. Jako człowiek uczuwał też dla jednych osobników
  predylekcję, do innych był źle uprzedzony. Zdarzało się nieraz, że któraś nierogata sztuka ni
  stąd, ni zowąd wyrywała się z gromady i jak szalona puszczała się w cwał ku cudzemu zbożu
  lub kartoflom; wtedy Bartek pędził jak wiatr za świnią, gonił, gonił, aż wreszcie zwierzę z sił
  opadło i pozwoliło już sobą powodować. Ponieważ atoli chłopaczyna nigdy się nikomu nie
  odcinał, a mimo to dawał często dowody znacznego sprytu, więc i kucharz, pan
  Drożdżewicz, trzymał z panną Trukawską, mówiąc, że Bartck jest "z cicha pęk". Od tak
  gruntownych podejrzeń do posądku o złodziejstwo na kuchni dworu małowieskiego było
  niedaleko. Więc też panna Trukawska, chcąc poniekąd i z siebie zrzucić odpowiedzialność za
  utratę kaczki, wsiadła z krzykiem na Bartka:
  - Słuchaj no, ty mądralo - wołała - kaczka dworska zginęła. Wiesz ty, chamie, czym to
  pachnie?
  - A bo co? - bąknął Bartek uśmiechając się naiwnie.
  - Widzicie go, uśmiecha się jeszcze; ukradł kaczkę, pewno w polu upiekł i pożarł. Jaki mi
  piesek bonoński. Cóż to ja dla ciebie będę pański drób chowała?... Ty, ty huncwocie jeden!...
  Poczekaj, powiem ja to panu ekonomowi.
  Bartek podrapał się tylko w głowę. Aż tu dopiero jak na niego nie wsiądzie Jagna, za
  Jagną pomywaczka, dziewka od krów, kucharka, co dla czeladzi strawę warzy, jej
  pomocnica, cały kuchenny fraucymer.
  - A ty taki, ty owaki! Ty maszkaro!... wołano zewsząd.
  Bartek ledwie zdołał usta otworzyć, zakrztusił się, chciał powiedzieć: "Bójcie się Boga,
  niesprawiedliwe kobiety!", kiedy mu zagrożono ożogiem, pogrzebaczem, warząchwią,
  polanem drzewa i różnymi narzędziami kuchennymi. Wymknął się więc i poszedł rozmyślać
  nad swym losem do obory. Ale i tam już rozniosła się wieść o jego niegodziwym uczynku, a
  skotak, wolarze - każdy, kto koło niego przechodził, to splunął, to wyrzucił jakieś
  przekleństwo lub obelgę.
  Na drugi dzień zginęła znowu jedna kaczka. Tym razem oburzona wielce panna
  Trukawska zaniosła już skargę do ekonoma. Ten zaś wezwał przed siebie zalękłego Bratka
  Chłopak na widok strasznego majestatu władzy stracił najzupełniej przytomność i trząsł się
  jak osika, kiedy ekonom groźnie do niego przemawiał:
  - Cóż to ty sobie myślisz, łajdaku? Jeszcze tego brakowało, żebyś szarpał pański majątek?
  Ja ciebie tu zaraz nauczę!... - Przy czym ujął chłopca za ucho, tak że ten jęknął z cicha:
  - Boli!
  Ekonom ciągnął dalej:
  - Od jutra nie masz służby we dworze! Ruszaj precz, gałganie! Biedny Bartek nie czuł
  wcale swojej niewinności, owszem, zdawało mu się, że jest winnym. A gdzieżby on się śmiał
  tłumaczyć wobec tak wysokiej instancji?
  Chłopiec istotnie wyglądał jak gałgan. Nogi miał czerwone, pokaleczone od kamieni,
  podrapane od rżyska, pokłute od cierniaków, pełne blizn, rysów, nawet krwi świeżo
  przyschłej. Głowy jego nie tknął nigdy grzebień, spod włosów rzadkich widać było strupy;
  mydło też, nie postało na rękach, karku i twarzy opalonej jak węgiel. Chociaż liczył blisko
  osiemnaście lat życia, wyglądał jednak na dwunastoletniego dzieciaka; był niezmiernie wątły.
  Nosił na sobie kawałek kitli, której brakowało jednej poły, a spod której dołem ukazywały się
  źle przyodziane i chude uda, górą zaś pod dziurawą jak przetak koszulą widniały opieczone
  przez słońce piersi. Głowę ubierał w kapelusz pozbawiony barwy oraz formy, z dziurą w
  środku i obszarpany dokoła. Największą wagę przywiązywał do kozika, to jest nożyka
  składanego, z żółtym drewnianym trzonkiem, a zawieszonego na rzemyku u pasa. Bartek
  miał starą matkę komornicę, która regularnie zabierała całą jego pensję, nie troszcząc się o
  przyodziewek syna. Wypędzony z dworu, wzgardzony, przybył na łono rodziny; ale tu też o
  mało że nie odebrał basarunku.
  - Wychowałam takiego drąga - wołała trzęsąc się ze złości komornica - i nigdzie,
  nicponiu, miejsca zagrzać nie możesz! Tymczasem Buta znowu spożył kaczkę trzecią,
  czwartą i byłby zapewne ciągnął dalej korzyści z tego samego źródła; ale Jagna poczęła teraz
  na serio myśleć nad całością i bezpieczeństwem stada kaczek. Puściła się ona w łąkę i tutaj
  poznajdowała rozrzucone pierze nieboszczyków; ponieważ zaś wilk wydeptał sobie był
  własną ścieżkę do swego legowiska, przeto bez wielkiego natężenia władz myślenia, na
  zasadzie powyższych przesłanek, łatwo już dał się wyprowadzić wniosek ostateczny. Jagna
  pozbierała starannie różne pierze, poznane przez nią jako należące do rozmaitych,
  nienaturalną śmiercią zgasłych kaczorów oraz kaczek i dzierżąc te dokumenty w ręku, stanęła
  na progu kuchni.
  - Widzita - mówiła - posądziliśta to świniarza, to fornali, a to ta psia jucha wilk narobił
  tyle szkody i posądku.
  - Ano - zawołała kucharka - czy to ja nie mówiłam, że wilk jeno kiedy szkody narobi i
  koniec.
  Niebawem ciekawa publika otoczyła Jagnę. Przyzwano do kuchni w sposób gwałtownie
  nagły pannę Trukawską, która właśnie w swoim pokoiku stawiała kabałę i wypadał jej
  zawsze jako szkodnik walet pikowy, z tego zaś wnosiła ona prawie na pewno, że w braku
  Bartka winowajcą musi być fornal Sobek, człowiek bardzo hardy jak na fornala i chłopa.
  Sprawa kradzieży kaczek miała tego dnia na nowo wytoczona - i to u władzy wyższej niż
  ekonom, bo u pana rządcy; nie dziw przeto, że Trukawska za pomocą kabały starała się
  zbadać stan rzeczy i czerpnąć pewne, niezbite poszlaki przeciw obwinionemu. Już była na
  dobrej drodze, kiedy nagle wezwano ją do kuchni. Wbiegła, dzwoniąc z daleka pękiem
  kluczy, wysłuchała sprawozdań ,Jagny, przyjrzała się uważnie zebranemu pierzu i rzekła
  tonem niewiasty, mającej za godło życia: "niczemu się nie dziwić".
  - Moi państwo, dałabym była głowę, że ten podły wilk stanie się przyczyną wielkiego
  nieszczęścia w domu. - A w myśli dodała: "Nie na próżno w kabale stał walet pikowy".
  - Chwalić Boga jeszcze - zagaił poważnie kucharz - że się na tym skończyło; cztery
  kaczki niewielka parada.
  - Szczęście, że psia noga nie udusił karmnego wieprzka - rzekła kucharka.
  - Albo i krowy - przemówiła dziewka od krów.
  - Oho! Taki słowik to lubi dusić i kobyłki - skonstatował dowcipnie lokaj Szymon.
  - O la Boga żywego! - krzyknęła Jagna, przerażona tym strasznym obrazem poduszonych
  w imaginacji tylu pożytecznych zwierząt.
  - I co tu teraz robić z tym fantem? - odezwała się widocznie zakłopotana Trukawska.
  - Jak to, co robić? - rzecze pan Drożdżewicz z determinacją, męża stanu. - Trzeba całą
  sprawę przedstawić dziedzicowi, bo to nie żarty, wilk w domu. Żeby to jeszcze zwyczajny
  wilk!... - dodał po namyśle i z miną tajemniczą. - My tu wszyscy ludzie życia nie jesteśmy
  pewni... - Mówiąc to wdział na głowę białą szlafmycę, zrobił gest kręcąc głową, a rękami
  wykładając jakoby na wierzch groźne położenie. Jęknęły wszystkie kobiety głosem
  przerażenia i lękliwie spojrzały ku drzwiom otwartym od podwórza. A kucharz dodał
  jeszcze: - Nawet psy nie trzymają z takim stworzeniem!... Wiem ja o tym dużo, wie też
  dosyć Szymon strzelec. - I z tymi słowy stuknął od niechcenia w stół dużym nożem
  kucharskim. Poważny głos i gestykulacja sprawiły ogromny efekt.
  - O mój Jezusiczku najmilejszy! - szepnie ostatecznie sterroryzowana i prawie płacząca
  ze strachu, najnaiwniejsza w całym zgromadzeniu Jagna. - A niechże panienka co rychło
  poleci do dziedzica i wytłumaczy, co tu pan Drożdżewicz gadają.
  Panienką nazywały dziewki pannę Trukawską, która, choć liczyła już pięć krzyżyków,
  bardzo jednak lubiła odbierać ten pieszczotliwy przydomek od swoich podwładnych.
  Nawiasem mówiąc, fornal Sobek nie miał względów i z tego także powodu, że przemawiał,
  po prostu "jejmość".
  Wieść o zbrodni Buty rozeszła się lotem błyskawicy po małowieskim dworze, a z nią
  razem krążyła także nieobjaśniona, tajemnicza zagadka o jego pochodzeniu i naturze. Na
  piętrze rozmawiały o tym panny służące z boną, w czym znać było wyraźnie palec
  Trukawskiej i magnetyczny wpływ Drożdżewicza. Na dole w kredensie lokaje i pokojowi
  chłopcy trwożliwie, a jednak nienawistnie spoglądali ku klombowi, będącemu schronieniem
  Buty. Nawet guwernantka, Francuzka, osoba wyższa nad przesądy, starała się dnia tego
  unikać ze mną rozmowy jako z człowiekiem mającym jakieś stosunki mocno
  skompromitowane w narodzie. Ja sam nie wiedziałem jeszcze o niczym. Dopiero po
  południu, chłodem, wziąwszy wilka na łańcuch, szedłem na przechadzkę i widziałem, że
  służba dworska wyległa do drzwi, do okien; poporzucała robotę, gapiąc się na nas, jakby to
  było osobliwe widowisko. Gdym przechodził przez wieś, dzieci uciekały z drogi, porzucając
  zabawę, a baby przyglądały się z okien. Uderzyło mię to wszystko, bo przecież mieszkańcy
  Małowieży już się byli oswoili z widokiem Buty. Wilk zachowywał się karnie, głos mój
  wywierał już na niego wpływ większy. Gdym dnia owego wracał z przechadzki, spotkałem
  za wsią na drodze Szymona, który od dworu zdążał ku lasowi. Przywitał mnie grzecznie, ale
  widocznie miał zamiar uniknąć rozmowy, ledwie go zatrzymałem mówiąc:
  - Cóż to, Szymonie, chcecie już, widzę, zapomnieć o naszych przyjacielskich stosunkach?
  - Ej, nie... - odpowie strzelec. - Ale - dodał szepcąc mi na ucho - niech mię pan posłucha
  i tego łajdaka zastrzeli albo zwiąże i w stawie utopi, bo będzie z tego nieszczęście we wsi.
  - Co też mówicie, Szymonie!...
  - Ja to panu powiadam! - twierdził ze stanowczością Szymon. -Cóż to, mało już lamentu
  we dworze narobili? A co będzie dalej? Niech ręka boska broni!
  -A cóż on takiego zrobił? Nic nie wiem.
  -Ba, ludzie panu nie powiedzieli jeszcze? A to tam piekło we dworze kaczek huk
  naginęło, Bartek pastuch już przez niego ze służby wyleciał. Co się jeszcze stać może, Bóg
  raczy wiedzieć - rzekł strzelec wzdychając.
  Jakby na nieszczęście Buta przy tych słowach Szymona wyszczerzył zęby i warknął na
  starego. Ja sobie to tłumaczyłem, iż przyczyną warknięcia była szczególnie uderzająca postać
  myśliwego, jego osobliwe ubranie, jako też ciągłe zbliżanie się do mego ucha i
  poszeptywanie. Nosił bowiem Szymon na sobie w lecie i w zimie lisią czapkę olbrzymich
  rozmiarów, w której zatknięte były krzywe jak sierpy piórka cietrzewi, jarząbków, srok,
  kruków itd. Miał na sobie krótką kurtkę barwy niegdyś ciemnozielonej, ale wypłowiałej
  przez wpływ promieni słonecznych oraz deszczów tak, że przybrała odcienie różnych stopni
  żółtości, zieloności, brunatności, przy czym zrudziała i poszarzała. Przy tej kurcie był
  niegdyś kołnierz futrzany zajęczy, lecz sierść z niego zupełnie zniknęła, a skóra goła
  pomarszczyła się tworząc około głowy krezę bardzo sztywną. Miejsce guzików zastępowało
  tu skórzane sznurowadło. Dolna część toalety Szymona zaledwie że zasługiwała na nazwę
  ubrania. Były to jakieś resztki rąjtuzów, kryjących się w cholewach butów, z których każdy
  odznaczał się inną miarą wysokości; bo gdy jedna cholewa sięgała za kolano, druga opadała
  na łydki, tworząc niby fantastyczny kosz na nogę. Widać ciągłe tułanie się strzelca po
  wodach oraz bagnach sprawiło, iż buty jego robiły wrażenie obuwia z głazu twardego;
  przypominały one miejscami z barwy już to maść konia kasztanowatego, już stary parkan
  drewniany lub zaśniedziały samowar. To obuwie było w najrozmaitszych miejscach
  pozszywane i pościągane szpagatem. Niegdyś byłe obcasy nadały napiętkom kierunek zbyt
  odległy od pionowego, a tak zwane nosy zadzierały się w górę. Z końców owych nosów oraz
  spod podeszew wyglądały źdźbła połamanej słomy, czyli wiechcie, stanowiące dla nogi
  tarczę przeciw wilgoci, upałom i mrozom. Na jednym ramieniu zawieszał Szymon torbę
  borsuczą, obarczoną mnóstwem sznurków i sznureczków, służących do przyczepiania ubitej
  zwierzyny; wisiały też przy torbie różne grubsze i cieńsze druty, służące jako przetyczki i
  zatyczki w celach mniej wiadomych ludziom nie obeznanym z fachem łowieckim. Na drugim
  ramieniu głośny ten na całą okolicę myśliwy zaszczytnie dźwigał strzelbę, a raczej słabą
  podobiznę strzelby. Stanowiła ją gruba rura żelazna, osadzona w kawałku drzewa dębowego,
  nie ociosanego nawet należycie, a przytwierdzonego do lufy w różnych miejscach kawałkami
  skóry lub grubymi sznurkami, które się na końcach strzępiły we frędzle i kutasy. Do tego
  kostiumu, godnego jakiego rozbójnika z wieków średnich, dodajmy postać niską, krępą, o
  szerokich barach, krótkiej a grubej szyi, na której osiadła wielka głowa z twarzą barwy na
  przemian czerwonej, pomarańczowej lub fioletowej. Pod małym płaskim nosem naszego
  bohatera sterczał jeden wąs, a raczej kosmyk siwych i rudych włosów, podobny do zajęczego
  ogona, który nie spadał na wargi wypłowiałej burakowej barwy, ale zakrzywiał się do góry
  hakowato i jakby z nozdrzy wyrastał. Spod lisiej czapy wyglądała para małych, burych
  oczek, które nadzwyczajnie żywo poruszały się na wszystkie strony. Nie tylko pies, wilk lub
  inny zwierz, ale człowiek musiał wydać jakiś głos zdziwienia czy przestrachu, widząc przed
  sobą po raz pierwszy tę postać na poły śmieszną, a na poły straszną. Nic więc dziwnego, że
  Buta warknął dosyć złośliwie, nie wiedząc, z kim ma do czynienia. Zwłaszcza też, że i woń
  tytoniu, gorzałki oraz prochu strzelniczego, którymi Szymon był cały przeniknięty, musiała
  mocno drażnić delikatne węchowe błony wilka. Strzelec źle przyjął warczenie Buty, spojrzał
  na niego wzrokiem pełnym zarówno podejrzliwości, jak wzgardy oraz nienawiści, skłonił mi
  się dosyć obojętnie i poszedł do domu.
  Teraz dopiero, będąc poinformowanym przez Szymona, z rozmaitych źródeł zebrałem
  troskliwie wszelkie wiadomości dotyczące postępowania wilka i poznałem nagą prawdę. Co
  prawda, przekonałem się, że wilk oswojony jest szkodnikiem, ale że szkody, których się
  dotąd dopuścił, nie były proporcjonalne do nienawiści:, jaką przeciw sobie obudził.
  Czy podobna jest w tym stanie rzeczy oswoić dzikie zwierzę? A jeżeli wilkiem będzie tu
  nowa jakaś idea, czy los jej nie będzie zupełnie podobny? Czy psy i wilki nie są to plemiona
  pobratymcze, a ludzie czy nie przedstawiają się jako interesy stronnictw, koteryj osób, jako
  przesądy i fanatyzmy itd.? Czy wilkami wreszcie nie są rozmaite dzikie ludy, które niby to
  ciągnie się gwoli ich szczęścia na łono cywilizacji, a tymczasem giną one nieuchronnie
  zarówno wskutek przesądów cywilizowanych swoich bliźnich, jak i własnych gatunkowych
  przymiotów nabytych w ciągu wieków? Co się tyczy idei wilkołaka, nie jest że to prastary
  mit, stanowiący tradycję przekleństwa rzuconego na cały gatunek istot, których losem
  ostatecznym musi być zagłada? Wszakże jedne i te same istoty pielęgnują zgodę i braterstwo,
  nie zaniedbując jednocześnie nienawiści, obłudy i złości. Któż zdoła zresztą zaprzeczyć, iż
  wszystko, co przechodzi przez alembik ludzkiego umysłu lub uczucia, jest nieprawdą?
  Człowiek bowiem ma tylko mały i jedynie swój własny świat, nie przeznaczony bynajmniej
  na siedlisko prawdy. Ta ostatnia znajduje się poza nami w realnych stosunkach bytu. W
  zwierciadle zaś naszej duszy odbija się świat egoistyczny, ludzki. Nie jest to świat istotny.
  Dopiero prawdą jest pojęcie takiego stosunku człowieka do świata. Nie w poczuciu dumy
  czerpie istota ludzka najwyższe duchowe siły, ale w cichym i skromnym poczuciu swej
  małości.
  Najmniejszą rzecz zrobić dobrze - jest trudno. Aby iść naprzód, trzeba być oględnym,
  jeżeli krok nie ma być zmarnowany. Na tym punkcie rodzi się oportunizm, którego musiałem
  się chwycić, aby nie zgubić wilka, nie drażnić jego stosunków z psami; nie narazić go na
  śmierć z ręki pierwszego lepszego dworusa, a przy tym utrzymać własny dobry stosunek z
  psami, ludźmi i wilkiem. Czyż mogłem mieć widoki powodzenia idąc na przebój? Wszakże
  psy mogły stracić do mnie przywiązanie, a ludzie już zaczęli mnie lekceważyć. Tylko Buta
  był w porządku; stał on się oswojonym zwierzęciem, o ile wilk nim stać się może. Gdy
  jednak zewsząd brzmiały głosy: "Zabij, otruj, utop, rozstrzelaj", musiałem coś zrobić dla
  przesądów mego społeczeństwa, aby w nim wyżyć. Przeprowadziłem więc Butę do drugiego
  klombu na dziedzińcu, położonego z dala od łączki, a przylegającego do stodół. Myślałem
  sobie: "Nie trzeba ani wilkowi, ani ludziom dawać sposobności, aby byli źli". Wilkowi więc
  stworzyłem świat cichy, wśród którego nie było pola dla łakomstwa i drapieżności. Dla ludzi
  zrobiłem tyle, że wilka przywiązałem na łańcuszku do pnia drzewa. Takie zastosowanie się
  moje wywarło dobry wpływ na publiczność. Jeżeli ludzie są niechętni dla jakiejś sprawy,
  wtedy mówią, że do tej niechęci mają prawo; a jeżeli ich złości stanie się zadość, powiadają,
  że ich prawo ma zadośćuczynienie.
  Była właśnie pora żniw, zwożono syropy z pola do stodoły położonej na wzgórzu. Z
  początku Buta gryzł swój łańcuszek, gdy go atoli usiłowania zawiodły, topił zęby w pniu
  drzewa akacjowego. Osiągnął stąd pewną satysfakcję, jednakże gryzienia zaprzestał i począł
  się godzić ze swoim losem. To sobie leżał przypadłszy do ziemi, to powstawał na wszystkich
  czterech nogach, to znowu na przednich tylko. Najczęściej znajdowałem go w tej ostatniej
  postawie, wsłuchującego się przy tym, jak i poprzednio; w różne odległe głosy. Ze stodoły
  dochodził tu gruby, jednostajny głos mazurskiego parobka liczącego snopy: "Jeden
  dwadzieścia, dwa dwadzieścia, trzy dwadzieścia" itd. To znowu przejeżdżał koło klombu
  wóz, ciężko naładowany snopami, który trzeszczał i skrzypiał w różnych swych częściach
  pod naciskiem ciężaru. Na koniach brzęczały łańcuszki naszyjników i rozmaite żelazne
  przybory; w powietrzu świsnął niekiedy przeciągle długi bicz fornala lub rozległ się głos
  "Wio!"..., na co konie odpowiadały parskaniem. Gdy znowu próżny wóz wyjeżdżał ze
  stodoły, brzmiał głośny turkot około klombu, rozlegało się trzaskanie i strzelanie z bata, a
  czasem - niby akompaniament - słychać było rżenie klaczy, zaniepokojonej po drodze
  nieobecnością źrebaka, co pozostał w stodole, strojąc figle i psoty na gumnie. Usłyszawszy
  atoli głos stęsknionej i troskliwej matki, źrebczyk puszczał na wiatr grzywkę oraz wiotki
  ogonek i w susach a skokach przelatywał, tętniąc nóżkami, rżąc cieniutkim głosem, niedaleko
  od ukrytego w gęstwinie Buty. Wtedy wilkowi zmieniała się barwa oczu, które pałały i
  stawały się lśniące jak szmaragdy; wtedy przywarowywał do ziemi i czaił się w stronę
  źrebięcia. Dawały się też niekiedy słyszeć ze stodoły różne śpiewy dziewek: "Dana, jeno
  dana! Oj dana, dana, dana!" Czasami znowu grzmiał donośny i groźny głos karbownika lub
  dochodziły śmiechy, wesołe krzyki, gwary. Mniej często przebiegało koło klombu jakie
  prosię, które przed zmierzchem odbiegło od stada i pomrukując z cicha, pokwikując głośniej,
  gnało ku stodołom; postawało, popatrzyło; pomruknęło i poszło dalej. Nieraz - ni stąd, ni
  zowąd - zjawiało się stado gęsi wiedzionych zapewne wonią świeżego zboża, które
  niejednemu zwierzęciu robi ślinkę w ustach. I one szły koło klombu konwersując: "gę, gę,
  gę", lub głośniej: "taratatata", a niekiedy i posykując między sobą. Te śmiałe gąski należały
  zapewne do jakiego urzędnika, mającego bliski stosunek ze stodołami.
  Jeżeli pod kurnikiem Jagna się zdrzemnęła, a panna Trukawska w swoim pokoiku stawiała
  kabałę, to i indyki jedna za drugą zabierały się sprzed kurnika na małą wędrówki ku lubej
  stodole, owemu celowi westchnień i marzeń rozmaitego zwierza. Indyki szły kwękając,
  utyskując, biadając jakby na złe losy, niby ziemianin, gdy go nawiedzi nieurodzaj; a przed
  indykami puszył się z wielkim nosem suty indyk strojąc wielkie fumy, jak bankier między
  ludźmi, a gotów zawsze przy okazji do burdy, do impertynencji i wymyślań od ostatniego.
  Miał więc Buta czym napaść swoje ucho; a nawet oko, gdyż przez gęste krzewy umiał on
  przebić się bystrym i pewnym wzrokiem. Nie mówiąc już o tym, że częstokroć wpadła w
  krzaki sroka jedna i druga; a widząc wilka, leżącego na ziemi, narobiła hałasu, wrzasku,
  nawrzeszczała się, naskrzeczała i poleciała dalej. Nie zachowywały się też skromnie sikory;
  ale wilk w tych razach pozostawał stoicznie cierpliwym, słuchał nie dając żadnej oznaki
  niezadowolenia lub obrazy. Bywało, że i kot, ulubieniec francuskiej guwernantki, wpadał w
  gęstwinę; lecz ten szedł tak delikatnie w swych jedwabistych pantofelkach, zerkał oczkami
  tak bystro na wszystkie strony, że zwykle ominął Butę. Tyko pierwszy raz, gdy ujrzał wilka
  przyczajonego, mienił to być atakiem wymierzonym ku swej osobie; więc o sześć kroków
  stanął, grzbiet wygiął w kabłąk, ogon w półkole i fuknął parę, razy, ale widząc, iż wilk ciągle
  leży dosyć obojętny, wdrapał się na najbliższe drzewo i z wysoka przyglądał się Bucie.
  Upływały znojne czasy żniw w Małowieży, gdy dnia jednego przed ich ukończeniem
  zaszedł następujący wypadek z indykami. Jagna na progu kurnika długo walczyła z
  porywającym ją w swoje objęcia Morfeuszem, to się zdrzemnęła, kiwnęła głową i uderzyła o
  ścianę, to znowu otwarła na wpół oczy i znowu zasnęła. Wreszcie popadła w sen twardy, w
  czasie którego człowiek zwykł głośno chrapać. Dziewczyna wyciągnęła przed siebie nogi bez
  trzewików i pończoch, oparła na ścianie zadartą do góry głowę, otwarła usta, z których widać
  było dokładnie piękne białe zęby, zwiesiła ku ziemi bezwładnie ręce i spała na słońcu.
  spostrzegły to indyki i dalejże wynosić się chyłkiem do stodoły. Nie szły one, ale biegły na
  wyścigi jak człowiek nie mający czasu do stracenia - aż się indyk zadyszał. Jakoś wtedy
  właśnie był ekonom w stodole, więc wrzasnął na chłopaka, który skręcał powrósła:
  - Maciek, rozpędź mi to łajdactwo na cztery wiatry!
  Tego też tylko Maciusiowi było potrzeba. Znalazł on sobie zaraz dobrą wić, rzucił się na
  stado indyk i począł je tak natarczywie prześladować, że strwożone ptaki, pędząc gnane ze
  stodoły, w rozpędzie prosto z bramy wpadły do klombu służącego za mieszkanie wilkowi.
  Do tej zawziętości ze strony Maciusia przyłożyła się nie tylko okoliczność, iż odebrał od
  pana ekonoma rozkaz, w którym indyki nazwane zostały łajdakami, ale chłopak miał żal do
  indyka, gdyż ten zawsze malców zaczepiał; chodziło więc o to, aby napastnikowi co
  przyłożyć witką.
  Ani się spodziewał Buta takich miłych gości, spojrzał, a tu koło niego na prawo, na lewo,
  pomykają biedne indyczki, a zziajany indyk pod sam nos mu włazi. Tego już było za wiele
  nawet na najcnotliwszego wilka, cóż dopiero takiego, który między antenaty liczył
  zuchwałego wilkołaka. Jak więc nie schwyci indyka za łeb... chrust... chrust... chrust... - i po
  wszystkiemu.
  Maciuś nie wiedział o niczym, zrobiwszy swoje, wrócił do powróseł; indyki zaś
  rozproszyły się po wszystkich klombach, niektóre nawet wypadły aż na pole.
  To wszystko działo się w chwili, kiedy pannie Trukawskiej w kabale po raz trzeci stanęły
  - ósemka, dziewiątka i dziesiątka pikowa razem, a tuż przy nich as tejże maści, co należy do
  wypadków znacznie rzadszych, aniżeli wielki szlem w wiście licytowanym, z czego
  najniezawodniej wnosi się, że jakieś wielkie nieszczęście nastąpi w domu. Zacna białogłowa
  została tedy niepomiernie wzruszona, ze skupieniem ducha złożyła karty i wyszła przed
  kurnik. Patrzy, a tu miła Jagusia błogo zasypia. Rzecz prosta, że już ten tak powszechnie
  antropologiczny fakt był dla Trukawskiej równoważnikiem nieszczęścia. Naprzód więc
  mruknęła sama do siebie:
  - A co, nie mówiłam? - Potem zaś zapalczywie przyskoczyła do śpiącej dziewczyny i
  wrzasnęła jej nad uchem: - A ty co robisz? A gdzie indyki?... Dam ja tobie, darmozjadzie!
  Już przy pierwszych dźwiękach głosu swojej "panienki" zerwała się Jagna z miłego
  uśpienia i w cwał popędziła ku stodole, podczas gdy Trukawska uważała za właściwe rzucić
  jeszcze za nią te słowa:
  - Czegóż tu można dokazać przy takiej służbie?... Wszystko na nic... chłopstwo ciemne i
  rozpuszczone jak dziadowskie batogi.
  Dziewczyna jak oparzona wpadła do stodoły, a tu dopiero chłopaki w śmiech, Maciek
  najpierwszy przedrzeźnia ją wołając:
  Zgadnij, Jagula, gdzie jest złota kula!... cha, cha, cha!
  Od śmiechu aż się stodoła trzęsie. Śmieje się i sam karbownik, mówiąc ze szyderstwem:
  - Ho, ho! te bestie dworskie baby wszystkie dobre do pilnowania - ale miski. Tej zachęty
  tylko trzeba było dla drwiącej rzeszy; znowu się wyśmiewają i wykpiwają. Strapiona Jagna
  prawie ze łzami w oczach wyszła ze stodoły; byłaby ona lamentowała na cały głos, ale z tego
  śmialiby się ludzie jeszcze bardziej. Idzie i woła:
  - Truś! truś! truś!
  Nasłuchuje, lecz nic się nie odzywa. Przeszła koło klombu, w klombie nic nie słychać;
  idzie za bramę, spojrzy, a tu kilka indyk spłoszonych z opuszczonymi skrzydłami wałęsa się
  po drodze i pod płotem, a jedna nawet wpadła do rowu i nie może się wydobyć.
  - O mój Jezusiczku złoty, ratujże mnie też w moim nieszczęściu - zaszlochała Jagna
  spuszczając się z wysokiego brzegu w rów, aby wyratować i pojmać indykę.
  Niełatwo to spędzić do kupy rozpłoszony drób! Indyka w nogi, Jagna pędzi za nią rowem i
  popłakuje szczerze a gorzko; ona, co przed chwilą tak przyjemnie zasypiała, może i słodko
  marzyła. Dopadła nareszcie indyki, wzięła ją pod pachę, wydobyła się z rowu, a zaganiając
  przed sobą pozostałe sztuki, powróciła z bijącym sercem przed kurnik. Ale gdzie reszta?...
  Do wieczora znalazły się wszystkie, brakowało tylko - naturalnie - indyka.

                                       KONIEC ROZDZIAŁU
32






























  IV
  Zdaje się, iż zbytecznym byłoby opowiadać, że po zajściu wspomnianych powyżej
  wypadków Buta został znienawidzony do szczętu. Teraz już i ekonom, dotychczas dosyć
  obojętnie traktujący kwestię wychowania wilka, zdawał się przechodzić stanowczo do obozu
  nieprzyjacielskiego, i to w jego radykalne centrum. Powiadają, że wysłuchawszy opowieści
  panny Trukawskiej o tragicznym zejściu z tego świata indyka, odezwał się na cały głos:
  - Bo też trzeba być na to wariatem, żeby wilka w domu chować. Była to rękawica rzucona
  dla mnie. Drożdżewicz przytakiwał, dodając od siebie, że "dobra pigułka" będzie skutecznym
  lekarstwem na pozbycie się zbrodniarza.
  - Naturalnie - konkludował ekonom - w dzisiejszych czasach jeszcze tego brakuje, żeby
  sobie człowiek z wilkami robił ceregiele. Zdanie zatem osobistości tak powszechnie
  szanowanej jak pan ekonom sankcjonowało propozycję otrucia Buty. A trzeba wiedzieć, iż
  Drożdżewicz odznaczał się niepospolitym talentem i zamiłowaniem do zadawania pigułek
  szkodnikom, to jest psom oraz kotom, które odważyły się nie przestrzegać regulaminu
  kuchennego. Kucharz wyprowadzał takiego winowajcę za drzwi i tam rzucał mu kulkę
  siekanego mięsa z jakimś proszkiem w środku. Każde zwierzę, zwłaszcza też głodne, może
  być w dobrej wierze wzięte na ten podstęp. Czyżby trucicielstwo w połączeniu z oszustwem
  nie miało hańbić ludzi, jeżeli jest zastosowane do zwierząt? A jednak biedne zwierzęta taką
  bezgraniczną ufność pokładają w człowieku! Bo też im więcej kto posiada dobrej wiary, tym
  snadniej zawiedziony zostaje. Właśnie dlatego to jest wielką cnotą, że za nią czerpie się w
  życiu gorycz - miasto nagrody. Drożdżewicz nienawidził wilka, a sam przyzwyczajony był
  do podrzynania gardła indykom, kurczętom, bażantom oraz innym niewiniątkom żywym. Nie
  zmarszczył się nigdy ani pochmurzył, gdy pod nożem jego skakały w górę żywcem
  operowane ryby lub kiedy żywe raki wrzucał do wrzącej wody. Tego zimnego okrucieństwa
  nie dała przyroda żadnemu stworzeniu. Każde zwierzę popełniając morderstwo popada w
  szał wściekłości. Wyrafinowanym zimnym mordercą może być tylko człowiek. Kucharz z
  Małowieży łowił też na sidła drobne ptaszki, które dusił w palcach; jeżeli więc chodziło o
  życie wilka, to nie było co żartować z takim zimnym oprawcą.
  Okrom tych zewnętrznych niebezpieczeństw obawiałem się nadto, aby wilk nie zadusił
  kiedy prosięcia albo w ogóle jakiejś wyżej przez ludzi cenionej istoty żywej, bo wtedy wyrok
  na niego byłby nieodwołalny. Zacząłem więc rozmyślać, co mam przedsięwziąć. Tymczasem
  zaś dla chwilowego zażegnania burzy za pośrednictwem lokaja Szczepana, który mnie
  obsługiwał, rozpuściłem wieść, iż z wilkiem sprawa "w tych dniach się skończy".
  Wiadomość tego rodzaju zrobiła w kuchni duże wrażenie i w duchowym organizmie
  wszystkich członków owego społeczeństwa miejsce nienawiści zajęło teraz oczekiwanie
  pełne żywej ciekawości; a to tym bardziej iż Szczepan nie powtórzył słów moich literalnie,
  aby jakoby od siebie samego dał do zrozumienia, że "dziś a jutro diabli wilka wezmą na
  pewniaka". Drożdżewicz łypnął oczyma podejrzliwie na Szczepana, bo upatrywał on w takim
  przemówieniu wyraźną prywatę lokaja ex re2 kości, dosyć troskliwie po każdym obiedzie
  usuwanych ze stołu, a między kośćmi nierzadko też i wcale smacznych kąsków. Tak to
  2 Ex re (łac.) z powodu
  dzikiemu zwierzęciu trudno wyżyć wśród uspołecznionych i należycie zorganizowanych
  ludzi!
  "Co ja tu robię?" - myślałem łamiąc sobie głowę ciągle a nadaremnie. Aż błysnęła mi
  myśl niebotyczna. Był w sąsiedztwie leśniczy, kawaler pan Izydor Wywiałkiewicz, jak to
  mówią, dobra dusza, człowiek uprzejmy, szczery, wylewny, gotów zawsze zrobić dla
  każdego wszystko, czego by od niego zażądano. Mieszkał on na ustroniu z dala od świata - w
  lesie; pomyślałem więc, iż u niego Buta przechowa się jakiś czas, a co należy zrobić potem,
  pomyślimy innym razem. Zadowolony z mego postanowienia, zasiadłem zaraz i napisałem
  list krótki, a już w czasie pisania tego listu oblegała mnie niepewność, czy aby
  Wywiałkiewicza posłaniec z pismem w domu zastanie, bo, co prawda, pan Izydor był po
  trochu pędziwiatrem. Rzeczony list tak brzmiał:
  Szanowny i kochany panie Izydorze!
  Zawsze Cię lubię oglądać i zawsze czuję potrzebę tego, jednakże
  zwykle mam mało czasu albo go wcale nie mam, aby Cię odwiedzić.
  Dzisiaj zaś szczególniej, dla wielu ważnych względów, nie mogę przy-
  być na Leśniczówkę. Zlituj się, panie Izydorze, przyjedź Ty do Mało-
  wieży, choćby o północy. Oprócz bowiem pragnienia zobaczenia się
  z Tobą mam nadto bardzo ważny osobisty interes, wymagający Twej
  rady i pomocy.
  Konny posłaniec popędził cwałem na leśniczówkę, unosząc moje pismo.
  "Dwie mile drogi, to najwyżej dwie godziny - obliczałem -tyleż z powrotem, przeto za
  jakie pięć godzin Wywałkiewicz może już być tutaj; przecież przez ten czas Buty nie otrują,
  choćby też dla prostej ciekawości, wzbudzonej przez Szczepana, co się stanie z wilkiem".
  Tymczasem poszedłem do klombu, aby odwiedzić samotnika. Rzecz prosta, iż moje
  własne usposobienie nakazywało mi widzieć jakiś niezwykły psychiczny stan duszy
  zwierzęcej. Wydawało mi się, jakoby Buta utracił zupełnie swoją dzikość i okazywał mi
  nadzwyczajne odznaki przywiązania. Usiadłem przy nim pod drzewem, kładłem jego głowę
  na moich kolanach, brałem w rękę łapy, głaskałem go, wyjmowałem mu z wełniastej szyi
  liście oraz słomę. Buta zachowywał się spokojnie, a gdym miał odchodzić, spojrzał na mnie
  tak wymownie, że sądziłem, iż chce, abym jeszcze pozostał, więc pozostałem. Milord i Jork
  najczęściej mi towarzyszyli, kiedym odwiedzał wilka, ale oba te psy pozostawały zwykle
  przed klombem; zapewne wstręt nie pozwalał im zbliżać się ku legowisku swego
  współplemieńca. Przez cały więc czas moich odwiedzin, przysiadłszy na tylnych łapach,
  oczekiwały mego powrotu, a na ich fizjonomiach malowało się najwyraźniejsze
  niezadowolenie. Gwiżdżąc, nawołując po imieniu, przyzywałem nieraz dzielne psy do siebie;
  wówczas odzywały się poszczekując, niecierpliwiły się, przyskakiwały do samych krzaków
  klombu, ale nigdy nie chciały wejść do wnętrza. Nawet ręka moja, jeśli nią przed chwilą
  głaskałem wilka, miała jakąś złą woń dla psów, bo żaden do niej nie chciał się przybliżyć.
  Swoją drogą Buta, słysząc moje gwizdanie i oszczekiwanie klombu przez psy, jeżył sierść,
  podnosił się, wyciągał naprzód głowę, wyszczerzał ostre białe zęby, gotując się do
  przewidywanej walki. Podobał mi się w tej gniewnej postaci, w gotowości na wszelki
  wypadek. Podczas przechadzek żaden z psów nigdy się do mnie nie przybliżył, jeżeli
  prowadziłem wilka. Wszelkie zaś przypadkowe zbliżenia się nasze groziły zwykle
  wybuchem wściekłości ze stron obu. Trzeba było wtenczas widzieć Milorda, jak on stawał
  naprzeciw Buty. Jego piękne, łagodne oczy, pałały iskrami, wielki ogon, ozdobiony białym
  jedwabnym a długim włosem wznosił się niby bojowy sztandar; pies ten przechodził
  wówczas z nogi na nogę, posuwając się powoli bokiem, a z piersi swej wydawał straszne
  dźwięki, wyrażające jego nieubłagane uczucie nienawiści. Buta był już wilkiem w pełnym
  rozwoju sił; każde jego szarpnięcie uczuwałem mocno, wiedząc, iż gdyby raz zapragnął
  koniecznie stoczyć walkę z psami, nie byłbym w możności stawić skutecznego oporu.
  Łańcuszkiem więc, na którym prowadziłem wilka, owijałem sobie dobrze lewą rękę, a w
  prawej nosiłem przygotowany na wszelki wypadek żelazny pręt grubości ołówka. Dzięki
  losowi i taktowi moich zwierząt nie użyłem jednak nigdy tego strasznego narzędzia kary. Nie
  jest to żadna pedagogiczna chluba, ale jest to wielka nagroda wychowawcy.
  Powróćmy atoli do właściwego biegu wydarzeń.
  W niewiele godzin po wysłaniu listu, jak to przewidywałem, Wywiałkiewicz przybył do
  Małowieży. Spostrzegłem go już z daleka na gościńcu, jechał w tak zwanej biedzie, to jest
  wózku o dwóch kołach, do którego zaprzęgnięty był dzielny siwek. Wywiałkiewicz był
  chłopem rosłym, w wieku lat przeszło trzydziestu, urodził się i wychował wśród
  nadnarwiańskich borów, bo i ojciec jego był leśniczym. Mój przyjaciel miał bujną czuprynę
  jasnoblond, prawie że białą, i takąż długą hiszpankę oraz spiczaste wąsiki, bary szerokie,
  piersi wypukłe, małe ręce i nogi, uśmiechniętą, zawsze pogodną fizjonomię, której charakter
  nadawało szerokie czoło i poczciwe niebieskie oczy. Przez cały czas jak go znałem, starał się
  zawsze o rękę jakiejś panny, ciągle się zakochiwał, odkochiwał i znowu się na nowo kochał;
  tak ciągle bez przerwy. Wiedzy książkowej nie posiadał prawie żadnej, ale pisywał podobno
  świetne romansowe listy; przy tym tańczył wybornie, jako tako grał w preferansa, jeździł
  konno dobrze, strzelał nieźle, pił uczciwie, mówił dużo i płynnie, choć nie zawsze dbał o
  należyty związek myśli. Był to więc człowiek pospolity, ale pospolity tak naturalnie, iż
  niejednemu pospolitość tego rodzaju przychodzi z trudem dopiero po długich
  doświadczeniach, studiach i rozmyślaniach nad życiem. Bardzo zdolni, wykształceni ludzie,
  jeżeli tylko umieją wyleczyć się z zarozumiałości, w jakim czterdziestym roku życia stają się
  Wywiałkiewiczami dla stosunków towarzyskich. Pan Izydor przyszedł już na świat jakoś tak
  dobrze i tak się szczęśliwie rozwijał, że wszystkie jego przymioty harmonizowały ze sobą w
  dobrej mierze. Umiał on się zastosować właściwie do Drożdżewicza, do mnie, do
  Trukawskiej itd. Robił to zaś bez przymusu, swobodnie i szczerze. Kochali go wszyscy,
  nawet Milord i Jork. Nie kochał go Buta, gdyż ten w swoich ocenach osób stawał zawsze na
  stanowisku rzetelnych faktów. Nikt by sobie nie zdołał był zjednać wilka miłymi słówkami
  lub głaskaniem; a nawet zamiar głaskania traktował on tak samo, jak gdyby go kto chciał
  uderzyć. Bezkarnie pieścić lub bić Butę mogłem tylko ja jeden, który dawałem mu
  codziennie jeść, pić, który mu wyjmowałem kości z gardła, gdy się udławił, kolce z nogi,
  który go uwalniałem od pasożytów, broniłem przed psami i ludźmi.
  Uścisnęliśmy się serdecznie z Wywiałkiewiczem, a ten od razu zaczął mówić:
  - Dostałem wczoraj odkosza, ale za to dzisiaj mogę się nacieszyć przyjaźnią.
  - Cóż znowu? - rzekłem. - W takim razie wspólna nasza przyjemność zbyt drogo jest
  opłacona i to głównie twoim kosztem.
  - Co tu mówić! - zawołał Wywiałkiewicz. - Kobiety są jak chorągiewki na dachu. - A
  potem dodał: - Ale to nic; nie smuć się moim losem, pojadę niedługo w Mławskie i tam się
  ożenię.
  - Jesteś już zdecydowany? - pytam.
  - A nie inaczej; kuzynka moja dawno mnie tam swata.
  -Więc dobrze, żeś dostał odkosza! Widocznie nie umiano cię ocenić.
  -Dobrze, niedobrze, ale cóż robić? Emilka podobała mi się bardzo, kochałem ją nawet,
  jednakże wszyscy tam z góry patrzą na konkurenta leśnika.
  Zdawało mi się, iż w głosie Izydora jest dźwięk goryczy, więc się w duszy szczerze
  użaliłem nad jego losem. Tymczasem on przystąpił do mnie z dobrą miną i patrząc mi w
  oczy, rzekł z uśmiechem:
  - Daruj, mój kochany, że przede wszystkim pali mię ciekawość, co u licha za ważny i nie
  cierpiący zwłoki interes masz mi przedstawić.
  Pierwsze zawiązanie rozmowy naszej zbiło mię poniekąd z tropu. Może Wywiałkiewicz i
  kochał szczerze, może z tego powodu cierpi, może pragnął być sam ze swoim smutkiem, a ja
  go wywlokłem z domu, aby obarczać własnymi kłopotami. Prawie że już zapomniałem o
  niebezpieczeństwach, na jakie Buta był narażony. Zebrałem atoli myśli i opowiedziałem
  Izydorowi cały stan rzeczy, dodając usilną prośbę, aby zechciał przez jakiś czas przechować
  wilka u siebie.
  Wywiałkiewicz nie pojmował i nie podzielał mojego interesu dla rozmaitych zwierząt.
  Moje gile, zięby, czyżyki, sikory, wróble, sowy, psy oraz wilk mogły go zajmować chwilowo
  i rozweselać. Ale co to jest niepokoić się losem psa, wilka lub ptaka, tego Wywiałkiewicz nie
  rozumiał. Gdyby mu był nawet zdechł piękny jego koń siwek, żałowałby go jedynie z
  powodu pieniężnej straty oraz dobrego kłusa lub stępa; lecz zapomniałby niebawem o siwku,
  jeżeliby się znalazł w posiadaniu innego równie dzielnego konia. Większość znaczna ludzi
  jest pod tym względem podobna do mego przyjaciela. Tylko patriarchowie rodzaju
  ludzkiego, którzy oswajali dzikie zwierzęta i z nimi żyli, mogli w duszy przechowywać
  uczucia istotnej sympatii dla zwierząt. My dla tych istot, bezwzględnie nam oddanych, nie
  mamy ani wdzięczności za ich pracę, ani przychylności. Służba zwierząt wydaje nam się jako
  mus pańszczyźniany; poddaństwo, za które zwierzęciu należą się tylko baty jedynie oraz
  licha strawa, na tyle pożywna, ażeby zwierzę wyżyło, jeżeli go sami zjeść nie mamy. Toteż
  rysów szlachetniejszego obcowania ze zwierzętami można by jeszcze dopatrzeć jedynie
  wśród poczciwego rolniczo - pasterskiego ludu. Ale zepsuty motłoch służby dworskiej
  stanowi tu bezwarunkowy wyjątek. Służba ta stoi hierarchią: pan rozkazuje rządcy, rządca
  ekonomowi, ekonom karbowemu i polowym, ci zaś parobkom oraz dziewkom, a parobcy i
  dziewki pastwią się nad domowymi zwierzętami, aby te zadowoliły cały szereg
  rozkazodawców onych. Bezprawia nie ma tu o tyle, o ile tego przestrzegają prawa. Że zaś
  zwierzęta praw są pozbawione, mogą więc być tyranizowane.
  Jakkolwiek z powagą przedstawiłem swoją prośbę Wywiałkewiczowi, zauważyłem, iż
  słucha mnie jednym uchem, myśląc o niebieskich migdałach.
  - Ależ dobrze! - zawołał. - Zabiorę tego Butę dziś jeszcze do mojego samotnego zamku,
  stanę się jego pedagogiem, obrońcą, przyjacielem - czym chcesz.
  Rozmowa nasza przeciągnęła się do północy, musiałem bowiem przedsięwziąć dokładny i
  szczegółowy wykład o potrzebach oraz zwyczajach wilka, ażeby do zmiany miejsca i
  otoczenia nie przyłączyła się całkowita zmiana sposobu życia, przez co mogłoby się było
  zwichnąć wychowanie Buty w warunkach cywilizowanego bytu.
  - Chodzi o to tylko - rzecze Izydor - jak ja go tu zabiorę.
  - Nie będzie to łatwa sprawa - odparłem - gdyż Buta nie pójdzie za tobą dobrowolnie; w
  charakterze jego, jako wada lub cnota wilcza, jest upór; przywiązywać go do wózka nie
  można, bo ucierpiałby dużo; opierając się przez całą drogę; musisz go więc wziąć w twoją
  biedę i w tym właśnie sęk, czy się da namówić.
  Wywiałkiewicz przygotował swój ekwipaż do podróży, a ja tymczasem udałem się do
  klombu, skąd wyprowadziłem wilka na drogę. Wlazłem sam na biedkę i próbowałem
  zachęcić Butę, aby za mną wskoczył. Nadaremnie! Przywiązany z tyłu, iść nie chciał, stawiał
  opór i mógłby się był nawet udusić.
  - Już wiem, co zrobię! - zawołał Izydor. - Wsadzimy go w worek. Czas naglił, nie było
  co się namyślać.

                                       KONIEC ROZDZIAŁU
39






























  V
  A teraz przypatrzmy się leśniczówce, rezydencji Wywiałkiewicza, gdzie Buta miał przez
  jakiś czas pozostawać jako niestały mieszkaniec.
  Wśród szumiącego na piaszczystym gruncie sosnowego lasu, przy wąskiej drożynie, stoi
  skromny, drewniany, wybielony domek, z ganeczkiem od frontu i czterema oknami. Z boku
  przylega do domu mały budynek; jest to stodółka i zarazem stajnia, mieszcząca skromny
  inwentarz pana Izydora. Przed owym budynkiem widać różnego rodzaju aż trzy wehikuły:
  małe saneczki, znaną nam biedkę o dwu kołach i poniewiera się też zepsuta jednokonna
  bryczka o czterech kołach; ale ta bryczka jest tak zrujnowana, że oto włażą na nią wygodnie
  gęsi, troskliwie poszukujące nie wymłóconego ziarna w słomianym siedzeniu. Kilka kur
  przyległo do ziemi w piasku i wygrzewa się na słońcu, podczas gdy przed nimi miarowym
  krokiem przechadza się jak feldfebel kogut, potrząsający dumnie grzebieniem na łbie i
  piórami w ogonie. W ganku na ławeczce leży łaciasty pies Trezor, który wszelkimi
  sposobami i dosyć nieskutecznie walczy z owadem skrzydlatym i bezskrzydłym - to zapuści
  zęby gdzieś pod sierść, to znowu tylną nogą skrobie sobie skórę, bębniąc po ławce, to łapie w
  powietrzu muchy, szczękając zębami i wstrząsając uszyma; a gdy wszystko nic nie pomaga,
  wtedy wstaje i przenosi się na drugą ławeczkę. Pod oknami białego domku znajduje się też
  coś na kształt ogródka, otoczonego sztachetkami; rośnie tu jednak najwięcej pokrzyw, z
  którymi walczą o przestrzeń nagietki, malwy i słoneczniki, dorastające wysokości okien.
  Zresztą znajduje się tu jeszcze studnia przy drodze i las dookoła.
  Gospodynią w domu Wywiałkiewicza jest niejaka Kalasanta, niewiasta w wieku lat
  przeszło czterdziestu, chuda, wysoka i despotyczna względem wszystkich mieszkańców
  leśniczówki, nie wyłączając pana Izydora. Trudno byłoby osądzić z powierzchowności, do
  jakiej klasy społecznej należy owa białogłowa. Wprawdzie bowiem nosiła ona na głowie
  chustkę, podobnie jak kobiety z ludu prostego, ale jednak nie upinała tej chustki w ten
  sposób, co zwykłe wieśniaczki; przy tym na rzeczoną ozdobę głowy dobierała sobie
  materiału o barwach nie będących w modzie u ludu. Czarny flanelowy kaftan dystyngował
  już Kalasantę bardzo wyraźnie; dzięki też zapewne głównie owej części ubrania chłopstwo,
  przybywające po zbierkę do lasu, tytułowało ją: "jejmością", która to godność ma przywilej
  na pewnego rodzaju adorację; przed jejmością zdejmuje się już czapkę - i oddaje się nią
  ukłon po kolana, podczas gdy tytuł "wielmożna pani" wymaga ukłonu po pięty. Jejmościami
  są wszelkie gospodynie księże i nie księże.
  Kalasanta trzymała się krzepko, cały dzień była w ruchu; mawiała też zwykle, że się
  zarabia, choć całe gospodarstwo składało się tylko z dwóch krów, psa, konia, czterech gęsi,
  sześciu kur łącznie z kogutem, a pan Izydor gościem bywał w domu. Robiła ona sama jedna
  wszystko: doiła krowy, zganiała gęsi, żęła w lesie trawę dla krów, doświadczała kur, czy nie
  są w trakcie znoszenia jaj; przy tym była kucharką, kamerdynerem, sekretarzem, praczką i
  szwaczką. Wywiałkiewicza trzymała krótko, naganiając zwykle całe jego postępowanie. Była
  zaś do niego przywiązana nadzwyczajnie, jakby matka do syna; chociaż podaję tu ten ostatni
  fakt na wiarę słów pana Izydora, a to z następujących przyczyn: istotą zagadkową i
  potrzebującą pieczy macierzyńskiej na leśniczówce był mały jedenastoletni chłopak, zwany
  powszechnie Laksender (Aleksander). Niby to Kalasanta była jego matką, ale on, gdy do niej
  przemawiał, nazywał ją po prostu "Kalasanta" nie używając tytułów: "matko, matusiu,
  matulu". Ona też, kiedy mówiła o nim lub się do niego zwracała, wyrażała się: "Laksender" i
  nic więcej. Kalasanta dopiero od dwóch lat znajdowała się w domu Wywiałkiewicza, który
  równie jak ja był szczerze dyskretny na punkcie zbadania rodowodu chłopca. To pewne, iż ta
  rzeczywista czy przybrana matka nosiła na sobie ślady znacznych wdzięków, które uwiędły
  razem z ubiegłą młodością; musiała to być osoba kiedyś nader piękna. Jeżeli okoliczność
  tego rodzaju może stanowić jaki przyczynek do rozjaśnienia tajemniczej genealogii Laksendra,
  nie mam nic przeciw temu, ale sam też nic stanowczego nie twierdzę, zwłaszcza że
  chłopiec nie zdradzał w rysach swoich najmniejszego podobieństwa do Kalasanty. Ona,
  chociaż dzisiaj dobrze już siwiała, była kiedyś brunetą i czarnooką, o smagłej, jakby
  przypalonej nieco cerze; za młodu musiała robić wrażenie ciemnopąsowej róży. Chłopiec był
  bladym pożółkłym blondynem o konopiastych włosach i burych, głęboko zapadłych oczach;
  na jego drobniutkiej, okrągłej twarzyczce wznosił się zadarty nosek.
  Garderoba Laksendra nie odznaczała: się bynajmniej skomplikowaniem. Miał na sobie
  grubą, jakby z tektury uszytą konopną koszulę, a przy tym na nogach pantaliony,
  zastosowane z pana Izydora do jego figury w ten sposób, iż je obcięto po kolana. Ponieważ ta
  część ubrania była i znacznie szeroka, i głęboka, przeto chłopak w spodniach robił wrażenie
  kąpiącego się beczce. Kawałek grubego szpagatu reprezentował tu przy tym jedyną szelkę,
  utrzymującą dosyć niedostatecznie równowagę kortowych spodni, których przynajmniej
  część nie zawieszona świadczyła nieustannie, że prawo powszechnego ciążenia nigdy nie
  pozostaje w spoczynku. Policzki malca pokryte były zwykle czarniawymi plamkami,
  pozostawionymi przez muchy, a nie zmywanymi przez wodę, chyba że go deszcz ulewny
  zastał kiedy w szczerym polu. Pod nosem też jego zawsze było można spostrzec niezawodny
  symptom zakatarzenia błony węchowej. Czapki lub kapelusza, butów oraz wszelkich innych
  dodatków toaletowych Laksender nie znał wcale od przyjścia swego na świat; on widywał
  tylko, że i w takie rzeczy ludzie się ubierają. Chłopak żył lasem tylko, wspinał się zręcznie na
  najwyższe drzewa, przenikał wszystkie gąszcze, wdzierał się na bagna, zwiedzał zarośla
  trzcin, sitowia i tataraków po bielach. Przyroda schwyciła go w swoje objęcia i wychowała
  prawie bez ludzkiej interwencji. Kalasanta miała w zapasie cały słownik różnych przezwisk
  dla malca, a najzwyczajniej nazywała go urwipołciem oraz obibokiem; przy tym suszyła mu
  często skórę i zamykała go na kołek w chlewiku z krowami. Laksender beczał wtedy na cały
  głos, aż mu się echo odbijało w lesie. Wypłakawszy się wreszcie do woli i na wszystkie tony,
  zasypiał zwykle i tak przeczekiwał dokuczliwe chwile uwięzienia. Trezor był psem za
  ciężkim, aby mógł podzielać wycieczki Laksendra, przeto chłopiec nie miał towarzysza; nie
  było w całym domu jednej duszy, która by go rozumiała jak się należy. Toteż kiedy na
  leśniczówkę przybył Buta, nastąpiło szczere porozumienie pomiędzy oswojonym wilkiem a
  dzikim chłopakiem. Bo choć długie szeregi wieków ewolucji leżą pomiędzy człowiekiem a
  zwierzęciem, to jednak nie zatarły się w zupełności liczne punkty, w których człowiek ze
  zwierzętami, a zwierzęta z człowiekiem porozumiewać się mogą. Ma to zaś miejsce wówczas
  mianowicie, jeżeli w całym tym stosunku znika idea wojny.
  Kalasanta z ukosa i z kwaśną miną spoglądała na wilka, zwłaszcza gdy się dowiedziała od
  Wywiałkiewicza, że Buta karmi się tylko mlekiem i mięsem.
  - A jakże tu takiej bestii będzie można u nas nastarczyć? - wołała z gorzkim wyrzutem.
  Laksender to wszystko wiedział daleko lepiej i zaraz podsunął panu Izydorowi myśl, że w
  okolicznych wsiach zdychają barany, konie itd., że on się zawsze postara o mięso. Co do
  baranów zdechłych, Wywiałkiewicz oponował ze względów zdrowotnych, ale nie miał nic do
  zarzucenia przeciw zdrowej koninie, dodając, iż na utrzymanie wilka ustanawia się stały
  fundusz, a Laksender ma od czasu do czasu pobiec do miasteczka albo i przejechać na siwku;
  aby tam zrobić zakup wątroby, jelit, łbów, kości lub i droższego mięsa.
  Prawie od pierwszego dnia chłopiec i wilk byli już na stopie poufałości, każdy zaś nowy
  dzień wzmacniał tylko ich przyjacielski stosunek. Laksender stał się żywicielem i
  prawdziwym opiekunem Buty; wobec takiego zaś faktu ani wilk, ani nawet tygrys nie może
  pozostać nieczułym. Kalasanta wykonywała nieustannie swoje nieprzerobione nigdy zajęcia.
  Wywiałkiewicz pojechał w Mławskie na zaloty, Buty nie spuszczono dotąd ani jeden raz z
  łańcuszka, a Trezor stał się typem zwierzęcia, które już zmarnowało wszystkie swoje
  naturalne władze oraz zdolności; spał ciągle, rzadko kiedy szczeknął, nie oddalał się nigdzie
  z domu, a pod jesień garnął się do ciepłego kąta.
  Na leśniczówce nigdy nie było wesoło; w jesieni zaś, kiedy ciągle lały deszcze,
  miejscowość ta zamieniała się prawie w kałużę. Laksender wystawił wilkowi budę, usłał ją
  miękkim sianem, biegał do miasta po mięso, ilekroć zaszła tego potrzeba. Skończyła się i
  pora deszczów, a nastały zimne przymrozkowate poranki oraz wieczory. Chłopczyna nosił na
  sobie ciągle jeden i ten sam kostium, pomimo znacznej różnicy w temperaturze i jakkolwiek
  zwierzęta wszystkie przywdziały już cieplejsze szaty. Jednego dnia wybrał on się gankiem do
  miasteczka, a powrócił dopiero późno wieczorem. Kalasanta, według zwyczaju, wyłajała go
  bardzo surowo i w przystępie pasji potraktowała nawet szturchańcem. Laksender wysłuchał
  reprymendy, przyjął cios po stoicku, a potem zajął się wydzielaniem porcji wilkowi. Chłopak
  powrócił dziś z miasta wybladły, prawie zzieleniały, jakieś kłucie i bolenie dolegało mu
  straszliwie; nie wiedział atoli, gdzie i co; postawał w drodze lub przysiadał; dlatego też
  bardzo późno wrócił do domu. Teraz właśnie, kiedy do budki przyniósł wilkowi żywność,
  zrobiło mu się bardzo zimno, dreszcze przebiegały po całym ciele i ogarnęła go
  nieprzezwyciężona śpiączka; wlazł przeto w legowisko wilcze; gdzie też od razu zasnął.
  Przespał tak noc całą.
  Około północy powrócił do domu Wywiałkiewicz: otwarła mu drzwi Kalasanta; strofując
  za włóczenie się po nocy. Zwykle nie troszczyła się ona, gdzie sypia Laksender - u krów czy
  u siwka. Ale trzeba było teraz chłopaka poszukać, aby wyprzągł konia i wprowadził do stajni,
  a jeżeli wypadało, to także napoił, założył za drabinę siana lub w żłobie obroku. Nie mogła
  go znaleźć tym razem, a wołanie wszelkie okazało się daremnym. W tym właśnie czasie
  Laksender miał bardzo silną gorączkę w wilczej budzie.
  Nazajutrz rano Wywiałkiewicz przywołał Kalasantę i rzekł:
  - Zawołajcie mi tu Laksendra, dam mu kurtkę, buty i czapkę, bo coś bardzo zimno;
  miałem to zrobić już dawniej, ale jakoś przepomniałem.
  Na to rzekła gospodyni:
  - Szkoda dla bestyjnika takiego stroju, wielki z niego nicpoń; oto i dziś w nocy gdzieś się
  zawieruszył, tak że sama musiałam siwka wyprzęgać.
  - Jak to, nie nocował na leśniczówce? To chyba się zabłąkał gdzieś w lesie?
  - Ej, gdzie tam! Skrzyczałam go wczoraj setnie, bo jak poszedł rano do miasta; tak
  dopiero późno wieczór wrócił; żadnej zaś wysługi ani wyręki nie ma człowiek w domu z
  takiego gałgana.
  Wywiałkiewicz dnia tego miał zamiar w domu pozostać; przynajmniej do południa.
  Wypiwszy kawę i wypaliwszy parę fajek tytoniu, zdjął ze ściany gitarę, prześpiewał sobie
  jakąś miłosną arię, po czym wyszedł przed dom na ganek. Tutaj zapewne przypomniał sobie
  Butę i chciał go zobaczyć, postąpił przeto ku budzie, z której doleciały go jakieś ludzkie
  stękania. Jak w psie pozostaje zawsze trochę wilka, tak w wilku jest sporo psiej natury. Buta
  rozciągnął się na chorym Laksendrze i ogrzewał go swoimi kudłami. Wywiałkiewicz
  przeraził się niezmiernie, sądził bowiem, że wilk poszarpał chłopaka, tymczasem oto
  chłopiec umierał - rzec można - z poświęcenia dla zwierzęcia, które się nim teraz
  opiekowało w sposób dla siebie tylko zrozumiały. Buta z wielkim swoim niezadowoleniem, a
  nawet z oznakami gniewu zaledwie pozwolił zabrać z budy chłopaca, który majaczył i był
  nadzwyczajnie rozpalony na całym ciele.
  Na trzeci dzień chłopiec już nie żył. Skończył właśnie wtedy, kiedy Wywiałkiewicz
  wybierał się do miasta do felczera, aby ten Laksendrowi bańki postawił. Leżało w izbie
  zimne, wychudłe i sińcami pokryte ciało dziecka. Po śmierci ubrano je w czystą koszulę i
  dano mu całkowitą odzież... obmyto twarz oraz ręce. Nie było żadnego płaczu po
  Laksendrze. Kalasanta mówiła tylko że jej "jest markotno, bo - co prawda - psotnik był
  wielki, ale może by się ustatkował". Wywiałkiewiczowi zrobiło się też przykro, bo śmierć w
  domu nigdy nie jest przyjemna. Trezor w gnuśności swojej dawno utracił wszelkie poczucie,
  był to pies idiota. Tylko Buta czuł nieobecność malca, więc kręcił się niespokojnie przy
  swojej budzie. Jeżeli znalazł przyjaciela, czemuż by nie miał tęsknić za nim?...
  Przyszedł grabarz z parafii, przyniósł trumienkę, włożył w nią z zimną krwią zwłoki
  Laksendra i zabił wieko ćwiekami.
  Kto wie, czy ten chłopaczyna nie był jednym z wielkich w ludzkim gatunku; może to był
  wielki umysł, a może podniosły charakter? Nie znał pieszczoty matki, ojciec nie udzielał mu
  nauk, nie przyznał się nawet do niego. Serce dziecka pierwszy raz zabiło z przyjaźni dla
  zwierzęcia, a zwierzę pierwszy raz przytuliło je i ogrzało. Pielęgnujmy szczerą miłość
  bliźniego, bo ona tak jest potrzebna na świecie, a dotąd nie znamy bliźnich naszych. Znamy
  tylko wrogów. Czy tylko miłość bliźniego nie jest czystym pragnieniem szlachetnych?
  Grabarz wziął na plecy trumnę, poszedł z nią prosto na cmentarz i zakopał w ziemię.
  Takim nieboszczykom nie potrzeba ani pisanego nekrologu, ani pogrzebowej mowy. A
  jednak ich biografie są piękne. Laksendra nie było już na świecie!
  W parę dni Buta urwał się z łańcucha, pobiegł w las, wietrzył, szukał, zawył, przyzywał
  przyjaciela jak umiał i znowu wrócił do budy na leśniczówkę. Wybiegł na drogę, wietrzył na
  wszystkie strony, szukał, pędził; ale potem powrócił do domu i smutny znowu legł w swojej
  budzie. Może jeszcze wyczekiwał przybycia chłopca.
  Wywiałkiewicz włóczył się jak zwykle, Kalasanta zaś najczęściej zapominała o wilku i
  morzyła go głodem, chociaż po śmierci Laksendra gajowy regularnie przynosił dla niego
  żywność z miasta. Trudno, żeby ludzie dbali o wilka.
  Jednego dnia Buta wybrał się w dłuższą podróż do lasu; ale przebył las i przyszedł do wsi,
  przebiegł wieś całą i znalazł się we dworze, gdzie mieszkał pan Wojecki, dzierżawca
  Ostrowisk, dobry mój znajomy. Po obroży poznał on od razu Butę i ugościł go sowicie. Na
  drugi dzień, prawie o tej samej godzinie, wilk znowu przybył do dworu i tu został znowu
  bardzo dobrze przyjęty. Odwiedziny takie powtarzały się nieustannie; ale po odwiedzinach
  Buta stale powracał na leśniczówkę i kładł się w budzie. Miejsce widocznie go
  przywiązywało; może i wspomnienia, ale potrzebował także pokarmu, którego poszukiwał,
  jak umiał. Pan Wojecki jednakże nie zawsze bywał zawiadomiony o odwiedzinach Buty;
  służący częstokroć wypędzali z sieni za drzwi natręta, grożąc dokumentnie kijami.
  Jednego zimowego dnia; tak odprawiony, powracał nasz wilk przez wieś o samym
  zmierzchu, głodny i smutny. Śnieg dął duży, chaty były pozamykane; nikt by nie wpuścił do
  domu wilka, choćby wilk z głodu umierał. Wszakże i człowiekowi nie zawsze się robi tę
  przysługę. Wśród zawiei Buta nasłuchiwał i rozglądał się w przyrodnie całej; prawie już był
  wyszedł za wieś. Gdyby był spotkał teraz swoich leśnych ziomków, może by ich nie
  zrozumiał. A oni, czyżby przyjęli do swego społeczeństwa rodaka, co się wyrzekł ojczystych
  zwyczajów, co się zżył z ludźmi? W opłotkach, tuż za wsią, Buta spotkał zabłąkanego
  wieprzaka, który pędził prosto drogą pod wiatr, pokwikując. O dwa kroki od siebie, jeden na
  wprost drugiego przystanęły - wilk z wieprzakiem. Wieprzak umilknął, wilk także milczał;
  wieprz pierwszy skręcił w bok, ale wilk znowu mu zaszedł drogę. Magnetyczny wpływ oczu
  Buty osadził wieprzaka w miejscu, tym bardziej że opłotki były zawiane śniegiem. Złodziej,
  który pierwszy raz kradnie przyciśnięty głodem, musi być drżący, choć nikt nań nie patrzy;
  drży on i później, gdy drugi, trzeci raz sięga ręką po cudzą własność. Pierwiastki uczuć,
  składających się na wyrób ludzkiego sumienia, muszą istnieć w całej żywej naturze jako
  nieodłączne od procesu życia. Bo skądże by się wzięło ludzkie sumienie? Z niczego zapewne
  ono nie powstało. Rozległo się wkrótce kwiczenie wieprzaka, kwiczenie przeciągłe, długie,
  głos boleści dotkliwej, wzywającej ratunku spiesznego. I tego rodzaju głos rozlega się także
  w całej żywej przyrodzie. Tak jęczy ptaszę mordowane w szponach jastrzębia, sarna duszona
  w kniei przez wilki, człowiek - pod ciosami bliźniego mordercy. Jeżeli ryki gniewu oraz
  wściekłości, usłyszane z daleka, wprawiają słuchaczów w odrętwienie, wobec którego
  milknie rozum, a nieograniczenie włada przestrach całego organizmu, to błagalny krzyk
  rozpaczy i cierpienia uzbraja za to naszą sympatię, współczucie i pobudza do niesienia
  ofierze czynnej pomocy. Kiedy jęknie zraniony mors, fale oceanu niosą jęk ten podwodnym
  mieszkańcom i zbiera się w mgnieniu oka rzesza mścicieli, gotowych do odwetu. Gdy kot
  zabiera pisklęta słowiczej matce, a jedno z nich boleśnie krzyknie, ona się zjawia i jakby
  pada na kolana przed kotem, żebrząc litości. Kto wie, czy nie ma przykładów zmiękczenia
  mordercy, jeżeli jego głód, silniejszy od uczuć litości, został już zaspokojony? Bo skądże by
  ptaszynie przyszło użyć tego środka?
  Usłyszano we wsi kwiczenie wieprzaka, bo właśnie - pomimo zawieruchy śnieżnej -
  poszukiwała go wyrobnica, której on był własnością. Wpadła w zapłotki i widzi, co się
  dzieje... Przelękła, zawraca do wsi, a bijąc silnie we drzwi każdej chaty, woła:
  - Wilki! Wilki! Wilki!...
  Ona, biedna kobieta, miała zjeść kiedyś tego wieprzaka, a tu przy szedł wilk głodny i
  wprzód go zjada. Nie o zbrodnię więc morderstwa tutaj chodzi, gdyż wcześniej czy później
  wieprzak zamordowany być musiał. Wszakże po to żył na świecie, dlatego wykształcano jego
  organizm. Chodziło o to jedynie, kto wieprzka zjadł...
  Każdy, co się we wsi poczuwa na siłach, chwyta drąg, widły, cepy; wypadają ze
  spokojnych chat ludzie silni, ludzie czynu, a każdy pyta - okiem, uchem, słowem:
  - Gdzież są wilki?
  Już tylko słabe jęki umierającego wieprzka dochodzą do uszu. Pędzą gospodarze, widzą
  wielką zbrodnię, mszczą się energicznie... Buta nie walczy wcale, nie uchodzi; on się
  wychował wśród ludzi, oswoił się i wśród ludzi zginął. Zginął za to, że był głodny. Bo też
  zwykle z tej przyczyny walczy się i umiera na świecie. Ktoś zawsze jest głodny czegoś, aby...
  istniał.

                                       KONIEC KSIĄŻKI
