 
STEFAN ŻEROMSKI 
SYZYFOWE PRACE 
2 
1 
Termin odstawienia Marana do szkoły przypadł na dzień czwarty stycznia. 
Obydwoje państwo Borowiczowie postanowili odwieźć jedynaka na miejsce. Zaprzężono 
konie do malowanych i kutych sanek, główne siedzenie wysłano barwnym, strzyżonym dywanem, 
który zazwyczaj wisiał nad łóżkiem pani, i około pierwszej z południa wśród powszechnego 
płaczu wyruszono. 
Dzień był wietrzny i mroźny. Mimo to jednak, że szczyty wzgórz kurzyły się nieustannie 
od przelatującej zadymki, na rozległych dolinach, między lasami, zmarznięte pustkowia leżały 
w spokoju i prawie w ciszy. Szedł tylko tamtędy zimny przeciąg, wiejąc sypki śnieg niby 
lotną plewę. Gdzieniegdzie wałęsały się nad zaspami smugi najdrobniejszego pyłu jak dymek 
przyduszonego paleniska. 
Chłopak siedzący na koźle, podobny do głowy cukru opakowanej szarą bibułą, w swym 
spiczastym baszłyku, który w tamtych okolicach od dawien dawna uległ nostryfikacji i 
otrzymał swojską nazwę „maślocha”, i w brunatnej sukmanie – mocno trzymał lejce garściami 
ukrytymi w niezmiernych rękawicach wełnianych o jednym wielkim palcu. 
Konie były wypoczęte, nie chodziły bowiem od pewnego już czasu do żadnej ciężkiej roboty, 
toteż pomykały, parskając, ostrego kłusa po ledwo przetartej, a już znowu na pół zadętej 
drożynie, i sucho, jednostajnie trzaskały podkowami o nadmarzniętą zwierzchnią skorupę 
śniegu. 
Pan Walenty Borowicz ćmił fajkę na krótkim cybuszku, wychylał się co kilka minut na 
bok i przyglądał uważnie już to sanicom, już migającym kopytom. Wiatr go chłostał po zaczerwienionej 
twarzy i on to zapewne wyciskał owe łzy, które szlachcic ukradkiem ocierał. 
Pani Borowiczowa nie siliła się wcale na maskowanie wzruszenia. Łzy stały bez przerwy 
w jej oczach skierowanych na syna. Twarz ta, niegdyś piękna, a w owej chwili wyniszczona 
już bardzo przez troski i chorobę piersiową, miała niezwykły wyraz namysłu czy jakiejś głębokiej 
a gorzkiej rozwagi. 
Malec siedział „w nogach”, tyłem do koni. Był to duży, tęgi i muskularny chłopak ośmioletni, 
z twarzą nie tyle piękną, ile rozumną i miłą. Oczy miał czarne, połyskliwe, w cieniu 
gęstych brwi ukryte. Włosy krótko przystrzyżone „na jeża” okrywała barankowa czapka wciśnięta 
aż na uszy. Miał na sobie zgrabną bekieszę z futrzanym kołnierzem i wełniane rękawiczki. 
Włożono nań ten strój odświętny, za którym tak przepadał, ale za to wieziono go do 
szkoły. Z niemego smutku matki, z miny ojca udającego dobry humor wnioskował doskonale, 
że w owej szkole, którą mu tak zachwalano, przyobiecanych rozkoszy będzie nie tak znowu 
dużo. 
Znajomy widok wioski rodzinnej znikł mu prędko z oczu, nagie wierzchołki lip stojących 
przed dworem schyliły się za brzeg lasu obwieszonego kiściami śniegu... Najbliższa góra poczęła 
wykręcać się, zmieniać, jakby krzywić i dziwacznie garbić. Wypadały teraz przed jego 
oczy smugi zarośli, jakich jeszcze nigdy nie widział, płoty z sękatych, nie ociosanych żerdzi, 
na których wisiały przedziwne, niezmiernie długie sople lodu, wynurzały się pewne obszary 
puste, gdzieniegdzie okryte lodami o barwie sinawej, zimnej i dzikiej. Niekiedy las z nagła 
podbiegał ku drodze i odkrywał przed zdumionymi oczyma chłopca posępne swoje głębie. 
– Patrz, Marcinek! zając, trop zajęczy... – wołał co chwila ojciec trącając go nogą. 
– Gdzie, tatku? 
– A o, tu! widzisz? Dwa ślady duże, dwa małe. Widzisz? 
– Widzę... 
– Będziemy teraz szukali tropów lisa. Czekaj no... My go tu zaraz, oszusta, wyśledzimy, a 
potem palniemy mu w łeb, zdejmiemy futro i każemy Zelikowi uszyć prześliczną lisiurę dla 
pana studenta, Marcinka Borowicza. Czekaj no, my go tu zaraz... 
4 
Marcinek wpatrywał się w głuche leśne polany i zamiast rozrywki zimną bojaźń na tych 
tropach spotykał. Z rozkoszą byłby pobiegł śladem lisów i zajęcy, nurzał się w śniegu i hasał 
wśród przydętych zarośli, ale teraz z całego obszaru i z tajemniczych jego cieniów fioletowych 
wiała na niego bolesna i zdumiewająca tajemnica: szkoła, szkoła, szkoła... 
Ostatni szmat tak zwanych odpadków leśnych wykręcił się w inną stronę i zdawało się, że 
ucieka za oczy, na przełaj, polami. Roztwarła się przestrzeń płaska, tu i owdzie poprzegradzana 
opłotkami, w których na dnie małych wąwozików kryły się drożyny, przydęte w owej 
chwili zaspami podobnymi do wysokich kopców albo spiczastych dachów. W jedne z takich 
dróg chłopskich wjechały sanie państwa Borowiczów i poczęły kopać się przez wydmy. Kiedy 
Marcinek wykręcił głowę i wiercił się na miejscu, żeby pomimo smutku spojrzeć na konie, 
dostrzegł przy krańcu pola smugę szarych ścian, okrytych białymi strzechami. Owe ściany 
tworzyły linię równą i przykuwały oczy niezwykłym na śniegach kolorem. 
– Co to jest, mamusiu? – zapytał z oczyma łez pełnymi. Pani Borowiczowa uśmiechnęła 
się z przymusem i na pozór spokojnie odrzekła: 
– To nic, kochanku... To Owczary. 
– To już w tych Owczarach... szkoła? 
– Tak, kochanku... Ale to nic. Przecież ty jesteś tęgi, rozumny, mądry chłopiec! Przede ty 
kochasz swoją mamusię. Trzeba się uczyć, malutki, uczyć... 
– Ale on tylko udaje... – rzekł ojciec udając również, że się zanosi od śmiechu. – Alboż to 
daleko do Wielkiejnocy? Zleci jak z bicza strzelił! Ani się obejrzysz, aż tu zajeżdża wózek 
przed szkołę. „Po kogoś przyjechał?” – pytają Jędrka. – „A po naszego panicza, po studenta” 
– on powie. A w domu co mazurków, co babek, co placków z migdałami... powiadam ci... 
zatrzęsienie! 
Wiatr szedł w polu ostrzejszy i smagał twarze rodziców chłopca. Marcin poddał się ściśnieniu 
serca, które uczuwał pierwszy raz w życiu, i milcząc słuchał nawału zdań o szkole, 
konieczności uczenia się, o gimnazjum, o mundurze, mazurkach, zającach, o cukrze lodowatym, 
kapiszonach, posłuszeństwie, o jakiejś pilności i nieskończonym łańcuchu innych wyobrażeń. 
Chwilami przestawał myśleć i patrzał znużonym wzrokiem, jak wiatr rozdmuchuje 
futro w pewnym miejscu elkowego, w kształcie peleryny, kołnierza matki, zupełnie jak gdyby 
ktoś chuchał na to miejsce przyłożywszy do niego usta; chwilami znowu tłumił całą potęgą 
dziecięcej woli wybuch przerażenia, które wstrząsało jego żyły jak wystrzał niespodziewany. 
Tymczasem janczary dźwiękły głośniej, z obu stron drożyny ukazały się ściany stodół, później 
parkany, bielone chaty i sanie wśliznęły się na utorowaną, szeroką ulicę wioski. Chłopiec 
powożący zaciął konie, a nim upłynęło kilkanaście minut, wstrzymał je przed budynkiem 
większym trochę od chat włościańskich, ale nie odbiegającym pod względem struktury od ich 
typu. We frontowej ścianie tego domostwa połyskiwały dwa okna sześcioszybowe, a nad 
drzwiami wchodowymi czerniała tablica z napisem: Naczalnoje Owczarskoje Ucziliszcze. 
Obok budynku szkolnego stała skromnie niewielka obórka i tuliła się nieco mniejsza od obórki 
kupa krowiego nawozu. Między drogą a domem znajdowała się pewna przestrzeń, zapewne 
warzywny ogródek, w którym tego dnia sterczało jedno jakieś drzewko obciążone mnóstwem 
sopli. Dokoła tego placu biegł płot z powyłamywanymi kołkami. 
Gdy sanki zatrzymały się na drodze, z sieni „uczyliszcza” wybiegł bez czapki nauczyciel, 
pan Ferdynand Wiechowski, i żona jego, pani Marcjanna z Pilaszów. Nim zdążyli zbliżyć się 
do sanek, Marcin potrafił zadać matce szereg kategorycznych pytań: 
– Mamusiu, to nauczyciel? 
– Tak, kochanku. 
– A to nauczycielka? 
– Tak. 
– A czy mama widzi, jak temu nauczycielowi strasznie się grdyka rusza? 
– Cicho bądź!... 
5 
Nauczyciel miał na sobie rude i mocno zniszczone palto z wystrzępionymi dziurkami od 
guzików i guzikami rozmaitego pochodzenia, na nogach grube buty, a na długiej szyi wełniany 
szalik w prążki czerwone i zielone. Szerokie, żółtawe wąsy, od czasów we mgle przeszłości 
leżących nie podkręcane do góry, zakrywały usta pana Wiechowskiego, jak dwa strzępy 
sukna. Palcami prawej ręki, powalanymi atramentem, z gracją i kokieterią odgarniał z czoła 
spadające promienie włosów i rozkopywał śnieg szastając po nim nogą w nieprzerwanych 
ukłonach. Zwiędła i zastygła twarz jego marszczyła się w uśmiechu czołobitności, który czynił 
ją podobną do maski. 
O wiele śmielej zbliżała się do sanek pani nauczycielowa. Była to kobietka przystojna, 
choć nieco za wielka i za otyła. Miała oczy przykryte szafirowymi okularami. Te wielkie 
okulary natychmiast i bardzo źle usposobiły dla niej Marcina Borowicza. Nie wiedział, czy ta 
pani w danym momencie patrzy na niego i, co najważniejsza, czy ona w ogóle go widzi. Drogą 
dziwnego skojarzenia wrażeń prędko wykombinował, że nauczycielka podobną jest do 
ogromnej muchy. 
– Powitać, powitać! – wołała szepleniąc pani Wiechowska i poczęła wysadzać z sanek 
matkę Marcinka. 
– Jakże zdrowie? – zapytał nauczyciel gwałtownym sposobem i nie wiedzieć kogo, ani na 
chwilę nie przestając uśmiechać się jednostajnie. 
– Powitać kawalera! – mówiła coraz śmielej i głośniej nauczycielowa, teraz już specjalnie 
do Marana. – Cóż, były „dudy”? Pewno były, ejże!... 
– Cóż to za dudy, mamo? – szepnął kawaler przez zęby. 
– Jakże zdrowie? – wypalił znowu nauczyciel, mocno zacierając ręce. 
– A no, otóż i jesteśmy! – rzekł ze swobodą pan Borowicz. – Dudy? Było tam tego trochę, 
ale, chwalić Boga, niewiele, niewiele. 
– Spodziewam się, proszę pana dobrodzieja – rzekła nauczycielka tonem wysoce dydaktycznym 
– spodziewam się... Marcinek powinien to rozumieć – mówiła z rosnącym uczuciem 
i rozdymając nozdrza – że rodzice i cała familia oczekują po nim wiele, bardzo a bardzo wiele! 
Powinien to rozumieć, że musi stać się nie tylko pociechą rodziców w sędziwej starości, 
podporą ich lat zgrzybiałych, ale i chlubą... 
Ten wyraz „chlubą” wymówiła ze szczególnym namaszczeniem. 
– A, naturalna rzecz! – zakończył nauczyciel zwracając się do pana Borowicza z takim wyrazem 
twarzy, jakby pytał: 
– No, a może by tak kieliszeczek szpagaterii? 
– Czymkolwiek Marcinek zostanie – mówiła nauczycielka coraz płynnie j, brnąc po śniegu 
do sieni, a stamtąd wprowadzając gości do mieszkania – czy to obywatelem ziemskim, czyli 
też kapłanem, czy sekretarzem gminnym albo oficerem – zawsze powinien to mieć przede 
wszystkim na uwadze, że ma być chlubą swej familii. Nie wiem, jaki o tej sprawie sąd mają 
państwo dobrodziejostwo, co się zaś mnie tyczy, to jest to moje święte przeświadczenie... 
– Znowu tą chlubą... – ze znużeniem myślał kandydat na stanowisko tak podwyższone 
wśród całej familii. Ponieważ zaś przed chwilą wyraźnie słyszał, że może być oficerem, a 
jednocześnie patrzał w oczy matki zamglone niewymowną miłością i łzami, opuściła go tedy 
naprężona uwaga, z jaką wsłuchiwał się w mowę nauczycielki, i począł z całą swobodą myśleć 
o błyszczących szlifach i dzwoniących ostrogach. Byłby nawet przysiągł w owej chwili, 
że ostrogi i szlify są ową nieznaną chlubą. 
Pokoik, do którego wprowadzono przybyłych, miał niesłychanie małe wymiary i zastawiony 
był mnóstwem gratów. Jeden kąt zajmowało wielkie łóżko, drugi kąt piec kolosalnych 
rozmiarów, trzeci znowu łóżko; na środku stała kanapa i okrągły stolik z jesionowego drzewa, 
pokrajany najwidoczniej kozikami i porysowany jakimś narzędziem tępym a zębatym. Na 
ścianach wisiały tu i owdzie litografie wyobrażające świętych i święte. Przy drzwiach prowadzących 
do izby szkolnej zawieszony był na sznurku duży kalendarz w zielonej okładce, a na 
6 
nim rzemienna pięciopalczasta dyscyplina z trzonkiem do złudzenia naśladującym sarnią 
nóżkę. Właśnie w owej chwili, kiedy Marcinowi troiła się po głowie chluba w kształcie szlif 
ułańskich, wzrok jego padł na okropny instrument... 
– No, i jakże tam, hę? – zapytał nauczyciel, wyciągając chudą i kościstą rękę w kierunku 
czupryny Marcina z takim gestem, jakiego używał zwykle felczer Lejbuś, kiedy się do strzyżenia 
„pod włos” zabierał. Jednocześnie przejęły malca dwa dreszcze: na widok dyscypliny i 
tej okrutnej, chudej łapy. Westchnął z głębi piersi w taki sposób, że tego aktu nikt, nawet 
matka, nie widział, i poddał spokojnie głowę jakiejś dziwnej pieszczocie nauczyciela, która 
przypominała rozcieranie świeżo nabitego guza. Straszna rezygnacja, do której zmuszał się 
całym wysiłkiem woli, skupiła się w cichych myślach: 
– Mama mię tu zostawi samego... on mię z początku będzie brał za głowę... o, tak... a potem... 
Później z odwagą, która była trudnym do zniesienia cierpieniem, spojrzał na dyscyplinę i 
nawet podniósł wzrok na pana Wiechowskiego. 
Tymczasem do pokoju weszła dziewczynka, mniej więcej dziesięcioletnia, na cienkich nogach 
obutych w duże trzewiki –i dygnęła. Miała na sobie dosyć gruby kubrak i włosy zaplecione 
w tyle głowy w cienki warkoczyk, noszący w tamtych okolicach nazwę „mysiego 
ogonka”. 
– To Józia... – rzekła pani Wiechowska. – Uczy się i wychowuje u nas. Jest to właśnie siostrzenica 
księdza Piernackiego. 
To słowo „siostrzenica” nauczycielka podkreśliła tonem zagradzającym do umysłów osób 
obecnych drogę jakiejkolwiek, chociażby nawet minimalnej, wątpliwości. 
– A... – mruknęła dosyć niechętnie pani Borowiczowa. 
– Przywitajcie się, moje dzieci – rzekła nauczycielka z emocją. – Będziecie się razem 
uczyli, powinniście więc żyć w zgodzie i pracować z zapałem! 
Józia spojrzała na Marcinka iskrzącymi się oczami, a potem uległa całkowitemu zgłupieniu. 
– Marcinek! – szepnął chłopcu do ucha pan Borowicz – przywitajże się... To tak zaczynasz 
postępować w szkole! Wstydź się... No! 
Chłopiec zaczerwienił się, spuścił oczy, a potem raptownie wyszedł na środek izby, rozstawił 
nogi szeroko, zsunął je z hałasem i zabawnie kiwnął przed koleżanką cały swój korpus. 
Józia straciła do reszty przytomność umysłu. Spoglądała na mistrzynię swą wytrzeszczonymi 
oczyma i bokiem cofała się z pokoju. Była już blisko drzwi, gdy je właśnie otworzono. Ukazał 
się w nich kipiący samowarek na rachitycznie krzywych nóżkach, powyginany w sposób 
nadzwyczajny. 
Niosło go przed sobą wielkie i brzydkie dziewczysko, odziane w czarną od brudu, zgrzebną 
koszulę, potargany i wytłuszczony lejbik, wełnianą zapaskę i szmatkę na włosach nie czesanych 
od kilku miesięcy. 
Samowarek ustawiono na rogu stołu przy pomocy czynnej pana nauczyciela i zaczęto zasypywać 
i zaparzać herbatę w sposób wysoko ceremonialny i obrzędowy. 
Rodzice Marcinka spostrzegli, że jest to z pewnością pierwsza herbata w bieżącym półroczu 
szkolnym. 
Mrok z wolna zalegał pokoik. Pan Borowicz przysunął swe krzesło do rogu kanapki 
szczelnie wypełnionego przez panią Wiechowską i półgłosem zaczął prowadzić z nią ostateczną 
umowę o „leguminy”, jakich miał dostarczyć w zamian za światło udzielać się mające 
w tym domu jego synowi. 
Marcinek stal teraz obok matki i słuchał, jak ojciec mówil: 
– Kaszy, wie pani, to nie mogę, bo ani mój młynarz tego jak się patrzy nie zrobi – a zresztą, 
wie pani... Wolę za to kazać zemleć na pytel pszenicy. Będziesz pani miała czy na kluski, 
7 
na łazanki, czy choćby też ciastko jakie upiec, żeby się przecie chłopczyna rozerwał. Grochu... 
ileż byś pani chciała?... 
Słowa te wnikały aż do głębi umysłu chłopca i sprawiały mu ból istotny. Teraz pojmował, 
że naprawdę w szkole zostaje. W tym brzmieniu mowy ojca w naradach z nauczycielką czuł 
po raz pierwszy ton handlowy i nieodwołalną konieczność ulegania swemu losowi. 
Chwilami owa boleść szerzyła się w małym jego ciele i przechodziła w chęć dzikiego uporu, 
wrzeszczenia, tupania nogami, szarpania sukien matki, to znowu w głuchą i osłabłą rozpacz. 
Pani Borowiczowa brała również udział w tym sporządzaniu niepisanego kontraktu, zanotowywała 
nawet w małej książeczce ilości owych legumin, ale czuła na sobie wzrok chłopca, 
pomimo że go nie widziała i miała oczy spuszczone. Przez serce jej ciągnęła prawie taka sama 
zawieja obłędnych uniesień. Kto wie nawet, czy nie absolutnie taka sama... Kto wie, czy 
gwałt jego niecierpliwości nie szarpał jej tak samo i w tej samej minucie... 
– Ale też pani jesteś nienasycona! – mówił pan Borowicz pół serio do nauczycielki, gdy 
dopominała się to o ryby, to o włoszczyznę, to nareszcie o len, płótno zgrzebne itd. 
– Ij! – odrzekła z jadowitym uśmiechem pani Wiechowska – nienasycona, proszę pana dobrodzieja, 
to ja tam nie jestem. Czyż to jedno z drugim wyniosą te drobiazgi tyle, co byście 
państwo dobrodziejostwo musieli dać korepetytorowi u siebie na wsi? Taki korepetytor, proszę 
pana, dziś ledwo za trzydzieści rubli „w miesiąc” na wieś pojedzie, a chce mieć pokój 
osobny, wszelkie wygody, wszelkie przyjemności, usługę... młodą, konia pod wierzch, chce 
się zabawić kiedy niekiedy, chce świąt i wreszcie... co to mówić... 
– Pani kochana wiesz – odrzekł szlachcic trochę szorstko – że dlatego do was dziecko oddaję, 
bo mię na korepetytora nie stać. Rzeczywiście, nie stać mię. Choćbym się nawet szarpnął 
i dał mu te jakieś trzysta rubli, to nie mam w domu kąta, gdzie bym takiego guwernera 
ulokował. Pani kochana może i wiesz, może nie wiesz, że u nas nie co dzień mięso na obiad, a 
z obcym człowiekiem w domu trzeba by się było stawiać... 
– Co to mówić, moja droga pani – rzekła pani Borowiczowa – przecie pan Wiechowski 
przygotuje Marcinka do pierwszej klasy nie gorzej, a zapewne daleko lepiej niż najlepszy 
korepetytor, a u pani będzie mu tak samo jak u matki. On sam wie, że trzeba się uczyć, trzeba 
zębami i pazurami!... Mamusia kocha, mamusia bardzo kocha, ale to trudno, to trudno. On to 
zresztą wie, on pokaże, jaki to z niego chłopiec i czy to słuszne, co o nim mówił pan Miętowicz, 
że on tylko beczeć umie. On pokaże! 
Istotnie w Marcinku niespokojne wybuchy uciszyły się i cała jego rozpacz niby na jakimś 
haku zawisła. Spojrzał mężnie w oczy matki i dojrzawszy w kącikach tych oczu pod samymi 
powiekami dwie łzy uśmiechnął się dziarsko. 
– Widzi pani, widzi pani, oto mój syn, mój kochany syn! – mówiła teraz pani Borowiczowa 
wypuszczając te łzy uwięzione mocą woli pod powiekami. 
Ojciec przyciągnął go do siebie i głaskał po czuprynie nie mogąc słowa wymówić. Tymczasem 
noc zapadła. Wniesiono do pokoju lampę i pani nauczycielowa zaczęła nalewać herbatę. 
Około godziny siódmej pan Borowicz wstał zza stołu. Jego lewy policzek drgał szybko, 
a usta uśmiechały się smutno. 
– No, Helenko, na nas pora... – rzekł do żony. 
– O, cóż znowu? – wyszepleniła nauczycielowa – cóż znowu? Przecie na Gawronki „w 
kwandrans” czasu sankami się prześliźnie... 
– Tak, pani, ale teraz księżyca nie ma, zaspy duże, chłopak drogi nie zna, zresztą i na państwa 
czas. 
Pani Borowiczowa ułożyła tłumoczek z bielizną Marcina obok łóżka, na którym malec 
miał sypiać, niepostrzeżenie wymacała ręką, czy siennik mu dobrze wypchano, następnie 
ucałowała go szybko, pożegnała Wiechowskich i wsunąwszy jeszcze w rękę brudnej Małgośki 
dwa złote groszy dwadzieścia wyszła na dwór i wsiadła na sanki. Również pospiesznie mąż 
8 
za nią wyszedł. Nauczycielka trzymała młodego Borowicza za rękę, gdy konie ruszyły z miejsca, 
a pan Wiechowski klepał go po ramieniu. Służąca trzymała wysoko lampę kuchenną. 
Gdy janczary odezwały się raz pierwszy, podniosła światło wyżej i biały krąg jego padł na 
śnieg rozesłany dokoła. Wówczas właśnie Marcinek spostrzegł, jak tył sanek z zarysami głów 
rodzicielskich przesunął się na ostatnią linię światła i wpadł w ciemność. Chłopak z nagła 
wrzasnął przeraźliwie, szarpnął się, wyrwał z rąk nauczycielki i pędem pobiegł za sankami. 
Trafił na rów idący wzdłuż drogi, jednym susem wybrnął z zaspy i pędził przed siebie. Odbiegłszy 
od światła, nic nie widział w ciemności. Potknął się raz, drugi na jakichś kołkach i 
upadł na ziemię wrzeszcząc co sił: 
– Mamusiu, mamusiu! 
Obydwoje nauczycielstwo schwycili go pod ręce i zaprowadzili przemocą do szkoły. Janczary 
dzwoniły gdzieś daleko coraz ciszej, jakby spod wydm śniegu. 
– Nigdy nie spodziewałam się czegoś podobnego! Nigdy! Żeby taki duży chłopiec chciał 
uciekać do Gawronek... Pfe, brzydko! – sapała nauczycielka. 
Marcinek ucichł, ale nie ze wstydu. Dusiło go jakieś bolesne zdumienie: gdzie rzucił 
okiem, nigdzie matki nie było. W mózg jego wrzynała się myśl jak drzazga: nie ma, nie ma, 
nie ma... Ze ściśniętymi zębami wszedł do mieszkania, usiadł na wskazanym przez nauczycielkę 
krzesełku i słuchając jej długiego kazania ciągle myślał o matce. Te myśli były szeregiem 
wizerunków jej twarzy, które przemykały mu się pod powiekami i nikły. Znikanie ich 
było zawiązkiem, pierwszym sygnałem tęsknoty. 
Brudna Małgosia słała tymczasem łóżka i ustawiała wraz z nauczycielem parawan przed 
posłaniem na kanapce, przeznaczonym dla koleżanki Józi. Ustawianie trwało dosyć długo i 
szczególne nastręczać musiało trudności, bo służąca w małej przerwie czasu, gdy nauczycielka 
wydaliła się do kuchni, co chwila odskakiwała z chichotem. 
Nareszcie wszystkie łóżka zostały posłane i Marcinowi kazano się rozbierać. Położył się 
co tchu, nakrył kołdrą i zaczął knuć plan ucieczki. 
Chytrze obierał stosowny moment o wczesnym poranku, przypominał sobie drogę do 
Gawronek, wmyślał się w fizjonomie zakątów leśnych, pustek, które widział przed wieczorem, 
i uciekał przez nie w marzeniu. Z wolna rozczyniała się w jego sercu, znużonym nawałą 
uniesień, senna żałość i wylewać poczęła w cichym płaczu. Łzy dużymi kroplami spływały na 
poduszkę i rozlewały się w szerokie plamy... Zasnął spłakany w znużeniu i bezczuciu. 
Wśród nocy nagle się ocknął. Raptem usiadł na łóżku i rozszerzonymi oczyma patrzał 
przed siebie. Ktoś chrapał jak maszyna do ugniatania żwiru. 
Mała nocna lampka, ustawiona w kącie izby, oświetlała jedną ścianę i część powały. Marcinek 
ujrzał czyjeś olbrzymie, grube i tłuste kolano wystające spod pierzyny, nieco dalej 
wielki nos i wąsy, które poruszały się miarowo wskutek chrapania, jeszcze dalej półokrągły 
koszyk wyszyty paciorkami, a przy mdłym świetle błyszczący jak kły obnażone. 
Uczucie osamotnienia, graniczące z rozpaczą, chwyciło małego szlachcica stalowymi 
szponami. Wzrok jego latał niespokojnie od przedmiotu do przedmiotu, z miejsca na miejsce, 
szukając czegoś znajomego i bliskiego. Spoczął wreszcie na tym kącie kanapki, gdzie siedzieli 
rodzice, ale i tam spał ktoś obcy. Z kątów izby, zasnutych mrokiem, wychylał się strach 
wielkooki, a widok gratów, stojących w półświetle, zdawał się grozić w sposób złowrogi. 
Długo malec siedział na posłaniu patrząc bezsilnie i nie będąc w stanie najsroższym swoim 
cierpieniem odgadnąć, po co to wszystko z nim zrobiono, co to znaczy, dla jakiej racji tak jest 
męczony. 
Nazajutrz, po nocy źle przespanej, obudził się bardzo nierychło. W mieszkaniu nie było 
nikogo, łóżko nauczycielskie było posłane, kanapka uprzątnięta. Za drzwiami, obok których 
wisiał kalendarz i dyscyplina, rozlegało się prawie nieustające kaszlanie i cichy pomruk rozmów, 
urozmaicony od czasu do czasu przez śmiech rubaszny albo płacz hałaśliwy. 
9 
Marcinek, rozciekawiony do najwyższego stopnia, wyskoczył z łóżka, ubrał się co tchu i 
nasłuchiwał pod tajemniczymi drzwiami, które wczoraj taki miały pozór, jakby prowadziły do 
pustego lamusa, a dziś były zasłoną jakiegoś interesującego widowiska. 
– A co to, kawaler ciekawy zobaczyć szkołę? – krzyknęła nauczycielowa wynurzając się z 
kuchenki. – A mył się kawaler, czesał się, ubrał ochędożnie? Najpierw trzeba się ubrać, a 
później dopiero myśleć o zobaczeniu szkoły. 
Marcinek ubrał się z mozołem, bo aż dotąd matka mu pomagała myć się i ubierać, szybko 
wypił kubek gorącego mleka i czekał. Po śniadaniu nauczycielowa wzięła go za rękę i tak jak 
stała, w białym kaftaniku, wprowadziła do izby szkolnej. Gdy się drzwi otwarły, w głowie 
Marcina prześliznęła się zaraz myśl: to jest kościół, nie żadna szkoła... 
Izba była pełna. Na wszystkich ławkach siedzieli chłopcy i dziewczęta. Gromadka najpóźniej 
przybyłych nie znalazłszy miejsca stała pod oknem. Chłopcy siedzieli w sukmankach, w 
ojcowskich „spancerach”, nawet w matczynych lejbikach, niektórzy mieli szyje okręcone 
szalikami, a ręce w wełnianych rękawicach; dziewczęta miały na głowach zapaski i chuściny, 
jakby się znajdowały nie w dusznej izbie, lecz wśród zasp szczerego pola. Wszystko kaszlało, 
a znaczna większość, przed wejściem nauczycielki, ćwiczyła się w dawaniu sobie nawzajem 
„sera”, której to rozrywki nie byłaby zresztą w możności tym mianem technicznym określić. 
– Michcik, masz tu panicza z Gawronek, pokażże mu szkołę, bo ciekawy – rzekła nauczycielka 
zwracając się do chłopca siedzącego tuż obok drzwi w pierwszej ławie. 
Był to wyrostek lat już kilkunastu, jasny blondyn z siwymi oczami. Grzecznie posunął się 
w ławie i zrobił miejsce dla Marcinka, który przycupnął na brzeżku zawstydzony i zmieszany. 
Pani Wiechowska wyszła rzuciwszy głośne i stanowcze zalecenie publicznego spokoju. 
– Jakże ci na imię? – spytał Michcik uprzejmie. 
– Marcin Borowicz. 
– A mnie Piotr Michcik. Umiesz czytać? 
– Umiem. 
– Ale pewnie po polsku? 
Marcin spojrzał na niego ze zdumieniem. 
– Pa russki umiejesz czitat'? 
Marcin zaczerwienił się, spuścił oczy i wyszeptał cichutko: 
– Ja nie rozumiem... 
Michcik uśmiechnął się z tryumfem i zaraz wydobył z drewnianej teczki, zaopatrzonej w 
sznurek do wieszania jej na ramieniu, chrestomatię rosyjską Paulsona, otworzył tę księgę na 
zatłuszczonym miejscu i zaczął szybko czytać potrząsając głową i rozdymając nozdrza: 
– W szapkie zołota litoho staryj russkij wielikan podżidał k-siebie drugoho... 
Uwaga małego Borowicza była zupełnie pochłonięta przez rozmowę z Michcikiem. Tymczasem 
ze wszystkich ławek wyłazili z wolna uczniowie i przybliżali się krok za krokiem, 
szturchając jedni drugich i wyglądając zza ramion. Utworzyło się wkrótce dokoła Michcika i 
Borowicza zwarte audytorium dzieci. Wszystkim oczy zdawały się wyskakiwać na wierzch z 
ciekawości. Stali w milczeniu, patrząc na Marcinka bez zmrużenia powieki i tak nieruchomo, 
jakby w paroksyzmie ciekawości stężeli. 
Tymczasem Michcik wciąż czytał ów wiersz szybko i coraz szybciej. Skończywszy, jeszcze 
raz tryumfująco spojrzał na Borowicza i rzekł: 
– Tak się czyta! Zrozumiałeś też co? 
– Nic, nic... – odrzekł nowicjusz rumieniąc się po uszy. 
– E, nauczysz się jeszcze i ty – rzekł tamten protekcjonalnie. – I ja se myślałem, że trudno, 
a teraz i stichi na pamięć umiem, i „rachonki” robię po rusku, i diktowkę. Gramatyka, ta to 
trudna... uuch! Sprawiedliwie! Imia suszczestwitielnoje, imia pritagatiefnoje, miestoimienie... 
Cóż, nie rozumiesz, choćbym ci i powiedział... 
10 
Nagle podniósł głowę i patrząc na belki rzekł, nie wiedzieć do kogo, głośno, z uczuciem, a 
nawet jakby w uniesieniu: 
– Podleżaszczeje jest' totpriedmiet, o kotorom goworitsia w priedłożenii! 
Potem znowu rzekł do Marcina: 
– Widzisz, i Piątek już umie czytać, choć kiepsko. Czytaj, Wicek! 
Przy Michciku siedział chłopiec niezmiernie ospowaty. Ten otworzył tę samą książkę w 
równie wytłuszczonym miejscu i zaczął dukać jakiś ustęp. Od razu pogrążył się w tę czynność 
tak zupełnie, że wystrzały z armat nie byłyby w stanie przerwać jego roboty. 
Raptem gromada obserwująca rozbiegła się wśród szturchańców i hałasu. Drzwi od sieni 
rozwarty się szeroko i wszedł nauczyciel. Twarz jego była ledwie podobną do wczorajszej. 
Była to teraz maska surowa, a bardziej jeszcze śmiertelnie znudzona. Rzucił okiem na Marcinka 
i kwaśno się uśmiechnął do niego, stanął na katedrze i dał znak Michcikowi. Ten wstał i 
zaczął głośno, z deklamacją mówić modlitwę: 
– Priebłagij Gospodi, nisposli nam błagodat'... W chwili zaczęcia modlitwy wszystkie 
dzieci jakby na komendę zerwały się na równe nogi, a po jej ukończeniu siadły w ławkach. 
Szkołę wypełniał po brzegi nie tylko zaduch, ale literalny smród, ciężki i nieznośny. 
Wiechowski spoglądał przez chwilę ponuro na zalęknioną gromadę, następnie otworzył 
dziennik i zaczął czytać listę. Kiedy wymieniał jakieś imię w brzmieniu rosyjskim i nazwisko, 
izbę zalegała śmiertelna cisza. Dopiero po upływie pewnego czasu dawały się słyszeć szepty, 
podpowiadania, wynikało szturchanie i kopanie nogami danego indywiduum, no i koniec 
końców z jakiegoś miejsca ukazywała się ręka dziecka i słychać było głos: 
– Jest. 
– Nie „jest” wcale, tylko jest' – wołał głośno nauczyciel. Sam wymawiał kilkakroć ten wyraz 
dobitnie, dla przykładu, miękcząc ostatnią spółgłoskę. Miało to taki skutek, że gdy z kolei 
czytał nazwiska, chłopcy wstawali i podnosili palce wołając z całą satysfakcją i w brzmieniu 
zupełnie swojskim: 
– Jeść! 
Marcinek nie pojmował z tego wszystkiego nic zupełnie, bo ani wymagań „profesura”, ani 
całej ceremonii, a już najmniej objawów tak powszechnej żądzy jedzenia. 
Gdy przeczytane zostały wszystkie nazwiska, pan Wiechowski znowu skinął na Michcika, 
a sam usiadł na krześle, wsunął dłonie w rękawy, założył nogę na nogę i począł patrzeć w 
okno z taką determinacją, jakby to właśnie stanowiło jeden z punktów jego urzędowych 
czynności. 
Michcik głośno czytał, a właściwie wywrzaskiwał z Paulsona tekst długiej bajki ludowej 
rosyjskiej o chłopie, wilku i lisie. 
Nauczyciel poprawiał kiedy niekiedy akcenty wyrazów. 
Tymczasem w całej izbie szkolnej gwar się ciągle szerzył. Słychać było dźwięki: a, be, ce, 
de, e..., albo: a, be, we, że, ze... 
Dzieci, które umiały już alfabet, pokazywały go symplakom świeżo przybyłym, niektóre 
uczyły towarzyszów „ślabizoka”, a przeważna większość, patrząc niby to w elementarze i 
mrucząc coś pod nosem, nudziła się haniebnie. 
Gdy Michcik odkrzyczał całą bajkę, złożył książkę i dał ją koledze Piątkowi, a sam wyszedł 
na środek do tablicy. 
Wiechowski podyktował mu zadanie arytmetyczne na mnożenie. 
Michcik wypisał dwie duże cyfry, podkreślił je okropnie grubą linią, przed mnożną ustawił 
taki znak mnożenia, że można by na nim powiesić palto, i zaczął szeptać do siebie, z cicha, 
tak przecie, że Maran słyszał go dobrze: 
– Pięć razy sześć... trzydzieści. Piszę „kółko”, a sześć mam „w rozumie”. 
Cały ten akt mnożenia Michcik wykonywał z wielkim trudem i mozołem. Twarz mu się 
mieniła, mięśnie oblicza, rąk i nóg wykonywały bezcelową pracę takiego naprężenia, jakby 
11 
uczeń dźwigał belki, rąbał drwa lub orał. Skoro jednak zmógł jakieś pięć razy sześć i napisał 
„kółko” – zaraz półgłosem, tak żeby nauczyciel słyszał, tłumaczył całą sprawę: 
– Piat'ju szest' – tridcat'... 
A nauczyciel nie zwracał teraz uwagi ani na Michcika, ani na Piątka, który zaczął pokazywać 
swoją sztukę – lecz ciągle z martwym stoicyzmem patrzał w okno. 
Marcinek, słuchając po raz drugi czytania Piątka, przypomniał sobie Żyda Zelika, krawca 
wiejskiego, który często w Gawronkach siedział całymi miesiącami na robocie. Stanął mu w 
oczach jak żywy – zgrzybiały, na pół ślepy, śmieszny Żydzina, z wiecznie oplutą brodą, gdy 
siedzi i zeszywa stary kożuch barani. Okulary związane szpagatem wiszą mu na końcu nosa, 
igła nie trafia w skórę kożucha, lecz w palec, później w pustą przestrzeń, później gdzieś więźnie... 
Marcinek pragnąłby roześmiać się serdecznie z kłopotów Zelika, z jego powolnego ścibania, 
lecz czuje na twarzy łzy żalu i niewymownej miłości nawet dla tego Żyda z Gawronek... 
Czytanie Piątka wywiera na niego, nie wiedzieć czemu, tak dziwne wrażenie. 
Piątek trafia na dźwięki, łapie je z pośpiechem, wiąże i spaja jakby uderzeniem pięści, 
pcha, jakby całym korpusem, do kupy... Słychać dziwne słowa... Oto malec stęka: 
– Pie... piet... pietu... pietuch... 
Marcinek schyla głowę, zatyka sobie usta i dusi się ze śmiechu, szepcąc: 
– Co za pietuch? Pietuch!... 
Nauczyciel budzi się jakby ze snu, powtarza ze złością kilkakrotnie ten wyraz ku tajemnej 
uciesze całej klasy i znowu wpada w zadumę. Nareszcie Piątek skończył lekcje, siadł ciężko 
na ławce i zaczął wycierać spocone czoło. 
Wiechowski otworzył dziennik i wyczytał nazwisko: 
– Warfołomiej Kapciuch. 
Na środek izby wyszedł chłopak w nędznej sukmanczynie i ojcowskich widocznie butach, 
gdyż posuwał się tak zgrabnie, jakby miał nogi obute w dwie konewki. Mały Bartek Kapciuch, 
który w szkole awansował na jakiegoś Warfołomieja, rozłożył swój elementarz na 
brzeżku nauczycielskiego stolika, wziął w brudną rękę drewnianą skazówkę, wyczytał całe a, 
be, we, że, ze... , chlipnął kilka razy nosem i poszedł na miejsce z taką uciechą, że nawet nie 
czuł pewno ciężaru swych niezmiernych butów. Powołany został znowu jakiś Wikientij, wyłożył 
nauczycielowi swoją umiejętność i znikł w tłumie. 
Ta nauka trwała tak długo, że Marcinek o mało się nie zdrzemnął. Wodził sennymi oczyma 
po ścianach, z których tu i owdzie wapno płatami obleciało, rozpatrywał wiszące obok drzwi 
wizerunki nosorożców i strusiów, wreszcie trzy grube szlaki błota między drzwiami i pierwszą 
ławką... Było mu duszno w okropnym powietrzu izby i nudziło go stękanie dzieci „wydających” 
przed nauczycielem alfabet rosyjski. Jednak mimo nieuwagi i roztargnienia, jakie 
go ogarnęło, spostrzegł przecież, że i pan Wiechowski nudzi się porządnie. Na szczęście w 
sąsiednim mieszkaniu nauczycielskim wybiła godzina jedenasta. Profesor przerwał egzaminowanie, 
zeszedł z katedry i rzekł po polsku: 
– Teraz sobie zaśpiewamy jedne śliczną pieśń po rusku, nabożną. Będziecie śpiewać po 
mnie i tak samo jak ja. Dziewuchy cienko, chłopaki grubiej. No... a słuchaj przecie jedno z 
drugim uchem, nie brzuchem! 
Przymknął oczy, rozwarł usta i wybijając takt palcem jął śpiewać: 
Kol slawien nasz Gospod' w Syjonie... 
Z nauczycielem śpiewał Michcik, ryczał coś Piątek i usiłowało naśladować melodię kilkoro 
dzieci, widać muzykalniejszych. Reszta śpiewała także. Gdy jednak melodia była poważna, 
a w tamtej okolicy lud śpiewa tylko na nutę żywego „wywijasa”, więc dzieci wpadły zaraz na 
12 
jedyny uroczysty motyw śpiewu, do którego w kościele ucho przyuczyły, i poczęty niesfornymi 
głosami wrzeszczeć: 
Święty Boże, święty mocny, 
święty a nieśmiertelny... 
Kilkakrotnie pan Wiechowski musiał przerywać i zaczynać od początku, gdyż melodia 
„Święty Boże” zaczynała brać górę nad „Kol sławien”. Chodziło tam zapewne nie o nauczenie 
dzieci śpiewu, lecz o wbicie, wciesanie w ucho pieśni cerkiewnej. Nauczyciel zmuszony 
był zwyciężyć chłopską melodię, pociągnąć za swoją cały ogół dzieci i wkrzyczeć ją w ich 
pamięć. Śpiewał tedy coraz głośniej. Marcinek z najwyższym zdumieniem patrzał na to całe 
widowisko. Grdyka nauczyciela pracowała teraz forsownie, twarz jego z mocno czerwonej 
stała się aż brunatną. Żyły na czole nabrzmiały mu jak powrózki, czupryna spadała na oczy. Z 
zamkniętymi powiekami a usty otwartymi jak czeluść, wywijając pięścią, jakby bil w kark 
niewidzialnego przeciwnika, nauczyciel istotnie przekrzyczał cały chór głosów dziecięcych i 
ze wszystkiego tchu, wniebogłosy śpiewał pieśń: 
Koł sławien nasz Gospod' w Syjonie... 
13 
2 
W ciągu dwumiesięcznej bytności w szkole Marcinek „zdumiewające uczynił w naukach 
postępy”. 
Tak donosiła listownie rodzicom chłopca pani nauczycielowa. 
W istocie Marcinek umiał już czytać (rzecz prosta – po rosyjsku), pisać dyktanda, robić 
zadaczki na cztery działania i począł nawet ćwiczyć się w dwu rozbiorach: etymologicznym i 
syntaktycznym. 
Pan Wiechowski szczególniejszą uwagę zwracał na owe rozbiory. Codziennie o godzinie 
drugiej po południu rozpoczynał z Marcinkiem lekcję. Chłopiec czytał jakiś urywek, później 
opowiadał treść tego, co przeczytał, w sposób tak śmieszny i tak zabawnie barbarzyńskimi 
wyrazami, że samego profesora rozweselała ta nauka. 
Po „czytaniu” szły zaraz owe „rozbiory”, które gdyby mogły być do czegokolwiek przyrównane, 
to chyba do upartego strugania mokrej osiczyny tępym kozikiem. 
Istotną trudność stanowiła dla małego Borowicza – arytmetyka. Chłopczyna pojmował 
wcale dobrze, choć niezbyt lotnie, ale kombinowanie jednoczesne arytmetycznego kałkułu i 
wdzieranie się przemocą do tajemnic mowy rosyjskiej – było ciężarem zanadto wielkim na 
jego siły. 
W chwili kiedy zaczynał rzecz całą rozumieć, kiedy nawet uderzała go i cieszyła oczywistość 
rachunku, wszystko mąciły nazwy. Zamiast porwania umysłu chłopca zrozumiałym 
wykładem działań arytmetycznych, zamiast ukazania mu samej rzeczy arytmetycznej, o którą 
w nauce arytmetyki na pozór chodziło, pan Wiechowski całą usilność zmuszony był w to 
wkładać, żeby nie w umysł, lecz w pamięć ucznia wrazić nazwy rozmaitych przedmiotów. 
Pierwsze kształcenie inteligencji, ta piękna walka, to szacowne widowisko, ten zaiste wzniosły 
akt: uczenie się dziecka, opanowywanie pojęć nieznanych przez umysł, który to czyni raz 
pierwszy – były w Owczarach walką niezmierną, a często rzetelną i, co najgorsza, bezcelowo 
zadaną męczarnią. 
Jeżeli mały Borowicz przypadkowo stracił wątek rozumowania, wówczas machinalnie 
powtarzał za pedagogiem i nazwy, i kombinacje, i formuły. Naglony pytaniami, czy rozumie, 
czy pamięta, czy wie dobrze – odpowiadał twierdząco, a na zagadnienia bezpośrednie odpowiadał 
zgadując. 
Trafiały się dnie, że lekcje arytmetyki były dla niego od a do z niezrozumiałymi. Wtedy 
owiewał go strach idący z półświadomego przeświadczenia, że kłamie, że nie uczy się chętnie, 
że umyślnie martwi rodziców, że nie kocha ich wcale... Wówczas pot zimny występował 
mu na czoło, a mózg oblepiała jakby skorupa zeschłego iłu. 
Nauczyciel odszedł już był daleko, mówił o czym innym, zapytywał o co innego, a Marcinek, 
przestępującz nogi na nogę i ściskając kolana, wysiłkiem gonił jakąś „sfaję”, która w 
poprzek całej drogi jego rozumowania uwaliła się jak góra. Mózg jego nie był w stanie wykonywać 
dwu prac naraz, toteż myślenie arytmetyczne musiało zejść na plan drugi, ustępując 
miejsca ciągłym zapytaniom o znaczenie wyrazów. Specjalny kunszt stanowiło dyktando rosyjskie. 
Pan Wiechowski codziennie Marcinkowi powtarzał, że uczeń, który by na stronicy 
dyktanda zrobił trzy błędy, nie będzie przyjęty do klasy wstępnej. Kandydat do owej klasy 
zaprzysiągł sobie w duszy, że nie popełni trzech błędów na stronicy dyktanda. Usiłował nie 
robić ich wcale – z małym jednak skutkiem. Głowa mu od myślenia pękała, czy w danym 
wypadku należy pisać jat', czy je, pamięć robiła ciężko i bezmyślnie, a ponieważ pedagog nie 
mógł wskazać dostatecznych zasad pisania bez poprzedniego wyłożenia gramatyki, więc 
biedny Marcin umieszczał na stronicy po trzydzieści i więcej monstrualnych błędów. Na pa
14 
mięć uczył się gramatyki rosyjskiej i wierszy. Owo kucie wierszy miało miejsce zawsze przed 
południem. 
Rzeczywiście największe postępy Marcinek zrobił w katechizmie księdza Putiatyckiego i 
w kaligrafii. Można go było przebudzić z twardego snu o północy i zapytać: „Co za naukę 
stąd brać mamy, że Pan Bóg jest dobrym i sprawiedliwym sędzią ?” – a odpowiedziałby był 
jednym tchem, bez namysłu i wahania: „Stąd, że Pan Bóg jest sprawiedliwym sędzią, brać 
mamy tę naukę...” itd. 
W kaligrafii lubił się znowu ćwiczyć na własną rękę. Zastępowała mu ona poniekąd rozrywki 
fizyczne, spacer i hasanie po dalekich miejscach. Nauczyciel zastawał go niejednokrotnie 
bazgrzącego z niezmiernym entuzjazmem litery ogromne i koślawe, już to kredą na tablicy, 
już piórem na starych kajetach. Zarówno pierwszy jak drugi sposób ćwiczenia się w tyle 
szlachetnej i tak niezbędnej umiejętności pobudzał Marcinka do wywieszania języka i ciągania 
nosem. Z czasem bazgranie w kajetach wzbronionym mu zostało ze względu na to, że 
przy spełnianiu tej czynności obiedwie jego ręce, mankiety kurtki i koszuli, a niejednokrotnie 
i koniec nosa, były unurzane w atramencie i powodowały zwiększanie się ekspensu nauczycielskiego 
mydła, co w umowie z rodzicami Marcinka przewidzianym nie zostało. Nie pozwalano 
mu również bawić się z chłopakami wiejskimi ze względu na tak zwane dobre wychowanie. 
Siedział tedy ciągle w pokoju państwa Wiechowskich i kształcił swój umysł. Sam 
„pan” nauczał w izbie szkolnej albo był poza domem, żona jego wrzeszczała na dziewkę służebną 
w kuchni, a mała Józia ćwiczyła się zazwyczaj w gnieceniu klusek, zwanych paluszkami, 
albo nawet w obieraniu kartofli. Marcinek siedział na kanapce pod oknem i mruczał. 
Kiedy go jednak gramatyka do cna znudziła, wtedy mrucząc obłudnie, gapił się na świat przez 
szyby. 
Okna wychodziły na pola. Te pola były równe jak stół, gdyż tam kończyły się już wzgórza 
i lasy. Głęboki śnieg leżał ciężką warstwą na całym widnokręgu. Nigdzie wsi, nigdzie nawet 
samotnej chaty nie było widać na owej płaszczyźnie. W odległości mniej więcej trzech wiorst 
czerniał szereg drzew bezlistnych i szarzały jakieś zarośla. Był tam rozległy staw okryty 
trzcinami, ale i on o tej porze przystał do płaszczyzny i dopasował się do równiny śniegowej. 
W czasie odwilży grzbiety zagonów przezierały spod śniegu. Ten widok był jedynym urozmaiceniem 
i rozrywką w życiu Marcinka. Odwilże zdarzały się nieczęsto, a następowały po 
nich zadymki i mrozy. Przestrzenie znowu tężały i powlekały się martwotą. Dla żywego 
chłopca było coś bezdennie smutnego w tym obcym krajobrazie. Widok monotonnej płaszczyzny 
dziwnie się jednoczył z nudą siedzącą między kartkami gramatyki rosyjskiej. Ani tego 
krajobrazu, ani misteriów gramatycznych nie mógł objąć i przyswoić sobie. Gdyby go zapytano, 
co to jest, jak się nazywa owa spokojna, nudna przestrzeń, odrzekłby bez wahania, że 
jest to imia suszczestwitielnoje. 
Przez całe dwa miesiące żadne z rodziców nie odwiedzało Marcinka. Postanowiono go zahartować, 
włożyć w rygor i nie „rozmazgajać” wizytami. Raz jeden pani Wiechowska wyprowadziła 
Borowicza i Józię na spacer. Poszli za wieś drogą utorowaną w głębokim śniegu 
aż na górę okrytą starym lasem. Na skraju tego lasu sterczały oddzielnie duże świerki, które 
wpadały w oko ze znacznej nawet odległości. Dzień był śliczny, mroźny; w czystym powietrzu 
widać było bardzo daleką okolicę. Stanąwszy przy owych samotnych świerkach, zdyszany 
Marcinek rzucił okiem w stronę południową i zobaczył górę, u której stóp stały Gawronki, 
gdzie się urodził i wychował. Ciemnobłękitnym kolorem znaczyły się po niej zwarte zarośla 
jałowcu na tle jednolitej powłoki śniegu. Wydatny garb szczytu dokładnie sterczał na niebie 
różowiejącym z zachodu. Nagle chłopiec głośno i serdecznie zapłakał. 
Długie, opryskliwe, pełne niepojętych wyrazów kazanie nauczycielki uwieńczyło tę jedyną 
wycieczkę Marana. 
15 
W pierwszych dniach marca pan Wiechowski, powróciwszy z sąsiedniego miasteczka, 
przywiózł wiadomość, która, rzec można, zatrzęsła węgłami budynku szkolnego. Wszedł do 
pokoju z omarzniętymi wąsami i nie strzepnąwszy nawet śniegu z butów powiedział: 
– Dyrektor przyjeżdża w tym tygodniu! 
Głos jego miał ton tak szczególny i przerażający, że wszyscy obecni zadrżeli, nie wyłączając 
Marcina, Józi i Małgosi, którzy wcale zrozumieć nie mogli, co by właściwie to zdanie 
mogło znaczyć. 
Pani Wiechowska zbladła i poruszyła się na krześle. Jej duże, tłuste wargi drgnęły i ręce 
bezwładnie na stół opadły. 
– Kto ci mówił? – zapytała głosem zdławionym. 
– No, Pałyszewski – któż miał mówić? – odrzekł nauczyciel zdejmując szalik ze szyi. 
Od tej chwili zapanowała w całym domu wielka trwoga i milczenie. 
Małgosia, nie wiedzieć dlaczego, chodziła na palcach, Józia całymi godzinami płakała 
rzewnie po kątach, a Marcinek wyczekiwał z przerażeniem i nie bez pewnej ciekawości jakichś 
zjawisk nadprzyrodzonych. 
Profesor po całych prawie dniach trzymał dzieci wiejskie w szkole, uczył je sposobem 
zwanym „na skoro” odpowiedzi na przywitanie: – „zdorowo rebiata!” – wszystkich śpiewu 
chóralnego „Kol sławien”, a Piątka i Wójcika ćwiczył w sztuce wyliczania członków panującej 
rodziny carskiej. Wpajaniu tych umiejętności towarzyszyło zdwojone rżnięcie dyscypliną. 
Marcinek skulony przy swym oknie słyszał co chwila płacz wrzaskliwy, błaganie nadaremne 
i zaraz potem stereotypowe i nieodwołalne: 
– Uch, nie będę, nie będę! Póki życia, nie będę! uch, panie, nie będę, nie będę!... 
Wieczorami, nieraz do późna, pan Wiechowski przygotowywał dzienniki szkolne i wykazy, 
stawiał stopnie uczniom i w sposób niewymownie kaligraficzny pisał tak zwane wiedomosti. 
Oczy mu się zaczerwieniły, wąsy jeszcze bardziej obwisły, policzki wpadły i grdyka 
była w ciągłym ruchu od nieustannego przełykania śliny. Na wsi rozeszła się głucha pogłoska: 
naczelnik przyjedzie! Na tle tej wieści wyrastały dziwne domysły, prawie klechdy. 
Wszelkie baśnie znosiła do budynku szkolnego na powrót Małgosia i szeptała je do ucha 
Borowiczowi i Józi, budząc w nich trwogę coraz okropniejszą. 
W stancji szkolnej zaprowadzono radykalny porządek: zeskrobano rydlem z podłogi uschłe 
błoto i wyszorowano ją należycie, zmieciono kurze, otrzepano i wytarto popstrzone wizerunki 
żyraf i słoniów, oraz mapę Rosji i globusik, reprezentujący na górnym gzymsie szafy umiejętności 
odległe, wysokie i niedostępne. 
Z sieni wyjechała do obórki beczka z kapustą, nie mniej jak cała zagródka i umieszczone w 
niej cielę. Kupa nawozu została okryta gałęziami świerczyny. 
Sam pedagog przyniósł z miasteczka dziesięć butelek najlepszego warszawskiego piwa i 
jednę krajowego porteru, pudełko sardynek i cały stos bułek. 
Pani Wiechowska upiekła na rożnie zająca i pieczeń wołową, niewymownie kruchą, które 
to przysmaki miały być podane dyrektorowi na zimno, rozumie się, wraz ze słoikami konfitur, 
marynowanych rydzyków, korniszonów itd. Całe to przyjęcie nauczycielowa zgotowała nie 
mniej pilnie, jak on przysposabiał szkołę. Mogło się było wydawać, że tajemniczy dyrektor 
przyjeżdża po to, żeby z równą ścisłością zbadać i skontrolować smak zajęczego combra, jak 
postępy chłopaków wiejskich w dukaniu. 
W przeddzień fatalnego dnia mieszkanie, kuchnia nauczycielska i izba szkolna były obrazem 
zupełnego popłochu. Wszyscy biegali z oczyma szeroko rozwartymi i spełniali najzwyklejsze 
czynności w niewymownym naprężeniu nerwów. W nocy prawie nikt nie spał, a od 
świtu znowu wybuchł w całym domu paroksyzm biegania, szeptania z zaschniętym gardłem i 
wytrzeszczonymi oczyma. Miał nadejść posłaniec od Pałyszewskiego, nauczyciela szkoły w 
Dębicach (wsi o trzy mile odległej), u którego wizyta dyrektorska pierwej niż w Owczarach 
wypaść miała. Zanimby dyrektor przejechał trzy mile gościńcem, szybkobiegacz zdążając 
16 
wprost przez pola miał wcześniej o jaką godzinę stanąć w szkole Wiechowskiego. Już od samego 
świtu nauczyciel wyglądał co moment oknem, przy którym zazwyczaj uczył się Marcinek. 
Pokój mieszkalny był uporządkowany, łóżka nakryte białymi kapami. W kąciku za jednym 
z nich stały butelki z piwem, w szafie gotowe pieczyste i całe przyjęcie. Gdy dzieci zaczęły 
ściągać się do szkoły i nauczyciel zmuszony był opuścić punkt obserwacyjny, wtedy 
zalecił Marcinkowi, ażeby on usiadł na tym miejscu i nie spuszczał oka z równiny. Mały Borowicz 
sumiennie spełnił ten obowiązek. Twarz przysunął do samego szkła, tarł je co chwila, 
gdy zachodziło parą oddechu, i wytrzeszczał tak oczy, że mu się aż napełniały łzami, Około 
godziny dziewiątej ukazał się na widnokręgu punkcik ruchomy. Obserwator przez czas długi 
śledził go wzrokiem z gwałtownym biciem serca. Nareszcie, gdy mógł już dojrzeć chłopa w 
żółtym kożuchu, szerokimi krokami idącego po grzbietach zagonów, wstał z krzesła. Była to 
jego chwila. Czuł się panem położenia trzymając w ręku wiadomość tak stanowczą. Wolnym 
krokiem zbliżył się do kuchni i w sposób lapidarny, podniesionym głosem zawołał: 
– Matgośka, „rypaj” powiedzieć panu, że... posłaniec. On tam już będzie wiedział, co to 
znaczy. 
Małgosia wiedziała również, co w takich wypadkach czynić należy. Rzuciła się do sieni, 
otwarła drzwi do izby szkolnej i z okropnym wrzaskiem dała znać: 
– Panie, posłaniec! 
Wiechowski wszedł natychmiast do swego mieszkania i zaczął wdziewać na się odświętne 
ubranie: szerokie spodnie czarne, kamaszki na wysokich obcasikach i z wystrzępionymi gumami, 
bardzo głęboko wyciętą kamizelkę i za duży żakiet, wszystko nabyte przed laty, czasu 
bytności w grodzie gubernialnym, u pewnego składnika „trochę przechodzowanej” tandety. 
Marcinek wsunął się do pokoju i lękliwym głosem rzekł do nauczyciela: 
– O, proszę pana, tam idzie... 
– Bardzo dobrze, idź teraz, mój kochany, i schowaj się w kuchni razem z Józia. Niech ręka 
boska broni, żeby was dyrektor zobaczył! 
Wychodząc z pokoju Marcinek obejrzał się na „belfra”, który w owej chwili stał przed 
jednym z obrazów religijnych. Twarz nauczyciela była biała jak papier. Głowę miał schyloną, 
oczy przymknięte i szeptał półgłośno: 
– Panie Jezu Chryste, dopomożże mi też... Panie Jezu miłosierny... Zbawicielu... Zbawicielu! 
W owej chwili wbiegła do izby pani Marcjanna i potrącając Borowicza wołała: 
– Idzie! idzie!... 
Pan Wiechowski wyszedł do szkoły, a tymczasem w stancji czyniono przygotowania ostateczne; 
okryto stół serwetą, nastawiono samowar i wycierano talerze, szklanki, noże i powyłamywane 
widelce. 
Marcinek wynalazł już był dla siebie i towarzyszki bezpieczne schronienie za drzwiami 
między ścianą i ogromną szafarnią, która zajmowała połowę kuchenki. Wtuleni w najciemniejszy 
kąt, oddawali się obydwoje z całą gorliwością co najmniej przez jakie półtorej godziny 
misji ukrycia swych osób. Nakazywali sobie wzajem nieustannie milczenie, przysłuchiwali 
się z biciem serc każdemu szelestowi i tylko kiedy niekiedy ważyli się półszeptem wypowiadać 
jakieś niewyraźne sylaby. 
Dopiero po upływie dwu godzin wbiegła raptem ze dworu nauczycielka, a za nią Małgosia. 
Ta ostatnia w okropnej trwodze powtarzała raz za razem: 
– Jedzie naczelnik! Jedzie naczelnik! W skórzanej budzie jedzie! Oj, będzie tu teraz dopiero, 
będzie, mój Jezus kochany, drogi, oj, będzie tu, będzie. 
Ciekawość przemogła wszelkie obawy: Józia i Marcin wyszli ze swej kryjówki, zbliżyli się 
na palcach do drzwi prowadzących do sieni i zaczęli kolejno wyglądać przez szczeliny i dziurę 
od klucza. Ujrzeli tył budy karecianej na saniach, ogromne futro pana wchodzącego do 
szkoły i plecy Wiechowskiego, które się nieustannie schylały. 
17 
Po chwili drzwi do izby szkolnej zamknięto. Wtedy z uczuciem gorzkiego rozczarowania 
powrócili do swej kryjówki za szafarnią i drżeli tam ze strachu. 
Tymczasem do stancji szkolnej wkroczył kierownik dyrekcji naukowej obejmującej trzy 
gubernie, pan Piotr Nikołajewicz Jaczmieniew, i przede wszystkim zrzucił z ramion olbrzymie 
futro. Spostrzegłszy, że w tej izbie jest aż nadto ciepło, zdjął także palto i został w mundurze 
granatowym ze srebrnymi guzikami. 
Był to wysoki i przygarbiony nieco człowiek, lat czterdziestu paru, o twarzy dużej, nieco 
rozlanej i obwisłej, którą otaczał rzadki zarost czarny. Z ust dyrektora Jaczmieniewa prawie 
nie schodził uśmiech łagodny i dobrotliwy. Zamglone jego oczy spoglądały przyjacielsko i 
życzliwie. 
– Witam pana, panie Wiechowski – rzekł po rosyjsku, przygładzając ręką rzadkie włosy na 
skroniach. – Co słychać? Jak się panu powodzi? 
– Wszystko jak najlepiej, jaśnie wielmożny panie... – odpowiedział Wiechowski, uczuwając 
w sercu pewien promyczek otuchy na widok łaskawości dyrektora. 
– Ależ zima u was tęga! Dużo się człowiek nakołatał po świętej Rusi, a takiego zimna w 
marcu rzadko doświadczał. Ja w karecie, w futrze, w palcie, a i tak czuję ten, wiesz pan, 
dreszczyk... 
– A może by... – szepnął Wiechowski mając dreszczyk stokroć bardziej przejmujący aż w 
piętach. 
Dyrektor udał, że wcale nie słyszy tego, co powiedział Wiechowski. Odwrócił się do dzieci, 
które siedziały nieruchomo, ze zdumienia wytrzeszczając oczy i w przeważnej większości 
szeroko rozwarłszy usta. 
– Jak się macie, dziatki? – rzekł łaskawie – witam was. 
Stojąc za plecami Jaczmieniewa, Wiechowski dawał znaki oczami, rękami i całym korpusem, 
ale na próżno. Nikt nie odpowiadał na powitanie zwierzchnika. Dopiero po chwili 
Michcik, naglony rozpaczliwymi spojrzeniami i gestami swego mistrza, zerwał się i zawołał: 
– Zdrawia żełajem Waszemu Wysokorodiu! Dyrektor mlasnął ustami i wzniósł brwi tak 
zagadkowo, że Wiechowskiemu mróz przedefilował po grzbiecie. 
– Panie nauczycielu, bądź pan łaskaw wywołać któregoś ze swych uczniów – rzekł wizytator 
po chwili – chciałbym usłyszeć, jak też czytają. 
– Może jaśnie wielmożny pan sam raczy rozkazać któremu z nich – rzekł uprzejmie 
Wiechowski podając dziennik, a jednocześnie całą duszą błagając Boga, ażeby jaśnie wielmożnemu 
panu nie strzelił czasami do głowy pomysł zgodzenia się na tę propozycję. Jaczmieniew 
z grzecznym uśmiechem odsunął dziennik mówiąc: 
– Nie, nie... proszę bardzo. 
Wiechowski udał przez chwilę niby wahanie się, kogo by wyrwać, aż wreszcie wskazał 
palcem Michcika, którego umyślnie posadził w czwartej ławie. 
Dyrektor wstąpił tymczasem na katedrę, usiadł i podparłszy pięścią brodę patrzał uważnie 
spod przymkniętych powiek na ten tłum dzieci. 
Michcik wstał, z dystynkcją ujął Paulsona trzema „palicami” i dał koncert czytania. Przestrach, 
jak płyta marmurowa, usunął się na chwilę z piersi Wiechowskiego. Michcik czytał 
świetnie, płynnie, głośno. Dyrektor przysposobił sobie dłonią ucho do łatwiejszego chwytania 
dźwięków, z zadowoleniem reparował akcenty i kiwał głową potakująco. 
– Czy możesz mi opowiedzieć swoimi słowami to, co przeczytałeś? – zapytał po chwili. 
Chłopiec złożył książkę, odsunął ją na znak, że będzie czerpał opowiadanie tylko z pamięci, 
i zaczął wyniszczać po rosyjsku treść bajki odczytanej. 
Jaczmieniew ciągle się uśmiechał. W najciekawszym punkcie opowieści podniósł w górę 
rękę z gestem charakterystycznym, jakiego używa nauczyciel, pewny, że mu jego mity uczeń 
trafnie odpowie – rzucił szybko zapytanie: 
– Siedm razy dziewięć? 
18 
– Szest'diesiat tri! – z tryumfem zawołał Michcik. 
– Wyśmienicie, wyśmienicie – rzekł głośno dyrektor, a schylając się do Wiechowskiego, 
szepnął półgłosem: – Szanowny panie nauczycielu, temu chłopcu w końcu roku... pojmuje 
pan?... najpierwszą... 
Pedagog schylił głowę i rozdął nieco nozdrza na znak nie tylko zgody, ale porozumienia 
się co do joty i przypominał w owej chwili kelnera z wykwintnej restauracji, który zgaduje 
życzenia gościa szczodrobliwego. Był już prawie pewien sytuacji i, jak czyni zazwyczaj 
człowiek szczęśliwy, zaczął kusić fortunę. 
– Może jaśnie wielmożny pan zechce jeszcze Michcika... coś z arytmetyki, z gramatyki? 
– Czy tak? Bardzo, bardzo jestem... Ale trzeba już temu dać spokój. Proszę, wyrwij pan 
kogoś jeszcze... 
– Piątek! – zawołał nauczyciel nieco zbity z tropu. 
– Jeść! – wrzasnął Piątek, pewny, że to chodzi o tak zwaną perekliczkę. 
– Czytaj! – zgrzytnął na niego Wiechowski. Czytanie Piątka mniej już zachwyciło dyrektora. 
Nie poprawiał go wcale, tylko uśmiechał się na poły żartobliwie, na poły ironicznie. Zanim 
chłopiec przemordował trzy wiersze, rzekł do nauczyciela: 
– Proszę jeszcze kogoś wywołać... 
W czaszce nauczyciela słowa powyższe sprawiły szum gwałtowny, który rozwiał wszystkie 
jego myśli jak wicher plewy. Kilku jeszcze chłopców umiało sylabizować, i to po parę 
liter zaledwie. Na chybił trafił jednak Wiechowski zawołał: 
– Gulka Matwiej! 
Gulka powstał, wziął wskazówkę w rękę i cichutko wyszeptał kilka nazw liter moskiewskich. 
Gdy dyrektor przynaglać go zaczął do głośniejszego mówienia, chłopak zląkł się, 
usiadł na miejscu, a koniec końców wlazł pod ławę. Wówczas Jaczmieniew zstąpił z katedry i 
wszedłszy między ławki po kolei sam egzaminował dzieci. Trwało to bardzo długo. Nagle 
Wiechowski, miotający się w dreszczach przerażenia, usłyszał, że dyrektor mówi najczystszą 
polszczyzną: 
– No, a kto z was, dzieci, umie czytać po polsku, no, kto umie? 
Kilka głosów odezwało się w rozmaitych kątach izby szkolnej. 
– Zobaczymy, zaraz zobaczymy... Czytaj! – rozkazał pierwszej osobie z brzegu. 
Dziewczyna owinięta w zapaski wydobyła Drugą książeczkę Promyka i zaczęła dosyć 
płynnie czytać. 
– A kto ciebie nauczył czytać po polsku? – zagadnął ją dyrektor. 
– „Stryjna” mnie nauczyli... – szepnęła. 
– „Stryjna”, co to jest „stryjna”, panie nauczycielu? – zwrócił się do Wiechowskiego. 
– A ciebie kto nauczył czytać po polsku? – spytał małego chłopca, nie czekając na odpowiedź 
Wiechowskiego. 
– Pani nauczycielowa pokazała noma z Kaśką „durkowane”... 
– Pani nauczycielowa? wot kak! – szepnął uśmiechając się jadowicie. 
Wysłuchawszy jeszcze kilku chłopców i powziąwszy wiadomość, że im litery nierosyjskie 
wskazywał sam nauczyciel, dyrektor cofnął się spomiędzy ławek i rzekł do Wiechowskiego: 
– Czy ksiądz jaki przychodzi do szkoły? 
– Nie. U nas we wsi nie ma kościoła; dopiero w miasteczku Parchatkowicach, o dziesięć 
wiorst stąd, jest kościół i dwu księży. 
– Tak, tak... No, panie Wiechowski – rzekł znienacka Jaczmieniew – bardzo, bardzo jest 
źle. Na takie stado dzieci dwu czyta, a pozostali nic nie umieją. Źle mówię zresztą, bo dosyć 
znaczna ilość czyta po polsku, a w stosunku do czytających ruskie to ilość wprost kolosalna. I 
mnie to nawet nie dziwi. Pan, jako Polak i katolik, prowadzisz polską propagandę... 
19 
– Propagandę... polską? – jęknął Wiechowski wcale nie będąc w stanie zrozumieć, co by 
mogły oznaczać te dwa wyrazy, ale dobrze pojmując to jedno, że kryje się w nich słowo:
dymisja. 
– Tak... polską propagandę! – zawołał Jaczmieniew krzykliwie. – To może się panu i innym 
uśmiechać, ale nie takie jest, jak wielekroć pisałem w cyrkularzach, życzenie władzy. 
Pan jesteś tutaj urzędnikiem i źle pan spełniasz swój urząd. Mało dzieci czyta... Nie widzę 
rezultatów... 
– Michcik – szepnął Wiechowski. 
– Co Michcik? Byłeś pan kiedy w teatrze, widziałeś pan głównego tenora i statystów? 
Otóż cała szkoła są to statyści, a ci dwaj – to główni śpiewacy, okazy... Stara to sztuczka, na 
której ja się znam nieźle. Powtarza się to przecie w każdej niemal szkole i jest śmiertelnie 
nudne... Ja nie jestem z pana zadowolony, panie Wiechowski... 
W nauczycielu zatrzęsło się serce i wnętrzności. Nie widział już wcale osoby dyrektora i 
jak dziecko zwracał się ku szczelinie we drzwiach prowadzących do jego mieszkania, przez 
którą podpatrywała i podsłuchiwała bieg wizyty pani Marcjanna. W mózgu jego biegały jeszcze 
niektóre myśli, jak strzykania bólu. Jedne z nich, ostatni środek ratunku, powiedział do 
Jaczmieniewa: 
– Może jaśnie wielmożny pan dyrektor raczy wejść do mnie... 
– Nie, ja nie mam czasu – i żegnam... – rzekł naczelnik szorstko, wdziewając palto z pośpiechem. 
– Książki, wykazy prowadzę starannie... – rzekł jeszcze Wiechowski. 
– Książki! – zawołał dyrektor szyderczo. – Sądzisz pan tedy, że w zamian za pensję, 
mieszkanie i stanowisko nie trzeba nawet prowadzić ksiąg, a jeżeli się pisze w nich cokolwiek, 
to jest to już tytuł do nagrody? Cóż zresztą... książki? Ja mam przecie pańskie wykazy. 
Figurują tam cyfry czytających, których ja tu wcale nie znajduję. 
Ostatnie słowa wypowiedział zarzucając futro na ramiona. 
– Żegnam was, dzieci, uczcie się pilnie, starajcie się... – rzekł do zebranych uczniów. Po-
tem, wychodząc, odezwał się do nauczyciela: 
– Moje uszanowanie... 
Wiechowski nie był w stanie ani wyprowadzić go, ani wyjść za nim. Stał oparty o stolik 
katedry i patrzył na drzwi wchodowe. Mróz śmiertelny obejmował jego ciało i wstrzymywał 
krew w żyłach. 
– Wszystko się skończyło... – myślał pan Ferdynand –– masz teraz... Cóż tu robić, gdzież 
się tu wynieść, z czegóż tu żyć? Utrzymam się to z pisania próśb do sądu? Przecież tam już to 
samo czterech robi... 
Skinął na dzieci, że mogą już iść sobie, otworzył drzwi do swego mieszkania i obejrzał tę 
izbę jednym spojrzeniem. Nagle rozpacz i żal w potoku łez buchnęły z jego piersi. Przez długi 
czas szlochał głośno jak dziecko, leżąc piersiami na stole. Gdy podniósł oczy, spostrzegł w 
kącie szereg butelek z piwem. Skoczył zaraz, chwycił pierwszą z brzegu, wyrwał korek i prawie 
jednym tchem wypił całą butelkę. Rzucił w kąt pierwszą i wysączył drugą, potem trzecią i 
czwartą. Pił, nie przestając głośno płakać, i już piątą butelkę odkorkowywał, gdy wtem ktoś 
mocno zastukał do drzwi. Wiechowski z gniewem otwarł je szeroko i ujrzał przed sobą... 
znowu Jaczmieniewa w futrze i w czapce, który uśmiechał się do niego i wyciągał obie ręce. 
– Ot, pomyłka – mówił – ot, głupstwo! Jak łatwo skrzywdzić uczciwego człowieka, ach, 
jak łatwo! Wiechowski! ja będę o panu pamiętał i podwyższę pensję. Trzeba tylko, żeby więcej 
czytało... usilności, rozumiesz pan, więcej... A co do śpiewów, to bardzo rad jestem, bardzo, 
bardzo... I nie zapomnę. Pensję już w następnym miesiącu dostaniesz pan lepszą... No, 
mnie się spieszy, więc do widzenia. Proszę nie gniewać się za nieuważne słowa... Usilności 
tylko, usilności... 
20 
Ścisnął przyjaźnie rękę Wiechowskiego i wyszedł z izby. Nauczyciel postępował za nim 
krok w krok, najpewniejszy, że to, co widzi, słyszy i czego doświadcza, jest snem raptownym 
po wypiciu tylu butelek Machlejda. Przede drzwiami stała gromada bab, więc je rozsunął i 
zrobił miejsce dla dyrektora. Usadowił go w karecie, otulił mu nogi pledem, kłaniał się kilkanaście 
razy, następnie, gdy kareta znikła na skręcie drogi, powrócił do siebie i wciąż trwał w 
złudzeniu, że śpi coraz mocniej. Z tego obłędu wyrwała go dopiero pani Marcjanna. Wpadła 
do izby jak kula armatnia i podrygując rzuciła się mężowi na szyję. 
– A to szelmowskie chłopstwo! A to nam usługę wyświadczyło! – krzyczała zanosząc się 
od śmiechu. 
– Jaką usługę, co ty pleciesz? 
– To ty nic nie wiesz? Ano, przecie baby skargę na ciebie zaniosły. 
– Jakie baby? 
– Masz ci... jakie baby? Gulonka, Pulutowa, Piątkówka, stara Dulębina, Zalesiaczka, no, 
wszystkie baby... 
– Gdzie, jak? 
– Ano tak. Jak dyrektor przyjechał, zeszły się i czekały pode drzwiami całą wsią. Jak wyszedł 
z sieni, obstąpiły go, skłoniły się i Zalesiaczka wyleciała pierwsza z gębą... 
– Czegóż ona chciała? 
– No, stul gębę, to ci rozpowiem po kolei, jak i co było. Powiedziała tak... Ażem ścierpła, 
jak zaczęła mleć tym pyskiem! Powiedziała tak: „Dopraszam się łaski, wielmożny naczelniku, 
nie chcemy tego nauczyciela, co tu siedzi u nas we wsi”. On jej na to: „Nie chcecie tego nauczyciela, 
a to dlaczego?” Ona wtedy: „Nie chcemy tego pana Wiechowskiego, bo źle uczy”. 
„Jak to źle uczy? co wam się nie podoba?” „Nam się – ona powiada – nic nie podoba, co ta on 
uczy”. „Ij, co ta długo gadać – wtrąciła się zaraz stara Dulębina – wielmożny naczelniku, nie 
chcemy tego nauczyciela, bo nam uczy dzieci jakichsi śpiewaniów po rusku, na książce tylko 
to samo po rusku; cóż to za nauka taka? Dzieciska bez trzy zimy wałęsają się do tej ta szkoły i 
nie umie się żadne modlić na książce, a jak które umie, to się nie we szkole nauczyło, tylko 
jedno od drugiego, choć i na błoni za bydłem. Nie wstyd to? Katolickiego śpiewania to ich nie 
ponaucza, tylko jakiesi ta... a nawet gębą nie można wymówić... I jak dzieci – gadała –zaczną 
we szkole śpiewać nabożnie, to ten nie, tylko się drze sam, a znowu mądrala Michcik za nim i 
nie dadzą dzieciskom Pana Boga pochwalić. Do czegóż toto podobne? A tu płać, dawaj na 
niego osypkę!” Dyrektor się spytał: „Często też nauczyciel tak po rusku śpiewa z dziećmi?” 
„Co dzień śpiewa! – wrzasnęły wszystkie razem. – To się przecie łatwo przekonać. Choćby i 
jego samego się spytać, przecie się nie może w żywe oczy zaprzeć. Nieraz to nawet ani jednemu 
na książce nie pokaże, tylko od samego rana wyśpiewują...” – trajkotała Piątkowa. – 
„Tak? wy niedowolne panem Wiechowskim? – spytał się ich dyrektor – dlatego, że on uczy 
po rusku?” „A i mamy być «dowolne»! Dopraszamy się, wielmożny naczelniku, żeby go zabrać, 
a innego dać, co by po polsku uczył, a nie, to... nam ta szkoła niepotrzebna. Dzieciska 
się ta same nauczą, jak które chętliwe, i przypowiastki se przeróżne wyczytują z książek, a ten 
ogłupia do reszty, i pokój. Albo mu zakazać tych śpiewów...” „Dobrze, dobrze” – rzekł dyrektor 
i poszedł tu do ciebie. 
– Chi–cha! – zaśmiał się pan Wiechowski. – Tak to mię oskarżyły! A niechże im też Pan 
Jezus da zdrowie... Samem nawet zapomniał dyrektorowi powiedzieć o tym śpiewaniu. Chy... 
– wrzasnął nagle, wywijając po stancji jakieś kozackie hołubce. Zziajany stanął przed żoną i 
rzekł: 
– Marcysiu, wykpiłem się! Podwyższy mi pensję! Jeszcze lepiej stoję niż ten Pałyszewski. 
Wiesz ty co, żoneczko czarnobrewko, palnijmy sobie to piwko, co go dyrektor pić nie chciał. 
Okropnie „my” smakuje... 
Pani Wiechowska zgodziła się bez trudu i nauczyciel zaczął żłopać szklankę po szklance. 
Sama pomagała mu w tym dosyć skutecznie. Nawet Józia, Marcinek i służąca dostali każde 
21 
po ćwierć szklanki. Skończywszy z piwem, pan Wiechowski zaczął się napierać o gorzałeczkę. 
Wkrótce potem Marcinek, słysząc w pokoju wrzask okropny, uchylił drzwi i zobaczył z 
przerażeniem, że nauczyciel, odziany tylko w bieliznę, siedzi na stole, trzyma w jednej ręce 
flaszkę z jarzębinówką, w drugiej duży kieliszek i wymyśla komuś zapamiętale. 
– Chamy, łajdaki! – wrzeszczał pedagog wytrzeszczając oczy – musicie śpiewać, jak wam 
każę, i gadać, jak wam każę! Wszystkie bechy będą szczekać pa russki! Ponimajesz, chołop, 
mużyczjo? Sam dyrektor własnym słowem wyraził się, że mi pensję podwyższy, ponimajesz, 
chamskoje otrodje? Bunt chciałyście zrobić? Chi-cha!... Na, w zuby! – wołał mierząc w niewidzialnych 
przeciwników. 
Pochyliwszy się zanadto, zleciał ze stołu na sofkę i stoczył się na ziemię. Smaczna jarzębinówka 
wylała się z przechylonej butelki i długą strugą popłynęła w szparę między deskami. 
Mały Borowicz ze zgrozą widział potem, jak Małgośka i pani Marcjanna ciągnęły profesora 
za czuprynę do łóżka i jak tenże profesor, wierzgając nogami i broniąc się pięścią, zapamiętale 
wyśpiewywał: 
Ach, powstańcy kochający 
Udirajut kak zajoncy... 
Kiedy tak nauczyciel oddawał się radości, zwierzchnik jego przebywał tymczasem łańcuch 
wzgórz niezbyt wysokich. Gościniec ciął na ukos pochyłość bardzo wydłużonego pagórka, aż 
do przełęczy. Stamtąd zjeżdżało się na kilkumilową płaszczyznę, pośrodku której znajdował 
się gród gubernialny, siedziba oświaty ludowej. Z tej strony wzgórz doliny i wyniosłości 
okryte były czarnymi lasami. Wśród nich bieliły się szerokie polany z długimi smugami wsi 
chłopskich. Dzień był ciepły, przecudny. W godzinie południowej słońce literalnie topiło 
swym blaskiem powierzchnię tej całej, rozległej okolicy. Ciepłe tchnienia wiały na kraj lecąc 
od wiosny, która zza gór, zza lasów szła już w tamte strony. Konie ciągnące karetę szły pod 
górę noga za nogą, toteż Jaczmieniew nie czuł wcale, że jedzie. Spuścił szybę karety i wygodnie 
półleżąc na siedzeniu oddawał się marzeniom. Bardzo dawne i niewymownie miłe 
mary zlatywały ku niemu na skrzydłach powiewów wiosennych i otaczały go rozkoszną ciżbą. 
– Góry, góry... – szeptał spoglądając ze swego okna na daleki widok. Przypomniały mu się 
młodzieńcze wędrówki w Bawarii, w Tyrolu, we Włoszech i Szwajcarii. 
Po ukończeniu studiów na wydziale filologicznym w Moskwie Jaczmieniew, zapalony ludowiec, 
zdecydował się „iść między naród”, osiąść w szkole wiejskiej. Pragnąc wszakże zdobyć 
i przyswoić sobie metodę pracy, która by dawała plony jak najobfitsze, odbył wycieczki 
do Szwecji, Anglii, Niemiec i Szwajcarii i we wszystkich tych krajach pilnie studiował szkolnictwo 
ludowe. Najlepiej poznał Szwajcarię, z kijem w ręku i tornistrem na plecach wędrując 
od Jeziora Bodeńskiego aż do Lugano i Genewy. W każdej niemal szkole zapoznawał się z 
nauczycielem, słuchał wykładów, brał udział w wycieczkach i studiował szczególnie tak zwaną 
Primarschule, gdzie nauczanie rozpoczyna się od wesołych gawęd i zabaw na świeżym 
powietrzu. 
Teraz jadąc, wspomniał sobie pewne małe dziewczątko w ogromnych trzewikach podbitych 
gwoździami, z wielkim parasolem w ręku idące do szkoły w szarugę i wicher ze swej 
chaty sterczącej pośród chmur, gdzie tylko koza, karmicielka rodziny, żywność dla siebie 
wynaleźć zdoła i gdzie człowiek biedniejszy jest stokroć niż koza. 
Cóż by dał za to, żeby jeszcze raz w życiu pójść z sześcioletnimi obywatelami wolnego 
Schwizerlandu do lasu, szukać z nimi ukrytych między liśćmi „zwerglów” w wielkich spiczastych 
czapkach a z ogromnymi brodami... Ach, cóż by dał, ażeby wrócić do tamtej młodości, 
toczyć długie rozprawy z uczciwymi belframi wiejskich szkółek szwajcarskich, długo w noc z 
22 
nimi radzić o sposobach zniesienia ciemnoty w „strasznej Rosji” i mieć w piersi prawe, szla
chetne serce... 
I nagle dyrektor Jaczmieniew zapłakał... 
Ciepły wietrzyk wzmagał się, gdy kareta dosięgła szczytu góry. 
– Ach, jakże jestem już stary, jak bardzo stary... – szepnął do siebie Jaczmieniew. – Przeszło, 
minęło niepowrotnie, rozwiało się niby mgła nad jeziorem. Wczoraj, zda się, człowiek z 
kijem w ręku łaził po skałach, ażeby się nauczyć, jak najlepiej, najszybciej, najhumanitarniej 
rozniecać światło wpośród ciemnych mas chłopstwa, a dziś... Nie należy szerzyć oświaty w 
kosmopolitycznym znaczeniu tego wyrazu, lecz należy szerzyć „oświatę rosyjską”. Na to zdał 
się cały Pestalozzi... Pragnąc za pomocą zruszczenia tych chłopów polskich istotnie przyczynić 
się do szybkiego rozwoju Północy na drodze cywilizacji, należałoby to zrobić tak skutecznie, 
ażeby chłop tutejszy ukochał Rosję, jej prawosławną wiarę, mowę, obyczaj, ażeby za 
nią gotów był ginąć na wojnie i pracować dla niej w pokoju. Trzeba by więc wydrzeć z korzeniem 
tutejszy, iście zwierzęcy konserwatyzm tych chłopów. Trzeba by zburzyć tę odwieczną, 
swoistą kulturę, niby stare domostwo, spalić na stosie wierzenia, przesądy, obyczaje 
i zbudować nowe, nasze, tak szybko, jak się buduje miasta w Ameryce Północnej. Na tym 
gruncie dopiero można by zacząć wypełnianie marzeń pedagogów szwajcarskich. To, co my 
robimy, te środki, jakie przedsiębierzemy... 
I cóż by tu można zrobić, co tu właściwie zaprojektować celem wzmocnienia rusyfikacji, 
tej rusyfikacji nieodzownej i skutecznej?... 
Pytanie to wytrysło niespodziewanie z głębi dumań Jaczmieniewa i stanęło przed nim z 
całą swoją stanowczą wyrazistością, niby tajny agent policji ukazujący się zza węgła, kiedy 
go się najmniej spodziewają. 
Kareta znajdowała się na szczycie góry, po której grzbiecie szła droga. Z prawej i lewej 
strony otwarty był widok rozległy na dwie płaskie doliny. Tu i tam ciągnęły się smugami lasy, 
pagórki, wielkie białe płaty pól... Daleko, daleko za ostatnimi sinymi borami szarzały lekkie 
mgły przesłaniając widnokrąg. Było samo południe. Z kominów chat w ogromnych 
wsiach szły wszędzie dymy błękitnymi słupami. Był to jedyny ruch w tej niezmiernej przestrzeni. 
Cała ona leżała w niemym spokoju, jakby spała. Tylko długie pasma dymów zdawały 
się pisać na białych, martwych kartach polan nikomu nie znane, tajemnicze znaki. 
23 
3 
Na dolnym korytarzu gimnazjum klasycznego w Klerykowie znajdowało się mnóstwo 
osób. Byli tam urzędnicy, szlachta, księża, przemysłowcy, a nawet zamożniejsi chłopi. Cały 
ten tłum stanowił w owej chwili jednę kategorię: rodziców. 
Korytarz był długi, wyłożony posadzką z piaskowca i bardzo dobrze przypominał pierwotną 
swoją fizjonomię: korytarz klasztorny. Wąskie okna wpuszczone były w mury bardzo grube 
i chłodne; panował tam jeszcze dawny cień i smutek. 
Przez zestarzałe, zielonawoniebieskie szyby padały ukradkiem promienie rannego słońca i 
złociły świeżo wybielone ściany i żółtawą, wydeptaną posadzkę. Z prawej i lewej strony był 
szereg drzwi prowadzących do sal szkolnych. Drzwi te, równie jak okna, były poroztwierane, 
gdyż właśnie świeżo pociągnięto ściany klas na kolor szaroniebieski, z wielkimi lamperiami, i 
wymalowano podłogi żółtą farbą olejną. Srogi zapach terpentyny i lakierów napełniał cały 
korytarz. 
W przedsionku, za oszklonymi drzwiami, spał najspokojniej, już o tak wczesnej godzinie, 
wysoki i chudy pedel, znany dwu generacjom pod pseudonimem „pana Pazura”. 
Pomimo że pan Pazur wysłużył dwadzieścia pięć lat na „Kapkazie” za Mikołaja, a drugie 
tyle siedział w instytucji z tak forsownym zamiłowaniem uprawiającej mowę rosyjską, nie 
nauczył się tego języka, zdążył jednak zamienić swój rodowity na gwarę niesłychaną, składającą 
się z wyrazów zupełnie nowych, których treść ani brzmienie nikomu na szerokim 
świecie, z wyjątkiem pana Pazura, znanymi nie były. 
Sam pan Pazur chętnie zastępował niektóre wyrazy już to ruchami pięści, już tak zwanym 
„trąbieniem na nosie”, przymykaniem oczu, a nawet wywieszaniem języka. 
Od czasu zniesienia „ostanówek po subotach”, czyli kary cielesnej, stosowanej często, pan 
Pazur stracił humor i fantazję. Zaczął drzemać i znosić mężnie urągowiska nawet wstępniaków 
i pierwszaków. 
Na drugim krańcu korytarza znajdowała się kancelaria gimnazjalna, do której nieustannie 
wchodzili przybywający profesorowie. Tłum osób zwiększał się również. 
Szmer żywej a przyciszonej rozmowy, przyciszonej z tego na ogół względu, że prowadzoną 
była po polsku w obrębie murów gimnazjum rosyjskiego – wznosił się i nacichał. 
W ciżbie osób chodzących wzdłuż korytarza znajdowała się także pani Borowiczowa i 
Marcinek, kandydat do klasy wstępnej. Kandydat ubrany już był „po męsku”: zdjęto mu nareszcie 
sznurowane trzewiki i pończochy, odziano w rzeczywiste spodnie, sięgające aż do 
samych obcasów nowych kamaszków z gumami. 
Te spodnie i kamasze były przygotowaniem do munduru gimnazjalnego, stanowiły jak 
gdyby przedmowę napisaną do dzieła, które jeszcze nawet w brulionie skomponowane nie 
zostało. 
Ażeby przywdziać mundur – należało zdać egzamin. Prośba o zaliczenie Marcinka w poczet 
uczniów klasy przygotowawczej wraz ze świadectwem ogólnego stanu majątkowego 
rodziców, szczepienia ospy, metryką etc. – podana została „na imię” dyrektora o dwa miesiące 
wcześniej. W danej chwili czekano wyznaczenia terminu egzaminów. Termin taki był właśnie 
treścią ożywionej rozmowy osób spacerujących. 
Każda jednostka należąca do personelu gimnazjalnego, przesuwając się między tłumem, 
była przedmiotem pilnej i skupionej uwagi, a niejednokrotnie składem zapytań o ten właśnie 
dzień egzaminów. 
Żaden z pedagogów klerykowskich, a tym bardziej żaden z tak zwanych pomocników gospodarzy 
klas, nie był w możności dać odpowiedzi choć w przybliżeniu prawdopodobnej. 
24 
Szczególniej zaniepokojonymi owym dniem tajemniczym czuli się obywatele ziemscy i na 
ogół ludzie z daleka przybyli. Właściwie termin ogłoszony w dziennikach już minął. W dniu 
wyznaczonym niektóre egzamina odłożono na później, bez określenia bliżej daty, inne rozrzucono 
w ten sposób, że malec zdający do klasy wstępnej dziś miał być przesłuchiwany z 
rosyjskiego czytania, dopiero po upływie tygodnia z arytmetyki, a znowu kiedy indziej z pacierza 
i katechizmu. Rodzice, czasami o kilkanaście mil przybyli, bez upewnienia się, czy 
dzieci przyjęte będą, nie mogli odjechać. Stąd powstawały namiętne szepty i zasięganie informacji. 
Pani Borowiczowa miała wszystkiego trzy mile do Gawronek, ale również czuła się 
w Klerykowie jak na szpilkach. 
Żadnego egzaminu Marcin jeszcze nie zdawał; nie było też wcale pewności, czy będzie 
przyjęty wobec ogromnego napływu kandydatów. Wszystkie te okoliczności, połączone z 
obawą, pragnieniem, z niepokojem o dom itd., sprawiały, że matka Marcinka była smutna i 
zdenerwowana. Dość szybko chodziła po korytarzu prowadząc syna za rękę. Jej stara, niemodna 
mantyla, wypłowiała parasolka i bardzo wiekowy kapelusz nie zwracały uwagi osób 
bogatszych, ale wpadły zaraz w oko jegomościowi w czarnym surducie, w szerokich 
spodniach, schowanych w cholewy grubych butów wyglancowanych szuwaksem. Jegomość 
był tęgi, czerwony na twarzy i miał widać astmę, bo sapał ciężko i pokaszliwał. 
– Proszę też pani – rzekł szeptem, przystępując do pani Borowiczowej – nic nie wiadomo, 
kiedy egzamina? 
– Nic nie wiem, mój panie. Pan syna oddaje? 
– A chciałbym... Czwarty dzień siedzę. Nie wiem już, co robić nawet... 
– Spieszy się panu? 
– A i jakże, proszę łaski pani, u mnie propinacja zwłoki nie cierpi. Akcyźny jeździ, a wiadomo, 
co to akcyźny, jak gospodarza w domu nie masz. Raz człowieka nie masz, drugi raz, to 
on tam natychmiast zada „corny” kawy z „czytryną”! 
– Chłopiec do wstępnej klasy? 
– Ma się wiedzieć, proszę łaski pani. 
– Przygotowany? 
– Ha, kto jego wie? Powiedział „korepetur”, że najpierwsza ranga. 
Kiedy propinator zaczął szczegółowiej opowiadać o przygotowaniu swego syna, wszedł na 
korytarz dyrektor gimnazjum. Był to stary i siwy człowiek, średniego wzrostu, z brodą krótko 
przystrzyżoną. Szedł podniósłszy głowę i rzucał szybkie spojrzenia na prawo i na lewo spod 
ciemnoniebieskich okularów. Znienacka zatrzymał się przed szynkarzem i głośno zawołał na 
niego: 
– Wam czewo? 
Gruby jegomość zapiął swój czarny surdut i uderzył się dłonią po karku. 
– Kto pan jesteś? – pytał dyrektor coraz głośniej, natarczywiej i niegrzecznie j. 
– Józef Trznadelski... – wybełkotał. 
– Czego pan sobie życzysz? 
– Syn... – szepnął Józef Trznadelski. 
– Co syn? 
– Do egzaminu... 
Dyrektor zmierzył propinatora badawczym spojrzeniem od stóp do głów, dłużej zatrzymał 
wzrok na cholewach jego butów, a później zadarłszy głowę jeszcze wyżej ruszył do kancelarii, 
nie odpowiadając na ukłony zgromadzonych. W czasie tej rozmowy pani Borowiczowa ze 
strachem oddaliła się z tego miejsca i stanęła aż w przedsionku. Kręciło się tam kilkunastu 
uczniów w mundurach, z pierwszej albo drugiej klasy, którzy mieli jakieś „poprawki”, gdyż 
nawet kopiąc się wzajemnie i wodząc za łby, nie wypuszczali z rąk łacińskich i greckich gramatyk. 
Marcinek oddalił się od matki i przypatrywał właśnie bójce dwu gimnazistów, gdy z 
podwórza nadbiegł trzeci w mundurze i niezwłocznie zaczepił małego Borowicza: 
25 
– Te, ryfa! kto ci sprawił takie majtasy? 
– Mama... – szepnął Marcinek cofając się do muru. 
– Ma-ma? Nie pradziadek Pantaleon Zapinalski z Cielęcej Wólki? 
– Nie... ja nie mam pradziadka Zapinalskiego... – rzekł zdumiony Borowicz. 
– Nie masz? To gdzieś go podział? Gadaj! 
– A co to kawaler chce od mego syna? – zapytała pani Borowiczowa dotknięta trochę kpinami 
z jej syna. 
Zamiast odpowiedzi gimnazista siadł po damsku na poręcz schodów, zjechał w mgnieniu 
oka aż na sam dół i znikł, jak senne marzenie, w mroku suteren, gdzie mieściły się drwalnie i 
składy szkolne. 
Jednocześnie pan Pazur drzemiący na stołeczku dźwignął cokolwieczek jedne ze swych 
ogromnych powiek i chrapliwym głosem wrzasnął: 
– Wospreszcza się gadać po polski! 
Dwaj uczniowie, którzy przed chwilą wyrywali sobie garściami włosy, posłyszawszy admonicję 
pana Pazura, jak na komendę zgodnymi głosami zaintonowali pieśń: 
Pazur 
Mazur 
Obżarł się grochu... 
Pedel zatrzasnął uchyloną nieco powiekę i naśladując od niechcenia wargami świst rózgi 
wykonał ręką kilka ruchów dokładnie przypominających „rznięcie na pokładankę”. Pani Borowiczowa 
zbliżyła się do niego i dotknąwszy ręką jego ramienia zapytała: 
– Panie, czy nie mógłby mi pan powiedzieć, kiedy będzie egzamin? 
Pedelisko spojrzało na nią leniwie i nic nie rzekło. Wówczas wsunęła mu w garść srebrną 
czterdziestówkę i powtórzyła swe pytanie. Stary ożywił się zaraz i począł skrobać swoją 
błyszczącą łysinę. 
– Widzi pani, mnie nic nie izwiestno. Ale trzeba by tak zrobić: jak uczyteli wyjdą z kancelarii 
i pójdą na etaż, to można iść do sekretara. Jeśli kto wie, to on... 
– A prędko też mogą wyjść z tej kancelarii? 
– Ha... tego to już znać nie mogę. 
Wiadomość tę matka Marcina powtórzyła kilku osobom na korytarzu. Wieść o możliwości 
powzięcia jakiejś wskazówki szybko rozeszła się wśród tłumu. Istotnie dyrektor a za nim nauczyciele 
kolejno wychodzili z kancelarii i udawali się na piętro, gdzie mieściła się większość 
klas wyższych i dokąd nikomu z obcych wchodzić nie pozwalano. W kancelarii jednak zostało 
jeszcze kilku profesorów. Jeden z nich wszedł do klasy, której nie odnawiano, i wprowadził 
tam ze sobą uczniów zdających poprawki. 
Drzwi do tej izby zostały nie zamknięte i Marcinek z trwożną ciekawością przypatrywał 
się i przysłuchiwał procesowi egzaminowania. Stary nauczyciel w granatowym fraku chodził 
od drzwi do okna, coś pod nosem mrucząc, a uczeń rozwiązywał na tablicy zadanie algebraiczne. 
Ujrzawszy jakieś znaki i cyfry, których znaczenia wcale nie rozumiał, Marcinek ścierpł 
ze strachu i szepnął do matki ze łzami: 
– Mama myśli, że ja zdam, kiedy ja tego wcale nie umiem! 
– Ależ ciebie o to pytać nie będą... Widzisz przecie, że to uczeń z wyższej klasy odpowiada. 
Swoją drogą Marcinek ze strachu nie ochłonął, a widok „iksów” i „igreków” bardziej jeszcze 
powiększył ciężar, który malca jak stos gruzu przyciskał. 
Nareszcie wyszli z kancelarii ostatni nauczyciele i wówczas pewna grupa osób, do której 
przyłączyła się i pani Borowiczowa, wsunęła się do tego pokoju. Był on długi, ciemny, z jed
26 
nym oknem, którego dolna rama znajdowała się na równi z brukiem podwórza. Siedział tam 
tyłem do drzwi zwrócony sekretarz szkoły. 
Przybyli dosyć długo stali u drzwi nie śmiejąc zaczepić sekretarza pogrążonego w pracy. 
Nareszcie ktoś chrząknął. 
Urzędnik obejrzał się i spytał zebranych, czego sobie życzą. Obywatel ziemski, który 
przywiózł do szkół dwu chłopców aż z drugiego końca sąsiedniej guberni, wyłożył językiem 
z kiepska-rosyjskim prośbę o podanie jakiejś wskazówki co do dnia egzaminów. 
– Nic panu nie mogę powiedzieć – odrzekł sekretarz – gdyż nic nie wiem. Wszystko zależy 
od nauczyciela wykładającego w klasie wstępnej, pana Majewskiego, jeżeli o egzamina do 
wstępnej panu idzie. Przypuszczam, że w tym jeszcze tygodniu... 
– W ty m tygodniu... – zamruczał szlachcic, który już osiem dni był poza swym folwarkiem. 
– Tak sądzę... – rzekł sekretarz i zaczął natychmiast wycierać gumą, w drzewo oprawioną, 
jakiś błąd w swych papierach. 
Szlachcic zwrócił się do osoby najbliżej przy nim stojącej, niby to jej wyjaśniając odpowiedź, 
a właściwie w oczekiwaniu, że urzędnik jeszcze coś powie. Ten wszakże nie tylko nic 
nie powiedział, ale się nadto spojrzał z wyrazem niecierpliwości. 
Wówczas cała gromada opuściła kancelarię. Smutek jeszcze większy ogarnął Marcina i jego 
matkę, gdy się znaleźli na ulicy. Niepokój oczekiwania nie ustał, a wzmogło się znużenie. 
Chłopiec od chwili przyjazdu do tego miasta był smutny. Męczyła go i dławiła spiekota miejska, 
bruk palił i wykręcał mu nogi, widok murów a brak horyzontu sprawiał mu przykrość 
bez nazwy, co mimo nieustannych westchnień nie mogła wyrwać się z piersi. Wszystko w 
tym mieście było inne niż na wsi, było dla niego zimne i szorstkie, traktowało go nie jak 
dziecko. Drzewa stojące gdzieniegdzie obok chodników, małe drzewa, ujęte w żelazne okratowania 
jak kajdaniarze, napawały go boleścią; czuł taki brak miękkiej murawy, że ze łzami 
spoglądał na jej ździebełka wegetujące między kamieniami bruku, a jedyną ulgę i pociechę 
znajdował w spoglądaniu na niebo, które jedno było takie samo jak w Gawronkach i które 
jedno jak wierny przyjaciel szło za nim wszędzie, dokądkolwiek się skierował. 
Wprost z gimnazjum powrócili do hotelu i zamknęli się w swoim numerze. Zajazd mieścił 
się w jednej z brudniejszych ulic miasta. Z bramy w piętrowym froncie domostwa wchodziło 
się tam na mało co szersze od niej podwórze, wybrukowane takimi bulwami kamiennymi, 
jakby ta robota wykonaną została przez cyklopów, budowniczych Akryzjusza, dziada Perseuszowego. 
Stajnia nakryta wielkim i dość dziurawym dachem była przedłużeniem dziedzińca. 
Z obudwu stron odkrytego placyku znajdowały się dwa długie parterowe domy, w których 
mieściły się pokoje hotelowe. Wchodziło się do nich wprost z bruku, na którym znać było, że 
konie szlachciców goszczących w murach Hotelu Warszawskiego nieraz bardzo długo czekać 
musiały na wyjazd swych władców. W rogu dziedzińczyka czerniały na odrapanym murze 
ogromne litery napisu: „Nómerowy” – a niżej widać było okno do połowy schowane w ziemię. 
Tam właśnie mieszkał chudy i ponury Wincenty, istota żyjąca z napiwków składanych w 
jej dłoni tytułem wynagrodzenia za usługi wszelkiego rodzaju, do jakich jej używał świat 
goszczący w Hotelu Warszawskim. 
Pani Borowiczowa kazała Marcinkowi powtarzać gramatykę rosyjską, a sama ułożyła się 
na kanapie, żeby odpocząć. Pragnęła choć chwileczką snu skrócić czas oczekiwania na rezultat 
swych zabiegów, ale nie udało się jej zmrużyć oka. Twarda poduszka hotelowa i wilgotna 
jej poszewka przejmowały ją wstrętem; co chwila rozlegał się łoskot straszliwy, gdy na dziedziniec 
wjeżdżała jakaś furmanka, a nadto z sąsiedniego numeru, dokąd prowadziły drzwi 
zamknięte na głucho i zatarasowane komodą, słychać było ciągłe hałasy i wrzaski. 
– Sam ojciec nie ma wyobrażenia o udareniach, a będzie tu mnie uczył! – wrzeszczał piskliwie 
i z zajadłością nadzwyczajną głos dziecięcy. 
27 
– Ja ci się nie pytam, „cembale”, o to, czy ja umiem udarenia, czy nie, tylko ci każę czytać... 
– odpowiadał głos gruby. 
– No to ja ojcu mówię, że ojciec nie umie! Golić brody ojciec umie, strzyc kłaki to samo, 
ale co do czytania, to tam już nie ojca głowa. 
– Widzieliście wy, moi ludzie... – biadał głos gruby. – Jeszcze toto do sztuby nie weszło, a 
już taki rezon. A cóż to będzie potem? Ojcem swym, rodzicem gardzisz? 
– E!... daj mi tam, ojciec, święty pokój... Pan inaczej kazał czytać, i cała rzecz. 
– Ale tu pana nie ma, rozumiesz ty to? Jutro albo pojutrze wezmą cię na spytki i pójdziesz 
na grzyby, jak nie będziesz czytał, bo zapomnisz na amen. 
– A, zaraz na grzyby... – mruknął głos dziecięcy. 
Marcinek stojąc w oknie szeptał oklepane terminy gramatyczne, które umiał, nie dość powiedzieć 
jak pacierz, bo na wyrywki jak tabliczkę mnożenia – i spoglądał apatycznie na dziedziniec. 
Rozmowa w sąsiednim numerze mało go interesowała, natomiast uderzało go to, co widział 
obok mieszkania stróża. 
Stał tam Izraelita odziany w surdut długi, ale nie sięgający do kostek i zupełnie czysty. 
Trzymał w ustach białą kościaną rączkę laski i słuchał tego, co mu żywo rozpowiadał numerowy. 
Kiedy niekiedy rzucał spod oka wejrzenie na szyby, przy których stał Marcinek, i ciągle 
palcami prawej ręki drapał się w brodę. Wkrótce zbliżył się wolno do drzwi numeru i zastukał. 
– Któż tam? – z niepokojem spytała pani Borowiczowa przekręcając klucz w zamku. 
– To ja, proszę wielmożnej pani – rzekł przybyły wsuwając do numeru głowę. – Jestem 
kupiec zbożowy, chcę troszkę powiedzieć o interesie. 
– Ja nie mam teraz czasu mówić o tych sprawach, mój panie. Jedź pan z łaski swojej do 
Gawronek do mego męża, to się pan z nim rozmówisz. 
– Tak to łatwo wielmożnej pani powiedzieć: jedź... Takie czasy okropne nastały z tą stagnacją, 
z tym... rządem. Zresztą, czy ja potrzebuję wielmożnej pani te rzeczy wytłumaczyć? – 
rzekł wchodząc prawie forsą do pokoju. 
– Mój panie kupiec, ja nie jestem wielmożną, o interesie teraz i tutaj mówić nie będę, bo 
mam inne, ważniejsze sprawy na głowie... 
– Z tym młodym kawalerem. Ja rozumiem, moja pani kochana. To jest niemały kłopot... ja 
to wiem... – rzekł z westchnieniem. 
Westchnienie i sama wzmianka o kawalerze zmiękczyły zaraz serce pani Borowiczowej. 
– Oddawałeś pan może syna do gimnazjum? – spytała. 
– Ja nie oddawałem, bo mnie nie bardzo stać na takie fanaberie w dzisiejszych czasach, ale 
mój brat, ten oddawał. No i użył na tej zabawce... A do której klasy? – spytał Marcinka z 
uśmiechem. 
– Do wstępnej, panie. 
– Uu! Bardzo dużo kandydaty, całe sto ludzi, powiadają, na trzydzieści cztery miejsca. Czy 
dobrze przygotowany... przepraszam, jak imię synka? 
– Marcinek... – odrzekła pani Borowiczowa. – Pan się pyta, czy dobrze przygotowany? 
Zapewne że dobrze, ale czy zda – któż to może wiedzieć?... 
– Dlaczego on nie może zdać, taki Marcinek! – zawołał kupiec. – On zda na pewno, tylko 
od tego zdania do przyjęcia to jeszcze cały loch. Niech pani obliczy: sto kilka i może jeszcze 
więcej kandydaty, na trzydzieści cztery miejsca... to jest okropna cyfra. Oni... te Moskale – 
dodał ciszej – oni chyba będą od razu nasze biedne dzieci pytać z łaciny przy egzaminie do 
wstępnej klasy!... Dzisiaj prawie każdy przygotowany, wszystkie mówią po rusku, a oni wybierają 
tylko niektórych. To są ciężkie czasy, moja pani, dla „oszwiate”... 
28 
Wejrzenie Marcinka spotkało się ze wzrokiem matki i nie zaczerpnęło tam otuchy. Ten 
Żyd zdał się nagle pani Borowiczowej złym zwiastunem. Miała chęć wyprosić go z numeru, 
kiedy on rzekł znowu: 
– Mój brat, dwa lata temu, jak oddawał synka tak samo do wstępnej klasy, to on się doskonale 
urządził. 
– Jakże on się urządził? 
– On sobie pomyślał: Kto może najlepiej wiedzieć, jak trzeba odpowiadać, żeby zdać do 
pierwszej klasy? Oczywiście ten, co egzaminuje do pierwszej klasy. On sobie pomyślał dalej: 
Dlaczego ten, co egzaminuje do wstępnej klasy, nie ma nauczyć mojego Gucia dobrze odpowiedzieć? 
Dlaczego on jemu nie może dać korepetycje, kiedy wszystkie profesory mają 
prawo dawać korepetycje? Mój brat tak sobie pomyślał i udał się do pana Majewskiego, który 
egzaminuje, który później przez cały rok uczy we wstępnej klasie ruskiego, „artymetyki”..., 
on jego grzecznie poprosił... 
– Dużo też zapłacił brat pański za takie lekcje? 
– Tego ja nie wiem dokładnie, ale mnie się zdaje, że niedużo. To jest wyrozumiały człowiek, 
ten pan Majewski. 
– A czy długo bratanek pański chodził do niego? 
– To samo niedługo. Całej parady tydzień chodził. 
– I zdał? 
– Zdał bardzo dobrze, lepiej niż takie, co mieli „korepytory” akademiki... 
– Panie łaskawy – rzekła matka Marcinka – nie mógłbyś się pan czasami dowiedzieć od 
swego brata, ile on też zapłacił panu Majewskiemu? 
– Dlaczego nie? Ja mogę się dowiedzieć, ale odpowiem chyba aż jutro, bo mój brat mieszka 
bardzo daleko, na drugim końcu miasta, za przedmieściem Podpórką, a ja nie mam tam 
żaden interes... 
– Ja bym panu zwróciła koszta na dorożkę – rzekła pani Borowiczowa, wydobywając z 
woreczka papierek rublowy i podając go kupcowi – gdybyś pan zechciał zaraz pojechać i dowiedzieć 
się szczegółowo. 
– Owszem, ja to mogę zrobić dla pani – rzekł starozakonny, od niechcenia chowając papierek 
do portmonetki. – Ja się dowiem i niedługo wrócę. „Adiu”! 
Zanim pani Borowiczowa zdołała ochłonąć z ogniów, które na nią uderzyły, gdy słyszała o 
możności takiego polepszenia sprawy egzaminów, nim zdążyła skupić myśli i zważyć okoliczności, 
Izraelita już pukał do drzwi. Misję wywiedzenia się całego sekretu od brata mieszkającego 
na drugim krańcu miasta Klerykowa załatwił tak szybko, jakby w tym Klerykowie 
funkcjonowały jakieś piorunujące środki komunikacji, nigdzie dotychczas na lądzie stałym 
nie wprowadzone. 
– Mój brat powiada – rzekł jeszcze we drzwiach – że on na tę całą sztukę wydał po trzy 
ruble za godzinę, to znaczy dwadzieścia jeden. Żeby to było grzecznie, w jednym papierku, to 
on dał dwadzieścia pięć rubli. 
– A nie wiesz pan przypadkiem, gdzie mieszka pan Majewski? 
– On mieszka na Moskiewskiej ulicy, w domu Baranka, z bramy po lewej ręce. 
– Dziękuję panu bardzo – rzekła pani Borowiczowa – za pańską grzeczność. Kto wie, może 
i ja poproszę pana Majewskiego o lekcje dla mego syna. 
Starozakonny usiłował znowu rozpocząć gawędkę o zbożu i jego cenach, ale pani Borowiczowa 
nie chciała już z nim więcej konwersować. Wychodził z numeru ociągając się i jeszcze 
w głębi dziedzińca medytował nad czymś głęboko. 
O godzinie pierwszej dziedziczka Gawronek wyszła z synem na obiad do restauracji. Furmana 
z końmi i bryczką wyprawiła zaraz do domu. Opisała cały stan rzeczy mężowi, prosząc 
go usilnie o pożyczenie od miejscowych bankierów dwudziestu pięciu rubli. W restauracji 
matka i syn nic prawie nie tknęli. Kelner, pół na pół zjedzony przez gruźlicę, biegał daremnie 
29 
z ogromną elegancją w swym fraku, tak olśniewająco błyszczącym, jakby był uszyty z wysuszonej 
pozłoty rosołu – przynosił różne ważki, półmiski, talerze z ciekłymi, prażonymi i duszonymi 
potwornościami – i odnosił je do kuchni prawie w takich samych ilościach i rozmiarach. 
Wszystko, co robiła i o czym myślała pani Borowiczowa, to były w warunkach żyda 
familii szlacheckiej tego rodzaju – po prostu zamachy stanu. Już samo oddawanie syna do 
gimnazjum, konieczność płacenia stancji, wpisów, nabywania książek, odzieży mundurowej 
itd. stanowiły wysiłek niezmierny. Teraz, kiedy przyszło jeszcze płacić po trzy ruble za godzinę 
lekcji, była to już gra. Pani Borowiczowa rozważała to wszystko, przebiegała w myśli 
wszelkie szanse i zdecydowała się nieodwołalnie: choćby przyszło łachmany wiązać, chłopca 
uczyć trzeba. Liczyła zresztą na indyki, prosięta, kaczki itd., i obiecywała sobie, że pokryje 
niespodziewane wydatki. W czasie obiadu znajdowała się w tym stanie szczególnego podniesienia 
umysłu, kiedy się różne sprawy i zjawiska życia tak trafnie ocenia, że się prawie ich 
bieg przyszły na jawie widzi. Były to jednak sprawy blisko stojące. Nad rozleglejszą granicą 
tego widnokręgu zwieszała się ciemność nieprzenikniona, zakrywająca go nawet przed wzrokiem 
matki. Kto to jest ten mały Marcinek? Jaki mężczyzna wyrośnie z tego dziecka? Jaka 
będzie jego twarz? Jak on będzie mówił? Co on będzie myślał?... Zagłębiała się w te pytania 
bez przerwy, spoglądając na jego ostrzyżoną głowinę. 
Restauracja była prawie pusta. W salkach przystrojonych z brudnym szykiem – notabene z 
brudnym szykiem małomiejskim – uwijał się ów kelner. Wyszwarcowane i podkręcone do 
góry jego wąsy, rozczesana na środku głowy czupryna kapitalnie pasowały do twarzy powleczonej 
trupią, zielonawą skórą, na której lewym policzku ceglasto czerwieniła się plama wypieku. 
Zbliżając się do gości, przybierał ten człowiek na twarz swoją uśmiech swój kelnerski, 
który był taką samą w fachu jego szatą jak frak; wykonywał ruchy pełne elegancji, szastał się 
i kłaniał z wielką swobodą. Pani Borowiczowa spoglądała na niego przez kilka chwil z uwagą 
– wtedy właśnie, kiedy jej marzenia zaglądały w przyszłość kandydata do klasy wstępnej. I 
znowu stanął jej w myśli nowy wydatek, wydatek najbardziej nieodzowny ze wszystkich. 
Gdy przyszło do płacenia należnych za dwa obiady pięciu złotych, złożyła na tacce obok tej 
sumy trzy ruble papierowe i posunęła je kelnerowi, myśląc w głębi swego serca: 
– Na intencję szczęśliwego żyda mojego Marcinka... 
Zaraz po obiedzie udali się obydwoje na ulicę Moskiewską i z łatwością wyszukali mieszkanie 
pana Majewskiego. Na odgłos dzwonka otwarła im drzwi tego mieszkania dama bardzo 
piękna i ubrana w negliż wykwintny. 
Dowiedziawszy się, że pani Borowiczowa ma interes do „profesora”, wprowadziła ją do 
saloniku i radziła uprzejmie oczekiwać tam powrotu jej męża, co miało nastąpić punktualnie 
za pół godziny. 
Salonik ów było to istne pudełeczko wyłożone pięknymi sprzętami. Na środku błyszczącej 
posadzki leżał dywan, a na nim stały niewielkie mebelki obite jasną materią: wykwintna kanapka 
i foteliki skupione dokoła małego stołu, gdzie leżały albumy, całe stosy fotografij w 
pięknych pudłach i misa napełniona biletami wizytowymi. 
Pod oknem mieściło się biurko zastawione mnóstwem ciekawych cacek: szeptał tam zegar 
podobny z kształtu do altanki, w której głębi wahadło w formie kolebki z uśpionym dzieciątkiem 
kołysało się łagodnie; stały tam przeróżne kałamarze, sprzęciki na papierosy, na zapałki, 
stalówki itd., najrozmaitszych pomysłów; wyżej na dwu półkach błyszczało mnóstwo przycisków, 
figielków z porcelany, brązu, kubków i szkieł kolorowych. Przed biurkiem było lekkie 
krzesło na biegunach, obok niego kosz ze zniszczonymi papierami. Na wszystkich ścianach 
wisiały tak zwane chińskie parawaniki, z rozpostartymi w nich na kształt wachlarzy fotografiami 
pięknych dziewic, o niesłychanie wielkich oczach i biustach do najniższego stopnia 
odsłonionych, albo reprodukcje miłych kociąt, scen zabawnych i widoki miasta gubernialnego 
Klerykowa. 
30 
W rogu saloniku obok żardinierki stało pianino i znowu na nim zadziwiająco piękne sprzęciki 
i fotografie, w wykwintnych stojących ramkach z pluszu i połyskującej blachy. 
Pani Borowiczowa usiadła na brzeżku pierwszego krzesła, w bliskości drzwi, zaleciła synowi 
kilkakrotnie, żeby stał spokojnie, a nie zbił czego, broń Boże – i czekała z bijącym sercem. 
Teraz, kiedy już prawie wykonany został taki zamach stanu, trwoga ją obejmować zaczęła, 
czy też to nie jest krok szalony. Zegar na biurku szeptał, zdawało się: nic z tego, nic z tego... 
W sąsiednich pokojach słychać było jakieś kroki i rozmowy szeptem prowadzone. Nasłuchując, 
czy to już sam pan profesor nie wchodzi, pani Borowiczowa zwróciła machinalnie 
oczy w kąt pokoju i dostrzegła tam ikonę w srebrnej szacie i płonące przed nią światełko. 
– Prawda, prawda... – pomyślała – przecie to ten, co przeszedł na prawosławie... 
W danej chwili najmniej by ją ta kwestia obchodziła, gdyby nie to, że za nią jak cień wlókł 
się zabobon: 
– To nie musi być dobry człowiek... 
Zegar z kolebką wydzwonił srebrnym głosikiem godzinę drugą, a pana Majewskiego jeszcze 
nie było. 
Dopiero przed trzecią rozległ się dzwonek w przedpokoju, a po upływie kilkunastu minut 
drzwi do saloniku otwarły się cicho i stanął w nich pan profesor. 
Był to blondyn wysoki, z jasnym zarostem i bardzo przerzedzoną czupryną. Miał na sobie 
jeszcze frak granatowy i takąż kamizelkę ze srebrnymi guzikami, z których każdy zaopatrzony 
był w orła państwowego. Kamizelka ta była głęboko wycięta i odsłaniała gors koszuli 
promieniejące biały, wykrochmalony i błyszczący jak szyba lustrzana. 
Nauczyciel złożył ukłon wyciągając pięknym ruchem obadwa mankiety, a gdy pani Borowiczowa 
powiedziała swe nazwisko, zapytał po rosyjsku: 
– Czym mogę służyć? 
Matka Marcinka nie mówiła tym językiem, a bała się obrazić profesora, jeżeli zacznie 
mówić po polsku, toteż jęła wykładać mu swą prośbę po francusku, z mozołem wymawiając 
zdania i zwroty dawno zapomniane. 
Pan Majewski z wdziękiem usiadł na pobliskim fotelu. nastawiał mimowiednym ruchem 
swe ciemnoniebieskie binokle, otwierał przy tej czynności nieznacznie usta, ale nie zdawał się 
rozumieć, o co rzecz idzie. 
Wkrótce też spytał po polsku z przeciąganiem i akcentowaniem z ruska wyrazów, aczkolwiek 
dopiero przed dwoma laty został Rosjaninem, nigdy w Rosji nie był i z granic guberni 
klerykowskiej zamieszkanej przez samych Polaków, ze znaczną domieszką żydowską, ani 
razu nie wyjechał: 
– Otóż, chodzi tutaj o tego młodzieńca... „tak li”?... 
– Tak, panie profesorze – mówiła teraz jednym tchem pani Borowiczowa – pragnęłabym 
oddać go do klasy wstępnej. Uczył się na wsi, w szkole elementarnej. Czy jest przygotowany... 
tego właśnie osądzić nie jestem w stanie. Dlatego też śmiem prosić pana profesora, czyby 
nie zechciał przygotować go jeszcze nieco, zanim egzamin... Z pewnością kilka lekcyj 
udzielonych przez takiego jak pan profesor pedagoga więcej go oświeci niż pół roku nauki w 
szkole wiejskiej... 
– No, cóż znowu? – zawołał pan Majewski z satysfakcją kierownika klasy, wprawdzie tylko 
wstępnej, aleć zawsze w gimnazjum, który jeszcze parę lat temu był nauczycielem szkółki 
elementarnej w jakiejś Kiernozji. 
– Jestem najmocniej przekonaną, że tak jest... Gdyby tylko pan profesor raczył zwrócić na 
mego syna uwagę... 
– Widzi pani – przerwał pan Majewski – masa kandydatów... Nie wiem, co on umie, czy to 
się na co przyda... 
– Panie profesorze... 
31 
Pan Majewski uprzejmym gestem przerwał pani Borowiczowej i zadał Marcinowi kilka 
pytań rosyjskich z zakresu arytmetyki, gramatyki itd. Wysłuchawszy jego względnie dobrych 
odpowiedzi, wsparł czoło na ręce i przez kilka chwil coś głęboko rozważał. 
– Panie... – szepnęła ze drżeniem matka kandydata. 
– Tak... Jeżeli pani sobie życzy, mogę dać małemu kilka lekcyj. Czy zda... tego, rozumie 
się, przewidzieć niepodobna... 
– Źle jest przygotowany? 
– Nie to, żeby źle, owszem, na ogół biorąc... Ale, widzi pani, wymowa, akcent, to, czego 
jakiś korepetytor, jakiś belfrzyna na wsi wpoić nie jest w stanie, bo sam tego nie posiada... 
System, widzi pani, wymaga, to jest... akuratnej wymowy, a tego... nie ma. Wszyscy w tych 
stronach mówią w domu po polsku, rodzice... więc też i dzieci nie mogą mówić dobrze. A 
system, pojmuje pani, wymaga tej, że tak powiem... akuratnej wymowy. 
Ktoś z lekka zapukał do drzwi. Profesor poruszył się niecierpliwie, jakby na znak, że 
sprawa jest wyczerpana. 
Chwila ta była istną katuszą dla pani Borowiczowej, gdyż należało przystąpić do kwestii 
zapłaty, uskutecznić ją stanowczo, dyplomatycznie i z całym mistrzostwem grzeczności. 
– Będę – rzekła – nieskończenie panu profesorowi wdzięczną za tę istotną łaskę... Czy 
mogłabym od razu teraz uiścić się z należności za te lekcje? Zapewne wypadnie mi w tych 
dniach odjechać i dlatego tylko trudzę pana... 
– O to... tego... Biorę zwykle po trzy ruble za godzinę. Mam tutaj kilkunastu chłopców, 
których również przygotowuję. Od nich biorę w tym stosunku... 
– Mam nadzieję, że wystarczy jeszcze czasu na jakie ośm lekcji. Władza tak zwleka... – 
rzekła pani Borowiczowa z rodzajem łaskawej i uprzejmej wymówki. – Dla nas, zaśniedziałych 
po wsiach, jest to właściwie dobrodziejstwo, gdyż możemy przy sposobności używać 
miasta, ale za to nasze role i gumna... Oto jest dwadzieścia pięć rubelków... 
– Ach... to ja pani rubla reszty... – zawołał z pośpiechem nauczyciel, rzucając się do wykwintnego 
biurka. 
– Och... tyle subiekcji... 
– A, nie, nie! – wołał nauczyciel. – Jestem tej zasady, rozumie pani: kochajmy się jak bra-
cia, a liczmy się jak Żydzi... 
Pomimo że pani Borowiczowa wcale nie nadawała się na brata pana Majewskiego, nie 
wzięła mu jednak za złe tej maksymy. Przyjąwszy rubla, wśród ukłonów zobopólnych oraz 
tysiącznych komplementów profesora wyszła odprowadzona przezeń aż do drzwi wchodowych. 
W sieni pan Majewski ujął malca za ramię i otworzywszy drzwi na lewo wskazał mu 
duży pokój, prawie pusty, z ogromnym sosnowym stołem na środku. 
– Przychodź na lekcje od dziś codziennie punkt o piątej... i od razu wchodź do tego pokoju... 
– rzekł głaszcząc chłopcu czuprynę. 
32 
4 
Tylko trzy razy pani Borowiczowa zaprowadziła jedynaka z hotelu na popołudniowe lekcje 
do profesora, już bowiem czwartego dnia odbył się pierwszy egzamin z języka rosyjskiego. 
Na korytarzu gimnazjalnym panował tego dnia istny stan oblężenia. Publiczność tłoczyła 
się tak zapamiętale w celu podpatrywania i podsłuchiwania tego, co się odbywało w sali egzaminacyjnej, 
że władza zmuszoną była wydelegować aż trzech asystentów gospodarzy klas i 
pana Pazura do wypowiadania grubiańskich uwag pod adresem rodziców, a nawet do forsownego 
rozpychania ich łokciami. 
Komisja egzaminacyjna składała się z trzech osób: z inspektora gimnazjum, pana Majewskiego 
i jednego z nauczycieli. Ten ostatni zresztą niewielką do całej sprawy zdawał się 
przywiązywać wagę, gdyż zajęty był wyłącznie grzebaniem w uchu za pomocą bardzo cienkich 
patyczków brzozowych uciętych z miotły. Cały pęk tego rodzaju instrumentów wychylał 
się z bocznej kieszeni jego fraka. Inspektor był mężczyzną ogromnego wzrostu, z głową porosłą 
istnym wygrabkiem rudawych włosów. Jego wielkie niebieskie oczy spoglądały tak posępnie 
i złowrogo, że dreszcz trwogi przejmował nie tylko uczniów, ale i rodziców. Stos papierów 
leżący przed inspektorem służył mu za rodzaj listy przystępujących do egzaminu. 
Były to prośby i dokumenty kandydatów. Papiery te, w miarę jak nauczyciel Majewski egzaminował 
malca, inspektor odczytywał z uwagą i dawał swoją notę. Przesłuchiwanie trwało 
krótko: dwa, trzy zdania chłopiec czytał, później opowiadał, wygłaszał jakiś wiersz rosyjski, 
jeśli go umiał na pamięć, następnie rzucano mu pytanie z gramatyki i polecano wykonać rozbiór. 
Rozbiór i pytania zadawane chłopcom znienacka, pospolite pytania konwersacyjne, 
ogłupiały większość niewielkich Polaczków. 
Co chwilę jakiś „zerżnięty” wychodził na korytarz, gdzie go witała zrozpaczona, częstokroć 
zalana łzami twarz matki lub ojca. Malcy, którzy dali odpowiedzi zadowalniające, na 
rozkaz inspektora powracali na swe miejsca. Gdy tak przebrano kandydatów, setka ich z górą 
zredukowała się do ilości pięćdziesięciu paru. Wtedy pan Majewski rozsadził ich w ten sposób, 
że między jednym a drugim była znaczna przestrzeń ławy, i rozkazał pisać dyktando. 
Gdy odebrano zapisane kartki, miał miejsce drugi egzamin, bardziej szczegółowy i głównie 
zahaczający o pisownię. Indagował teraz sam inspektor, a pan Majewski powtarzał wszystko, 
co zwierzchnik jego wykonywał. Kiedy inspektor Sieldiew marszczył swe niskie czoło i mrużył 
oczy – pan Majewski przybierał minę surową; kiedy się natrząsał szyderczo z głupich 
mniemań małych „przywiślańców” na punkcie arkanów etymologii i syntaksy – pan Majewski 
chichotał do rozpuku; kiedy inspektor spoglądał na drzwi ze złością i podglądającym rodzicom 
dawał znaki, aby się usunęli i zachowywali cicho – pan Majewski trzepał rękami i 
wykrzywiał się spazmatycznie. Krzesło jego stało nieco w tyle za krzesłem inspektora, a ta 
pozycja dozwalała nauczycielowi klasy wstępnej obserwować każdej chwili spod oka wyraz 
twarzy potentata gimnazjalnego. Zdarzyło się jednak, że inspektor w sposób rdzennie rosyjski 
wydłubywał sobie z zęba paznokciem jakieś dokuczliwe włókienko i wyszczerzył przy tej 
czynności lewą połowę swej paszczęki. Majewski dostrzegłszy spróchniałe zęby wybuchnął 
zaraz głośnym śmiechem, na odgłos którego nie tylko Sieldiew przyjrzał mu się z podziwem, 
ale nawet Itarion Stiepanycz Ozierskij, zwany przez wszystkich uczniów, mieszkańców miasta 
Klerykowa, kolegów nauczycieli i członków własnej familii „Kałmukiem”, cofnął patyk z 
ucha, wytrzeszczył swe białe oczy, uderzył pięścią w stół i mruknął: 
– Da-, eto toczno! 
Marcin Borowicz należał do liczby zostawionych w klasie. Utrzymał się nawet po drugim 
egzaminie i zasłużył na przychylną decyzję inspektora. Ogromna większość chłopców zebra
33 
nych na korytarzu mogła już opuścić gimnazjum, gdyż jasną było rzeczą, że przyjętych będzie 
trzydziestu kilku, którzy siedzieli w klasie. Ci ostatni, z wyjątkiem kilku prawosławnych i 
synów ludzi zamożnych albo wysoko postawionych, byli dziwnym zbiegiem okoliczności 
uczniami pana Majewskiego. Tak chlubnym złożeniem egzaminu wystawili oni najlepsze 
świadectwo jego zdolnościom pedagogicznym i wykazali, co znaczy przed wstąpieniem do 
gimnazjum chociażby tylko parę lekcyj konwersacji z dobrym akcentem. 
Niepodobna opisać radości pani Borowiczowej. Spoglądając przez szybę, kiedy Marcinka 
wołano na środek, wytrzymała ona prawdziwy paroksyzm wszelakich cierpień. 
Dokoła siebie widziała rozpacz osób, których najsłodsze nieraz nadzieje już się rozwiały; 
czuła tę rozpacz ich wszystkich, ale tak ją czując deptała nogami cudze nieszczęście i wdzierała 
się jakby po trupach, pędzona przez swoją miłość i swoją nadzieję. 
Kiedy pan Majewski uśmiechał się do jej syna i kiedy po odpowiedzi wskazywał mu miejsce 
w ławie – uwielbiała tego profesora wszystkimi władzami serca matki, których niczym 
wymierzyć nie można, ale wkrótce potem, gdy tenże pedagog wyszedł z klasy i ze zgniłym 
uśmiechem spoglądał na zastęp rodziców i dzieci odrzuconych z jego woli, czuła, że i w niej, 
pomimo wszystko, szarpie się serce wzburzone i że się z niego wyrywa głucha i śmiertelna 
nienawiść. Pan Majewski szedł wśród tłumu rozdzielając ukłony na prawo i lewo osobom, 
które się do niego zwracały z błaganiem, płaczem i zapytaniami. 
Wkrótce po nim wyszedł z klasy inspektor. Ten na nikogo uwagi nie zwracał, a gdy go zaczepił 
jakiś chudy jegomość pytaniem, jak też zdał jego młodszy synek, odpowiedział po rosyjsku 
głośno i zwracając się do wszystkich: 
– Nie może być dobrych rezultatów, bo złe jest przygotowanie. Dzieci nie mówią po rosyjsku, 
więc jakże się mają uczyć w tej szkole, gdzie wykład nauk odbywa się w tym języku. 
Należy zrzucić pychę z serca i zabrać się do reformy. Wtedy dopiero dziecko może być przyjęte... 
– Do jakiejże reformy, panie inspektorze, zabrać się należy? – spytał ów jegomość. – Niechże 
wiem przynajmniej, czego ci moi chłopcy nie umieją i czego się mają jeszcze uczyć, 
ażeby mogli zdać do klasy wstępnej? Trzymałem do nich nauczyciela przez półtora roku... 
Głuchy szmer poparcia rozszedł się w tłumie. 
– Należy jeszcze – zaczął wrzeszczeć inspektor – należy jeszcze mówić z nimi w domu po 
rosyjsku. Oto, jaka reforma przeprowadzona być musi! Pan wymagasz, żebyśmy przyjmowali 
pańskich synów do szkoły rosyjskiej, a sam nie umiesz czy nie chcesz mówić po rosyjsku, i 
do mnie, zwierzchnika tej szkoły, w murach jej ośmielasz się mówić jakimś obcym językiem! 
Pomyśl pan, czy to nie jest skandal? 
– To nie jest bynajmniej skandal, jeżeli ja, me posiadając żadnego obcego języka, przemawiam 
do pana inspektora tym, jaki umiem... 
– Język rosyjski tu, w tym kraju, nie jest językiem obcym, jak się panu wyrażać podoba... 
Za pozwoleniem... pańskie nazwisko? 
Chudy pan cofnął się i ukrył za plecami kobiet, które zwartym kołem otoczyły inspektora, 
poczęły przedkładać mu swe prośby, słuchać jego maksym i pogróżek. 
Tegoż jeszcze dnia odbył się egzamin z religii. Słuchano z tego przedmiotu już tylko wybrańców 
losu. 
Wskroś tłumu przecisnął się ksiądz prefekt Wargulski i wszedł do klasy. 
Ksiądz Wargulski pochodził z „gulonów” i miał wszystkie ich fizyczne i moralne przymioty. 
Był wielki, zgarbiony, o bardzo szerokich ramionach, rękach długich, żylastych i 
ogromnie muskularnych. Siwizna dobrze już przyprószyła jego krótkie włosy, jak szczotka 
stojące nad kwadratowym czołem. 
Ksiądz Wargulski patrzył zawsze spod oka i stulał wielkie swe wargi w taki sposób, że 
usta znać było na tej wygolonej twarzy tylko jako prostą linijkę. Mówił strasznie prędko, niezrozumiale 
i rzadko kiedy. 
34 
Wszedłszy do klasy, gdzie malcy siedzieli w dużych ławach nieruchomo jak sztachety w 
przęsłach, ksiądz zbliżył się zaraz do pierwszego z brzegu, wyciągnął w kierunku jego nosa 
najdłuższy ze swych ogromnych palców i szybko wymamrotał: 
– Jak się nazywasz? Przeżegnaj się, zmów „Ojcze nasz” i „Zdrowaś Maria”... 
Zanim chłopiec zdobył się na trzecią część odpowiedzi, już prefekt wyciągał palec do drugiego: 
– Jak się nazywasz? Przeżegnaj się, zmów „Ojcze nasz”... Po upływie kwadransa wszyscy 
kandydaci dostali piątki i wychodzili z klasy. 
Następnego dnia odbył się egzamin z arytmetyki. Była to już tylko prosta formalność. 
Uczniowie pana Majewskiego i na tym polu odznaczyli się wybornie. O godzinie dwunastej 
inspektor przeczytał publiczności listę chłopców przyjętych do klasy wstępnej. Usłyszawszy 
wymienione imię i nazwisko swego syna, pani Borowiczowa krótko westchnęła. W owej 
chwili dopiero mogła zmierzyć smutną dolę, w której pogrążone zostały dzieci rodziców niezamożnych, 
do szkół nie przyjęte. 
Po obiedzie, spożytym wesoło i z apetytem, wyruszono do „starej Przepiórzycy”. Pani 
Przepiórkowska, zwana w całym Wygwizdowie i przyległych do tego przedmieścia okolicach 
miasta „starą Przepiórzycą”, była dawną znajomą pani Borowiczowej z owych jeszcze czasów, 
kiedy mieszkała w sąsiedztwie Gawronek, na leśnictwie w Grabowym Smugu u syna, 
podleśnego lasów rządowych. Pani Przepiórkowska trzymała uczniów na stancji, toteż matka 
wstępniaka uznała za rzecz najstosowniejszą pod opiekę starej i dobrej znajomej go oddać. 
„Stara Przepiórzyca” miała onego czasu trzech synów i dwie córki. Z taką przynajmniej gromadką 
została po śmierci męża, oficjalisty fabryk żelaznych, na bruku, a raczej na błocie miasteczka 
Bełchatowa. Nie wiadomo nikomu, jakim sposobem z owego błota wybrnęła i dała 
dzieciom jaką taką edukację, dość że najstarszy i najukochańszy jej syn Teofil dostał miejsce 
podleśnego i zabrał całą rodzinę do siebie; młodszy otrzymał urząd na poczcie, a najmłodszy 
był kancelistą w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim. Życie uśmiechnęło się wtedy do starej, 
ale krótko trwał jego uśmiech. Wybuchło powstanie, młodszy syn znikł z domu i więcej 
nie wrócił. Nie odnalazła nawet jego ciała, pomimo że zjeździła całą okolicę wzdłuż i w poprzek. 
W ośm lat później najstarszy syn Teofil, dobrodziej i opiekun całej rodziny, zmarł nagle 
w lesie ukąszony przez żmiję. Wtedy matka i dwie sieroty sprowadziły się do najmłodszego, 
Karola, i zamieszkały u niego, czyli, jak w tamtych okolicach miasta bez żadnej złośliwości, 
przenośni, a z zupełną słusznością mówiono, usiadły mu wszystkie trzy na karku. Panny 
Przepiórkowskie nie powychodziły za mąż, zestarzały się i uczyniły ze swych nawyknień, 
usposobień i humorów prawdziwy ocet siedmiu złodziei. Starsza z nich była osobą około lat 
czterdziestu i zachowała do tak późnego wieku zdolność uśmiechania się w niektórych momentach 
życia; młodsza z niewiadomych przyczyn tak skandalicznie zbrzydła, że według 
relacyj uczniów z klasy siódmej i ósmej najspokojniejsze psy miejskie, których głosu nikt 
nigdy nie słyszał, szczekały zajadle, gdy przechodziła. 
Pan Karol Przepiórkowski pobierał 50 rubli srebrem miesięcznej pensji. Codziennie rano, z 
wyjątkiem niedziel i świąt uroczystych, był w biurze; codziennie po południu, nie wyłączając 
niedziel i świąt uroczystych, grał w preferansa z dwoma przyjaciółmi i „dziadkiem”. 
Dwa razy do roku sprawiał sobie kamaszki, raz gumowe kalosze, raz spodnie. W zimie nosił 
algierkę podbitą baranami, z elkowym kołnierzem wykrojonym ze starego futra matki. Na 
Boże Ciało przywdziewał białą pikową kamizelkę. Zwano go powszechnie, nawet za obrębem 
Wygwizdowa – „synem starej matki” albo „sznupaczem”, prawdopodobnie z tego względu, 
że głośno i regularnie pociągał nosem. Pan Karol nigdy do nikogo i nic nie mówił. Były osoby, 
które znały się z nim i wcale nie słyszały jego głosu. 
Przedmieście Wygwizdów leży w kotlince, ku której miasto Kleryków zsuwa się nieznacznie 
i w której się zwęża, formując jednę długą i powykrzywianą ulicę. Domy tam są 
bardzo stare i okropnie wilgotne, podwórza cuchnące, mieszkania ciemne i brudne. „Stara 
35 
Przepiórzyca” mieszkała w domostwie z dawien dawna noszącym przezwisko Cegielszczyzny. 
Gdy matka Marcinka otworzyła z cicha drzwi z sieni na lewo i stanęła na progu, z głębokiego 
fotelu podniosła się na jej spotkanie staruszka wysoka, czerstwa, okazała i bardzo jeszcze 
żwawa. Była ubrana czysto w szare odzienie i duży biały czepiec z ogromnymi falbanami, 
które piętrzyły się na jej skroniach i na ciemieniu. Spod tego czepka wysuwały się pasma 
włosów bielutkich jak mleko a połyskujących jak czyste srebro. Duża twarz babci była poprzecinana 
masą zmarszczek tworzących istne sieci komunikacyjne między oczyma i ustami, 
między brodą i środkiem dolnej wargi. Skóra tej twarzy była biała, a raczej popielata, białoszara. 
Wpośród zmarszczek nadających obliczu pani Przepiórkowskiej cechę martwoty świeciły 
się żywo jej oczy duże, ruchliwe, ale już zupełnie wyblakłe i prawie zbielałe. 
– Paniusia, moja sąsiadeczka! – zawołała staruszka z niekłamaną radością, rozwierając ramiona. 
– Oto mi dobry dzień nastał! Oto mi gość! Nasika! – krzyknęła głośniej w kierunku 
sionki, za którą była kuchnia – przystawiaj mi zaraz „jembryk” do ognia, duży, odrutowany. 
Jeśli wygasło, to napal, tylko przecie patyczkami... A cóż was tu do Klerykowa zagnało, moje 
złotko, a któż was też natchnął?... 
– Ten oto kawaler! – odrzekła pani Borowiczowa ukazując kawalera, który na ogół w takich 
razach chętnie przebywać lubił za kotarą matczynej spódnicy. 
– Prawda! Jedynak, syngielton! – krzyknęła stara przyciskając głowę Marcinka do swej 
piersi i wygniatając mu na policzkach kształt trzech dużych rogowych guzików swego kaftana. 
– To już uczeń gimnazjum, moja pani, uczeń rzeczywisty... – wyszeptała przez łzy radości 
pani Borowiczowa. 
– Masz, diable, fartuszek! Taka historia! – zawołała stara zwijając język w trąbkę i pogwizdując. 
Za chwilę wyciągnęła rękę na stół i głębokim, stanowczym głosem, ze zmarszczonymi 
brwiami spytała: 
– Oddajesz go pani do mnie na stancję? 
– Właśnie przyszłam... 
Teraz staruszka upuściła z oczu kilka łez, które potoczyły się kanałami zmarszczek i zaświeciły 
dopiero koło ust. 
– Zobaczysz, że mu u mnie będzie dobrze. Już on u mnie zmarnować się nie zmarnuje, już 
ja jego zrobię człowiekiem. Kiedy mój Teofil był taki oto smarkaty... 
Zza kotary dzielącej izbę na dwie połowy wyszły jedna za drugą panny Przepiórkowskie i 
z oznakami mniemanej radości rzuciły się do pani Borowiczowej. 
Wiedziały doskonale, kto przyszedł, słyszały całą rozmowę, a jednak robiły miny zdziwione. 
Dowiadując się niby to w owej chwili o pomyślnym egzaminie Marcinka, jak na komendę 
zwróciły się do niego i rzekły: 
– Aa... powinszować... 
Obiedwie zresztą zaraz umilkły i przybrały zwyczajne wyrazy twarzy, ziejące kwaskowatym 
chłodem jak dwie piwnice. 
– Pewno, że powinszować – rzekła głośno „stara Przepiórzyca” – na takie facecje, jakie oni 
tam wyprawiają, te... Tu schyliła się i szepnęła do ucha pani Borowiczowej: 
– Te łajdaki! 
Drzwi do sąsiedniego pokoju otwarły się i wszedł pan Karol Przepiórkowski. 
Był to kawaler lat około czterdziestu, łysawy już, mizerny i równie jak siostry wiekuiście 
niekontent. 
– A!... – rzekł całując rękę pani Borowiczowej. 
Potem odsunął się w kąt i usiadł. Na twarzy jego malowała się prawdziwa radość, słyszał 
bowiem z sąsiedniego pokoju, że pani Borowiczowa sama przyprowadziła ucznia na jego 
stancję. 
36 
To go uwalniało od biegania po zajazdach, zaczepiania szlachciców, błagania profesorów. 
Żadna męczarnia nie może być przyrównana do tej, jaką znosił ten człowiek nieśmiały, małomówny, 
nie posiadający za grosz ani inicjatywy, ani sprytu, gdy mu przyszło kaptować rodziców, 
narzucać im się po faktorsku, zachwalać swoją stancję. 
Toteż matka Marcinka sprawiła mu ulgę głęboką, zwaliła jeden z kamieni przygniatających 
jego plecy. 
Stara nie zaniedbała tematu, który właśnie jej przerwano: 
– Moja pani Borowiczowa, to ci sumiennie mówię, że tu chłopcu będzie jak w domu. Ja 
tam dobra nie jestem, ale i nie kąsam. Do nauki i dobrego zawsze napędzę i cała rzecz. Głodny 
u nas nie będzie, tego możesz być pewna, a jak mu będzie strasznie źle, to niech zadrze 
ogona i rwie do Gawronek... Co? Może mu pozwolisz, jedynaczkowi, gagatkowi... Kiedy mój 
Teofil był taki oto... 
– Niechże też matka da pokój! – syknęła przez zęby starsza córka i babcia zaraz umilkła. 
Wszelako nie dała za wygrane i po chwili znowu mówiła: 
– Porządek u mnie grunt, a co do nauki, to go będzie pilnował korepetytor, a my znowu 
wszyscy korepetytora. Oto, jak jest... Nastka... – zawołała przerywając sobie – postaw drugi, 
bo pewno zaraz starzy nadejdą, tylko ich patrzeć. Widzisz, moja pani Borowisiu, co do „gieldów”, 
to cię nie będziemy obdzierać, nic się nie lękaj... Dacie nam – mówiła w sposób uroczysty 
– 150 rubli i może tam jaką fureczkę drzewa na miesiąc, w zimie na saniach, to się 
wam nawet koniska nie ściągną; parę skrzyń ziemniaków w jesieni, no i tej mąki z waszego 
młyna... U was ją tam dobrze Wojciech robi, nie można powiedzieć... Mój Boże, jak Teofil 
żył, częstośmy na Gawronki posyłali do waszego... 
– Dajże też matka pokój! – mruknęła znowu panna Konstancja. 
– Dużo uczniów macie państwo u siebie? – zapytała pani Borowiczowa, pragnąc zyskać 
chwilę czasu do rozważenia postawionych warunków. 
– Pięciu było w zeszłym roku, moja pani. Trzech Daleszowskich, obywatelscy synowie 
spod Gryzmołowa, jeden tam Szwarc, mały, z pierwszej klasy, to chłopak sztygara, wnuczek 
dawnego znajomego, i jeden także z pierwszej, Soraczek, to znowu rządcy z Dzięciołowa, a 
korepetytor szósty. Pójdźże pani, pokażę ci stancję. 
Staruszka ruszyła się żwawo, roztwarła drzwi do sieni, a później na prawo do sporej stancji, 
gdzie o tej porze stał tylko na środku długi stół sosnowy, zalany atramentem, a dokoła 
niego krzesła i długie ławy drewniane. W jednym kącie sterczało żelazne łóżko bez pościeli, z 
tak okropnie zgiętymi prętami, jakby je pozwijał jakiś straszliwy reumatyzm. Okna były nie 
zamknięte i żelazne haczyki tych okien monotonnie stukały. Marcinka, który tam wszedł za 
matką, ścisnął dziwny żal na widok tego pokoju. 
– Widzisz... Tu będziesz sypiał z kolegami... – szepnęła do niego matka – wybierz sobie 
kącik, gdzie ci będzie najlepiej. Potem, zwracając się do „starej Przepiórzycy”, rzekła: 
– Droga babciu, nic taniej nie można? 
– Moja pani Borowiczowa, ty wiesz, że ja cię skrzywdzić nie chcę! Wbij zęby w ścianę, 
nie można! Ani grosz! 
– Ha, cóż robić, co robić? – szepnęła matka. – Trzeba się rujnować dla tego huncwota, to 
trudno. Muszę mu jeszcze łóżko kupić. Żelazne chyba? Siennik – to w domu się wypcha, pościel 
przyślę w tych dniach. 
– Żelazne łóżko kup, z gałkami, za ośm rubli, u Siapsiowicza! – doradzała staruszka, zawsze 
w sposób uroczysty. – Dziś już by mógł spać tutaj... 
– A nie, nie... Jeszcze dziś razem przenocujemy w hotelu, a jutro koło południa to się już 
wprowadzi. 
– Zaraz pewno i tamci chłopcy zjadą, ale czy też wszyscy staną znowu u nas. Bogu 
Wszechmogącemu wiadomo... Od Soraczka jakoś żadnej wieści nie ma... 
37 
Długo jeszcze pani Borowiczowa roztrząsała ze „starą Przepiórzycą” różne drobne sprawy 
tyczące się urządzenia Marcinka na stancji. Kiedy wyszły z izby uczniów i wracając mijały 
sień, w pokoju staruszki słychać było głośną rozmowę. 
– Oho! już są radcy! – rzekła pani Przepiórkowska. 
– Któż to tam jest? – spytała matka Marcina. 
– A, to dawni znajomi: Somonowicz i Grzebicki. Co dzień tu dziadygi przyłażą do mnie na 
kawę. Z nieboszczykiem mężem znali się jeszcze przed rewolucją. 
Otworzyła drzwi i wprowadziwszy panią Borowiczowa przedstawiła jej emerytów. 
Pierwszy z brzegu, starzec zgarbiony, siwy, z brodą krótko ostrzyżoną, która mu zarastała 
całe prawie policzki, ubrany w surdut długi do kolan, kiwnął przybyłej głową i kontynuował 
swoją przechadzkę po stancji. 
Drugi, pan Grzebicki, był to jegomość malutki, ale ogromnie czupurny i elegancki. Skórę 
na czole, nosie, policzkach, na łysinie i szyi miał czerwonawą, koloru wypalonej cegły. Nad 
uszami zaczesywał w kierunku czoła dwie kępy białych włosów. Dokoła jego wygolonej brody 
srebrzył się na czarnej chustce półksiężyc siwiuteńkiego zarostu. 
Radca Grzebicki trzymał swą małą głowę sztywno, do czego przyczyniały się dwa kołnierzyki 
obwiązane czarną chustką, z dużym węzłem pod brodą. 
Radca Somonowicz żuł coś nieustannie i cmokał bezzębnymi ustami. Wlokąc swe pantofle 
defilował z kąta w kąt i stękał. Naraz spostrzegł Marcinka, który lokował się właśnie za krzesłem 
matki – wstrzymał się i przestając mlaskać spytał: 
– A to znowu co za jeden? 
– No, cóż ma być za jeden! – zawołała opryskliwie „stara Przepiórzycą” – syn pani Borowiczowej. 
Pochwaliłbyś go radca oto, bo zdał do szkół, do wstępnej klasy... 
– Co znowu? Ja? Chcesz jejmość, żebym ja chwalił takie postępowanie? Ja mam chwalić 
za to, że się najniepotrzebniej pcha dzieci do szkół... Paradne! 
– Jak to... najniepotrzebniej, łaskawy panie? – wtrąciła pani Borowiczowa dotknięta do 
żywego. 
– Najniepotrzebniej – zawyrokował stary radca i urwał rozmowę. Wyjął potem z papierowej 
torebki cukierek landryna i zaczął go ssać przymykając oczy. 
– Facecja! słowo uczciwości... – zaśmiał się drugi radca. 
– Znowu coś nowego wymyślił? – zapytała pani Przepiórkowska radcę Grzebickiego. 
– Wcale nic nowego i nie wymyślił, jeśli jejmość chcesz wiedzieć... – rzekł Somonowicz. 
– Wszystko idzie do szkół, wszystko się pcha do fraka. Jest nadmiar tego wszystkiego, oto, co 
mówię od lat tylu. Byle szewczyna, krawczyna, już pędraczka do terminu nie oddaje, tylko na 
mędrca, na mędrca! A na mędrca nie każdego Pan Bóg powołał, toteż naokoło siebie widzisz 
jejmość jakichś rozgrymaszonych, rozlazłych, rozkisłych półmędrców, ćwierćmędrców albo i 
całkiem głupich mazgajów. A ja już widziałem, moja jejmość, jaki to z takiej mąki chleb bywa. 
Oto, co ja mówię... 
– Przesada, jak zawsze... – wyszeptał piskliwym głosem pan Grzebicki, rozczesując palcami 
lewej ręki swe faworyty. 
– To samo słyszałem i wtedy, akurat to samo słowo: przesada... – odrzekł Somonowicz 
głosem gardłowym, patrząc nie na radcę Grzebickiego, lecz na Marcina. 
– Wtedy rząd nie stawiał tych dzikich wymagań... 
– Rząd zawsze wie, co robi, i teraz wie również, a nadto czyni, co do niego należy w takim 
porządku rzeczy. Nie trzeba było... 
– Przecie ja, mój radco, nie zarzucam rządowi złych intencyj i daleki jestem w ogóle od 
myślenia o tym. Nie należy jednak, zdaje mi się, pałać pożądaniem tłumienia oświaty, cheche... 
– szydził mały radca. 
– Powtarzam jeszcze raz, że nie wszyscy możemy być filozofami, bo któż by świnie pasał? 
– rzekł radca grubianin, zabierając się do wydobycia z torebki trzeciego cukierka. 
38 
– Nigdy, zdaje mi się, nie brakowało jeszcze urzędników do spełniania, zaszczytnego 
zresztą jak każdy inny, obowiązku pastuchów trzody chlewnej. Obawiać by się raczej trzeba 
ich nadmiaru. 
– Wolę ja nadmiar świniopasów niż nadmiar mądralów. 
– Co kto lubi. 
– Nie o to chodzi, co kto lubi, tylko o to, gdzie jest rozum, ergo racja. Czy powiesz mi waćpan, 
że może nie od półmędrków wychodziła ta „inicjatywa”, ów tak zwany „duch”? Czy nie 
w tych łbach, z błota podniesionych, lęgła się anarchia? O to właśnie pytam się waćpana po 
raz tysiączny! 
– Ależ na miłość boską, przecie z tych głów, jak radca mówisz, z błota podniesionych, 
wypływało również, że się tak wyrażę, światło. 
– Co mi tam z pańskiego światła! – wołał Somonowicz wytrząsając ręką. – Gdzie było 
światło, kiedy błaźniska budowały awantury? Co zwyciężyło, skandal czy jakieś tam światło? 
Pytam! Zwyciężył, mości dobrodzieju, skandal. Owo światło – mówił dalej, wytrzeszczając 
oczy i miażdżąc wzrokiem Grzebickiego – częstokroć, a nawet prawie zawsze wspierało 
skandal. Oto, co mówię od dawien dawna!... 
– Ja nie jestem zwolennikiem skandalów, owszem, jestem ich zajadłym wrogiem – mówił 
Grzebicki wydymając groźnie swe czerwone policzki i wznosząc brwi wysoko – byłem i jestem 
wrogiem zdecydowanym, powiadam, o tym radca wiesz najlepiej, ale... 
– Co za „ale”? Nie ma żadnego „ale”! Jest na świecie jedna tylko logika i ta mówi, co następuje: 
Kiedy my z waćpanem wstępowaliśmy na drogę życia, nikt nam nie bronił patrzeć na 
własne znaki narodowe, nikt nam nie rozkazywał pojmować tamtego języka. A dziś co? Na 
własne moje stare oczy widziałem w tamtym pokoju gramatykę języka polskiego, napisaną po 
rosyjsku, w ręce żaka z pierwszej klasy, który się w mojej obecności uczył tej gramatyki polskiej 
po rosyjsku, tu, w tym domu, w mieście Klerykowie, o którym kronikarz Mateusz, herbu 
Cholewa, pisze, że „gród ten polski, od niepamiętnych czasów bogactwy słynący, na płaszczyźnie 
pochyłej jest rozłożony” ... Któż to sprawił, że na taki szary koniec przyszło onemu 
grodowi polskiemu, rozłożonemu na płaszczyźnie pochyłej? Sprawiła to owa mania demokratyczna, 
owo pożądanie fraka, owa ambicja hołoty, domaganie się praw bez żadnych zasług... 
Kiedy radca Somonowicz to mówił, pan Karol Przepiórkowski zaczął głośniej pociągać 
nosem i przybrał tak dziwną minę, jakby miał zamiar coś mówić. 
Radca spojrzał na niego kilka razy i rzekł porywczo: 
– Ależ, mówże pan, u licha! Czekamy, słuchamy! Pan Karol jeszcze raz pociągnął nosem i 
nic nie powiedziawszy usiadł na swoim miejscu. 
Wtedy radca wpadł w istną ekstazę. 
– Chcąc wytępić w sobie wroga, który w nas siedzi, musimy zacząć od gruntu, od rdzenia, 
od takiego pędraka – wołał chwytając Marcinka za ucho i wyciągając go na środek pokoju. 
– Daj no dobrodziej chłopcu święty spokój! – wstawiła się za Marcinkiem „stara Przepiórzyca”. 
– Polityka polityką, a co do uszu, to nie ma racji wyciągać ich po próżnicy. 
Radca wpakował sobie do ust trzy cukierki, zadarł głowę do góry, ręce w tył założył i jął 
szybko dreptać po izbie. 
– O! tak, tak... – rzekł Grzebicki. – Kiedy my wchodziliśmy do urzędowania... Bagatela! 
Uwierzy też pani dobrodziejka, że do tej chwili tkwi mi w uchu, ale jak tkwi!... marsz powitalny 
na wjazd Najjaśniejszego Pana, kiedy przybyć raczył do Warszawy na koronację w roku 
pańskim 1829... 
Mały radca zerwał się, wyprostował, oparł mocno ręce na stole i wpatrując się bystro w 
panią Borowiczową zaczął głośno gwizdać owego marsza. 
Somonowicz defilując wtórował mu gwizdaniem, a raczej dmuchaniem do taktu. 
39 
Marcinek, którego ta produkcja daleko bardziej interesowała niż poprzednie wywody, zauważył 
po chwili z głębokim zdumieniem, że z oczu radcy gwiżdżącego pierwszym głosem 
kapią duże krople łez i z hałasem spadają na ceratę stołu. 
– Co to marsz?! – zawołał Somonowicz. – Pamiętam... zresztą mówię wam to już od dawien 
dawna, co do mnie rzekł książę pan... 
– Lubecki... – szepnął pani Borowiczowej w kształcie objaśnienia radca Grzebicki wycierając 
swe zapłakane oczy. 
– Co do mnie rzekł książę pan... rozumie się, Lubecki, Drucki-Lubecki, kiedy to błaźnisko, 
Morusek Mochnacki, znalazło się w przedpokoju błagając o ukrycie go przed tłuszczą, którą 
nieustannie od samego początku awantury podbechtywał, a która w końcu ścigała go po ulicach, 
żeby go jak psa podłego na szubienicy obwiesić. Książę pan zapłakał i kładąc mi rękę 
na ramieniu powiedział te słowa: „Somonowicz, młodzieńcem jesteś i wchodzisz w życie. Nie 
mówię do waćpana jak do kancelisty, lecz jak do męża, do obywatela. Oto przyjąłem do do-
mu i ukryłem przed motłochem wroga narodu, Mochnackiego. Czy wiesz, mówił mi książę, 
że ten nędznik szedł na czele żołnierzy, aby mię rozstrzelać. I patrzcie, jak Pan Bóg zmiażdżył 
jego zamiary: przed chwilą ten sam Mochnacki klęczał przede mną, przypędzony do 
mojego progu przez palec boży. Weź waćpan do serca tę naukę i wszystkimi siłami zwalczaj 
szatana, którego sługami są tacy Mochnaccy...” 
– Kiedy bo radca wpadasz, u diabła, w przesadę! – wypaliła naraz „stara Przepiórzyca”. – 
Pewno, że tacy ludzie, kto ich tam zresztą wie... no juści pewno, że wy to lepiej rozumiecie 
ode mnie. Ale przecież są inni wrogowie, u kaduka! Kiedy mój Ignacy... 
– Taki Murawiew! – syknęła panna Konstancja. 
– Zostaw no waćpanna tę sprawę, zostaw... – rzekł pontyfikalnie Somonowicz. – Nie do 
ludzi ta sprawa należy i nie do ludzkiego sądu. Człowieka, którego nazwisko waćpanna wymówiłaś, 
Pan Bóg wziął w swoją rękę. Jeżeli dusza ludzka jest nieśmiertelna, a nie masz waćpanna 
najmniejszego powodu wątpić o tej prawdzie, bo wszystko za nią przemawia, to dusza 
tego człowieka cierpi już męki takiego potępienia, jakich nie obejmie rozum śmiertelny, za te 
łzy rozlane po ziemi, za tę krew niewinną, za krzywdy wyrządzone nie dla mocy prawa, nie 
dla władzy miecza, ale dla samych krzywd i dla samego płaczu. Zresztą, ja nie chcę o tym 
mówić, ja nie chcę o tym myśleć za żadne skarby. Dajcie mi święty pokój! Nie chcę o tym 
słyszeć. Oto, co wam mówię i powtarzam od początku świata... 
– Chryste ukrzyżowany! – zawołał Grzebicki – radca Somonowicz chce w nas utwierdzić 
mniemanie, że on naprawia społeczność od początku świata. 
Kiedy tak radcowie roztrząsali sprawy wielkiej polityki, pani Borowiczowa, słuchając na 
pozór uważnie ich twierdzeń, daleko odbiegła myślami. Jakieś kształty i zjawienia, jakieś 
cienie i widma bezcielesne ukazywały się przed nią, tworząc ze siebie jakby sceny i wypadki 
z przyszłego życia Marcinka. Kiedy je chciała złapać wzrokiem i myślami – znikały... Mochnacki, 
którego tłuszcza ściga dla powieszenia jak psa na szubienicy... Któż to jest Mochnacki, 
co to za jeden? Ach, to ten, to to znaczy... – myślała nurzając się duszą w jakiś widok pełen 
ludzi i wrzasku. – Murawiew? kto to Murawiew? I nagle serce jej przestawało uderzać i umierało 
jak żywa istota, którą przebiło zabójcze żelazo. 
40 
5 
Niski mur, tu i ówdzie rozwalony, zarośnięty trawą i mchem, stanowił granicę podwórza. 
Za murem płynął kanał w obmurowanym niegdyś łożysku. Z czasem wiele kamieni wysunęło 
się, wpadło do wody i ugrzęzło w cuchnącym ile dna tej strugi, a bujne krzaki i błotne zielska 
obsiadły jej brzegi. 
Dalej, za rowem, ciągnął się czyjś park, rosnący na błotnistym gruncie, zaniedbany tak 
dalece, że mógł przedstawiać małą puszczę, której nigdy stopa ludzka nie przebyła i gdzie 
tylko ptaki mieszkają. 
Z tej strony muru stała szopa i drwalnie wybudowane w sposób nadzwyczaj lekkomyślny. 
Tuż przy szopie, pod samym murem, leżało kilka starych, opalonych i na pół zgniłych belek, 
o których istnieniu ani właściciel, ani żaden złodziej zapewne nie pamiętał. Pokrzywy i osty 
usiłowały do cna je zakryć. 
Na tych balach, po otwarciu roku szkolnego, Marcinek przesiadywał całe odwieczerza, 
„wykuwając” swoje uroki. Wielkie drzewa zarośli, stare wierzby o niezliczonej ilości gałązek, 
wiszących nad ziemią, przypominały mu wieś, dom i matkę. 
Uczył się pilnie, ze wzniosłą bezwzględnością, do której nie znalazło jeszcze dostępu ani 
zwątpienie, ani nieufność, ani żadne wyrachowanie, ani szacherka. 
Z historii świętej, czyli „Zakonu Bożego”, tłoczył sobie w pamięć wszystko – poczynając 
od nazwy danego rozdziału aż do ostatniego w nim słowa. Siadał na belce, ujmował głowę w 
dłonie i powtarzał głośno „zadane” – aż do skutku, aż do takiego stopnia doskonałości, że mu 
zasychało w gardle i mąciło się w głowie. Inna rzecz była z arytmetyką i rosyjskim. W obydwu 
tych gałęziach nauk trzeba było odbywać urok z korepetytorem, który mówił i objaśniał 
po rosyjsku, równie jak pan Majewski w klasie. 
Z tych wykładów Marcinek nie osiągał nie tylko żadnego zrozumienia rzeczy, ale owszem 
głupiał coraz okropniej i męczył się coraz bardziej. Prawiono mu ciągle w domu i w szkole o 
liczbach z nieskończoną ilością zer, polecano wykonywać z tymi wielkimi liczbami jakieś 
manipulacje, a wykładano, jak to mówią, niby łopatą rzeczy tak łatwe i objaśniano to wszystko 
najlepiej, najpoprawniej, czysto i wzorowo stawiając akcenty, a tymczasem Marcinek truchlał 
przychodząc do niejasnej refleksji, że nie rozumie, co do niego mówią. 
Wszelkie czytanie lekcyj zadanych z rosyjskiego musiało się również odbywać w obecności 
korepetytora, z uwagi na doskonałość akcentów. 
Właściwie tedy na belkach wyuczał się Marcinek „Zakonu Bożego”, gdyż czwarty przedmiot, 
język polski, nie nastręczał żadnych utrapień wskutek tego, że nic z tej dziedziny nie 
zadawano do uczenia się w domu. 
Korepetytor na stancji „Przepiórzycy”, pan Wiktor Alfons Pigwański, był uczniem klasy 
siódmej, a zarazem gimnazjalnym i poniekąd, dzięki nieobecności innego, miejskim, ogólnoklerykowskim 
poetą. Był to młodzieniec szczupły, mizerny, krostowaty, zawsze niedbale 
odziany i usiłujący zapuścić długie włosy, bez względu na surowe kary szkolne. Wypalał niezmierną 
ilość papierosów i wskutek tego zapewne przezywano go „Pytią” (dlaczego jednak 
zwano go „żydówką” – trudno dociec). „Pytia” uczył się dobrze, nie tak wszakże, jakby się 
tego można było spodziewać po jego rzeczywistych zdolnościach. 
– Pigwański... – mawiała do przyjaciółek „stara Przepiórzyca” – to głowa otwarta jak 
wielka stodoła, ale cóż pani poczniesz, kiedy mu akurat poezyjka w łeb wjechała jak fura siana. 
Nic, tylko, pani, siedzi i smaruje „wirsze”! 
Poeta częstokroć zaniedbywał się umyślnie, zapominał o rzeczach, kajetach, książkach, 
ażeby pozyskać przydomek roztargnionego, który mu niesłychanie przypadał do smaku. 
41 
Bardzo często umyślnie zostawiał w domu kajet z zadaniami trygonometrycznymi, wypracowaniem 
rosyjskim czy łacińskim albo greckim extemporale – byleby tylko ujawniać roztargnienie 
poetyckie. Wiersze pisał prawie bez przerwy i w sposób piorunujący. We wszelkich 
zaś utworach, jakiekolwiek dźwigały nazwy i dewizy, za pomocą niezmiernej ilości rusycyzmów 
i przy współudziale sporej kolekcji błędów ortograficznych szczerze polskich, opłakiwał 
śmierć swoją, opiewał swój pogrzeb albo malował pejzaż posępny ze swym grobem w 
głębi i księżycem ukrytym za czarnymi chmurami. Myśli i uczucia, tło i akcesoria, porównania 
i rytm tych utworów były zapożyczone, a częstokroć żywcem wzięte z Puszkina i Lermontowa. 
Nie licząc rozpaczy z powodu własnej przedwczesnej śmierci, znajdował jeszcze 
poeta czasami podnietę do pisania jakiejś elegii czy idylli w uczuciu miłości. Kto był przedmiotem 
tego namiętnego uczucia, niepodobna odgadnąć rozpatrując sprawę w świetle samych 
utworów. Raz bowiem były tam uwielbienia przyłączone do gwałtownego pragnienia zgonu z 
racji jakichś „złotych kędziorów”, a już o stronicę dalej – z powodu „czarnobrewej, czarnookiej, 
ozdobionej kaskadą czarnych pierścieni”. 
Stare panny Przepiórkowskie, które podczas bytności autora w klasie wyciągały z jego kuferka 
olbrzymiej grubości bruliony i zanosiły się od śmiechu deklamując najbardziej rzewne 
elegie, zachodziły w głowę, kto przecież mógłby być bohaterką tylu dramatów, eposów i liryk. 
Gdy jednak żadna z postaci niewieścich, w tych dziełach przedstawionych, ani wiekiem, 
ani pięknością cielesną nie przypominała z nich żadnej, powzięły wniosek zdecydowany, że 
owe bohaterki są to po prostu osoby nie istniejące w Klerykowie i z palca wyssane. 
Najstarszy z trzech braci Daleszowskich, uczeń klasy czwartej, odznaczał się w ogóle – 
posiadaniem srebrnego zegarka z wielką tombakową dewizką, a w stosunku do Marcinka – 
pogardą tak przygniatającą, że mały wstępniak nie był w możności wyrobić sobie pojęcia o 
różnicy zachodzącej między samym korepetytorem a „panem” Daleszowskim. Był prawie pewny, 
że ci obadwaj „panowie” są czymś w rodzaju profesorów, istotami, które, krótko mówiąc, 
umieją więcej od pana Wiechowskiego, bo uczą się po grecku i po łacinie, o czym tamten 
„pan” z Owczar wcale nie miał wyobrażenia. Nie więcej życzliwości okazywali Marcinkowi 
dwaj młodsi bracia Daleszowscy z drugiej klasy. Rozmawiali z nim wprawdzie, ale za to wydrwiwali 
go niemiłosiernie, „brali go na kawały”, wysyłali do apteki po Yerstand, puszczali 
mu w nos „finfy”, gdy zasypiał itd. 
Ci obadwaj drugoklasiści byli namiętnymi graczami „w obrazki”. Mieli w kuferkach pełne 
pudła kolorowanych żołnierzy, oficerów na koniach oraz innych malowanek – i stosy zużytych 
stalówek. Gra polegała na tym, że między karty książki wkładało się tu i owdzie obrazek 
i podawało ją koledze do odnalezienia malowanek za pomocą wsuwania między kartki stalówki 
– na chybił trafił. Jeżeli stalówka trafiała w miejsce puste – przechodziła w posiadanie 
proponującego grę, w razie przeciwnym obrazek stawał się własnością posiadacza piór. 
Marcinek Borowicz nie tylko był ogrywany przez Daleszowskich, bo umieli oni w potrzebie 
„naciągać frajera” w sposób tak zgrabny, że żadną miarą dostrzec tego nie mógł, ale jeszcze 
dostawał od nich szturchańca, jeżeli z bekiem upominał się o stalówki przywłaszczone 
przez graczy z pogwałceniem kardynalnych zasad wymiany. 
Nieco odmienny stosunek zachodził między Marcinem i Szwarcem, drugorocznym 
uczniem klasy pierwszej, znanym z tego, że mu wszyscy, nie bez wyraźnych a nawet umotywowanych 
pozorów słuszności, udowadniali, że jest dardanelskim osłem. 
Ale i ten nieszczęsny „pierwszak”, któremu nigdy zadania nie „wypadały”, ale za to słówka 
łacińskie nie tylko wypadały, ale wylatywały jak wiatr z pamięci – przy każdej sposobności 
starał się nękać Marcinka dowodzeniami, że właściwie mówiąc, „wstępniaki” nie są jeszcze 
uczniami i chociaż z łaski pozwala się im nosić mundur i czapkę z palmami, to jednak 
każdy uczeń klasy już rzeczywistej pierwszej ma zupełne prawo pierwszemu lepszemu kapcanowi 
z wstępnej dać w zęby, kiedy mu się tylko żywnie spodoba. 
42 
Marcinek nie znał, rzecz naturalna, praw gimnazjalnych do tego stopnia, żeby mógł 
Szwarcowi kłam zadać ustnie lub na piśmie, toteż najczęściej odpierał podobne twierdzenia 
pięściami i obcasami. 
Pomimo jednak nierówności sił i różnicy zapatrywań – między Szwarcem i Borowiczem 
istniał de facto pewien rodzaj naturalnej koalicji, która stanowiła jaką taką przeciwwagę 
względem przemożnej potęgi zjednoczonej Daleszowszczyzny oraz jej jawnych i skrytych 
zamachów. 
Swoją drogą mały Borowicz czuł się na stancji samotnym jak palec. Jego troski, okropne 
trwogi, wyrastające szczególniej na glebie arytmetyki, nikogo nie interesowały. 
Jeżeli próbował kiedykolwiek zwierzyć się Szwarcowi ze swym niepojmowaniem zadanej 
lekcji lub ze swym strachem – „Buta” (taki przydomek Szwarc nosił) odpowiadał mu z wrzaskiem 
i pogardą, że tylko taki, co przyjechał do Klerykowa z Gawronek, może podobne głupstwa 
nazywać trudnymi. Cóż może być trudnego w „owczarni”, gdzie nie ma łaciny ani geografii? 
Niechby kto – (Marcinek czuł, że owo „kto” do niego jednego było wycelowane) – 
spróbował trzeciej deklinacji z wyjątkami albo niechby na wielkiej mapie spróbował „przejechać 
wodą” z Morza Białego do Czarnego... 
A przecie Marcinek nie mógł sobie dać rady z przedmiotami tak łatwymi. Nieraz budził się 
w nocy, o zimnych rankach jesiennych, i w smutnym drzemaniu widział klasę, nauczyciela i 
siebie przy tablicy... Zimno wstrząsało jego ciałem i bojaźń niewymowna ssała jego krew jak 
zmora. 
Na stancji okazywała mu dużo serca i troskliwości „stara Przepiórzyca”, ale ta jej przyjaźń 
wyrażała się przeważnie w zachęcaniu go do częstych zmian bielizny i w sekretnych darach 
kilku śliwek, dwu jabłek, garści suszonych gruszek albo spodeczka kwaśnych powideł. W 
klasie miał na niego pewien wzgląd wszechwładny nauczyciel pan Majewski, chociaż ten 
wzgląd, manifestujący się w mdłym uśmiechu, z biegiem czasu nicestwiat coraz bardziej. Pan 
Majewski w rozmaitych porach dnia i wieczora odwiedzał stancję „Przepiórzycy”, gdyż wizytowanie 
stancyj uczniowskich należało do zakresu jego obowiązków, łatwo tedy spostrzegł, 
że Borowicz nie jest synem rodziców zamożnych – i coraz szczuplejszą miareczką sympatię 
swoją mu wymierzał. 
Sala klasy wstępnej mieściła się na dole gmachu gimnazjalnego. Prowadziły do niej drzwi 
z korytarza, dobrze Marcinkowi znanego od czasu egzaminów. Oprócz wstępnej znajdowały 
się jeszcze przy tym samym korytarzu dwa równoległe oddziały klasy pierwszej, dwa drugiej 
oraz pojedyncze sale trzeciej i czwartej. Klasy wyższe – aż do ósmej – mieściły się na piętrze. 
Rzecz prosta, że dół nieskończenie weselszy był od piętra. Całe to piętro mieszkańcy dołu 
mieli w głębokiej pogardzie, a przezywali je, nie wiedzieć dlaczego, „cukiernią”. Na dolnym 
korytarzu pracowało usilnie kilku pomocników gospodarzy klasowych i zwyczajnych pedagogów 
pilnujących porządku, kiedy na górze nudził się jeden tylko; na dole zazwyczaj pewna 
ilość frantów za zbyt wesoły nastrój ducha odsiadywała popołudniową kozę, kiedy coś podobnego 
na górze uchodziłoby za skandal. Nigdy też „cukiernia” nie witała tak piekielnym 
hałasem żadnej pauzy, jak to stale czynił „korytarz”. Skoro tylko zadrżał w powietrzu cienki a 
przenikliwy krzyk dzwonka targanego wprawną ręką pana Pazura, wybuchał tam w głębokiej 
ciszy istny huragan. Przez każde odemknięte drzwi wyskakiwał nowy hufiec i wnosił do kolosalnego 
chóru daninę swego wrzasku, płaczu i śmiechu. W mgnieniu oka korytarz napełniał 
się kurzem, a cały ten wielki dom drżał, zdawało się, od fundamentów do szczytu, jakby wewnątrz 
niego grasowała trąba powietrzna. 
Stary pedel, patrząc ze swego posterunku przy końcu dolnego korytarza, widział w nikłym 
pyle te setki głów ostrzyżonych, zawsze mnóstwo wzniesionych pięści, a nieraz tu i owdzie 
zadarte nad głowami – nogi. Lubił ten widok, te walne facecje, których żadna mowa nie wyliczy 
i żadne pióro nie opisze, te szczytne dowcipy i błazeństwa pobudzające go nieraz do ta
43 
kiego śmiechu, że z miną urzędowo posępną i zagryzionymi wargami starowina trząsł się na 
swym stołku jak galareta z cielęcych nóżek. 
W jesieni w pogodne przedpołudnia, gdy jeszcze świetlne promienie słońca wpadały do 
korytarza, stary pedel miał chwile wesołości prawie dziecięcej. 
– Nuże! – wołał na drapichrustów znanych mu bliżej – jazda, poka czas. Za szest' sekund 
zwonok! Stawajta, chłopcy, na łbach – nu! Prawoje pleczo wpierod – marsz! 
Gdy znowu rozlegał się dzwonek, hałas wielkimi falami szybko i raptownie opadał, zamieniał 
się w gwar, w szmer przyciszonych rozmów, w szmer przedziwny, którego brzmienie 
człowiek do starości pamięta... Olbrzymie interesy, kolosalne sprawy, marzenia niespokojne 
jak woda górskiego potoku, natężone ambicje i gwałtowne niby grom boleści serc małych 
wyrażały się w szeptach urwanych a tworzących tę wzruszoną mowę szkoły. Przed każdą 
klasą czatowała niewielka postać ukryta za odrzwiami w ten sposób, że na zewnątrz widzialny 
był tylko kontur jej twarzy i oko zwrócone w kierunku kancelarii. Gdy drzwi pokoju nauczycielskiego 
uchylały się, jedna z postaci znikała i nad jakąś salą rozciągało się nieme milczenie. 
W czasie półgodzinnej, czyli tak zwanej „dużej przemiany”, prawie cały dolny korytarz 
wypadał na dziedziniec i w mgnieniu oka rozpoczynał wojnę. 
Był to właśnie czas kasztanów. Podwórze było wielkie, nierówne, obfitujące w pewien rodzaj 
łańcuchów górskich, formacji dawno-śmietnikowej – w doły po wapnie i gruz zwalonego 
muru. 
Całe to rozległe podwórze było otoczone wysokimi i grubymi murami, za którymi z jednej 
strony był park publiczny, z drugiej pusta uliczka, a z trzeciej ogrody księże. 
Z parku i ogrodu wznosiły się i zwisały nad gimnazjalnym dziedzińcem stare drzewa 
kasztanowe, rodzące niezliczoną ilość owoców, kapitalnie nadających się do podbijania oczu i 
wywabiania na czaszkach guzów wielkości indyczego jaja. 
Przebiegła klasa trzecia prawie zawsze potrafiła zaraz po dzwonku owładnąć „Himalajami” 
i przeciągnąć na swą stronę jeden z oddziałów klasy drugiej, wskutek czego cały ogół 
pierwszaków i wstępniaków, aczkolwiek osłonięty mężnymi piersiami oddziału klasy drugiej, 
wiernego sprawie tłumu – zajmował pozycję nad wszelki wyraz niedogodną, w szczerym polu, 
pod murem. 
Już gdy pierwsze kasztany zaczynały przeraźliwie gwizdać, odbijać się od muru, dawać 
piekielne „kapry” – wstępniactwo zazwyczaj podawało tył w sposób obrzydliwy, szeregi 
pierwszoklasistów przerzedzały się do takiego stopnia, że „Grecy” zaczynali wyłazić zza 
„Himalajów” i z furią nacierać. 
Wtedy wywiązywała się rzetelna batalia. Ogłuszające „hura!” rozlegało się ze stron obu, 
kasztany cięły jak grad najsroższy, ranni zmiatali z głośnym bekiem, wodzowie darli się 
wniebogłosy, zagrzewając do boju szeregowców, zwykle plecami do nieprzyjaciela zwróconych... 
Biada pomocnikowi gospodarzy klas, wysianemu przez inspektora dla zażegnania 
awantury, który by wtedy zbliżył się do placu boju! Zarówno z obozu „Greków”, jak „Persów” 
odzywały się niezwłocznie głosy dziko pozmieniane a zachęcające do czynów wprost 
zbrodniczych. 
– „Grajcarek”! – wołano po polsku – celujemy w twój cylinder. Chodźże bliżej, kłapouchu... 
I rzeczywiście – cylinder powalony licznymi naraz ciosami spadał z głowy pana Gałuszewskiego. 
Jeżeli zjawiał się pan Sieczenskij, wzywano go, również po polsku: 
– Chodź, chodź, „Perispomenon”, zbliż się ananasie z pestką, wyjmij notesik i zapisuj! Panowie, 
celnie w notesik! 
„Perispomenon” cofał się zaraz do sieni i ukryty za drzwiami obserwował przez szparę 
dalszy bieg wypadków. 
44 
Pan Majewski nie ukazywał się w takich razach na podwórzu z zasady, gdyż nie mógł 
znieść przezwisk wykrzykiwanych tak głośno i tak bezkarnie. 
Tym sposobem bitwa, której władza nie była w stanie przerwać, trwała zazwyczaj w ciągu 
całej dużej pauzy. Dopiero na odgłos dzwonka zwycięzcy i zwyciężeni wracali do klasy, 
okryci chlubnymi sińcami, na dwie ostatnie godziny lekcyj. 
Marcinek był dzielnym „Persem” i dostał pewnego razu taki postrzał w okolicy piątego 
żebra, że blisko przez dwa tygodnie nie mógł leżeć na prawym boku. 
Po jednej z takich kampanij wrócił do klasy zmęczony i nie przypominał sobie nawet dokładnie, 
jaka lekcja ma nastąpić. Siedział w czwartej ławie pod oknem, przy Gumowiczu, 
dużym chłopcu, z włosami tak czarnymi, że miały odcień fioletowy. 
Ten Gumowicz był synem akuszerki, kobiety bardzo biednej, ogromnie energicznej i krzykliwej. 
Mama Gumowiczowa zjawiała się czasami na dolnym korytarzu, rozmawiała z księdzem 
Wargulskim i panem Majewskim, wypytywała się o stopnie i sprawowanie swego 
Romcia, który już drugi rok siedział w klasie wstępnej, a nieraz wobec wszystkiego tłumu 
groziła mu pięścią. Jak wieść niosła, po każdej takiej bytności pani Gumowiczowej w gmachu 
szkolnym Romcio brał w domu ciężkie lanie, czyli „wały”. 
Pan Majewski wzywał go często do katedry, wytykał mu jego wady, próżniactwo, niedołęstwo, 
osłostwo, wspominał o biedzie i procederze starej matki, o niskim jego pochodzeniu i 
wystawiał go na urągowisko. Wszyscy w klasie, nie wyłączając nauczyciela, chichotali, gdy 
pucułowaty Romcio stawał przy tablicy. Miał on zawsze kajety w porządku, wiedział najlepiej, 
jaki rozdział przeznaczony jest do opowiadania, i umiał doskonale zadane, ale czytał tak 
gdaczącym głosem, tak paradnie syczał, dmuchał i jęczał namyślając się przy dodawaniu, że 
koniec końców dostawał zazwyczaj dwójkę. 
Tego dnia pan Majewski wyrwał Gumowicza do arytmetyki i podyktował mu dużą liczbę. 
„Czarny” drżał na całym ciele. Kilkakrotnie upuścił kredę i widocznie trudno mu było zebrać 
myśli, gdyż pisał zupełnie inne cyfry. Po klasie przelatywał śmiech tłumiony. Zdolni chłopcy 
z pierwszych ławek, umiejący zawsze z pochlebstwem patrzeć w oczy nauczyciela i zgadywać 
jego intencje, umyślnie zatykali sobie usta, żeby głośno nie parsknąć. Pan Majewski 
jeszcze dwa razy powtórzył długą liczbę, a gdy Gumowicz znowu napisał co innego, kazał 
mu iść na miejsce. 
– Ty, Gumowicz, akurat tyle umiesz z arytmetyki, co pachciarska kobyła... – rzucił mu na 
pożegnanie. 
Te dwa ostatnie wyrazy pan Majewski wygłosił w brzmieniu polskim. Sprawiło to szalony 
efekt. Malcy wszczęli okropny krzyk radości. 
– Pachciarska kobyła! Oho-ho... Gumowicz – pachciarska kobyła!... 
Gumowicz usiadł na miejscu i po swojemu zwiesił głowę. Gdy się wesołość ogólna z rozkazu 
nauczyciela uciszyła nieco – spojrzał na Marcinka bawiącego się nim również doskonale 
i zapytał go nieśmiało, cichym szeptem: 
– Co mi postawił? 
Borowicz wysunął głowę i śledził uważnym okiem ruch dłoni nauczyciela. Dostrzegłszy 
znamienne pochylenie pióra szepnął z okrucieństwem: 
– Pałę! 
Mały Gumowicz skurczył się dziwnie i tak został bez ruchu, zapatrzony w kajet z arytmetyką. 
Marcinek przyglądał mu się i pokazywał go sąsiadom. Po chwili na długiej czarnej rzęsie 
„pachciarskiej kobyły” ukazała się jedna wielka łza, samotna łza, sygnał bezdennej rozpaczy. 
Borowicz przestał się śmiać i ze zmarszczonym czołem wciąż patrzał na tę łzę błyszczącą. 
Pochłonęła ona jego uwagę, pamięć i jakby całą duszę. Pierwsze w życiu współczucie 
drgnęło w jego piersi. 
45 
6 
Z twardej szosy bryczka skręciła na uboczny gościniec, z gościńca na dróżkę, zajmującą 
między dziatkami chłopskimi szerokość nie większą od pospolitego wygonu. Słońce już się 
skryło za grzbietem wzgórz, zostawiając po sobie tylko przecudną zorzę, w której kierunku 
bryczka zdążała i na którą zwrócone były oczy Marcinka i jego matki. Konie biegły miernego 
kłusa, wózek toczył się z wolna w głębokich kolejach drożyny. Po obudwu jej stronach stały 
niwki żyta, na którym nie widać było jeszcze kłosów, stajenka wczesnych kartofli, mocno 
zielone smugi owsa i zagony lnu. W pobliżu czerniła się biedna wioska. Dalej na tle przejrzystego 
firmamentu widać było ciemne kształty łańcucha wzgórz porosłych jałowcem i brzeziną. 
Zdarzyło się, że w przeddzień uroczystości Zielonych Świątek wypadł pani Borowiczowej 
jakiś pilny interes w Klerykowie. Zawarta na początku roku szkolnego znajomość z panem 
Majewskim ułatwiła jej pozyskanie dla Marcinka na dwa dni świąteczne urlopu, wypisanego 
na urzędowym blankiecie z ogromną pieczęcią. I oto wiozła do Gawronek jedynaka jako niespodziankę 
dla ojca i całego folwarku. Radość obojga była tym większa, że ani matka, ani syn 
nie spodziewali się tak pomyślnego załatwienia sprawy, gdyż rzadko kiedy dawano na te 
święta urlopy. Gdy wózek polnymi dróżkami zjeżdżał z pochyłego przestworza i znalazł się u 
wejścia do rozdołu między dwoma wielkimi wzgórzami, noc już zapadała. Zbocza gór wznosiły 
się stromo po prawej i lewej ręce, a wielkie ich garby niby kolana i stopy wysuwały się z 
mroku i rosły w oczach, gdy się ku nim zbliżano. 
Dolina była dość długa, a nie szeroka – w niektórych miejscach tak nawet wąska, że na 
dnie jej ledwo mogły zmieścić się obok siebie: strumień i droga. Na wiosnę i około świętego 
Jana potok przemieniał się w rzekę, w wielką, oszalałą rzekę, której wody dosięgały wysoko 
rosnących brzóz na zboczach pagórków i zostawiały na jałowcach pokosy zmulonego siana, 
garście lnu i całe nieraz krzewy, z korzeniami wydarte na odległych górach. Toteż droga sąsiadująca 
z tą burzliwą rzeczułką była, ściśle mówiąc, suchym łożyskiem potoku. Nikt jej tam 
nigdy nie naprawiał ani nie przeinaczał; była sama sobą, zmieniała się i kształtowała swobodnie, 
posłuszna tylko prawom przyrody, zupełnie tak jak drzewa okoliczne, jak osypiska i wyrwy. 
Były w niej kawałki z natury dobre, zupełnie gładkie, byty inne, zawalone sporymi bryłami 
na dość znacznej przestrzeni, a były też i tak zwane dołki, istniejące tam od czasów jeżeli 
nie piastowskich, to na pewno zygmuntowskich. 
Kto nie umiał przez te dołki przejechać, ten nie przejechał. Łamał tam dyszel, oś, rozworę, 
wlatywał w błoto z głową i czapką albo zostawał w dołku z półkoszkami, a konie szły dalej z 
przodkiem wozu. Na szczęście nie było w całej okolicy człowieka, który by nie miał „sposobu” 
na szczęśliwe przebycie tych wyrw zdradliwych. W pewnym miejscu jechało się dość 
długo tym porządkiem, że przednie i poślednie koło z prawej strony szło blisko o jaki łokieć 
wyżej niż koła z lewej, ale ludzie tamtejsi nawykli do tego przymiotu drogi i nikt go tam nawet 
nie spostrzegał. Nad wodą rosły zwarte olszyny i przysłaniały zakręty rzeczne. Gdzieniegdzie 
stały kępami duże, smutne wierzby o długich gałązkach i wąskich liściach. Konie 
wlokły się noga za nogą po kamienistym szlaku i były w pierwszym dopiero skręcie doliny, 
gdy na górę wszedł księżyc. Białe światło z wolna rozpadło się w dole, na zboczach gór i po 
wąwozach. Widać było spiczaste jałowce pod samymi szczytami i brzózki o listkach srebrzyście 
lśniących, kołyszące się od wietrzyków. Na dalekiej przestrzeni bieliły się kamienie 
rzecznego łożyska. Tu i ówdzie poza cieniem krzewów lśniły się między kamieniami ruchliwe, 
maleńkie fale i wodospady płytkiego w tej porze strumienia, który jak żywa istota coś 
szeptał w głębokiej ciszy. 
46 
Ten szept opowiadał Marcinkowi cudowne rzeczy o wszystkim, co zaszło w wodach, odkąd 
pewien uczeń klasy wstępnej przestał taplać się na bosaka w rzece, łapać sakiem płotki, 
okonie i małe szczupaki podobne do ciemnych kawałków drzewa... 
Osoba wychowańca gimnazjum została gdzieś na uboczu i Marcinek zapatrzony w blask 
wody począł na szum jej odpowiadać jakiejś innej osobie, która była na poły nim samym, na 
poły kimś zupełnie nieznajomym. 
Tak siedząc cicho przy matce, zabrnął w niezmiernie daleki świat marzeń. 
– Paniczek to nawet nie wie, że nam gniadą ukradli! – zawołał nagle Jędrek, służący za 
fornala. 
– Gniadą ukradli? – rzekł Marcinek, jak zbudzony ze snu. – Przecie gniadą idzie przed 
twoim nosem u dyszla... 
– E!... a i cóż ta z tego, kiedy ją ukradli... 
– Czy on prawdę mówi, mamusiu? 
– Opowiedzże paniczowi, jak to było... – rzekła matka Marcinka. 
Gniada klacz była ulubienicą całego folwarku. Pochodziła z rodziny tak dalece arystokratycznej, 
że rozpowiadano istne o niej legendy. Jedno z takich wierzeń głosiło, że gniadą w 
prostej linii pochodzi z dziada araba i matki spolszczonej angielki – inne, że jest wnuczką 
jakiejś Hafty importowanej wprost z Arabii – i tam dalej. 
W istocie klacz miała główkę małą, oczy mądre, łopatki wydatne, piersi bogate i skórę 
cienką, ale wszystkie te przymioty od ciężkiej pracy w roli, przy zwózce drzewa, zboża i nawozu, 
od długich podróży w bryczce straciły na wartości i nikomu obcemu nie wpadały już w 
oko, gdy szlachetnie urodzonej boki zapadły i grzbiet jak piła sterczeć zaczął. 
Jednakże zimową porą, gdy roboty było mniej, a obrok wymierzano regularnie, gniada odzyskiwała 
cechy swej rasy. Wówczas, zbliżając się w niedzielę do kościoła, niejednokrotnie 
musiał pan Borowicz strofować Jędrka furmana: 
– Trzymaj no konie, cymbale, nie gap się! Jeszcze poniosą i w rów gdzie wywalą... 
Klacz była zła, nikomu do siebie przystępu nie pozwalająca; nawet swego furmana nie wahała 
się przy okazji chwycić zębami albo trzepnąć kopytem. 
Pomimo to lubiono ją. Lubiono ją przez chełpliwość za przymioty, dzięki którym klacz odrabiająca 
najcięższe fornalskie powinności, istną końską pańszczyznę, mogła w potrzebie 
obstać za najlepszą cugową. Miała zresztą kilka pięknych źrebiąt, a te wyratowały pana Borowicza 
z niejednego ciężkiego kłopotu, gdy je w kwiecie lat końskich na jarmark wyprowadzono. 
– A to tak było... – zaczął Jędrek– Z soboty na niedzielę, będzie ze cztery tygodnie temu, 
poszlimy z Wincentym spać... zwyczajnie w stajni. Spać duszno z koniami, to my otwarli 
drzwi, tylko my śtangę założyli. Sam-em śrubę zakręcił na fest, klucz-em pod żłób cisnął i 
układłem się. Oni ta tylko głowę przytkną do słomy, już ci po nich... 
– A ty, toś znowu czujny nadzwyczajnie! – wtrąciła pani Borowiczowa. 
– E... bo mnie, proszę pani, jedna baba urzekła wTrzebicach, żebym niby do spania był taki 
chytry... A no i pospalimy się. Ledwie świt, jak ci mię ten Wincenty wyrżną w łeb trepem! 
„Gdzie kobyła?” – powiadają. Ja spojrzę: śtanga wisi, gniadej nie ma. Pod progiem my spali – 
jakże on ta wyszedł, mój Jezus kochany? Dopiero to jest „machenik”! Łabas my za śtangę, a 
tu przerżnięta jak mydło. Powiadają, że ma taką piłeczkę cienką, ale to głupiemu powiedzieć, 
żeby kto żelazo piłką urżnął. Musi „para” mieć włos z żydowskiego trupa i tym tak rznie. 
Wylecielimy na świat... Przed stajnią widać było ślad do stawu. Skoczylimy do stawu. Poszedł 
we wodę! My na drugi brzeg „pu” Cieplakom 0 nie ma nigdzie! Rosa bielusienieczka 
stała na łąkach, a śladu ani – ani! Dopiero oni powiadają, że może brzegiem stawu się wziął, a 
potem wjechał w rzekę. Polecielimy i tam, ale nie było nic, i pokój. Pan wstał, ludzie się zeszli, 
gwar, krzyk, ale śladu nikt wypatrzeć nie mógł. Jak słońce przygrzało, rosa zginęła, to 
tam już nie było o czym gadać. Sobieraj powiadali, że był gdzieś ślad na smugu, ale kto ich 
47 
wie. Oni zawsze muszą wszystko gębą rozpowiedzieć, co im do łba przyjdzie. Poszli ludzie 
do kościoła, dobrodziej opublikował z ambony, że tak i tak: kobyłę ukradli u pana na Gawronkach, 
a kto by zaś wiedział, żeby zaraz znać dawał, ale gwaru tylko z tego było dosyć 
przed kościołem po sumie, a nikt nie mógł nawet wziąć na rozum, w którą stronę złodziej 
pojechał. Pan to się tak zafrasował, co o kęs... Mnie pan wyprał, ale cóż ja krzyw, kiedy my 
spali? Obiadu pan nie jadł, tylko chodził po polach, pani to samo poszła – i tak do wieczora. 
Ja pojechałem na siwym pod Wybrankową, Wincenty poszli ze Stasińskim do Dolnej, ale my 
z niczym wrócili na wieczór. Po kolacji siedzielimy tak wszyscy przede drzwiami. Cicho się 
stało, tylko żabska rechotały jak muzyka. Wtem jakoś mi się zdało, że kobyła rży... Zerwałem 
się, aże mię ognie przeszły. Słyszę, a tu daleko, daleko spod lasu – drugi raz. Jak ja pójdę z 
nogi za staw! Miesiąc wszedł, nie przymierzając jak teraz, widno było na rosie het, het... Stanąłem 
pod krzyżem, na góreczce. Słucham, słucham, a tu znowu rży. Patrzę niedługo, a tu 
rwie łąkami z tamtej strony stawu galop, ale tak co ino, ino... Bez płot na pastewniku to wraz 
trzunęła jak bez próg. Przyleciała pode wrota. Mój Jezus kochany! jak wzięła rżeć raz za razem, 
to jakby ten człowiek na człowieka wołał. Sam pan poleciał otworzyć jej wrota. To my 
tak zaczęli hurtem beczeć z radości!... Miała na szyi postronek grubaśny, a na nogach koło 
pęcin poprzywiązywane jakieś gałgany, żeby, widać, śladu nie było. W lesie ją pewno przywiązał 
i układł się spać, a ona sobie tam już poradziła... Albo go może trzepnęła gdzie o ziemię 
– i poszła. Boki to miała zapadnięte jak wściekła suka. Kazał jej pan dać tę resztkę owsa, 
co była w spichlerzu, chleba jej pytlowego trzy kromki pani dała, cukru słodziuśkiego chyba 
ze cztery kawałki... Aż mi dziwno, bo kobylsko nikomu tego wieczora nic nie mówiło, ani 
razu nikogo nie chwyciło zębcami, nikogo nie wierzgnęło, a co je kto poklepał, to ino se zarżało 
po cichu. 
Marcinek słuchał tej opowieści w głębokim wzruszeniu. Oczy jego z miłością i pieszczotą 
obejmowały kleszczyny chomąt i łeb gniadej, widoczne dobrze na tle srebrnej wody. 
Po małych nadrzecznych łąkach rozpościerała się już rosa, jak lśniący obrus utkany z włókienek 
mgły i światła. 
Na niebie rozprysły się gwiazdy w niewysłowionym ich mnóstwie i przepychu. Zdawało 
się, że od nich urywają się niezmiernie małe świecące cząsteczki i powoli, nikłymi warstwami 
zsypują się ku ziemi. 
Stały tam w przezroczystym lazurze jakieś smugi, dziwnie oświetlone, śpiące w niebiesiech 
ciałka obłoków, drogi i znaki, kształty blasku niepojęte, nęcące oczy i duszę. Z traw 
szerzyły się zapachy dojrzewających kwiatów, od rzeki pociągał wilgotny, mocny i miły odór 
rokit i wikliny. 
A wody wciąż szeptały... 
Cichą ich melodię przerywało tylko ostrożne stąpanie koni po głazach i dźwięk żelaznych 
obręczy, gdy trafiały na kamienie, wspinały się na nie ze zgrzytem i opadając stukały. Rozmowa 
ucichła. 
Pani Borowiczowa miała wzrok skierowany na roziskrzone niebo. Dawne wspomnienia 
ciągnęły ku niej z dalekich przestworów cudownej nocy, młode nadzieje wypływały z serca 
przeczuwającego już schyłek swych snów, kres marzeń i jakieś wielkie znużenie. 
Teraz to serce roztwierało się na oścież dla przyjęcia wszystkiego, co człowiek uczciwy 
pielęgnuje i kocha. 
Ziemskie troski, codzienne znoje, interesy i małostki ustąpiły na chwilę i matka Marcina o 
wielu rzeczach i sprawach niemal zapomnianych myślała, myślała... 
W pewnym miejscu przejeżdżało się w bród rzeczułkę. Wkroczywszy do wody konie natychmiast 
zatrzymały się, schyliły łby i jęły głośno żłopać wodę. 
Marcinek położył głowę na kolanach matki i przycisnąwszy usta do jej rąk spracowanych 
szepnął: 
48 
– Mamusiu, jak to dobrze, że mama po mnie przyjechała... Tak sobie jedziemy razem... To 
dopiero dobrze... 
Gładziła pieszczotliwie jego włosy i schylając się, w sekrecie nie wiedzieć przed kim, 
szepnęła mu do ucha: 
– Będziesz zawsze kochał swoją matkę, zawsze a zawsze?... 
Słodkie łzy padające wielkimi kroplami z oczu chłopca zastąpiły jej wyrazy odpowiedzi. 
Tuż za rzeką droga wieszała się po urwistym zboczu góry, zarosłym tarniną i lasem dzikich 
głogów. 
Gdy te zarośla zrzedły i rozsunęły się, widać już było w pobliżu migające światełka wioski, 
a dalej za nią w nizinie wielką, białą od księżyca szybę stawu i światła w gawronkowskim 
dworze. 
Konie szły z wolna pod górę. Marcin wyskoczył z wózka i oczyma pełnymi łez spoglądał 
na te dalekie, duże okna świecące w ciemności. 
Przede wsią, w pustce na wzgórzu stała drewniana kapliczka, spróchniała już zupełnie od 
przyciesi aż do żelaznego kogutka na szczycie dachu. 
Dokoła tej staruszki rosły bujne bzy z ogromnymi kiściami pachnących kwiatów. 
Marcinek szybko skoczył ku kapliczce, wspiął się na płot i ułamał ogromny pęk kwitnących 
gałęzi. Wózek oddalił się i zbliżał już do wioski. Chłopiec rzucił się pędem po równej 
już tam drodze, strząsając rosę z kwiatów i, zziajany, cały ten pęk rozkwitły rzucił matce na 
kolana. 
Nie miała serca wymawiać mu, że obrabował biedną, starą kapliczkę. 
Mokre kwiateczki odrywały się, spadały wraz z kroplami rosy i lgnęły do jej palców, a 
duszny zapach tak dziwnie ją upajał... 
49 
7 
Otrzymawszy promocję do klasy pierwszej Marcinek się zaniedbał, a z dawnej jego pracowitości 
niewiele pozostało. W jesieni uczył się jeszcze jako tako, ale około Bożego Narodzenia 
uprawiał „wykpiwankę” zarówno przed korepetytorem, jak i w klasie. Wszyscy mniej 
teraz uwagi na niego zwracali i on czuł na sobie mniej obowiązków. Pani Borowiczowa 
zmarła była w lecie owego roku. Marcinek początkowo nie odczuł tej straty. Na pogrzebie 
zmuszał się do płaczu i przybierał miny efektowne, wrzeszczał i usiłował rzucić się za trumną 
do jamy mogilnej, wiedząc ze słuchu, że to pasuje, i przeczuwając, że to jeszcze go bardziej w 
tym dniu wyróżni. Z pogrzebu zabrał go ojciec do Gawronek. Dom byt w nieładzie. Największy 
pokój, gdzie jeszcze tak niedawno stała trumna, cuchnął zgnilizną i kopciem świec. Pan 
Borowicz pociągnął Marcinka do sąsiedniego, który był sypialnią nieboszczki. Panował tam 
jeszcze większy nieład. Łóżko było nie przykryte, prześcieradło i kołdra leżały na ziemi, w 
drewnianej kraszuarce więcej było plwocin niż piasku. Pan Borowicz usiadł pod oknem i, 
zdawało się, słuchał, jak haczyki okna monotonnie stukają w ramę, jak wiatr dzwoni po szybach... 
Marcinek wpatrzył się w opustoszałe łóżko i wtedy poczuł, że mu matka umarła. 
Był to koniec wakacyj. Zaraz potem życie szkolne całkowicie go pochłonęło. Czasami, w 
chwilach nieszczęść i katastrof, budziło się w nim owo zdumienie, jakiego doznał w pustym 
pokoju matczynym – i wtedy czuł w sercu wielką i nieopisaną sierocą boleść. Kiedy w trwogach 
i rozpaczach biegł do matki, do jedynej swojej ucieczki, stawał mu w oczach tamten 
pokój głuchy i oniemiały... Ojciec, zapracowany na swym folwarku z podwójną teraz energią, 
bo sam musiał doglądać gospodarstwa kobiecego, mało się chłopcem zajmował. Dbał o to 
przede wszystkim, ażeby wyciągnąć grosz na wpis, na stancję i książki. Marcin nie miał już 
teraz ani wykwintniejszej bielizny, ani przysmaków. Nikt już teraz nie dzielił tak namiętnie 
jego tryumfów szkolnych ani opłakiwał niepowodzeń, ani zachęcał do nowych wysiłków. 
Ojciec dowiadywał się o to jedynie, czy nie ma dwójek i pałek, a reszta mało go interesowała. 
Toteż chłopcu świat opustoszał, zagasło nad nim słońce i nastał jakby po dniu promiennym 
wieczór zimny i nielitościwy. 
W owym czasie Marcinek zawarł ścisłe pobratymstwo z pewnym „Wilczkiem”. Byt to 
drugoroczny pierwszak, syn bogatej lichwiarki, pani Wilczkowickiej, jedynak, pieszczoch i 
łobuz niesłychany. Umiał on wszelkie przeszpiegi, znał na pamięć usposobienie każdego z 
profesorów i na tej znajomości psychologicznej fundował swe nabieranie belfrów, ściągania 
wszelkiego rodzaju, podpowiadanie i sposoby wydaleń z klasy na wagary. Nigdy nie odrabiał 
żadnej lekcji, okpiwał korepetytorów, a mnóstwo czasu i sprytu tracił na wyprowadzanie w 
pole nauczycieli w szkole. Zawsze wychodził do tablicy z cudzym kajetem, owiniętym w arkusz 
papieru ze swym nazwiskiem, umiał do tłumaczeń łacińskich kłaść jakieś karteczki w 
taki sposób, że ich nawet sam pan Leim znaleźć nie był w stanie, wszystkie lekcje ustne wydawał 
z podpowiadania lub genialnie ściągał. Do stałych zwyczajów Wilczka należało uciekanie 
z kościoła w niedziele i dni galowe. Wymykał się prawie z rąk księdzu prefektowi, jakby 
mu się przed nosem w ziemię zapadał, potem uciekał na dwór jakimiś dziurami pod chórem 
i gnał na parę godzin w pola. Jesienią wykradał rzepę z ogrodów podmiejskich, w zimie 
używał ślizgawki albo spaceru. Zaznajomiwszy się bliżej z Marcinem Borowiczem, dzięki 
temu że ich posadzono w jednej ławie. Wilczek jął edukować symplicjusza. Marcinek uległ 
jego wpływom, za punkt honoru teraz uważał praktykowanie różnych sztuk i sposobów zamiast 
mozolnej nauki – i dawał się wodzić na wagary. 
Pewnej galówki w grudniu obadwaj bryknęli za miasto przed nabożeństwem, które w 
miejscowym kościele miało się odbyć o godzinie dziesiątej. Na rzeczce lód był jaki taki, więc 
50 
używali do syta, później włóczyli się obok plantu kolejowego, brnęli po śniegu i z satysfakcją 
taplali się w wodzie. Marcin zmarzł i powiedział do Wilczka: 
– Ty, ja idę do kościoła. 
– E, widzisz, ośle... Takiś stary kolega! Już się boisz księdza... 
– Nie boję się, tylko mi zimno. 
– O, bydlę! zimno mu. Mnie wcale nie zimno. 
– Ja już idę. Chodź, Wilczek. Co tu będziesz robił? 
– To idź sobie, ośle! Widzisz go. Jeszcze ty pożałujesz... Niby to udaje... stary kolega, a 
fagasuje księdzu... 
Marcinek pędem ruszył ku miastu. Wilczek cisnął za nim bryłą grudy i pokazał mu język, a 
sam znowu zaczął się ślizgać. Borowicz rozpiął szynel i biegł prędko. Mijał ulice, jakich o tej 
porze nigdy jeszcze nie widział, gdyż był to czas, kiedy codziennie siedział na lekcjach. Zdawało 
mu się, że robotnicy, emeryci, stare panie a nawet kucharki, z koszykami wracające do 
domów, niewątpliwie widzą jego łotrostwa. Zmęczony przybiegł nareszcie do kościoła, pchnął 
wielkie drzwi wchodowe i wsunął się do zimnych przedsionków prowadzących na chór. Marcinek 
należał do grona śpiewaków, którzy po ukończeniu sumy wykonywali hymn państwowy. 
W przedsionkach, korytarzach i krużgankach nie było nikogo, szedł tedy na palcach, skradając 
się do małych drzwiczek, które prowadziły na schody i do chóru. Uroczyste nabożeństwo 
galowe jeszcze trwało. Organy huczały, toteż nikt nie słyszał, jak drzwi skrzypnęły. 
Marcinek wszedł na kręcone schody kamienne i stąpał cicho, pragnąc niepostrzeżenie 
wejść na chór i uniknąć noty w dzienniku nauczyciela śpiewu, grającego na organach. 
W wieży było ciemno, tylko w pewnych miejscach padał na kamienne stopnie blask światła 
z wąskich okienek, które na zewnątrz były tylko szparami, a ze strony wewnętrznej tworzyły 
dosyć szerokie framugi. 
Marcinek przebył już był prawie cały komin i zbliżał się do drzwiczek chóru, kiedy nagle 
ścierpł ze strachu. 
Oto pod samymi drzwiami klęczał prefekt, ksiądz Wargulski. 
Z okienka padała na jego głowę i płaszcz granatowy z dużym kołnierzem biała plama i dozwalała 
widzieć całe podługowate czoło i twarz surową. 
Prefekt miał oczy zamknięte, ręce złożone i gorąco się modlił. Wargi jego poruszały się z 
wolna, a głowa czasami drgała niespokojnie. 
Marcinek stał bez ruchu, nie śmiąc oddychać z przerażenia. 
Ksiądz był surowy i trzymał całą szkołę w trwodze panicznej. 
Powoli Borowicz zaczął cofać się, trafił na framugę okienka, wlazł w nią, przytulił się do 
muru i nie spuszczając oka z głowy księdza drżał na całym ciele. 
Tymczasem gdzieś nisko rozlegał się głos kanonika śpiewającego modlitwy za cara: 
Panie, zachowaj imperatora i króla naszego Aleksandra... 
Niech będzie pokój w mocy Twojej... 
Z chóru odpowiadano na te modlitwy. Później nastąpiła krótka przerwa, w ciszy rozległa 
się przygrywka do hymnu carskiego i dał się słyszeć czysty i równy śpiew młodzieży. 
Zaledwie przebrzmiała pierwsza strofa pieśni, kiedy dolne drzwi schodów otwarły się, 
Marcina przejął zimny ciąg powietrza i dały się słyszeć kroki osoby biegnącej na górę. 
Marcinek skurczył się i czekał. Włosy zjeżyły mu się na głowie, kiedy tuż obok niego 
przesunął się – inspektor gimnazjum. 
Potentat gimnazjalny przebył schody i zdążając do drzwi chóru wlazł w ciemnym przejściu 
na klęczącego prefekta. – Kto to idzie? – zapytał ksiądz. 
– Ach, eto wy, otiec... – rzekł inspektor. – Kazałem wyraźnie, żeby hymn po nabożeństwie 
śpiewano w języku rosyjskim. Zalecałem to dwa razy nauczycielowi śpiewu... 
51 
– Nauczyciel śpiewu wcale nie jest temu winien – rzekł ksiądz ze spokojem, chowając w 
zanadrze swą książeczkę do nabożeństwa. 
– Więc któż zawinił? 
– Ja! 
– Co takiego? – głośniej zawołał inspektor. – Kazałem śpiewać... 
– Panie inspektorze – rzekł ksiądz spokojnie i z zimną uprzejmością – uczniowie będą 
śpiewali tutaj, w kościele, hymn po polsku, i to nie tylko dziś, ale zawsze. 
– Co takiego? – krzyknął Rosjanin. – Tak będą śpiewali, jak rozkazałem! Ja tu nie zniosę 
żadnych jezuickich fanaberyj. A toż co nowego? Proszę mi wskazać drzwi na ten wasz chór... 
– Mogę panu inspektorowi wskazać jedne tylko drzwi... na dole... – powiedział ksiądz kładąc 
ogromną dłoń swoją na klamce. 
Właśnie potężnie brzmiała druga strofa hymnu: 
Wrogów zamiary złam, 
Władco wspaniały, 
Panuj na sławę nam... 
kiedy Marcinek spostrzegł, że ręka księdza Wargulskiego z klamki przeniosła się na ramię 
przybysza. Inspektor rzucił się do drzwi i szarpnął księdza. Wtedy prefekt jednym ruchem 
drugiej ręki odwrócił inspektora i trzymając go mocno prawicą za futrzany kołnierz, począł 
znosić tę dużą osobę ze schodów. Inspektor szarpał się i krzyczał donośnie, ale cały ten hałas 
ginął w huku organów. 
Marcinek uszczęśliwiony tak paradnym widowiskiem wyszedł z kryjówki i zatykając sobie 
usta rękami, żeby nie parsknąć śmiechem, szedł krok w krok za prefektem. 
Gdy ksiądz Wargulski sprowadził inspektora na sam dół – otworzył drzwi i silnie wypchnął 
go na korytarz. Inspektor uderzył się wyciągniętymi rękami o przeciwległą ścianę, 
potem stanął, poprawił na sobie futerko, namyślił się i ruszył na dół po schodach. 
Tymczasem ksiądz wyjrzawszy na korytarz i obaczywszy, że nikt tej sceny nie spostrzegł, 
zawrócił się, postawił wielki krok w ciemności i utknął na Marcinku. Z niepokojem otwarł 
zaraz drzwi i pociągnął malca do światła. 
Borowicz zadarł głowę z rozpaczliwą odwagą, pewny, że teraz nic go już nie uratuje, że 
wypędzą go z gimnazjum na cztery wiatry albo mu zerżną skórę na kwaśne jabłko. 
– Co tu robisz, błaźnie jeden? – zawołał prefekt. 
– Nic nie robię, proszę księdza. 
– Dlaczego nie siedzisz na chórze? 
– Musiałem wyjść na dwór, proszę księdza... – zełgał na poczekaniu. 
Ksiądz chrząknął, zakaszlał i spytał go cicho: 
– Widziałeś? 
– Widziałem! – rzekł Marcin z determinacją, choć nie wiedział, czy to dobrze, czy źle. 
– Słuchajże, ty ośle, jeżeli mi piśniesz jedno słowo o tym, coś tu widział, to ja ci sprawię! 
Będziesz gadał? 
– Nie będę gadał, proszę księdza. 
– Ani matce nie będziesz gadał? 
– Ani matce nie będę gadał. Ja nie mam matki. 
– Wszystko jedno! Ani ojcu? 
– Ani ojcu. 
– Ani żadnemu koledze, nikomu a nikomu? 
– Ani żadnemu, ani nikomu. 
– No, pamiętaj se, ośle zatracony. 
52 
8 
Gospodarzem klasy pierwszej oddziału A był pan Rudolf Leim, nauczyciel łaciny w klasach 
niższych. Należał on do grupy starszych profesorów i weteranów szkoły. Pochodził z 
rodziny niemieckiej, która dawno przywędrowała do kraju i na poły się spolszczyła. Profesor 
Leim skończył onego czasu nauki uniwersyteckie w Lipsku i od niepamiętnych czasów wykładał 
w szkołach jeszcze wojewódzkich historię powszechną, języki starożytne i niemiecki. 
Z usposobienia i fachu niejako był zajadłym, zakamieniałym historykiem. Przez całe życie 
układał jakieś niesłychanie szczegółowe i dowcipne tablice synchronistyczne. Po zamianie 
szkół wojewódzkich w Klerykowie na gimnazjum rosyjskie Leim utrzymał się na posadzie, 
ale zepchnięty został do ostatnich szeregów. Po rosyjsku źle mówił, wykład historii powszechnej 
(a właściwie „rosyjskiej w związku z powszechną”) mógł być prowadzony tylko 
przez Rosjanina, więc Leim z najcelniejszego ongi nauczyciela zjechał do klasy pierwszej. Z 
łaski dawano mu jeszcze gospodarstwo w jakiejś paralelce, co nabawiało go mnóstwa kłopotu, 
ale czyniło kilkaset rubli. 
Pan Leim był to starzec wysoki, bardzo chudy i wiecznie pokaszlujący. Twarz golił starym 
obyczajem, czaszkę łysą jak kolano nakrywał pewnego rodzaju wiekiem z włosów wyhodowanych 
w okolicy ucha. Idąc wydymał policzki zawsze różowe i wyszczerzał raz za razem 
szeregi zębów jak ser białych. Nie było wypadku, żeby profesor Leim opuścił kiedykolwiek 
lekcję. Zakatarzony, kaszlący, z ustami osłoniętymi szalem przyłaził w najcięższe mrozy i 
gwałtowne wichry regularnie o godzinie ósmej, pozdrawiał skinieniem głowy pana Pazura, 
drugiego z rzędu, a jednak znacznie młodszego weterana gimnazjum, i rozpoczynał swój monotonny 
spacer po górnym korytarzu. Był nadzwyczajnie starannym służbistą i lojalistą gorliwym. 
Od chwili wprowadzenia zakazu mowy polskiej w murach gimnazjum karat ostro wykroczenia 
tej kategorii, ilekroć któryś z gospodarzy klas wskazał mu winowajcę. Sam mówił w 
domu po polsku, był ożeniony z Polką i miał córki, które w całym mieście czyniły rejwach 
patriotyczny za pomocą zgromadzeń, prelekcyj i zwykłego odczytywania zakazanych przez 
cenzurę utworów literatury polskiej, utworów potajemnie wydobytych z własnej pana Leima 
biblioteki albo nawet własną jego ręką niesłychanie kaligraficznie ongi przepisanych. 
W dni galowe dworskie pan Leim maszerował przez miasto ustrojony w mundur z haftowanym 
kołnierzem, z orderami, wśród których wisiał miedziak „za uśmirenie polskiego miatieża 
„, ze szpadą u boku i w pierogu. 
Ten pieróg znany był z dawna całemu miastu. Ilekroć profesor zjawiał się w paradnym 
stroju na ulicy Warszawskiej, szewc Kwiatkowski, którego warsztat znajdował się na rogu 
tegoż zaułka, stawał we drzwiach, wtykał ręce pod fartuch i trzymając się za wpadniętą i 
wiecznie bolącą brzuszynę, raz na jakiś kwartał wybuchał szczerym i głośnym śmiechem. 
Na rynku przekupki wnet sygnalizowały ukazanie się profesora w gali. 
– Pani Jacentowa! – wołała zaraz spostrzegawcza Połóweczka – spojrz no pani z łaski 
swojej! Przecie to, widzi mi się, profesor idzie w swoim kapelusiku. 
– Tak ci, moja kochana pani, tak... – wołała Jacentowa – on sam. Musi toto być ciężkie, 
choć i taki cudacki pieróg, bo jak to profesorzyna nadyma się, a dmucha, a chucha, jakby furę 
drzewa dźwigał na głowie... 
Wszystkie te nieprzyjemności były niczym w porównaniu z wrzaskami powstającymi w 
gimnazjum. 
Już z daleka, gdy profesor Leim zbliżał się do szkoły, słyszał on wtedy wołania: 
– Panowie! Uwaga! Stary Klej nadciąga w swojej kanapie na głowie i z bronią u boku... 
53 
Nie odwracał głowy, kiedy go ścigały głosy uczniów pochowanych między sągami drzewa 
na podwórzu: 
– Panie Klej, może byśmy byli w stanie ulżyć cokolwieczek! Wzięlibyśmy pierożek widłami, 
jeden z przodu, drugi z tyłu. Nawet byś pan profesor nie czuł, że niesiesz tak wielki 
statek... 
Profesor szedł wówczas prędzej niż zwykle, szybko wydymał policzki, na których kwitły 
iście pensjonarskie rumieńce. Nie patrzył ani na prawo, ani na lewo i miał taki wyraz oblicza, 
jakby w zupełności podzielał zdanie uczniaków wyśmiewających się z jego starożytnego pieroga. 
Koledzy młodsi, ustrojeni w kapelusze lśniące, niskie, płaskie, ostatniego pokroju – niejednokrotnie 
doradzali mu, ażeby nabył modny pieróg i zamknął tym sposobem usta gawiedzi 
żakowskiej, ale pan Leim machał tylko ręką i wydymał policzki: 
– Do śmierci może doba – mawiał – a ja będę się zabawiał w nabywanie galowych strojów. 
Prawie wam o tym myśleć, wiercipiętom. Mój pierog pamięta lepsze czasy. Taki sam on 
emeryt jak i ja – i taki sam go też los na starość jak mnie spotkał... Obadwaj wyglądamy wpośród 
współczesnych jak szczątki mastodonta.... 
Na lekcji profesor Leim nie znosił szelestu i za najlżejszym zakłóceniem ciszy wykrzywiał 
się i niecierpliwie sykał. Do pomocy w przestrzeganiu porządku w klasie delegował zawsze 
kolejno tak zwanego dyżurnego. Dygnitarz taki przynosił kredę, dbał o atrament i pióro na 
katedrze oraz wypisywał wielkimi literami nazwiska kolegów sprawujących się hałaśliwie. 
Chłopcy w klasie pierwszej mówili w czasie pauz po polsku i nie było sposobu zmuszenia 
ich do konwersacji rosyjskiej wprost dlatego, że ani jeden z malców swobodnie w języku 
urzędowym wyrażać się nie był w stanie. 
Pewnego razu pan Leim wchodząc do klasy ujrzał na tablicy wypisane nazwisko Borowicza 
i obok niego zaskarżenie: „ciągle głośno mówi po polsku”. 
Pan Leim uważnie i dość długo czytał ten napis, który zdarzyło mu się widzieć po raz 
pierwszy, następnie zwrócił się do klasy i zapytał: 
– Kto jest dyżurnym? 
– Ja – rzekł pucułowaty chłopiec, nazwiskiem Makowicz. 
– To ty napisałeś, że Borowicz ciągle głośno mówi po polsku? 
– Tak, ja. On, panie profesorze, ciągle wrzeszczy po polsku i bije się. 
– I bije się z tobą? 
– Ja z nim nie zaczynam! Niech wszyscy powiedzą! On przyszedł pierwszy i powiada: oddawaj 
mi zieloną okładkę... Ja mu nie dałem, bo to już nie jego okładka, tylko moja, i za to 
kopnął mię w brzuch... 
– Borowicz za gadanie po polsku zostaje na dwie godziny w kozie... – donośnie i surowo 
rzekł profesor Leim i wstąpił na katedrę. Zasiadłszy na krześle roztwarł duży dziennik i wlepił 
oczy w jakąś niezapisaną jego stronicę. 
W klasie zaległa trwoga i taka cisza, że nie było słychać ani jednego oddechu. Wszyscy 
widzieli, że „stary” jest „wściekły”. Każdy powtarzał w myśli wyjątki, uprzytomniał sobie 
końcówki deklinacyjne i przepowiadał drewniane sentencje tłumaczenia. Nauczyciel z wolna 
podniósł oczy i rzekł: 
– Borowicz. 
Marcinek porwał książkę z tłumaczeniami łacińskimi Szulca, mały kajecik „wybranych” 
słówek i na drżących nogach udał się do katedry. Stanąwszy tuż przy jej stopniu wykonał 
szybki ukłon korpusem i nogą, otworzył książkę i zaczął czytać rosyjskie zdania i tłumaczyć 
je na łacinę. Gdy tak w mowie Rosjan i Rzymian zawiadomił zgromadzonych, że pod cieniem 
wysokiego dębu przyjemnie jest odpoczywać, że sztuka jest długą, a życie krótkie itd., pan 
Leim przerwał ten jego wykład mówiąc: 
54 
– Za to, że głośno rozprawiasz w klasie po polsku, zostajesz na dwie godziny w kozie – 
słyszysz? 
– Słyszę, panie profesorze... – rzekł ze skruchą Borowicz. 
– Dlaczego bijesz się z Makowiczem? 
Marcinek spuścił oczy i zrobił pobożną minę. Na wspomnienie dwu godzin kozy łzy go 
ścisnęły za gardło. Wtem dostrzegł, że jeden z guzików przy ineksprymablach profesora jest 
nie zapięty, i doznał zaraz wielkiej ulgi. 
– Nigdy nie bij się z Makowiczem – mówił tymczasem pan Leim surowo i głośno – nie 
zbliżaj się do niego, nie proś go nigdy o jakieś tam jego parszywe okładki... 
Usłyszawszy wyraz „parszywe”, niezwykły w ustach pana Leima, Marcinek spojrzał i 
wtedy doznał dziwnego wrażenia. Profesor patrzył na niego ostrym, zagadkowym wzrokiem. 
Wydało się Marcinkowi, że to spojrzenie wstydzi się jego małej osoby i że zarazem bezlitośnie 
się z niej natrząsa... 
O ile profesor Leim umiał sztubę trzymać w czasie swej lekcji na wodzy i ukazaniem się 
swoim rozsiewać w tłumie łobuzów śmiertelną ciszę, o tyle Iłarion Stiepanycz Ozierskij, nauczyciel 
języka rosyjskiego, nie posiadał władzy takiej ani za szeląg. Był to tłusty basałyk z 
czaszką nagą jak kolano, z policzkami obwisłymi, zadartym nosem i oczyma śledzia. Wielki 
brzuch dźwigał na krótkich nogach, które w sposób najzabawniejszy plątały się pod tym ciężarem. 
Iłarion Stiepanycz nigdy nie omijał żadnej kałuży i zawsze chadzał unurzany w błocie 
do kostek. Jego frak wiecznie był wysmarowany kredą, a guziki pomalowane atramentem 
przez wdzięcznych wychowańców. Kiedy wstępował do klasy, witała go piekielna salwa 
wrzasków i, co najgorsza, witały go wrzaski polskie, jego, nauczyciela i siewcę mowy rosyjskiej. 
Gwizdano, tupano, przesuwano ławki, grano na drumlach, dzwoniono małym dzwoneczkiem, 
co mogło doprowadzić człowieka najmniej nerwowego do ostatniej pasji; głośno 
wyuczano się następnych lekcyj i prowadzono ożywione rozmowy o tematach najzupełniej 
dowolnych. Iłarion Stiepanycz nie próbował chwytać grających na drumlach albo poszukiwać 
dzwonników, gdyż z doświadczenia wiedział, jak złe skutki tego rodzaju gorliwość pociąga 
za sobą. 
Zdarzyło mu się skoczyć z katedry między ławki, gdy dokładnie wystudiował punkt, skąd 
dzwonek słychać było bez przerwy. Któż mógł przypuścić, że dzwonienie w jednym miejscu 
jest pewnego rodzaju wabikiem? Pędząc do winowajcy między ławkami, Iłarion runął nagle 
jak podcięty cedr, nie spostrzegłszy, że od ławki do ławki przeciągnięty był mocny sznur od 
cukru. Nazywało się to „łapaniem lwa w sieci – z przynętą”. 
Awantury w klasie pierwszej nie przekraczały zresztą pewnego, tradycyjnego poniekąd, 
szablonu. Istotne wyrafinowanie w dręczeniu „kałmuka” zdradzały dopiero klasy nieco wyższe: 
druga, trzecia i czwarta. Osobliwie do klasy trzeciej Iłarion wchodził pobladły; zbliżając 
się do katedry ważył i badał krok każdy. Zanim usiadł na krześle, oglądał je, czy nogi nie są 
czasem wykręcone, badał tablicę, czy podczas lekcji na głowę mu się nie zwali, sufit, czy 
stamtąd woda mu na łysinę kapać nie zacznie, szufladki stolika, czy stamtąd szczury na niego 
nie wyskoczą – itd. Podczas bytności w klasie Ozierskiego – nie było żadnej lekcji. Coś on 
tam mówił, wykładał gramatykę rosyjską czy rozdział historii powszechnej, ale tego żywa 
dusza nie słyszała. Sprawiało to wrażenie, że nauczyciel dostał pomieszania zmysłów i gada 
do siebie. 
Jeżeli z dziennika wyrywał kogokolwiek do lekcji, to zawsze stawała na środku jedna i ta 
sama osobistość i wypowiadała we wszystkich porach roku jeden i ten sam ustęp. W klasie 
trzeciej na przykład uczeń Białek był „specjalistą od kałmuka” i opowiadał przez rok cały 
jakąś brednię o tym, jak księżniczka ruska Olga powiązała wróblom ogony i spaliła jakieś 
miasto „Iskorostień”. Czasami Iłarion zaczynał spazmatycznie wrzeszczeć: 
– Ja ci się, bałwanie, pytam, co wiesz o Karolu Wielkim. O księżniczce Oldze słyszałem 
już sześćset razy od ciebie! 
55 
Wówczas przewracano ławki, rozpoczynały się bitwy między gromadami uczniów – i w 
rezultacie wpadał do klasy brutal inspektor, ażeby któregoś tam z zaczinszczików wsadzić do 
kozy, ale i samego Iłariona ostro zwymyślać. Ozierskij był człowiekiem wykształconym. 
Władał kilkoma językami, a w klasie ósmej pięknie objaśniał utwory Puszkina i Gogola. Był 
jednak tak dalece rozlazły, że z miasta nigdy nie mógł trafić do swego domu. Codziennie 
prawie zdarzała się historia, że spotykał na ulicy jakiegoś ucznia i wołał na niego: 
– Ty – jak ci tam... Gdzie mieszka nauczyciel Ozierskij? 
– No, a przecież pan jesteś nauczyciel Ozierskij. 
– To niczego nie dowodzi, o to ci się nie pytają. Prowadź mię do mojego mieszkania... 
W klasie pierwszej wykładano również język polski. Był to przedmiot nieobowiązkowy. 
Nauczycielem tego „miejscowego języka” był niejaki pan Sztetter, człowiek światły, ale tak 
wiekuiście wylękły o swoją posadę, że właściwie niczego nie uczył. Obarczony był liczną 
rodziną; kilku chłopców jego uczęszczało do męskiego, a kilka córek do żeńskiego gimnazjum 
i zapewne niepokój o los ich przeszkadzał panu Sztetterowi uczyć przynajmniej pisać 
ortograficznie. W klasach wyższych zdobywał się biedny belfer czasami na jakąś wzmiankę o 
literaturze polskiej, a mówił to z miną tak przerażoną, że tylko śmiech budził. 
W klasie pierwszej lekcje języka polskiego odbywały się cztery razy tygodniowo w porze 
bardzo niewygodnej, bo między godziną ósmą i dziewiątą z rana. W zimie bywało wtedy szaro 
i chłodno. Chłopcy siedzieli skuleni i senni. Nauczyciel przychodził w swoim futrze szopowym, 
tulił się w nie i drzemał z otwartymi oczami, podczas gdy wzywani do katedry tłumaczyli 
z wypisów Dubrowskiego urywki nudne jak odwar z lukrecji. Po odczytaniu i przełożeniu 
na rosyjskie danego „kawałka” następował rozbiór, dokonywany po rosyjsku i na modłę 
rosyjską. W ciągu całej lekcji nauczyciel nie mówił ani słowa po polsku i z niechęcią prostował 
faktyczne błędy. Uczniowie odrabiali ten „przedmiot” jako wstrętną katorgę. „Polskie” 
była to godzina stokroć nudniejsza od kaligrafii i „Zakonu Bożego”, gdyż nadto małe próżniaki 
czuły w powietrzu woń wzgardy unoszącą się nad tą nieszczęsną lekcją. Stopnie z polskiego 
nikogo nie obchodziły, nauczyciel Sztetter nie był wcale w umysłach malców ceniony 
na równi z wykładającym arytmetykę albo łacinę. Traktowano go pobłażliwie, jak piąte koło 
u wozu, jako rzecz w istocie niepotrzebna i bez wartości. 
Nauczyciel Sztetter sam, jeżeli nie uważał, to czuł poniekąd, że jest intruzem w tej szkole i 
na stanowisku profesora tak źle widzianego przedmiotu. W porze wiosennej, kiedy co najmniej 
połowa uczniów brykała mu z lekcji, przedkładając „esktrę” nad tłumaczenia z Dubrowskiego 
i ustępy dzieła pod tytułem – Grammatika polskawo jazyka sostawlennaja po 
Iwanowu Michałom Grubieckim – nie protestował przeciw bezczelnym ucieczkom. Jego senne 
oczy widziały dobrze wymykających się cichaczem, ale patrzały i wówczas obojętnie, 
apatycznie, niedbale. Czasami błyskała w nich iskra dziwnie bolesnego szyderstwa... Skoro 
jednak dawały się słyszeć na korytarzu kroki, pan Sztetter tracił nawet wyraz ospałości i nie 
był w stanie ukryć obawy. Nieraz zdawało się, że z przestrachu wobec dyrektora wlepi się w 
szczery mur i zniknie w ścianie. 
Niegdyś bywał i on farysem. Pisywał do gazet. Chodziła głucha fama, którą sam, jak mógł, 
dusił, że na pewno drukował duże artykuły z zakresu jakiejś socjologii. Dziś, gdy z pana 
Sztettera nie ma w gimnazjum klerykowskim ani dymu. ani popiołu, możemy na tym miejscu, 
nie szkodząc mu, wspomnieć o drugiej jego tajemnicy. Przez długi szereg lat tłumaczył przecudnym, 
niepokalanym wierszem poezje ulubionego melancholika Shelleya i miał zamiar 
wydać ów przekład bezimiennie. Widocznie jednak ubezwładniła natchnienie Grammatika 
polskawo jazyka, bo przekład nie ukazuje się w druku... 
Jeżeli Sztetter nie cieszył się w klasie pierwszej poważaniem, to za to nauczyciel arytmetyki, 
pan Nogacki, miał go nadmiar. Był to urzędnik surowy, nauczający dobrze, profesor 
zimny, sumienny i sprawiedliwy. Nikt nie wiedział, co on myśli, a nikomu do głowy nie 
przychodziło mniemanie, że on co czuje. Prawdopodobnie pan Nogacki nie myślał nic nad
56 
zwyczajnego, aczkolwiek matematyka jest „jako góra winnym krzewem” itd. Jeżeliby przyrównać 
system szkoły rosyjskiej w Klerykowie do maszyny, to profesora Nogackiego trzeba 
by nazwać jednym z najgłówniejszych jej kół zębatych. Ani mu się śniło rusyfikować kogokolwiek, 
oburzyłby się prawdopodobnie, gdyby go kto nazwał złym Polakiem, a jednak... Po 
upływie dziesiątka lat, kiedy z forsownego wysiłku najbardziej utalentowanych rusyfikatorów 
nie zostało w głowie byłego ucznia klerykowskiego jednej szczypty czegokolwiek, co by za 
rosyjskie uchodzić mogło, to na pytanie zadane znienacka, ile jest pięć razy ośm – tenże 
uczeń nie odpowie we własnej myśli: – czterdzieści, lecz sorok. Było coś w wykładzie pana 
Nogackiego, co zmuszało chłopców do myślenia po rosyjsku. Wymagał szybkiej, natychmiastowej, 
piorunującej kombinacji, prędkich odpowiedzi, sprężystych a ukutych przezeń frazesów, 
formuł mówienia, którymi się lubował i które wdrażał, wtłaczał, wciskał w umysły i w 
pamięć jemu tylko znanymi środkami moralnego postrachu. Miał swój własny stalowy system, 
dopasowany do szkolnego, i przeprowadzał go z konsekwencją niezmordowaną. Gdyby 
go kto był zapytał, na co mu to wszystko jest potrzebne – z pewnością wytrzeszczyłby oczy i 
nie umiał odpowiedzieć. 
57 
9 
Marcinek stale mieszkał na stancji pani Przepiórkowskiej, uczęszczając do klasy drugiej i 
trzeciej. 
Postępy w naukach czynił jakie takie, ale nie nadzwyczajne. Dopiero w drugim półroczu 
za pobytu w klasie trzeciej wziął się szczerzej do nauki. Wpłynęły na to rozmaite okoliczności. 
Na wiosnę, kiedy drzewa w starym parku za kanałem okryły się liśćmi, pensjonarze pani 
Przepiórkowskiej udawali się tam w sekrecie przed korepetytorem i, ukryci w gęstwinie, 
strzelali z pistoletu. 
Ta stara broń, prawdopodobnie zabytek archeologiczny, była przywieziona z domu przez 
dardanelskiego Szwarca. Posiadała niezmierny kurek, lufę cokolwiek pękniętą i starą rzeźbioną 
kolbę. 
Prochu dostawali za grube pieniądze bracia Daleszowscy, podówczas już drugoletni 
czwartoklasiści, od jakiegoś feldfebla z rezerwy konsystującej w mieście; kapiszony i śrut 
kupowano z funduszów składkowych. 
Każdy z Daleszowskich strzelał codziennie po razu, Szwarc i Borowicz na przemiany. 
Strzały te były głuche, tępo rozlegały się między murami i nikt na nie uwagi nie zwracał. 
Stowarzyszeni dali sobie zresztą najuroczystsze słowo honoru, że za nic na świecie sekretu 
przed nikim nie zdradzą. 
Pistolet i materiały wybuchowe ukrywano w pniu spróchniałej wierzby. 
Pewnej niedzieli wszyscy czterej myśliwi zebrali się w parku po nabożeństwie. 
Starszy Daleszowski ostentacyjnie, z zachowaniem przyjętego rytuału nabijał pistolet 
(Szwarc trzymał worek ze śrutem, Borowicz kapiszony, a młodszy Daleszowski pakuły do 
przybicia naboju), kiedy za parkanem oddzielającym to miejsce od sąsiednich ogrodów dał się 
słyszeć pewien szelest. 
Szwarc spojrzał w tę stronę i zobaczył w szparze między deskami parkanu dwie źrenice. 
Natychmiast dał znak towarzyszom... 
Zanim jednak Daleszowski zrozumiał, o co chodzi, nad parkanem ukazała się czapka z 
daszkiem i gwiazdą, twarz z wąsami, granatowy mundur – mignęły szlify, brzękły ostrogi i 
ogromny żandarm jednym susem płot przesadził. Borowicz natychmiast rzucił w krzaki kapiszony, 
Szwarc śrut, a Daleszowscy bez namysłu dali nogę. 
Żandarm pochwycił zgłupiałych trzecioklasistów i odprowadził ich do gimnazjum. 
Nazajutrz w pewnych sferach miasta krążyła pogłoska, że na przedmieściu złapano uzbrojony 
oddział konspiratorów, w innych twierdzono, że owi konspiratorowie są to socjaliści, 
czyli komuniści – jeszcze w innych sferach utrzymywano na „pe”, że schwytani zostali czterej 
zbójcy, obładowani rewolwerami, dynamitem oraz kindżałami – i wymieniano nazwiska: 
Łukasik, Banasik, Wątroba i Józek Zapieralski. 
Tymczasem Marcinek Borowicz i jego towarzysz niedoli Szwarc po nocy spędzonej w klasie, 
którą zamieniono na więzienie, gotowali się do rzeczy najstraszniejszych i jakby ostatecznych. 
Marcinek przez całą noc ani oka nie zmrużył. Siedział w ostatniej ławie i gubił się w bezdennej 
rozpaczy. Myśli jego porywał i unosił jakiś wicher straszliwy, a trwoga przywaliła go, 
jak młyński kamień drobne ziarenko. Raz za razem rzucał oczyma na zamknięte drzwi, wyczekując 
lada chwila czyjegoś wejścia. Kto ma wejść, co z nim dalej uczynią – nie wiedział 
wcale. 
58 
Przychodziły mu na myśl maksymy „starej Przepiórzycy”, tajemnicze wzmianki o jakichś 
Sybirach, cytadelach, szubienicach – i dreszcz zimny krew mu w żyłach ścinał. Stawał mu w 
oczach wczorajszy żandarm, to znowu ojciec załamujący ręce nad synem tak wyrodnym, dyrektor 
wypędzający go z gimnazjum i stary Leim z zimnym uśmiechem. 
Żal głęboki i nieznany, jak wnętrze nocy, ogarniał jego serce, przejmowała je skrucha tak 
zupełna, że kamień byłby nią wzruszony. Czasami, wśród okropnych przewidywań, migała 
się prędko sekunda nadziei. Wtedy Borowicz zaprzysięgał w duszy śluby i patrząc na kawałeczek 
błękitu, widzialny za murem sąsiedniej kamienicy, szukał ratunku u Boga. 
Szwarc wyspał się doskonale na gołej ławie, zjadł wszystek chleb przyniesiony przez pana 
Pazura dla obudwu więźniów, a od samego rana siedział na wierzchu pierwszej ławki i walił 
obcasami w jej boczną deskę. Mniej więcej około godziny siódmej spojrzał na kolegę i powiedział: 
– Ty, jak ci się zdaje, będą nas rznęli na gółkę, czy przez spodnie? 
– Daj mi święty pokój... – rzekł Borowicz. 
– No, jak ja strzelę w zęby Pazura, to jemu się zaraz odechce. Akurat mu się dam... Jeszcze 
czego... na gółkę... 
– Cicho bądź, bo usłyszą i dopiero!... 
– Kto usłyszy, kapcanie? A zresztą – to niech słyszą. Myślisz, żebym nie chciał się stąd 
wydostać? Daj Boże, żeby nas „wytrynili”! Już mam tej sztuby po dziury w nosie. 
– Szwarc, stul gębę! 
– Skaranie boskie... – rzekł Szwarc plując nadzwyczaj daleko. – Jeśli mnie wytrynią bez 
lania, to znowu ojciec będzie na mnie używał co się zmieści, póki paska starczy. Ja to, wiesz, 
zawsze mam pecha... Choćby i z tą Franią. Chodzę ci za kozą cztery miesiące, odprowadzam 
ci ją do samych drzwi tej ich pensji – żeby raz na mnie spojrzała! Sanikowski się do niej dwa 
tygodnie „zapalał” wszystkiego – i na galówce w kościele przez całe nabożeństwo patrzała na 
niego... 
Borowicz nie podtrzymywał rozmowy, więc się urwała. Około godziny ósmej za szklanymi 
drzwiami ukazał się pan Majewski, otworzył je, wywołał więźniów na korytarz majestatycznymi 
gestami i kazał udać się na piętro. Borowicz szedł jak błędny. Nogi plątały się pod 
nim, myśli niby iskry wśród wichru błyskały i gasły. Martwymi oczyma ujrzał roztwierające 
się przed nim drzwi głównej kancelarii i wszystkich nauczycieli zgromadzonych przy długim 
stole, okrytym kapą z zielonego sukna. Wskróś mózgu jego przerżnęła się myśl rozdzierająca 
jak ostrze noża: 
– Sesja na nas... 
Pan Majewski ustawił winowajców w pobliżu stołu i sam zasiadł. Nastała chwila ciszy, w 
której ciągu Marcinek słyszał wolne i głuche uderzenia swego serca. 
– Borowicz, Szwarc... – rzekł dyrektor głosem zimnym i uroczystym – wiecie dobrze, coście 
wczoraj zrobili. Nie będę długo z wami rozprawiał. Rada Pedagogiczna wezwała waszych 
rodziców. Będziecie obadwaj wydaleni z gimnazjum, zarówno jak dwaj inni wasi 
wspólnicy z klasy czwartej, ale rada musi nadto wiedzieć, czy rzeczywiście strzelaliście z 
pistoletu nabitego prochem, gdyż takie jest co do waszych zeznań wymaganie władzy policyjnej. 
Szwarc, czy strzelałeś z pistoletu nabitego prochem strzelniczym? 
– Jak Boga szczerze kocham, wcale nie strzelałem z żadnego pistoletu! – rzekł Szwarc 
krótko i węzłowato. 
Marcinek zmiarkował, że system obrony przyjęty przez Szwarca jest wariacki i zgubny. 
Było rzeczą oczywistą, że wypieranie się w żywe oczy nie prowadzi do niczego, a z drugiej 
strony pod karą infamii nie mógł przecie przyznać się do wszystkiego. Czuł, że należy powiedzieć 
inaczej, ale że jednocześnie należy zaprzeć się, ile tylko można, przynajmniej w połowie. 
59 
– A ty, Borowicz – zwrócił się do niego dyrektor – przyznajesz się do winy? Czy strzelałeś? 
– Tak, panie dyrektorze... – rzekł cicho i głosem pełnym boleści – strzelałem, ale bez prochu... 
Marcinek wypowiedziawszy te słowa spojrzał na zgromadzonych pedagogów i osłupiał. 
Wydało mu się, że ci sprawiedliwi sędziowie zdjęli z twarzy swych surowe maski. Zjadliwy 
nauczyciel Wielkiewicz, który miał opinię ateusza i prawdopodobnie wskutek tego zdegradowany 
był aż do poziomu profesora geografii, zadarł głowę, wsadził na nos binokle, przypatrzył 
się Borowiczowi i rzekł, gwałtownie machając ręką: 
– Słyszane rzeczy… strzelał bez prochu. Co za bezczelny i niebezpieczny konspirator! 
Nagle cała belferia wybuchła głośnym, niepowstrzymanym śmiechem. 
Dyrektor usiłował zachować godność, ale i on trząść się zaczął. 
Obudwu podsądnych wyrzucono za drzwi i wręczono Pazurowi, który ich znowu do kozy 
zamknął. 
Gdy rozpoczęły się lekcje, polecono im iść do klasy. Tam usłyszeli wyrok, że skazani są w 
drodze wielkiej łaski jeszcze na długą kozę o chlebie i wodzie. 
Wszystkie te kataklizmy i przejścia strasznie pognębiające oddziałały na Marcinka. To, że 
go nie wydalono z gimnazjum, przypisał w głębi swego serca wstawiennictwu matki. 
Zaraz też po zupełnym opuszczeniu kozy poszedł do kościoła. 
Odwieczna katedra była pusta zupełnie. Zimny mrok zaścielał jej całą nawę i kąty, a Marcinek 
szukał jeszcze bardziej skrytego miejsca. Znalazł je w ciemnym przejściu pod chórem. 
Był tam rodzaj krypty, w której głębi znajdowały się drzwi prowadzące do wielkiego organu 
wprost z kościoła. 
Stały w tym miejscu skrzynie ze świecami, chowano tam schodki, drabinki, jakieś stare ornamenty 
i inne rupiecie kruchciane. Marcinek upadł na kolana w tym mroku, przytulił twarz 
do zimnych kamieni i począł żarliwie się modlić. 
Dopiero pan Rozwora, główny kościelny i najgłówniejszy w całym mieście tabaczarz, 
dzwoniąc kluczami na znak, że się kościół pod wieczór zamyka, wystraszył go z kryjówki. 
Nazajutrz wczesnym rankiem znowu Borowicz klęczał w tym samym miejscu. Odtąd 
wstawał wcześniej i przed lekcjami zawsze zmierzał na swe miejsce pod chórem. Pewnego 
razu klęcząc tam wysłuchał kazania, jakie do wiernych miał jeden z wikariuszów, księżyna 
stary i wielki prostaczek. Nauczał on dnia tego przeważnie służące i motłoch rzemieślniczy, 
jak należy przymuszać się do modlitwy. Prostymi i niemal śmiesznymi zwrotami mowy zapewniał, 
że modlitwa na początku człowieka nudzi i mierzi, potem wchodzi w nałóg, a wreszcie 
zacznie być przyjemną jak czysta i cała koszula dla nędzarza, który chodził w zgnojonym 
łachmanie i którego wszy jadły. Marcinek wziął do serca tę naukę i począł zaprawiać się do 
modlitwy. Zrazu odmawiał jeden tylko pacierz, później szeptał ich kilka na różne intencje; z 
czasem dobre i złe stopnie, dobre lub złe rozwiązanie zadań, wreszcie wszelkie zjawiska życia, 
wszystkie wypadki stały się w jego umyśle zależnymi od modłów porannych. 
Taki był zewnętrzny kształt tego stanu ducha. W gruncie rzeczy religijność była jakby 
zbudzeniem się do życia istoty martwej. Jak na wiosnę z nagiego gruntu wyrasta niespodziewanie, 
na oko z niczego, pęd kwiatu, idzie za słońcem i otwiera ku niemu swój kielich, tak w 
duszy Marcinka z niczego wyrosło uczucie nieznane, cudowny kwiat wieku dziecięcego: ufność. 
Roztoczyła ona dokoła chłopca jak gdyby nadziemski zapach. Wszystko było zrozumiałe 
i wytłumaczone w tej zaczarowanej krainie, wszelkie zjawiska i rzeczy objęte były 
przedziwnym systematem filozoficznym, którego punktem wyjścia był –pacierz. Nic się tam 
nie działo bez przyczyny, każdy wypadek był rezultatem jakichś dobrych lub złych uczynków, 
czasami był karą albo nagrodą za dobre albo złe myśli, nieraz za marzenia, czyste jak 
pierwszy śnieg, które w tamtym kraju nazywały się zbrodniami... Jezus Chrystus, którego 
skroń okrwawiona zwieszała się w stronę krypty w najbliższym od niej ołtarzu, zdawał się 
60 
nakłaniać ucha i słuchać nieskończonych modłów. Im więcej wypowiadały ich usta dziecięce, 
tym więcej było ich w sercu. Za pacierzami szły pospolite prośby o rzeczy małej wagi, przedziwne 
umowy i ślubowania, nieraz bardzo pokorne wyrzuty i skargi. Dziwna siła ciągnęła 
wszystkie myśli chłopca coraz dalej i dalej, wywierała na jego postępowanie wpływ bezwarunkowy, 
zmuszała go na przykład do forsownego wyuczania się lekcyj nie dla nauki ani dobrych 
stopni, ale dla jakichś zaziemskich potrzeb serca. 
Nade wszystko – ta pobożność słodziła sieroctwo Marcinka. Nie był wówczas sam jak 
dawniej, nie czuł żadnego opuszczenia. Jego zmarła matka – żyła, wiedziała o wszystkich 
troskach, smutkach i radościach. Nieraz odzywał się w głębi jego duszy jej głos jako dobre 
postanowienie albo trzymał go niby ręka. Marcinek nie miał wówczas dawniej odczuwanych 
niepokojów i żalów. Wpośród trwóg, w które obfituje szkoła rosyjska, w głębi nocy sierocych 
wiedział dobrze, że mu włos z głowy nie spadnie. Był to cudowny sen na łonie Boga. 
Codziennie o tej samej porze do tejże kruchty przychodziło pewne „indywiduum”. Indywiduum 
pobierało w rządzie gubernialnym 20 rubli srebrem miesięcznej pensji, miało całą 
kohortę „drugorocznych” synów w rozmaitych klasach gimnazjum, miało nadto surducinę 
wytartą do ostatniej nitki, krótkie spodnie z drelichu wypchnięte na kolanach, buty obciążone 
tak wielką ilością przyszczypków, że pod nimi istotna postać tych butów zginęła – rzadko 
kiedy goloną brodę i siwe oczy, smutne aż do śmierci. Indywiduum nie klękało, lecz zająwszy 
miejsca jak najmniej na rożku skrzyni ze świecami, opierało głowę na rękach i modliło się aż 
do godziny ósmej. Nikłe promyki wczesnego słońca, przebiwszy kolorowe szyby wysoko 
umieszczonych okien, wchodziły do ciemnego przejścia, oświetlały łysą czaszkę i uwiędłą 
szyję starego człowieka. Jego suknia znoszona ginęła w mroku, jego ciężkie ubóstwo znikało 
i Marcinek, niezdolny jeszcze do pojmowania niedoli ludzkiej, widział obok siebie tylko 
współtowarzysza w modlitwie. 
Nigdy do siebie nie mówili słowa, nie mieliby zresztą o czym mówić ze sobą... 
Raz tylko, idąc ze szkoły, Marcinek spotkał na ulicy swego znajomego z kruchty. W świetle 
dziennym twarz starego pana wydała mu się daleko mizerniejszą i odzież jeszcze bardziej 
zniszczoną. Krok jego był bardziej ociężały, głowa na piersi zwieszona. Dźwigał pod pachą 
jakieś zawiniątko w starej serwecie i przesuwał się obok murów ulicy. Wymijając Marcinka 
podniósł oczy i wtedy bezgranicznie smutna twarz jego rozjaśniła się przedziwnym uśmiechem. 
Marcinkowi zaćmiły się oczy łzami szczególnego wzruszenia. W ciągu przelotnej minuty 
miał jakby zachwycenie. Uczuł, że kiedy dusze cnotliwych ludzi po życiu wśród cierpień 
opuszczają tę ziemię i u tronu Przedwiecznego spotykają się ze sobą, to takimi anielskimi 
uśmiechami muszą się witać i pozdrawiać nawzajem. 
61 
10 
Po ukończeniu egzaminów i otrzymaniu przejścia z klasy czwartej do piątej Marcinek spędzał 
wakacje, jak zwykle, w Gawronkach. Stary pan Borowicz już był wówczas znacznie posunął 
się w lata, gospodarstwo na folwarku szło gorzej, a w domu widać było z wolna idącą 
ruinę. Jedzenie gotowała stara kucharka, która onego czasu niańczyła Marcinka, a gotowała, 
jak jej się żywnie podobało. Talerze byty wyszczerbione, łyżki, noże i widelce ginęły, a pozostałe 
były karykaturami zaginionych. Starszy pan prowadził nieustanną walkę z Małgorzatą, 
ale irytował się na próżno. W domu coraz bardziej widzieć się dawał brak bielizny, odzieży, 
najprostszych wygód. Nawet same sprzęty w mieszkaniu przybrały wyraz dziwnego zaniedbania 
i opuszczenia. 
W pokoju najobszerniejszym, który ze względu na obecność w nim garnituru starych mebli 
z wyprawy nieboszczki matki Marcinka nazywany był bawialnym, portrety sztychowane. 
marszałków francuskich, Kościuszki, księcia Józefa – okrył kurz nieprzenikniony; na krzesłach 
wisiały pokrowce zbrudzone do szczętu przez ogary i jamniki, które obrały sobie tutaj 
legowiska i zajmowały je ze stanowczością bezwzględną. W „serwantce”, pełnej niegdyś różnych 
cacek pamiątkowych, szyby „ktoś” powybijał, a ze sprzęcików nie zostawił ani jednego. 
Nie lepiej było przed domem. Obok ganku, gdzie za życia nieboszczki było mnóstwo klombów 
z kwiatami tak pięknymi, że o nich mówiono w całej okolicy – nie było nie tylko kwiatów, 
ale nawet klombów. Prosięta rozkopały cały ogród kwiatowy, krowy i źrebięta porozwalały 
tu i owdzie sztachety... Tylko bujna rezeda, zasiewająca się sama naokół, pachniała 
mocno jak dawniej i ten jej zapach przywitał Marcina niby wspomnienie matki, kiedy przybywszy 
na wakacje stanął w oknie wieczorem. 
Był to koniec czerwca, czas sianokosu. Zaraz nazajutrz o świcie starszy pan zbudził Marcinka 
i kazał mu iść na łąki do „pilnowania” kosiarzy. Kiedy zaś panicz, przybrany w buty z 
długimi cholewami i stary „cywilny” kapelusz, miał wyjść z domu, ojciec założył mu na ramię 
dubeltówkę i torbę myśliwską pełną śrutu, prochu, kapiszonów i pakuł. Marcinek rzucił 
się do rąk ojcowskich: dotychczas wolno mu było nosić tę dubeltówkę, ale tylko wtedy, gdy 
nie była nabita – i czasami trafiać do celu. 
– A przecie nie wystrzelaj mi wszystkich kaczek, niechże choć z jedna pozostanie na mój 
strzał... – rzekł starszy pan, kiedy już Marcinek zbiegł ze wzgórza ogrodowego, dążąc na groblę. 
Tuż za ogrodem rozciągał się duży staw zarosły grzybieniem, tatarakiem, wysokimi sitami 
i rokiciną. Do stawu wpływała rzeka, jak długi wąż, licznymi zakrętami wijąca się przez łąki. 
Ze wzgórz otaczających płynęły do niej potoki, a obok każdego z nich kwitły rozkoszne dolinki, 
pełne bujnych brzóz, malin, tarniny, jeżyn, traw sięgających do pasa i kwiatów najcudniejszych 
na ziemi. W pewnych miejscach strumień ginął zupełnie w głębi krzewów i słychać 
było tylko cichy szmer jego, podobny do wesołego śmiechu istoty żywej i pełnej szczęścia. 
Trzeba było rozgarnąć mokre gałęzie, ażeby dojrzeć czystą strugę, po której dnie pełzały duże, 
czarne raki. 
Gdy Marcinek biegł nad stawem, dopiero wstawały z wody mgły nocne. Po prawej ręce 
snuła się polna droga pod górę i widać ją było daleko między jałowcami. Obok zieleniły się 
młode owsy, upstrzone kępami o bujniejszych, prawie czarnych ździebłach, które wystrzeliły 
z miejsc ugnojonych sowiciej – w oddali stała duża, złota niwa pszenicy. Na łąkach lśniła się 
biała rosa. Słychać już było stamtąd poklepywania kos i echa rozmów. We mgle nakrywającej 
wodę plusnęły nagle i zerwały się cztery dzikie kaczki, jak duże plamy czarne ukazały się na 
różowym niebie i szybowały w przestrzeni, podobne do rozciągniętych krzyżów. Marcinowi 
62 
serce bić zaczęło i namiętność myśliwska ogarnęła całą jego duszę. Pragnąc wywdzięczyć się 
ojcu za pozwolenie korzystania z broni, usiłował sumiennie wypełniać obowiązki dozorcy 
nad kosiarzami. Za najbliższym zakrętem rzeki ukazał się szereg chłopów w koszulach, idących 
jeden za drugim. Każdy z nich przychylał się z lekka i zabierał kosą spory plac bujnej 
trawy. Grube, mokre pokosy leżały na podobieństwo zoranych zagonów wzdłuż obnażonego 
gruntu łąki. Kiedy niekiedy któryś z kosiarzy zatrzymywał się, wydobywał osełkę z drewnianego 
kubła przyczepionego z tyłu do paska i obtarłszy kosę trawą, ostrzył ją zgrabnie. Wszyscy 
robotnicy byli tyłem zwróceni do ścieżki, po której szedł Marcinek, i nie dostrzegli go 
wcale. Dopiero gdy ich pozdrowił głosem dosyć nieśmiałym, obejrzeli się i odpowiedzieli 
chórem: 
– Na wieki... A dyć to paniczek Marcin... Przez chwilę trwała uprzejma pogawędka o tym i 
o owym. „Paniczek” przerwał ją wkrótce i oddalił się pod olszyny, a kosiarze zajęli się swoją 
pracą, spod oka tylko obserwując tak niezwykłe zjawisko na łące gawronkowskiej. 
Marcin tymczasem zabrał się do badania fuzji. Dla zamanifestowania poniekąd przed 
chłopami swej wyższości i dojrzewającego wieku wykręcił z luf śrut i powysypywał proch, 
następnie z wielkim impetem i zbyteczną starannością nabił obie lufy, zdejmował kapiszony i 
zakładał nowe, z wolna odwodził i spuszczał kurki, celował i pompatycznie wieszał broń na 
ramieniu. 
Gdy słońce wyszło zza gór i ukazał się dalszy obszar łąki – nieprzeparta siła ciągnęła go ku 
oddaleniu. Śliczna dolina zdawała się otwierać przed nim ramiona swych wzgórz, pagórki 
okryte jałowcami wabiły go ku sobie, a las daleki wzywał. 
Sumienny dozorca posunął się o kilka kroków tylko, brzegiem rzeki, ażeby zobaczyć, czy 
też wszędzie trawa jest równie duża jak w pierwszym zakręcie. 
Zaledwie postawił kilka kroków, kiedy spod nóg zerwał mu się bekas, magnął pierwszego 
koziołka, drugiego... Marcin porwał za strzelbę i wypalił. Bekas doznał widocznie tak wielkiego 
przestrachu, że wyrzekł się rodzinnej łąki i odleciał w powietrze na niezmierną wysokość. 
W Marcinku tymczasem zawrzało. Ruszył jeszcze dalej, trzymając dubeltówkę na pogotowiu. 
Serce mu biło jak rozkołysany dzwon, w piersiach tchu brakowało. 
Skradał się cicho po trawie, bacząc pilnie na zamki swej broni. Rzeka w tych miejscach 
była dosyć szeroka. Nad jej przejrzystą, ruchomą głębią tańczyło mnóstwo błękitnych łątek, 
pod słońce widzieć się dawały prawie u samej powierzchni wodnej okonie z czerwonymi pręgami 
na stalowej łusce i białe, srebrne, tańczące płotki. Kiedy Marcinek spojrzał na jeden z 
bardziej oddalonych zakrętów, serce w nim zamarło. 
Na samym środku płani wodnej widać było dwie duże dzikie kaczki. Myśliwiec rzucił się 
natychmiast w trawę i zaczął pełzać wspierając się na lewej ręce, podczas gdy w prawej 
ostrożnie i starannie niósł fuzję. 
Niestety! – o jakie cztery kroki od krzaczków rokiciny, które tam rosły na brzegu, dał się 
słyszeć plusk złowieszczy i melodyjne dzwonienie skrzydeł. 
Łzy stanęły w oczach myśliwego, ale oschły natychmiast, gdy kaczki zatoczywszy nad łąką 
szerokie koło zniżyły lot i zapadły o kilkaset kroków dalej. Od tej chwili Marcinek stracony 
był dla dozoru najemników gawronkowskich. Kiedy pan Borowicz około godziny siódmej 
sam przyszedł na łąkę, ledwie mógł już dojrzeć postać swego syna wałęsającego się na bałyku 
w wielkiej odległości. 
Przebiegłe kaczki literalnie drwiły sobie z najstaranniej obmyślanych podejść strategicznych. 
W chwili kiedy trzeba było tylko już podnieść broń do oka i oprzeć lufę na jakimś wygodnym 
sęczku, zrywały się hałaśliwie i uciekały coraz dalej w górę rzeki. Z ostatniego 
wreszcie, nieco szerszego dołka rzecznego zerwały się, nim Borowicz zbliżył się doń na odległość 
strzału, i poszybowały bezpowrotnie. O kilkaset kroków stamtąd byt już las. 
63 
Promienie wczesnego słońca padały na zwartą ścianę długich gałęzi świerkowych i cały 
las, mokry jeszcze od rosy, mienił się ślicznymi barwami. Rzeka w jego głębi rozlewała się w 
płytkie smugi, pośród których na kępach rosły olbrzymie, stare olchy. Byty tam miejsca prawie 
niedostępne, obrosłe zwartymi kępami drobnej olszyny, i były dziwnie urocze, samotne 
jeziorka, nad których płytką wodą stały wielkie pnie czerwone. Marcinek znal te miejsca od 
dawna. Ruszył stamtąd na lewo ku niewielkiemu wzgórzu, gdzie wybujały młode zarośla po 
wyciętym lesie. Niektóre z drzewin witał z uśmiechem radości. Odsłaniały się tam pewne 
widoki, pewne wysmukłe brzózki, dla których żywił uczucia więcej niż przyjazne. Lubił je, 
nie wiedząc o tym, tak głęboko, jakby były cząstkami jego istoty, organami jego czującej natury. 
W kształtach niektórych drzew mieściły się długie historie smutków i radości, całe 
dzieje przywitań i pożegnań. Niektóre z tych drzew widział z okien domu będąc niemowlęciem 
i postacie ich skojarzyły się na zawsze z owymi pierwszymi wrażeniami, których już 
pamięć dosięgnąć ani rozum objąć nie jest w stanie. Pewne miejsca i widoki w tych tak zwanych 
leśnych „odpadkach” były dla niego przejmująco smutne i nie wiedzieć czemu budziły 
jakiś bolesny żal i niepojętą obawę. Drzewa podrosły. Tu i owdzie ze zdumieniem spostrzegał 
tęgie pnie, gdzie były ledwo krzaki. Dokoła śpiewało mnóstwo ptaków. Natarczywe srokosze 
kuły swoje piosenki, w których powtarza się jeden ton pełny i dźwięczący. Ten ton rozbudzał 
w zaroślach tarniny i pięknych kalin przedziwne echa. Zdawało się, że to on strąca z liści poranną 
rosę i że ogromne krople dzwonią lecąc po prętach i po źdźbłach smółek pachnących. 
Na jałowcach trznadle zawodziły swe skargi żałosnym głosem wołających na puszczy. W 
pewnym miejscu zerwała się kraska. Jej błękitne skrzydła migające między drzewami zbudziły 
na nowo myśliwskie instynkta Marcinka. Ale kraska była jeszcze przezorniejszą niż 
kaczki i znikła w gęstwinie bez śladu. Na skraju lasu słyszeć się dawał nieustanny śpiew: 
Oj-da da da-da dy na 
Oj-da da da-da da da... 
Marcin poszedł w tamte stronę i zobaczył za krzakami małą dziewczynę, pasturkę. Było to 
chude, małe i spalone na słońcu. Miało na włosach nigdy nie czesanych usmoloną”szmatkę”, 
na sobie brudną koszulinę, która się na prawym ramieniu rozlazła – i wystrzępiony „szorc” z 
grubej wełny. Dziewczynina ta siedziała na murawie z wyciągniętymi nogami, biła patykiem 
w ziemię i śpiewała sobie jednym głosem, monotonnie jak trznadel, tylko mniej pięknie od 
niego. Młody panicz postraszył ją, wyskoczywszy znienacka na pastwisko. Zerwała się na 
równe nogi, obejrzała zbrojnego przybysza wytrzeszczonymi oczyma, a następnie z głośnym 
płaczem zaczęła uciekać, przeskakując jak sarna wysokie krzewy i pniaki. 
Z poręb myśliwiec wkroczył w las i wałęsał się tam do zmierzchu, zapomniawszy o śniadaniu, 
obiedzie i podwieczorku. Wrócił dopiero nocą i nie dostał od ojca wielkiej nagany. 
Stara kucharka wyrzekała co prawda wniebogłosy, wspominała o zmarnowanym kurczęciu 
upieczonym na rożnie, które jakoby pies zjadł pod nieobecność Marcinka, o kawie zgotowanej 
na próżno, o dziwnej dobroci bułkach – itd. Winowajca słuchał w pokorze klątw starej, 
wzdychał szczerze i za kurczęciem, i za sałatą, za młodymi kartoflami i „garusem”, poprzestał 
jednak na małym, zadawalając się bochenkiem żytniego chleba, niewielką faseczką masła i 
dzbankiem świeżego mleka. 
Od tego dnia zbisurmanił się na dobre. Wstawał o świcie, brał swoją flintę, torbę – i znikał. 
Na folwarku prawie go nie widziano. Czasami tylko przesuwał się na horyzoncie, zazwyczaj 
przygarbiony, skradając się do jakiegoś zwierza z gatunku turkawki, kukułki, żołny, a nawet 
srokosza lub trznadla. Trafiały się takie dni, że zjawiał się dopiero przed północą, a nazajutrz 
znowu wyruszał o świcie. Tylko jakiś daleki strzał w lesie, rozlegając się po górach, dawał 
znać mieszkańcom Gawronek, w jakich stronach panicz się obraca. 
64 
Te strzały nie wywarły zbyt wielkiego wpływu na zmniejszenie się fauny tamtych okolic. 
Całe myślistwo polegało właściwie na chodzeniu za ptakami. Kraski i grzywacze, żołny i jastrzębie 
wodziły młodzieńca za nos po wszystkich górach, dokąd by już nawet kulawy pies 
nie zabłądził. Oprócz nich pędziła go z miejsca na miejsce wiecznie głodna ciekawość. Każde 
nieznane drzewo dalekie, strumień błyszczący na słońcu w odległości kilku wiorst, siniejące 
w przestrzeni lasy, góry pokryte jałowcem i smutne gąszcze świerkowe stanowiły dla niego 
zupełnie nowy, jakby nie odkryty dotąd, świat zaczarowany. Było to dziwne zbratanie się z 
wszelkimi wertepami. 
Szczególnie wszakże Marcinek polubił – noc. Nie było, zda się, rozkoszy, która by mu 
starczyła za włóczenie się w zmroku po miejscach odludnych, samotnych i ogarniętych przez 
ciszę tak wielką, że w niej słychać było, jak szeleszczą dojrzałe, nie skoszone trawy, jak 
szemrze woda. Były wówczas księżycowe noce... Ale po cóż silić się na opis nocy tych w 
tamtym kraju! Jakiż język zdoła je wysłowić... 
Błądząc tak po okolicy Marcinek zachodził częstokroć do wsi obszernych, tu i owdzie rozciągających 
się u podnóża wzgórz. Wsie te stały zazwyczaj jakby na ogromnych polanach, 
dokoła których ze wszystkich stron czerniał las, jak świat stary. Ludność zamieszkująca te 
sioła odrabiała niegdyś pańszczyznę w odległych dworach, ale, schowana w lasach, przechowała 
prastare obyczaje, wierzenia i prawa. Był to lud zdrowy, silny, żywy i po trosze dziki. 
Rzadko kiedy z takiego Bukowca, Poręb albo Leszczynowej Góry chodził kto do kościoła, a 
księża urządzali na te wsie istne obławy i postrachem tylko ściągali ludzi do spowiedzi wielkanocnej. 
Grunt na pochyłościach gór był lichy. Toteż chłopi tamtejsi uprawiali rozmaite 
kunszta. Wszyscy prawie byli kłusownikami, wielu z nich wyrabiało w lasach rządowych 
potajemnie gonty, inni trudnili się struganiem łyżek, solniczek, szaf, skrzynek, grabi, wideł, 
kluczów drewnianych do chat itd. 
W pewnej wiosce robiono dość ładne krzesełka i ławki ozdobne. Istniał tam jak gdyby na 
niepisanej umowie ufundowany podział zarobków. Jeżeli na przykład ktoś zajmował się łowieniem 
kwiczołów w sidła, sprzedawał je w mieście i żył z tego, to nikt inny we wsi nie miał 
prawa z nim na tym polu do konkurencji stawać pod karą bicia. A bito srogo. Gdy wieś biła 
złodzieja albo winowajcę, to kołkami i na śmierć. 
Prawo bicia i inne prawa publiczne tyczyły się jednak gminu pospolitego i nie obowiązywały 
wiejskich geniuszów. 
W Bukowcu mieszkał chłop nazwiskiem Scubioła, który nie przeszkadzając nikomu w 
pracy zawodowej wywłaszczył z siedzib bardzo wielu współobywateli, a innych ciężko 
ujarzmił. Miał kilkaset morgów gruntu, kilkadziesiąt sztuk bydła, duże folwarczne budynki, 
dom mieszkalny z gankiem i wielkimi szybami w oknach, w izbie podłogę i zegar. Pożyczał 
każdemu, kto się tylko do niego zgłosił, a „precent” wybierał w postaci płodów naturalnych. 
Brał tedy owies, len, wyroby drewniane, płótno zgrzebne, zwierzynę, grzyby, jagody, żądał 
wreszcie w procencie roboty na swojej roli. Wielu z biedniejszych włościan było na własnym 
swym gruncie parobkami Scubioły. Zabierał on im z tego gruntu wszystko, cokolwiek na nim 
wyrosło zasiane i wypielęgnowane ich rękoma. Sam chodził w połatanej i brudnej koszuli, a 
nawet wybrawszy się do miasta nie kładł butów. 
Bez wątpienia najuboższą wioską w okolicy były same Gawronki. Przysiołek ten liczył 
ogółem ośmnaście dymów. Żaden z gospodarzy nie miał tam więcej nad trzy morgi gruntu 
najnędzniejszego pod słońcem. Na tym ich „ukaz” zastał i pozostawił własnemu przemysłowi. 
W całej wsi ani jeden gospodarz nie miał nie tylko szkapy, ale nawet źrebięcia; niektórzy posiadali 
krowy, jałówki i cielęta, a jeden z kolonistów, Lejba Koniecpolski, posiadał tylko dwie 
brodate kozy. Krowy, cielęta i kozy mieszkały zimową porą w izbach pospołu z ludźmi, toteż 
ludzie tamtejsi wyglądali niezbyt pociągająco. Gdyby się nieboszczyk Liwiusz zbudził pewnego 
pięknego poranku i znalazł w Gawronkach, zobaczyłby znowu na świecie to samo i musiałby 
powtórnie z niesmakiem napisać: „obsita... squalore vestis, foedior corporis habitus 
65 
pallore ac macie peremti...” Grunta mieszkańców Gawronek leżały pod górą. Wody pędzące z 
tej góry myły przez wieki glebę urodzajną i odkrywały opokę, składającą się z samych czerwonych 
kamyków, tak pracowicie, że kiedy cywilizacja po długim stękaniu i srogich bólach 
spłodziła ukaz i wolnym obywatelom gawronkowskim oddała nareszcie kamyki wraz z większymi 
kamieniami – nie było tam już właściwie w czym gmerać. 
Gdy nadchodził czas orki, wszyscy gawrończanie udawali się w prośby do Scubioły. On 
chętnie użyczał pary koni, parobka – i z kolei obrabiał jedno pólko po drugim. W zamian za tę 
usługę brał znowu rozmaity „precent”. Lejba Koniecpolski nie korzystał z łask Scubioły, gdyż 
od niego mało co wziąć było można. Toteż skulony, chudy i biedny Lejba uprawiał grunt 
odziedziczony sam, literalnie: sam. Do orki pożyczał krowy od sąsiada Piątka, a do brony 
zaprzęgał sam siebie albo swą żonę. Źle oni jednak i orali, i bronowali swe dziedzictwo. 
Owies był nędzny, kilka zagonków żyta nigdy nie zwracało wsianego ziarna, tylko litościwy 
ziemniak żywił familię. A familia Koniecpolskich była bardzo liczna. W skrzywionej chacie, 
obok której nie było ani stodoły, ani chlewa, ani płotu, ani kotka, ani nawet wyższego badyla 
ostu, mieściła się jedna, jedyna izba, pełna dzieci. Gdyby do tej izby przybyło jeszcze jedno 
dziecko albo jedna koza – już by zapewne czarna chałupa rozpękła się na dwoje. 
Lejba był rzemieślnikiem. Wyrabiał trepy o drewnianej podeszwie z przyszwą ze starego 
rzemienia, okrywającą palce i część stopy. W zimie maty Lejba biegał po wsiach od chaty do 
chaty i skupywał stare chłopskie buciska. Czasami tu i owdzie dostał jaki stary but za darmo, 
kiedy niekiedy bowiem zlituje się dobry człowiek nad drugim człowiekiem, nawet nad Lejbą 
Koniecpolskim... Gdy zgromadził dosyć materiału, szedł do lasu rządowego i ścinał w nocy 
dużą osikę. Następnie zaprzęgał się z żoną do małego wózka i drzewo porąbane na kawałki 
przyciągał kryjomo nocami do chałupy. Z tego materiału strugał podeszwy. Na wiosnę zaczynali 
ludzie dowiadywać się u Lejby o trepy. I szedł handel, wpływało nieco grosza na życie 
przez kwiecień i maj. Jednakże gdy nadchodził czerwiec i tamtejszy, gawronkowski przednowek 
– z Lejbą bywało bardzo kiepsko. Współwyznawcy odczepiali się od niego byle jakim 
datkiem: dziesiątką, dwudziestoma groszami... Wtedy szedł do miasteczka i już to kupował, 
już brał, gdy się dało, na kredyt chleb tak zwany żydowski, przynosił do Gawronek kilkanaście 
bochenków i rozprzedawał sąsiadom, zarabiając dwa grosze na funcie. Tym sposobem 
zyskiwał dla siebie i swej licznej familii dwa, czasami trzy bochenki. Nie ta wszakże pora 
roku była w życiu Lejby najgorszą. Straszny czas nastawał wówczas dopiero, gdy prawie 
wszyscy mieszkańcy wioski, kto tylko posiadał jakie takie siły, szli na bandos, „w pszenne 
kraje”. Chałupy zamykano na klucz i zostawiano na boskiej opatrzności w nadziei, że nic im 
się złego nie stanie, a cały tłum wędrował na zarobki. Lejba nie mógł chodzić na bandos, gdyż 
nie umiał ani dobrze żąć, ani nie posiadał „dobre sziłe”. Zostawał tedy w pustej wsi i wraz z 
żoną i dziećmi – przymierał głodem. Gdy ludzie wesoło ruszali na roboty, Lejba omdlewał z 
boleści. 
Wówczas to właśnie zdarzało się Marcinkowi spotykać często tego człowieka ze zgasłą 
twarzą i zapłakanymi oczyma wśród zbóż dojrzewających. 
Najbardziej znaną osobistością nie tylko w Gawronkach, ale w całej okolicy był Szymon 
Noga. Znali go panowie w odległych dworach, urzędy leśne i kupcy w Klerykowie. Był to 
strzelec niezrównany, w sztuce łowieckiej mistrz istotny. Za swych lat młodszych chodził na 
polowaniach o zakład ze szlachtą, że pięcioma strzałami zrzuci w locie pięć z rzędu jaskółek 
– i wygrywał. Gdyby go nie strzeżono jak oka w głowie, wybiłby był co do jednego bekasy, 
kszyki, kuropatwy, przepiórki tak zupełnie, jak wyniszczył w lasach jarząbki. Dawniejszymi 
czasy znikał na całe miesiące, szedł lasami, wabił jarząbki i wybijał je co do sztuki. Pokazywał 
się dopiero w Klerykowie u znajomych kupców z workami ptactwa. Jeżeli gdziekolwiek 
zjawiła się para sarn wędrownych, już im Noga życia nie darował. Szedł za nimi poty, aż je 
zgładził ze świata. Nikt nie znał lepiej od niego wszelkiego rodzaju podkurzania borsuków i 
lisów, wykopywania z jam zajęcy, które by się tam przed pościgiem ogarów schroniły itd., 
66 
nikt wreszcie nie znał tak świata zwierząt jak ten ich tępiciel. Był to chłop w latach, wysoki, 
chudy, z przymrużonymi oczyma i wiecznym, przyjemnym uśmiechem na wargach. Marcinek 
lubił go zawsze nad wyraz od wczesnego dzieciństwa. Noga umiał opowiadać przepyszne 
facecje z życia zwierzęcego, znał nie tylko naturę lisią, zajęczą itd., ale nadto w całej okolicy 
umiał wskazać miejsce, gdzie należy stanąć, jeżeli się chce spotkać z „małym”. 
– No, stary zbóju – pytał pan Borowicz spotkawszy Nogę na polu – jużeś wszystko wybił 
co do joty? Jest tam gdzie jeszcze jaka zajęczyna żywa? 
– Dużo nie ma, bo teraz to już wszyscy paprzą, ale się jeszcze trafi, Bogu dziękować. Na 
Józefowej górce jest ten stary zając, co go to pan zeszłego roku postrzelił w wątrobę. Stary 
już, zdrowia wielkiego nie ma, pod górę na ostre, jak to dawniej umiał, już teraz z ledwością 
idzie, ale ta jeszcze łazi. Na smugu było ich dwu. Jeden to nawet byt kotek śwarny, ale teraz 
już go jakoś nie widuję. Czyby go zaś kto uszkodził? A może się i przeląkł młodego pana, bo 
gdzież to tylośny hałas, jak w powstanie... 
– A tobie w to graj! Teraz choćbyś dziesięć razy na dzień strzelił, to powiesz, że to młody 
z Gawronek tak proch psuje. 
– E... czasem to pan wielmożny tak powie... – mówił z uśmiechem Noga, mrugając powiekami. 
– Gdzieżby zaś stary myśliwiec na początku lipca do kotka strzelił? Nie bolałoby mię to 
serce! Przecie i tę fuzyjczynę mi zabrał Wasilew... 
– Ty mnie okłamuj! Ludzie na przednówku, a ty, chwalić Boga, jakoś nie mizerniejesz. To 
te smaczne młode zajączki tak widać człowiekowi na zdrowie idą. 
– Widzicież wy, moi ludzie... A i miałbym ja sumienie! Przecie ja tu mam koło dłoni taką 
dziureczkę. Jak mi się jeść zachce, to se tylko ssać pocznę godzinę czasu – i zgoda. 
Noga nie chodził na roboty z bandosami, gdyż utrzymywał, że ma kość w ręce postrzeloną 
i wskutek tego nie może się schylać. Wysyłał żonę i córkę, a sam siedział w domu i nic nie 
robił. Czasami łowił sobie raki w rzece, a wieczorem nikt by go w chacie nie zastał. 
Marcinek odwiedzał go codziennie i nieraz wyciągał do lasu albo na pola. Noga szedł bez 
strzelby i opowiadał przeróżne historie. Gdy nadchodziło południe, obadwaj szli do lasu, kładli 
się w głuchym cieniu, Marcinek wydobywał z torby chleb, masło, jakiś kawałek mięsa i 
dzielił się z towarzyszem. Pewnego razu, gdy tak leżeli na skraju lasu w pobliżu drogi przecinającej 
okolicę, Noga mówił: 
– W tym miejscu to tak samo bywały różności... 
– No? – zapytał Marcinek. 
– Był w Marsławicach chłop, nazywał się Kostur. To samo myśliwiec był nie byle jaki. Już 
dawno umarł. Mieli ten Kostur fuzyjczynę lichą, powiązaną, z kurkiem jak kobylica, a swoim 
porządkiem, jak ta oni strzelili, to już się było po co schylić. Przyszło powstanie, Polaki stały 
w lesie. Szedł se raz ten Kostur drogą od Cieplaków, a swoją fuzyjczynę miał pod sukmaną, i 
przyszedł akurat w to miejsce. Patrzy: – jadą dwa Moskale na koniach i prowadzą między 
sobą powstańca, przywiązanego do obu koni postronkami. Zdarły z niego widać odzienie 
szlacheckie, bo był tylko w koszuli i boso. Jadą te rabusie, mówię paniczkowi, dobrym 
truchtem, a co ten nie może nadążyć, to go albo jeden, albo drugi zdzieli nahają bez łeb, bez 
gębę, gdzie popadnie. Plecy to mu tak przecie zerżnęły, że całą koszulę miał czerwoną, a 
krew aże mu nogawkami portek ciekła i zostawał po nim na piachu dobrze farbowany trop, 
nikiej po trafionym rogaczu. Wzięli ten Kostur i pomyśleli se: „a i dokądże te psiekrwie będą 
prały takiego chudziaka? Widzieliście wy, moi ludzie!” Ckliwo im się zrobiło i tak se założyli: 
jak albo jeden, albo drugi go tknie, to wyrżnę do juchów! A no i akurat rypnął go jeden 
nahają za to, że upadł gębą na ziemię. Kostur wzięli na oko i plunęli. Zaraz rabuś magnął kozła 
pod konia, a drugi w „trymiga” odwiązał powstańca i uciekł w górę drogą co koń skoczy. 
Oni to samo poszli w gęstą knieję i dopiero nad wieczorkiem wrócili się w to miejsce. Kozuń 
leżał nieżywy, ale i powstaniec uświerkł niedaleko od niego. Tylko się dowlókł na bałyku do 
67 
tamtego świerka. Tam go wzięli Kostur i pochowali wieczorem. Widzi paniczek onę pasyjkę 
na rsioku? Ona ta nad nim stoi... 
W istocie – czarny, spróchniały krzyż czerniał wysoko na drzewie. 
– Kostur opatrzyli rabusia – mówił dalej Noga – i znaleźli przy nim pieniądze. Zasmakowało 
im toto wszystko i od tego czasu chodzili często gęsto na rabusiów. Choćby cała sotnia 
szła razem, to jak oni z tamtego miejsca wygarnęli, zaraz uciekały co pary w szkapskach. Powiadali 
noma dużo potem na polowaniach, że przy każdym rabusiu, co został na placu, bywały 
pieniądze... 
Marcinka niewiele obchodziły te historie. Jego „przekonania polityczne” były mdłym odgłosem 
nauk radcy Somonowicza i echem goryczy ojca, który w powstaniu stracił fortunę 
pradziadowską, nasiedział się w więzieniach i doznał krzywd od wodzów rewolucji. 
Toteż mały Borowicz chętniej wolał rozprawiać z Nogą o polowaniu, niż słuchać niewesołych 
historyj. 
Gdy zaś stary raubszyc nie mógł dla jakichkolwiek przyczyn ruszyć się z domu, Marcinek 
wszystek czas wolny od włóczęgi po okolicy spędzał w swojej altanie. 
Wkrótce po przyjeździe na wakacje wynalazł był znakomite miejsce i urządził z nakładem 
niemałego trudu samotne schronisko. 
Zbocze najbliższego wąwozu, wysokie na kilkadziesiąt łokci, porastały ogromnie gęste zarośla 
tarek, leszczyn, jeżyn, kaliny i jałowcu. Wszystkie te krzaki oplatał dziki chmiel, tworząc 
z tego miejsca istną dziewiczą puszczę, żadna bowiem noga ludzka nie była w stanie 
przekroczyć tych zarośli. 
U stóp urwiska biło w cieniu wielkich drzew źródło wody bardzo dobrej – i rozlewało się 
naokół w topiel błotnistą. 
Na brzegach stoku rosły wodne marki i wielkie, soczyste szczawie, o pustych wewnątrz 
słupach, których używano za cewki do ssania wody ze źródła, gdy kto spragniony tam zaszedł, 
a nie chciał kłaść się na brzegu błotnistym i pić wodę z chłopska, wprost ustami. 
Do źródełka szło się po wielkich, płaskich kamieniach, rzuconych przez kogoś w czasie 
bardzo zamierzchłym. 
Marcinek rozkochał się w tym miejscu dla jego dziwnego uroku i samotności. Od wody 
wprost pod górę, pracując rydlem, siekierą i motyką, wyprowadził ścieżeczkę tak wąską i 
zamaskowaną krzewami, że jej żadne oko wytropić nie mogło – a w odległości kilkudziesięciu 
kroków, pod szczytem, w największej gęstwinie sformował altanę. Wierzchołki krzaków, 
stokroć przeplecione nićmi chmielu, tworzyły istne wieko nieprzemakalne. W półokrągłej 
pieczarze z okrzesanej tarniny Marcin wykopał w ziemi zagłębienie i zbudował na poły z murawy, 
na poły z kamieni, przydźwiganych z daleka, szeroką ławę i skrytkę. W skrytce misternie 
zatatranej ziemią mieściły się romanse pornograficzne, które podówczas klasa czwarta 
namiętnie czytała, a oprócz tego scyzoryk z długim ostrzem, bokser, śrut, kapiszony, szpagaty 
i gwoździe... Do altanki Marcinek wchodził zawsze chyłkiem, czego wymagała zarówno 
ostrożność, jak natura ścieżki idącej pod krzakami tarniny. Znalazłszy się w kryjówce już to 
czytał po raz setny i tysiączny nieprzyzwoite ustępy zakreślone niebieskim ołówkiem przez 
kompetentnych poprzedników, już oddawał się bezczynności i marzeniom licho wie o czym. 
Śniły mu się na jawie to jakieś fantastyczne aż do absurdu sceny lubieżne, to znowu bitwy, 
podróże, wyprawy do Ameryki, awanturnicze przedsięwzięcia na jakichś stepach, burze morskie, 
kolosalne zwycięstwa, odnoszone nie tylko nad Czerwonoskórcami, ale i także nad Turkami. 
Od pewnego czasu Noga ciągle napomykał o głuszcach, które według niego miały gnieździć 
się w pewnym smugu, znanym tylko jemu jednemu. Obiecał nawet, że gdy nadejdzie 
jakiś tajemniczy dzień na nowiu, zaprowadzi młodego myśliwego i nauczy go wabić owe 
głuszce, pod warunkiem żeby nikomu, dla zachowania sprawy w tajemnicy przed urzędem 
leśnym, słowa o tym nie mówić. 
68 
Marcinek z najwyższą niecierpliwością czekał dnia oznaczonego, gdyż głuszce, według 
opowieści Nogi, miały to być ptaki ogromne, wielkości tuczonego indora, i niesłychanie 
rzadkie w tamtejszych lasach. Nareszcie po długim oczekiwaniu zbliżył się termin wyprawy. 
Już na kilka dni przedtem Noga kazał Marcinkowi kupić wódki, wysmarować nią dubeltówkę, 
torbę i siebie samego, gdyż te ptaszyska miały nadzwyczajnie ciągnąć do zapachu gorzałki. 
Marcinek sumiennie, a nawet z niejaką przesadą spełnił polecenie swego mentora. W dniu 
oznaczonym skoro świt Noga już czekał na brzegu leśnym. Marcinek stosownie do jego polecenia 
kupił w karczmie, zachowując sekret przed ojcem, pół garnca mocnej wódki, wziął ze 
spiżarni całą kiełbasę, bochenek chleba, ser suchy i sporo masła, gdyż wyprawa miała trwać 
aż do wieczora. 
Gdy to wszystko przyniósł. Noga odkorkował butelkę, powąchał gorzałczynę i zawyrokował, 
że „ma wiatr i będzie ciągnęła”, później kazał Marcinkowi troszkę się napić, odejść w 
krzaki, rozebrać się do naga i wysmarować znowu gorzałką. Zaraz po nim uczynił to samo i 
nacierał się w zaroślach dosyć długo. Wkrótce potem weszli w las i żwawo ruszyli pod górę 
Józefową. Szli długo różnymi przesmykami. Dopiero w pewnym miejscu prześlicznym, śród 
gąszczu sosen o pniach czerwonawych, Noga się zatrzymał, wybrał doskonale ocieniony zagajnik 
i tam usiadł na ziemi. Z wielkimi ceregielami i obrzędami wyjął następnie z zanadrza 
jakąś maszynkę, wziął w usta jej zakończenie z piórka i począł wydobywać dwa rodzaje 
dźwięków: monotonne pogwizdywanie z trzech taktów i bełkot chrapliwy. Trwało to dosyć 
długo. Noga miał minę kapłana sprawującego tajemniczy obrządek. Czasami przerywał, zsuwał 
brwi i słuchał, uważnie patrząc w głębinę leśną. Marcinkowi serce biło jak młotem. Siedział 
pod jałowcami, które go kłuły w szyję tysiącem swych igieł, miał dubeltówkę w pogotowiu 
i słuchał również. Las milczał. Czasami w jego tajemniczej odległości brzmiał jakiś 
głos niepojęty, zabłąkane echo z innej kniei, jak westchnienie latające po puszczy, niekiedy 
krzyk jakiegoś ptaka przerywał zupełną ciszę i drżący zamierał w oddali. Blask słoneczny 
sączył się na ziemię przez gęste zwały koron sosnowych i białymi plamami płynął po leśnych 
trawach i ziołach. Małe zięby pogwizdywały z cicha ponad głowami myśliwych, jakby były 
zupełnie spokojne, że o nie troszczyć się ani kusić nikt nie będzie. Dopiero koło południa Noga 
przestał wabić głuszce i rzekł ze smutkiem w głosie: 
– Psiatreść! widać się dalej wyniosły. Da mi paniczek przekąsić skibeczkę chleba, bo mię 
tak zeczczyło od tej gorzałki, że o kęs... Nie lubię ja tego gorzałczyska... 
Marcinek uczęstował towarzysza wszystkim, co było, a sam zadowolił się małym kawałeczkiem 
chleba i kiełbasy. Posiliwszy się Noga wstał i oświadczył, że trzeba się rozpatrzyć w 
okolicy. Poszli znowu nieco wyżej w górę. Chłop ciągle przystawał z tyłu za Marcinkiem i 
rozglądał się. W pewnym miejscu coś dostrzegł, kazał Marcinkowi niezwłocznie usiąść na 
ziemi, dał mu ową maszynkę do wabienia i polecił w nią dmuchać. Młody Borowicz spełnił 
jego rozkaz i z łatwością wydobywał owe dwa głosy wabiące. Noga tymczasem odszedł szepcąc 
mu na ucho: 
– Niech panicz nie pyta nic, tylko ciągle gwiżdże, choćby i najdłużej. Ony ta przyjdą na 
pewno, jużem ich słyszał. 
Wskazal ręką kierunek i znikł w zaroślach. 
Marcinek z całym pietyzmem i zapałem oddał się wabieniu. Gwizdał godzinę, dwie, trzy, 
cztery, nie uczuwając wcale znużenia. Raz mu się wydało, że niezmiernie daleko słyszy 
dźwięk zupełnie podobny do głosu wabika, i wtedy dmuchał ze zdwojonym entuzjazmem. 
Dopiero gdy po lesie rozszedł się cień odwieczerza – począł tracić nadzieję. Szczęki mu 
ścierpły od nieustannego ich wytężania, więc odpoczywał przez chwilę. Już jednak wkrótce 
znowu się zabrał do dzieła i wabił aż do zmierzchu. Czerwony blask zachodu przedarł się do 
głębiny lasu. Była cisza naokół. Marcinek wstał, gdyż utracił był już wszelką nadzieję. Miał 
zamiar odnaleźć Szymona i wracać. Zaledwie jednak uszedł kilkanaście kroków, usłyszał 
jakiś głos zupełnie odmienny. Było to zarazem i mocne pogwizdywanie, i coś w rodzaju beł
69 
kotu. Marcinek chwycił broń oburącz i krok za krokiem szedł w kierunku tego głosu, pewny, 
że nareszcie zobaczy głuszca. Dziwny głos rozlegał się ciągle tuż za najbliższymi krzewami. 
Zachowując śmiertelną ciszę, Marcinek obszedł jednę grubą sosnę, drugą i – wyjrzał za owe 
sośniaki. Zamiast głuszca ujrzał tam Nogę rozwalonego pod cienistym drzewkiem i chrapiącego 
z pogwizdywaniem i bełkotem. Obok śpiącego chłopa leżała pusta butla po wódce. 
Znacznie później Marcinek dowiedział się, że maszynka służyła do wabienia słomek i że 
głuszców od wieku w tamtejszych lasach nie było. 
70 
11 
Po powrocie z wakacyj Borowicz zastał w gimnazjum duże zmiany. Znikł z horyzontu 
miasta Klerykowa dyrektor gimnazjum, przeszedłszy do emerytury; przeniesiony został do 
innej szkoły inspektor, ustąpił zupełnie stary Leim, jeden z pomocników gospodarzy klas i 
dwaj nauczyciele historii. Na ich miejscu figurował nowy zarząd: dyrektor Kriestoobriadnikow, 
inspektor Zabielskij, nowy nauczyciel łaciny Rosjanin Pietrow, pomocnik gospodarzy 
klasowych Mieszoczkin i nauczyciel historii Kostriulew. 
Zarazem ogólny nastrój i zewnętrzna fizjonomia szkoły uległy zmianie radykalnej. 
Uczniowie starsi poczuli od razu, że teraz dopiero ujęto ich pod żeberka, pan Pazur umilkł i 
tylko minami oraz wytrzeszczaniem oczu pokazywał starym ulubieńcom, że za nic w świecie 
nie będzie gadał ani jednego słowa; – wreszcie nauczyciele Polacy nie odzywali się wcale do 
uczniów extra muros szkoły, ażeby nie mówić po rosyjsku, a jeżeli konieczność zmuszała ich 
do takiej rozmowy, to prowadzili ją nie inaczej jak w języku urzędowym. 
Nowy zarząd wprowadził nowe obrzędy szkolne. Podczas uroczystości inauguracyjnej w 
głównej sali dyrektor wygłosił niesłychanie patriotyczną mowę, wzruszył się sam do łez, ale 
dla słuchaczów pozostał niezrozumiałym, gdyż ci istotnie wzruszać się tym, co zapewne on 
czuł żywo i szczerze, nie byli w możności. 
Inspektor od razu rozwinął taką działalność, o jakiej uczniactwo klerykowskie nie miało 
nawet wyobrażenia. 
Przede wszystkim zabrano się do stancyj i zaprowadzono różne nowatorstwa. Na każdej 
stancji wyznaczono „starszego”, który miał obowiązek czuwania nad bracią z klas niższych, 
zaprowadzono książki wydaleń się z mieszkania, gdzie należało wpisywać każdy krok, każdą 
chwilę nieobecności oraz skargi na złe sprawowanie się współlokatorów. 
Pomocnicy gospodarzy klas i cały ogół nauczycieli wciągnięty został w pewien rodzaj kohorty 
policyjno-śledczej. Wszyscy mieli obowiązek zwiedzania kolejno stancyj w pewnych 
odstępach czasu, dniem i nocą. 
Inspektor i jego satelici chodzili po tych stancjach nieustannie, odbywali rewizje, zaglądali 
nie tylko do kuferków, ale nawet własnymi rękoma grzebali w siennikach, słuchali pod 
oknami, czaili się u drzwi, wbiegali do mieszkań uczniowskich z rana – itd. 
Jaki to wszystko wpływ wywarło na rozwój moralności mas uczniowskich w Klerykowie, 
trudno osądzić. W każdym razie, jeżeli moralność nie nazbyt wysoko podskoczyła w górę, 
jeżeli „starsi”, „dyżurni”, korepetytorowie i w ogóle siódmo- i ósmoklasiści starym obyczajem 
wymykali się o północy na miasto w celach im wiadomych, to jednak książki drukowanej 
polskimi literami rzeczywiście nie było sposobu mieć na stancji. 
To wygnanie książek polskich z pewnych izb w mieście, podczas gdy innym książkom 
wolno było w tych samych izbach leżeć nawet bezużytecznymi stosami – stanowiło zjawisko 
nadzwyczaj komiczne. 
Skazane na banicję do sąsiednich pokojów, upośledzone druki nadwiślańskie mogły sobie 
do nieskończoności zadawać pytanie jak obłąkany Gogola w szpitalu wariatów: „dlaczego ja 
nie jestem kamerjunkrem? dlaczego jestem tylko radcą tytularnym? dlaczegóż ja, i dlaczego 
mianowicie radcą tytularnym?...” Te jednak wołające na puszczy pytania nie doczekałyby się 
były w Klerykowie znikąd odpowiedzi. 
Częste rewizje, a szczególniej nagłe a niespodziewane wizyty, trwoga oczekiwania, niepokój, 
że ktoś podsłuchuje, źle oddziaływały na umoralnianą młodzież pod rozmaitymi względami. 
Pobyt w szkole był dla wszystkich mieszkających na stancjach pobytem w więzieniu. 
Mały obywatel, rzucając rano pierwsze spojrzenie, mógł już spotkać się z badawczym okiem 
71 
Mieszoczkina, pół dnia miał na sobie wzrok a dokoła swej osoby słuch kilku na raz Mieszoczkinów, 
Majewskich, Zabielskich itd. Po południu czekał ciągle na ich zjawienie się, a 
nawet w nocy mógł być zbudzony z marzeń o polach, kwiatach, ptakach, rodzicach kochających, 
krewnych i znajomych, którzy jakby na złość Mieszoczkinowi wszyscy mówili zakazanym 
językiem polskim – i nagle znowu nad sobą ujrzeć oczy przeklęte, które zdawały się 
podpatrywać słodkie sny z zamiarem szczegółowego ich opisania we właściwej rubryce, pod 
odpowiednim numerem. 
Cały arsenał sposobów i zaprowadzony system pilnowania do ostatecznych granic posunęły 
rozdział między nauczycielami i uczniami. Co prawda – to nigdy w Klerykowie zbyt 
wielkiej harmonii między „ciałem pedagogicznym” a gromadą uczniów nie było i zawsze te 
dwie gromady stanowiły dwa obozy, obozy wyraźnie walczące ze sobą, nieraz przy użyciu 
przebiegłości, podstępu, a nawet zupełnie łajdackiej zdrady. Areną tych zapasów do chwili 
przybycia dyrektora Kriestoobriadnikowa i jego pomocników była szkoła z jej klasami, korytarzami 
i dziedzińcem. Przybysze rozszerzyli horyzont tak daleko, że wzrok dziecięcy nie 
widział literalnie miejsca, gdzie by tej walki nie było. W zaprowadzonym systemie strzeżenia 
uczniowie byli z natury rzeczy, z predestynacji niejako, istotami, które należało śledzić, podglądać, 
ścigać, łapać i badać. Ponieważ jednak patriotyczna gorliwość śledzących przede 
wszystkim zwracała uwagę na przestępstwa natury nie tyle moralnej, ile politycznej, więc też 
cała zwyczajna walka uczniów z nauczycielami przybierała stopniowo cechę głuchego politycznego 
sporu. 
Nauczyciele Polacy w epoce przedkriestoobriadnikowskiej czasami, już to ulegając wrodzonemu 
temperamentowi, już kierując się poczuciem ukrytym w dziewięćdziesiątej dziewiątej 
komóreczce oportunistycznego serca, czynili pewne kroki celem złagodzenia fatalnej 
wojny obozów. Trzeba wyznać, że te maleńkie uczynki i lękliwe półwyrazy wywierały wrażenie. 
Prawie każde z tych słów było jak biblijne ziarno upadające na bujną rolę. Z nastaniem 
nowej ery wszystkie mosty zostały spalone i znajomości zerwane. Miny nauczycieli oportunistów 
mówiły wyraźnie: liczcie, o młodzieńcy, na siebie tylko, róbcie, co wam się żywnie podoba, 
albowiem my strzec musimy naszych posad niby oka w głowie. 
I tak się stało. 
Dyrektor Kriestoobriadnikow wraz z inspektorem Zabielskim była to para polityków nietuzinkowych. 
Ani pierwszy, ani drugi nie wszczynał grubiańskich awantur z rodzicami i nie 
prześladował uczniów. Jeżeli tych ostatnich łapano za pomocą groźnego aparatu, to nie w tym 
jednak celu, ażeby wymierzać tyrańskie kary. Winę zawsze darowywano, a gdy trzeba było 
ukarać – czyniono to w sposób tak wyrozumiały, taką okazywano pobłażliwość, ażeby młodzian 
nie czuł na sobie tyrańskiego bicza, lecz miłującą rękę ojca. W razach kiedy zdarzał się 
spór między uczniem i nauczycielem Polakiem, dyrektor i inspektor stawali zawsze i bezwarunkowo 
po stronie ucznia, zmniejszali winę, a gdy niepodobna było inaczej, wypraszali u 
nauczyciela Polaka odpuszczenie kary. 
Tego rodzaju taktyka wywarła na młodzież wpływ niejaki. 
Uczniowie drżeli przed nowym zarządem, ale jednocześnie czuli za sobą mocne plecy w 
walce z Nogackimi, Wielkiewiczami itd. Kierownicy gimnazjum nie poprzestali zresztą na 
reformach w obrębie murów szkolnych. Byli to patrioci, jak się powiedziało, w szerszym 
stylu, toteż baczne oko zwrócone trzymali na miasto, na okolicę miasta, na gubernię i w ogóle 
na kraj. Praca ich miała dwa niejako łożyska. Po pierwsze mieli oni na celu wzmocnienie tętna 
życia „ludzi ruskich” w mieście Klerykowie, po wtóre mieli na celu odpolszczenie tak 
zwanych Polaków. W myśl zasady odpolszczania dyrektor i gospodarze klas nie udzielali 
prawie nigdy pozwolenia na bytność ucznia w teatrze, gdy dawano sztukę polską. Natomiast 
w jesieni, głównie z inicjatywy działaczów gimnazjalnych, poczęto forsownie urządzać teatry 
amatorskie rosyjskie. Ciągły, aczkolwiek niedostrzegalny przyrost żywiołu rosyjskiego w 
Klerykowie umożebnił zgrupowanie sił celem stworzenia tego rodzaju widowisk. Masa na
72 
pływowa, składająca się z urzędników, pedagogów; ich żon i córek, entuzjastycznie poparła 
inicjatywę dyrektora. 
Z konieczności, a raczej dla kariery, musieli ją również wspomagać „Nadwiślanie” piastujący 
jakiekolwiek wyższe stanowiska. Żywioł miejscowy okazał wobec tego wszystkiego, jak 
zwykle, absolutną bierność. Ludzie tamtejsi przywykli do wszelkiego rodzaju dziwów tak 
dalece, że gdyby pewnego pięknego poranku skasowano zupełnie mowę polską, a zalecono 
mówić, pisać i myśleć po chińsku, nikogo by to nie zdziwiło. Mówiono by, rzecz naturalna, w 
dalszym ciągu swoim własnym językiem, ulegając prawu bezwładności, ale publicznie pisano 
by i mówiono po chińsku. 
Miasto Kleryków przeżywało z wolna w owym czasie epokę imigracji rosyjskiej. 
Chrzczono tam na nowo stare ulice, kasowano wiekowe instytucje i rzeczy, a zaprowadzano 
nie mniej zgrzybiałe, ale rosyjskie. Bruki, nieład, zaduchy, brudy i rudery zostały zresztą zupełnie 
te same. Kiedy afisze dały znać miastu i światu, że odbędzie się teatr amatorski, w 
gimnazjum powstało niejakie rozognienie umysłów. Władza nie proponowała uczniom kupna 
biletów, ale czyniła pewne znaki, które były jak gdyby zapachem ukrytego życzenia. W klasie 
piątej jeden z kolegów bąknął podczas przemiany, że warto by iść na ten teatr. Ktoś inny bąknął 
z głębi sali daleko głośniej, że tylko zupełny mandryl może chodzić na podobne „szopki”. 
Było to powiedziane nie wiedzieć z jakiej racji, jak to mówią, od śliny, i również nie wiedzieć 
czemu otrzymało wszelkie cechy rezolucji, zaakceptowanej przez powszechne milczenie. Po 
prostu zrobił swoje ślepy, głuchy i nic nie wiedzący vox populi: jest jakaś „szopka” na porządku 
dziennym, gadają, że tylko mandryl na nią iść może – więc się nie idzie, i cała parada. 
Borowicz był osobistym przyjacielem sztubaka, który wyraził życzenie pójścia na ów teatr, 
toteż zarówno kategoryczny sąd, jak ogólna aprobata przeciwnego mniemania bardzo mocno 
go dotknęły. W czasie lekcji rozmyślał o tej sprawie i zacinając się w uporze, postanowił na 
przekór wszystkim iść na spektakl. Podczas następnej lekcji już obadwaj z niefortunnym projektodawcą, 
przez zemstę za obelżywy werdykt, uknuli spisek przeciw głosowi z głębi klasy. 
Zdarzyło się, że powróciwszy na stancję Marcin trafił w pokoju „starej Przepiórzycy” na 
rozmowę o tym właśnie teatrze amatorskim. Radca Somonowicz łaził po stancji wykrzykując: 
– Cóż mnie mogą obchodzić jakieś teatra, choćby też i najbardziej amatorskie? Pytam! 
Nigdy tego znieść nie mogłem, i to ja, dziś, na stare lata... 
– Ale któż radcy każe chodzić, kto tu proponuje, żebyś radca łaził na ruski teatr! – perswadowała 
mu staruszka. 
– Ja za to pójdę, panie radco – wtrącił się do rozmowy Borowicz. 
– Ty pójdziesz? A ty tam po co? Radzę ci jak ojciec, gryź lepiej Alwara... 
– Jakiego Alwara?... 
– O, on tam będzie niezbędny wśród Moskali jak pies w kręgielni! Rzeczywiście, niech 
idzie! – ozwata się zza portiery panna Konstancja, która do piątoklasistów miała zwyczaj 
przemawiać w trzeciej osobie. 
– Za pozwoleniem... – przerwał radca, stając w pół drogi. – Jeżeli z tej beczki rozpoczynamy, 
to sprawa całkowicie inna. Czy teatr moskiewski, jak się waćpannie wyrażać podoba, 
czy teatr polski, to jest zupełnie ta sama strata pieniędzy. Wszakże gdy władza to urządza, 
gdy życzy sobie, ażebyś tam był, i na ten krok twój spoglądać będzie okiem życzliwym, a z 
drugiej strony gdy zastarzały szowinizm poduszcza cię do krnąbrnego uporu, do trwania w 
jakiejś paskudnej nienawiści, to radzę ci, a nawet rozkazuję – idź na tę hecę, chciałem powiedzieć 
– na to widowisko! 
Staruszka Przepiórkowska, szybko robiąc skarpetkę na drutach, kilkakroć ruszyła dużymi 
wargami, uśmiechnęła się kwaśno, a wreszcie rzekła: 
– Ja tam nie wiem... Pewno, że to tak... Ale po cóż ty, Marcinek, wydawać będziesz pieniądze? 
Co d z takiego teatru przyjdzie?... 
73 
– Powinien iść, powinien! Ma święty obowiązek nie tylko względem własnej przyszłości, 
ale nadto względem nas wszystkich. 
– Względem nas wszystkich... – szydziła demonicznie panna Konstancja schowana w tajemniczych 
głębiach za przepierzeniem. 
– Tak mówię i powtarzam! Należy raz przecie wyrwać ze siebie korzenie odwiecznej... 
Marcinek nie słuchał dalszego ciągu tyrad starego urzędnika, gdyż miał jakąś pilną robotę. 
Somonowicz trafił mu do przekonania i utwierdził go w powziętym zamiarze. Teraz piątoklasista 
miał w zapasie całą sumę wyrażeń, których mógłby użyć w razie jakiejś na temat widowiska 
sprzeczki z kolegami. W dniu przedstawienia udał się do sali teatralnej, starej jak miasto 
Kleryków i tak odrapanej, jak gdyby nie była dziełem rąk ludzkich, ale raczej utworem 
nawałnic, wichrów i kataklizmów. Zgromadzeni tam już byli „ludzie ruscy”. W brudnych 
lożach siedziały wystrojone damy, po większej części o tyle „ruskie”, że były żonami twórców 
w Klerykowie „ruskiego dzieła”; na całym parterze połyskiwały szlify, dźwięczały 
ostrogi, stukały szable. W kilku głównych lożach siedzieli optymaci i familie optymatów, 
między innymi dyrektor, inspektor i ważniejsze figury gimnazjum. Zanim podniesiono kurtynę, 
w sali brzmiał gwar dosyć głośny. 
Marcinek, znalazłszy się w towarzystwie kilku zaledwie współkolegów z różnych klas na 
„stojącym” parterze, doznał szczególnego uczucia. Był to niepokój cudzoziemca, który wysiada 
nagle z wagonu, mija ulice obcego miasta i nie może dokładnie wyróżnić tego, co widzi, 
od snu spłoszonego przed chwilą. Wrażenie to wzrosło, gdy podniesiono kurtynę. Niewielka 
scena klerykowskiego teatru była dla młodego chłopca jak gdyby otworem, przez który widać 
było daleki, obcy kraj, lud, zwyczaje, codzienne życie i zabawne w nim wydarzenia. Intryga 
farsy, odgrywanej z talentem, wcale go nie zajmowała i nie weseliła, lecz owszem pogrążała 
w jakiś smutek szczególny. Umiał dobrze mówić po rosyjsku, pisał w tym języku wypracowania, 
recytował lekcje, nawet o nich ukutymi frazesami myślał, ale nie formułując sobie 
tego, traktował ten „przedmiot” jako język szkoły, jako język martwy, jako rodzaj nowożytnej 
łaciny. Teraz ze sceny ta sama mowa narzucała mu się w postaci organu bieżącego życia, 
swobodnego ruchu, który wre i kipi. Z wrażenia tego tak dalece nie mógł się otrząsnąć, że 
trwał ciągle w stanie wahania się, czyby nie warto czmychnąć do domu. Tak rozmyślając powiódł 
okiem wzdłuż miejsc paradnych i dostrzegł, że na osobę jego skierowane są aż cztery 
lornetki. Przypatrywał mu się dyrektor, jeden z nauczycieli, jakaś dama gruba i pękata niby 
dynia... W Borowiczu drgnęła natychmiast pod okiem profesorskim natura uczniowska: zląkł 
się, czyli spietrał. Już jednak po upływie chwili przyszedł do refleksji, że te obserwacje nie są 
bynajmniej zwiastunami gniewu. Rozmaite osoby z lóż sąsiadujących z dyrektorską, żywo 
mówiąc i gestykulując, spoglądały również przez szkła na gromadkę uczniów. Znaczną większość 
tej gromadki stanowili Rosjanie. Z Polaków oprócz Marcina było kilku synów urzędniczych. 
Wkrótce wszystko to sztubactwo skonstatowało, że jest przedmiotem adoracji i budzi 
ukontentowanie. Borowicz oceniał to także i na poły wiedząc, co robi, wysunął się nieznacznie 
naprzód, żeby go dyrektor mógł doskonale widzieć. Podczas pierwszego antraktu znalazł 
się na parterze pan Majewski, witał wszystkich nad wyraz grzecznym ukłonem, starszym 
uczniom podał nawet rękę, a kilku Polaków, między innymi Borowicza, grzecznie obligował, 
ażeby się za nim udali. Wstępując bez oporu w ślady tego przewodnika, Borowicz znalazł się 
na wąskich schodkach, potem na korytarzyku biegnącym w półokrąg i stanął przed jakimiś 
drzwiami. Majewski uchylił te drzwi delikatną dłonią i z lekka pchnął Marcina do loży dyrektorskiej. 
Kriestoobriadnikow wstał z krzesła, powitał przybyłych, wprowadził kilku do 
loży sąsiedniej i przedstawił gubernatorowi oraz jego damom. 
– Oto Borowicz z klasy piątej, Michawski z siódmej, Biene z szóstej. 
Gubernator, człowiek w latach, o miłej fizjonomii, witał wszystkich uściśnieniem ręki. 
Damy przyłożyły do oczu pince-nez i wywabiały na lica swe przyjemne uśmiechy. Jedna z 
nich zapytała Borowicza po rosyjsku: 
74 
– Jakże się panu podobała pierwsza „pijesa”? Marcinek nie wiedział, co to jest „pijesa”, ale 
zrozumiał, że cokolwiek by to być mogło, winno mu się w tym miejscu podobać, rzekł tedy: 
– Bardzo mi się podobała... 
Dama uśmiechnęła się i zaszczyciła tym samym pytaniem przystojnego bruneta z klasy 
siódmej, na co tamten odparł z głębokim ukłonem: 
– Ogromnie mi się podobała... 
Inne damy poprzestały na obserwowaniu młodzieńców. Ta sama scena z bardzo małymi 
wariacjami powtórzyła się w innej loży, gdzie siedział prezes Izby Skarbowej. Gdy zadzwoniono 
raz drugi, Majewski delikatnie dat poznać reprezentantom, że należy wycofać się i wrócić 
na swe miejsca. Drugą komedyjkę grano z równą werwą. Pod koniec jej przybył na parter 
pan Mieszoczkin, niosąc dwa olbrzymie, istotnie olbrzymie, pudła najprzedniejszych cukrów. 
Obiedwie skrzynie z gracją wręczył najstarszemu z uczniów, prosząc go, aby rozczęstował 
ten dar panów i pań z lóż między obecnych w teatrze kolegów. Borowicz, zajadając wyborne 
cukierki, pozbył się nareszcie pierwszego niemiłego wrażenia, odczuł rozkosz przestawania z 
tak dostojnymi ludźmi, pierwszą satysfakcję zetknięcia się z tym światem nie znanego mu 
zbytku. Nazajutrz zjadliwy dowcipniś klasy, Nieradzki, w czasie pauzy a tuż przed samym 
wejściem inspektora, zwrócił się nie wiedzieć do kogo, spieszczając wyraz „orangoutang”: 
– Podobno byłeś, Orciu, wczoraj w teatrze? Siedziałeś w loży? Czy ci smakowały cukierki?... 
Borowicz wstał z ławki i zwróciwszy się do mówiącego zajrzał mu w oczy dumnie i ponuro. 
W parę chwil później ukazał się inspektor, wykładający język rosyjski. Witał on Borowicza 
tak przyjaznym uśmiechem, że wszyscy w klasie uczuli w sercach zazdrość i szczery żal z 
tego powodu, że bez wyraźnej racji nie byli na teatrze rosyjskim. Tegoż dnia po lekcjach Zabielskij 
prosił Marcinka o zaniesienie do jego inspektorskiego mieszkania kajetów z ćwiczeniami 
klasy piątej. W domu inspektor przyjął Borowicza bardzo gościnnie. Usadowił go w 
zacisznym gabinecie swoim na miękkiej sofie, pokazywał mu albumy ze ślicznymi fotografiami, 
kolekcję ładnych sztychów, ilustrowane wydawnictwa, książki swoje, a nawet zbiór 
bezkrytyczny rozmaitych monet. Jego rozmiłowanie się w Marcinku dosięgało takich granic, 
że częstował młodzieńca papierosem. Gdy ten, lękając się podstępu, w żywe oczy zaparł się 
palenia, inspektor kazał przynieść ciastek i uczęstował swego faworyta. Dużo przy tym mówił 
o nieufności, jaką mu okazują uczniowie klasy piątej, żalił się na to, że go ani jeden nie odwiedza, 
że nie zajdzie na otwartą, braterską pogawędkę o tym, czego młodzież chce, co jej 
dolega, jakie są jej pragnienia i cele. Pod koniec wizyty Borowicz był już niemal zakochany 
w inspektorze tym płomiennym i entuzjastycznym uczuciem, jakie pali się dla pierwszego 
mistrza w duszy młodzieńczej. 
Dobroć zwierzchnika roznieciła w nim rzewną wdzięczność. Postanowił dołożyć wszelkich 
starań, ażeby klasa piąta przejęła się jego uczuciami. Snuły mu się po głowie projekty 
częstych, gremialnych odwiedzin inspektora i słyszał prawie rozmowy, jakie toczyć się będą. 
Widok gabinetu wykwintnie urządzonego zniewalał go do jakiegoś rozczulenia, duma jego 
była połechtana, w głowie burzył się rozkoszny zamęt. Wychodząc z wizyty, już za następną 
tęsknił. Z pychą spoglądał na przechodniów, jakby im chciał jednym spojrzeniem oznajmić, 
że jest za pan brat z osobą tak wszechpotężną na gruncie gimnazjalnym. 
Odtąd Marcinek Borowicz był częstym i prawie stałym gościem inspektora Zabielskiego. 
75 
12 
Nieznośny upał jednego z ostatnich dni sierpnia żarzył się nad pagórkowatą okolicą. Spiekota 
ogarnęła pola, ssała mokre łąki i dosięgła najbardziej cienistych kryjówek lasu. Było już 
po żniwach i widzialny przestwór kraju spał w tym cieple snem kamiennym. 
Naokół ciągnęły się żółtawoszare ścierniska, połyskujące szczeciną ździebeł równo uciętych. 
Tu i owdzie złociło się pólko lnu, czerniały stożki koniczyny albo niwka ziemniaków o 
więdnących badylach. Teraz wśród pól ogołoconych widniało dokładniej niż zwykle białe 
pasmo szosy. Ginąc za najbliższym pagórkiem, jakby się raptem urywało w zakresie szczerego 
pola, ukazywało się dalej niby równa i ostra linia dzieląca płaszczyznę na dwa obszary, 
kryło się w zaroślach i znowu jak wąż bielało w ogromnej dalekości, pod niebieskawą smużką 
leśną u samego krańca widnokręgu. 
Brzegiem tej szosy wędrował równym krokiem Jędruś Radek. Miał na sobie uczniowski 
mundur, na głowie czapkę z palmami, na plecach tornister, w ręce patyk. Źle było iść w takie 
gorąco. Buty miał na wysokich obcasach z podkówkami, kupione swego czasu na rynku w 
postaci żółtej. Cholew nawet w ostatniej chwili nie było sposobu uczernić, toteż i zachowały 
swój juchtowy kolor. Za to przyszwy i obcasy Jędrek wyczyścił starannie szuwaksem własnego 
wyrobu, spreparowanym z odrobiny mleka i miałko utłuczonego węgla. Kiepski to był 
szuwaks; but nie miał glancu i okrutna żółcizna świeciła spod czernidła, osobliwie w szparach 
między podeszwą a przyszwą. Pragnąc nadać im jaką taką formę, musiał Jędrek wewnątrz 
kłaść duże wiechcie słomiane i zawijać nogę w spore onuce. Przyszwy dzięki temu na oko 
zdawały się węższymi, ale za to nogi bolały nad wyraz, osobliwie w drodze. Drelichowe 
spodnie kryły obrzydłe cholewy. Mundur Radka był kiepski, przerobiony z kapoty ufarbowanej 
na granatowo. Zamiast srebrnego galonka na kołnierzu przyszyta była najzwyczajniejsza 
bawełniana tasiemka po dwa grosze łokieć. Płaskie guziki tego uniformu były powycierane i 
nie miały srebrnego blasku. 
Tylko palmy i litery P. P. (Progimnazjum Pyrzogłowskie) błyszczały na słońcu. Tornister 
odparzał srodze plecy wędrowca, mieściły się w nim bowiem wszystkie gramatyki, podręczniki 
algebry i geometrii, dzieła Cezara i Ksenofonta, „Słowiesnost’” i „lezesztyki” niemieckie. 
Oprawa każdej z tych książek była starannie zawinięta w papier, a wszystkie kajety w 
porządku. Już tak drugi dzień Jędrek „dymał” spod samych Pyrzogłów w stronę Klerykowa. 
Noc go zaskoczyła w okolicy pustej, wsi naokół nigdzie widać nie było, przespał się tedy w 
stercie pod lasem, zmarzł dosyć dobrze nad ranem i szedł drugiego dnia ostro zaraz od świtu. 
Przed południem trafiła się przy drodze wielka, stara karczma, zaszedł tedy do niej dla wypoczynku. 
Na pytanie, co by zjeść można, odpowiedziano mu, że nie ma nic innego prócz bułek 
i piwa. Kazał sobie przynieść pięć bułek i kwartę piwa. Bułki były stare i twarde jak rzemień, 
a piwo nosiło pseudonim „drozdowskiego” prawdopodobnie dla tej racji, że miało smak kwaśnego 
soporu z ogórków, a temperaturę kałuży na gościńcu w dzień upalny. Jędrek wyjął z 
tornistra osełkę masła zawiniętą w czystą szmatę, krajał bułki nożykiem, smarował je masłem, 
zapijał „drozdowskim” i spoczywał w chłodzie izby. Naprzeciwko niego siedziała gospodyni. 
Zza balasów szynkwasu widać było tylko jej tłustą czy obrzękłą twarz, podwiązaną chustkami. 
Złe oczy tej baby świeciły się jak węgle i badawczo w podróżnego wpijały. 
– Skądże to kawaler? – rzekła nareszcie – wolno spytać?... 
– Z daleka, moja pani – rzekł Radek, niekontent wcale z indagacji. 
Szynkarka przysunęła sobie lepiej rynkę z duszoną kiełbasą, odetchnęła gniewnie i rzekła: 
– Z daleka? „Uczyń” i sam idzie piechtą? Cóż to znowu za moda! 
Jędrek zaczerwienił się i zmięszał niepomału. 
76 
– Idę – rzekł – do Klerykowa. Skończyłem cztery klasy w Pyrzogłowach, a teraz chcę się 
dostać jako do piątej... 
– Widzicie... A i cóż to rodzice nie mogli odesłać kuniamy, nie żeby zaś piechotą rypać tyli 
świat? Przecie od nas do Pyrzogłowów – a bo ja wiem – będzie pewnie ośm mil z ogunem. 
Cóż ta za rodzic, i taki musi być bez honoru, żeby zaś... 
– Ja nie mam rodziców – skłamał Radek na poczekaniu i ze złością krajał swoje sczerstwiałe 
bułki. 
– No, to krewni przecie jacyś muszą być u Boga Ojca? 
– Daleko stąd jeszcze do Klerykowa? – zapytał pragnąc uciąć wszelkie pytania. 
– Do Klerykowa? Ho ho!... Do Klerykowa, mój panie, to jest po naszemu siedm mil – i 
oha. W jeden dzień nie zajdzie, choćby zaś nie wiem jak szedł... 
Znużenie niby ogromny ciężar przytłaczało barki uczniaka: z przyjemnością byłby się rozciągnął 
na długim i szerokim stole karczmy, w miłej wilgoci, z lekka tylko cuchnącej siwuchą 
i starymi kiełbasami, ale wprost lękał się pytań szynkarki. Dopóki nic a nic nie wiedziała o 
jego paranteli, traktowała go z jakim takim uszanowaniem. Gdyby się dowiedziała o wszystkim, 
z pewnością mówiłaby mu „ty” i spoglądała nań z góry. 
Życiorys Jędrzeja Radka krótki był i pospolity. Urodził się we wsi Pajęczyn Dolny, w 
czworakach dworskich, na werku biednego fornala. Wiek pacholęcy spędzał już to w izbie, 
gdzie mieściły się familie trzech ratajów, już pod odkrytym niebem i nad wiekuiście odkrytą 
gnojówką, której toń ciemnofioletowa stała tuż przed drzwiami czworaków. Od wybrzeży 
gnojówki do podpórek łoża, wkopanych w ziemię, pełzał na czworakach, nosząc w zębach nie 
zawsze czystą koszulinę, przez wysoki, na pół zgniły próg chałupy – następnie zwiedzał samopas 
nie tylko tę skromną przestrzeń, ale znacznie szersze obszary gnojów, błot, kałuż i 
gnojówek już z twarzą zwróconą ku niebu, co, jak wiadomo, wyróżnia człowieka od bydląt 
ziemi – aż do chwili kiedy powołany został do pilnowania przede wszystkim gąsiąt, a w następstwie 
maciory z prosiętami na dworskim okólniku. Nie można powiedzieć, żeby te obowiązki 
spełniał wzorowo. 
Zdarzyło się pewnego razu, że mu karbowy „wytatarował” postronkiem skórę na plecach i 
w ich sąsiedztwie do tego stopnia, że winowajca z wielką niechęcią siadał na ziemi; kiedy 
indziej sam dworski lokaj za sekretne wylizywanie rynki kuchennej nadarł mu sporo uwłosienia, 
ze zbytnią, co prawda, rosnącego bujnością. Te (i wiele innych w tym guście) wskazówki 
moralnego prowadzenia się zarówno na okólniku, jak i na szerszym przestworze świata 
ugruntowały pierwsze podwaliny pryncypiów społecznych w duszy małego pastuszka i byłyby 
zapewne starczyły mu na długo, aż do następnych równie kształcących, jak starczą 
wszystkim Jędrkom folwarcznym, gdyby nie interwencja Antoniego Paluszkiewicza, zwanego 
Kawką. 
Ten Kawka był nauczycielem dwu młodych paniczów. Chodził niegdyś na uniwersytet i 
często chełpił się z tego powodu, wygłaszał wolnomyślne mniemania wśród osób, które na 
żaden sposób wolnomyślnością przejąć się nie mogły, bo wśród księży i szlachty osiadłej na 
intratnych folwarkach, nosił długie, niezgrabne palto, przydeptane buty i obrzydliwie kaszlał. 
Mieszkanie guwernera znajdowało się w spiczastej baszcie, nowszymi czasy przystawionej do 
wiekowego dworu. O każdej dobie dnia i prawie każdej nocy słychać było stamtąd jednostajne 
pokaszliwanie i stąd urosło drugie nazwisko Paluszkiewicza. Dwaj wychowańcy urządzali 
mu bardzo często pod oknami pewnego rodzaju koncerty. Spędziwszy dzieci folwarczne, 
kryli je w krzakach i rozkazywali im kaszlać na komendę w sposób odpowiedni, naśladujący 
głos guwernera. Dziedzic z familią, cała służba wyższego stopnia i wszyscy w ogóle mieszkańcy 
Pajęczyna mieli z tego tytułu niemałą uciechę. Jeden tylko Kawka nie zwracał na to 
wszystko najmniejszej uwagi. Kiedy z krzaków dawały się słyszeć zabawne głosy, a zewsząd 
śmiech mniej lub więcej głośny, jak zwykle wychodził na balkonik z książką w ręku, siadał 
okrakiem na krześle i ani trochę nie zmieniał sposobu kaszlania. Z czasem, kiedy przechodził 
77 
w poprzek dziedzińca, obok czworaków, albo ulicą wiejską, z każdego zaułka rozlegał się 
śmieszny głos któregoś z ukrytych psotników: 
– Ku – wyk... eee... ku – wyk... eee... 
Najwięcej talentu w dręczeniu Paluszkiewicza wykazywał właśnie Jędrek Radek. Przed 
rozpoczęciem solennego koncertu wydawał zawsze, pod batutą panicza, nie naśladowane, 
znakomite w swoim rodzaju beknięcie, pewien gatunek introdukcji, po której dopiero następowały 
chóralne wrzaski. Radek wybornie przedrzeźniał „belfera” nie tylko głosem, ale i ruchami. 
Ile razy Kawka szedł w stronę plebanii kłócić się wniebogłosy z wikarym o pozytywizmy 
i determinizmy, miał zawsze poza sobą Jędrka, niby cień, który go w małpi sposób naśladował. 
W tym celu pastuszek brał na się długą płachtę, w rękę patyk, na nos zakładał jakiś 
drucik zwinięty w kształt binokli, kudłał sobie włosy jeszcze bardziej, garbił się, właził w 
błoto na sposób „prefesora”. Sama dziedziczka dawała mu nieraz za te sztuki kromkę chleba z 
miodem, kawałek cukru albo na pół zgniłe jabłko. Czując za plecami potężnych protektorów, 
Jędrek coraz bardziej kształcił się w swej umiejętności. 
Doszło do tego, że skoro tylko Kawka ukazywał się na dziedzińcu, pauper wołał go po 
imieniu i nazwisku, lżył i wydrwiwał. Przyszła jednak i na niego kreska. Pewnego razu w 
dzień pochmurny i deszczowy mały Radek siedział u płotu, nakryty workiem od dżdżu i wiatru, 
gdy wtem ujęły go za kark dwie ręce i podniosły w górę. Chłopak wydał krzyk przeraźliwy 
i zaczął szarpać się gwałtownie. Nic jednak nie pomogło. Paluszkiewicz chwycił go wpół, 
wlókł przez cały ogród i zziajany, ledwo żywy, wciągnął po schodach do swego mieszkania. 
Jędrek rozpierał się we drzwiach nogami, nie mogąc inaczej, walił Kawkę w brzuch głową, 
szarpał na nim odzienie, ale koniec końców ulec musiał. Wepchnąwszy malca do pokoju, 
Paluszkiewicz zamknął drzwi na klucz i upadł na łóżko ze zmęczenia. 
– Ty mi zerżniesz dudy – dobrze... – rzekł mu chłopak zuchwale – ale poczekaj, zapamiętasz 
se ty! Co masz za rację do mnie – chy? 
Kawka wysapał się, uspokoił, zapalił papierosa i jął chodzić po izdebce. Minęło tak kilkanaście 
minut. Chłopakowi wydało się, że belfer o jego obecności zapomniał – więc rzekł: 
– No, bić to bić, ma-li, a nie, to mię, panie, wypuszczaj! Młody człowiek spojrzał na niego 
zza swych okularów i mruknął: 
– Poczekaj, poczekaj, nic pilnego... 
Następnie zaczął przewracać stosy swych książek i papierów. Czynił to bez ładu i porządku, 
ciskając tomy na prawo i na lewo. Jędrek miał się na baczności i pilnie zważał na każdy 
ruch pedagoga, przekonany, że ten lada moment wyrwie z dziury jakieś niewidziane i niesłychane 
narzędzie męki. Wzrok jego spoczywał w przelocie na klamce, szybach okna i oszklonego 
wejścia, za którym mieścił się balkonik. Tymczasem Kawka wyciągnął z głębi swych 
zbiorów duży atlas zoologiczny, pełen kolorowanych figur zwierząt, i położył go przed chłopakiem 
na stole mówiąc: 
– Weź i obejrzyj sobie te obrazki. Jędrek ani myślał patrzeć, gdyż wydało mu się, że posiadł 
sekret belfra. 
– Ja bym się – rozumował – zabawiał obrazikami, a on by mię, „para”, z tyłu w łeb tak 
ćwieknął, żebym ani tchnął... 
Belfer tymczasem defilował już po izbie, trzymając papierosa w ustach, książkę w ręku i 
półgłosem mrucząc na pamięć słowa i frazesy angielskie, które mu tego dnia do nauki wypadły. 
Znowu minął kwadrans czasu. 
– Jak tam prosięta w ziemniaki dworskie wlezą, żeby na mnie zaś nie było, bo j a. tu nic 
nie krzyw! – nagle wrzasnął mały więzień. 
– Prosięta... a tak... No to niech będzie na mnie. 
– A tak, to tak... – rzeki urwis obojętnie i z rezygnacją począł patrzeć na okno, później na 
piec, na stół, na książki, na samego belfra, wreszcie na malowane żyrafy i nosorożce. Te 
78 
ostatnie zaciekawiły go wkrótce tak bardzo, że patrzał na nie bez ruchu jak cielę na malowane 
wrota. 
– A i cóż toto za koń taki, mój Jezus kochany – myślał, ogarnięty przez wszechmocny podziw. 
– Chylośna to szyja u takiego gada... 
Rozpalona ciekawość podniecała go do przewrócenia stronicy i objęcia sekretnym wejrzeniem 
tego, co mieszczą karty następujące. Wypatrzył wreszcie chwilę, kiedy Kawka, spacerując, 
plecami był do niego zwrócony, naślinił mocno palec i odwrócił cicho grubą kartę. Stał 
na niej duży tygrys z ognistymi ślepiami. 
– Chy, to ci kot! – krzyknął chłopak zapominając o wszystkim. 
– To nie kot. Takie zwierzę nazywa się tygrys – rzekł Paluszkiewicz nie przerywając swego 
mamrotania. 
Teraz Jędrek, zaabsorbowany całkowicie, odkładał kartę za kartą aż do zmroku. Wtedy 
dopiero Paluszkiewicz wypuścił go z mieszkania, obdarzywszy bardzo smacznym ciastkiem. 
Prosięta istotnie wlazły w kartofle. Za powrotem do domu mały badacz fauny obcokrajowej, 
wskutek nieścisłego strzeżenia okazów swojskiej, dostał od matki siarczyście po karku. Ani ta 
kara, ani daleko sroższe a spadające z fornalskiej ręki ojca, nie wpłynęły jednak na poprawę 
obyczajów młodzieńca. Zbiesił się całkiem. Skoro tylko nadarzyła się chwila, rwał cichaczem 
do byłego studenta na ciastka, na wykradanie mu sprzed nosa tytoniu i na oglądanie malowideł. 
To ostatnie rozwinęło się w nim niebawem w nałóg iście chłopski, dający się wyrwać z 
ciała chyba pospołu z duszą. 
Kawka sam nie wiedział, kiedy urwisa nauczył doskonale czytać, tak się to stało prędko. 
Już w jesieni tegoż roku Jędrek zabazgrywał koślawymi figlasami grube kajety, w długie wieczory 
zimowe ciągnął już „ruskie”, a latem następnego roku Paluszkiewicz jął przemyśliwać 
o umieszczeniu wychowańca w Progimnazjum Pyrzogłowskim. Kilkoletni pobyt „na kondzie” 
w rozmaitych Pajęczynach dał mu sposobność, przy prowadzeniu życia mało co wykwintniejszego 
od wzorów zostawionych przez mistrza Diogenesa, zgromadzenia kilkuset 
rubli. Sam zapadał coraz głębiej i coraz szybciej na suchotki. Porzucił tedy kondycję, odwiózł 
ulubieńca do Pyrzogłów, siłą prawie wydarłszy go rodzicom, którzy płakali za tym dzieckiem 
jak po zmarłym, oddał do klasy pierwszej, z góry wypłacił za niego koszta utrzymania na niezbyt 
drogiej stancji, a sam został w tymże miasteczku i żył „z kapitału”. Chłopak najadł się 
cierpień i wstydu niemało, zanim jako tako przystał do poziomu pyrzogłowskiej kultury. 
Dzięki korepetycjom opiekuna uczył się wybornie i z pochwałą przeszedł do klasy drugiej. 
A opiekun tymczasem skapiał zupełnie. W maleńkiej izdebce, której okno wychodziło na 
cuchnące żydowskie podwórze, defilował z kąta w kąt, ucząc się ciągle i ciągle różnych rzeczy, 
niezbędnych mu do szerokiego studiowania psychologii. Podczas drugiego roku więcej 
zresztą leżał na sienniku, niż łaził. Wtedy także zaczął przepisywać na czysto dzieło swego 
życia, rozłożone w ruchomych kartkach, które zajmowały większą część pokoju. Pewnej nocy 
jesiennej, nocy wichru i słoty, spoczął na zawsze przy tej robocie. 
W Pyrzogłowach i w ogóle na sąsiadującym z nimi świecie wiedziano jedynie, że był to i 
umarł taki, co wcale nie chodził do kościoła. Z pogrzebem były pewne korowody, gdyż księża 
tamtejsi nie chcieli zmarłego chować na cmentarzu katolickim. Dopiero w ostatniej chwili 
zdecydowano się pokropić trumnę wodą święconą i odwieźć na mogiłki. Resztę swego funduszu 
Paluszkiewicz wręczył był na kilka miesięcy przed śmiercią utrzymującej stancję, gdzie 
mieszkał Jędrzej Radek. Pani owa po zgonie filozofa, o ile mogła, zmniejszyła rozmiary 
spadku, ale bądź co bądź Jędrek wytrzymał u niej aż do końca roku i przeszedł do klasy trzeciej. 
Wtedy dał sobie rady. W Progimnazjum Pyrzogłowskim lepsi uczniowie klasy trzeciej i 
czwartej mieli prawo udzielania korepetycyj wstępniakom i pierwszakom. Zarabiali nieźle. 
Radek należał do „kowalów” gimnazjalnych i miał opinię dobrego ucznia. Z trudem, o głodzie 
niemal i w srogiej poniewierce przetrwał korepetycjami klasę trzecią, czwartą – i zdał na 
patent. Był obyczaj w Pyrzogłowach, że większość uczniów biednych z patentami kończą
79 
cych waliła wprost ze szkoły: primo – do seminarium na księży; secundo – na oficerów do 
szkoły junkierskiej; tertio – do apteki. Radkowi prorokowali wszyscy stan księży: chłopski 
syn, kowal, mumia egipska... Tymczasem on co innego miał w głowie. Jemu „pan” ukazał 
horyzont tak daleki w naukach i na świecie, że Radek na księdza nie miał żadnej ochoty. Nie 
pojmował, co to jest uniwersytet, nie zdawał sobie sprawy z ogromu nauk, ale wiedział, że ten 
uniwersytet istnieje. Zresztą w duszy jego trwały, jak wiecznie żywe stygmaty, słowa Paluszkiewicza 
takie nawet, których nie mógł zrozumieć w całej rozciągłości, jak nieodwołalne 
prawa żyły rady, wskazówki i napomnienia. Wdzięczność dla opiekuna stała się jak gdyby 
jednym więcej zmysłem, za którego pomocą badał i przebywał świat. To, co inni otrzymali 
jako spadek po całym szeregu przodków ucywilizowanych, jako wychowanie domowe, on 
miał od „pana”. Tym żył i tym się krzepił w swej nędzy. 
– Nauka jest jak niezmierne morze... – mówił pan. – Im więcej jej pijesz, tym bardziej jesteś 
spragniony. Kiedyś poznasz, jaka to jest rozkosz... Ucz się, co tylko jest sił w tobie, żeby 
jej zakosztować! 
Radek poprzysiągł sobie, że będzie się uczył na przekór wszystkiemu, skoro pan tak 
przede śmiercią kazał. Nic go zresztą do wsi nie nęciło. Pamiętał ciągle, każdym nerwem i 
jakby każdym mięśniem, razy karbowych, lokajów, paniczów. Na wspomnienie ochłapów, 
które mu rzucano z ganku dworskiego za znęcanie się nad Paluszkiewiczem, krew w nim kipiała 
i pożar obejmował głowę. Nie przebaczał i rodzicom. Miał w pamięci zachętę matki, 
ażeby przedrwiwać nauczyciela dla zyskania sobie względów dworu, oraz ślepe ciosy pięści 
ojcowskiej, karzące za to, że się na górkę do pana wymykał. Wobec tamtego całego otoczenia 
stał w jego myślach biedny, achy, schorowany człowieczek, który na wszystko głupstwo 
świata, na jego plugawą złość i nikczemną przemoc spoglądał z niedbałym uśmiechem i wyraźnie 
objaśniał, dlaczego jest tak a tak, jak gdyby rozwiązywał zagmatwane dla innych a 
jasne dla niego równanie algebry. 
Uczucia te szczególnie spotężniały w sercu młodego gimnazisty, gdy po czteroletniej nieobecności, 
już jako kandydat do klasy piątej, zjawił się w Pajęczynie. Przez cały czas pobytu 
w szkole ani razu nie odwiedził rodziców, gdyż wakacje spędzał już to z opiekunem, już na 
kondycji letniej, co mu przynosiło piętnaście rubli srebrem zarobku. Znalazłszy się na łonie 
rodziny, po raz drugi musiał zobaczyć niejako samego siebie, rozważyć swe życie i zaszłe w 
nim odmiany. Każde miejsce mówiło mu o tym, co było, wszyscy ludzie, kogo tylko spotkał, 
nie interesowali się wcale zmianami, jakie w nim zaszły, lecz stwierdzali ciągle jeden fakt, że 
uczeń, który wobec nich stoi, jest to przecie ten sam Jędrek Radków, pastuch prosiąt z okólnika. 
Nikogo nie wzruszały jego prace, trudy i męki, które go z oberwańca wiejskiego przekształciły 
na ucznia, lecz jedynie ta okoliczność, że to oni, ci znajomi, tegoż ucznia pamiętają 
jako świniarza. Było to tak powszechne, że Jędrek sam nie mógł odnaleźć siebie współczesnego. 
Cztery lata, wszystko, co stanowiło jego byt rzeczywisty – gdzieś jakby znikło. Stały 
natomiast znane miejsca z ich dławiącą tożsamością: podwórze, baszta na końcu dworu, gdzie 
urządzał muzykę, i cały zakres niewzruszenie takich samych pojęć i praw pajęczyńskich. 
Radek stykał się piersiami z czymś, co było nim dawnym, jakby wstępował w swoją dawną 
a porzuconą formę, i uczuwał wstręt niewymowny. Mieszkał u rodziców na czworaku, a 
właściwie w pobliżu tej budowli, gdyż obadwaj z ojcem sypiali na dworze w czasie nocy jasnych, 
a pod pustą szopą w czas deszczowy. Ojciec i matka przypatrywali mu się z nie ustającym 
ani na chwilę zdumieniem. Szczególniej ojciec dziwował mu się bez końca. Mało do 
niego mówił, a jeśli wyrzekł jakie słowo, to z wyrazem pytania w oczach, czy to aby godzi się 
powiedzieć. Młody Radek wstydził się i tatula, i matki, i swojej obecności w przeklętym Pa-
jęczynie – nie wiadomo przed kim. Umyślnie nosił grube szmaty chłopskie, chodził boso i 
wyręczał ojca w pracy folwarcznej, żeby tylko od nikogo z przejezdnych nie być poznanym. 
Był to jednakże wstyd połowiczny, kryjący w sobie żal głęboki, a gorzki jak piołun. 
80 
Rodzice nie mogli mu na dalszą naukę dać nic więcej prócz paru osełek masła i kilku sztuk 
zgrzebnej bielizny. Naokół nikt dlań nic nie miał innego prócz mniej lub więcej gryzącej ironii. 
Mimo to, a może nawet dlatego, energia Jędrka rosła i odwaga tężała. Wezwał na pomoc 
wspomnienie nauczyciela i z tym kapitałem zarzucił na plecy tornister, wyruszając w świat 
szeroki. Rodzice obydwoje płakali odprowadzając go daleko, daleko za pola folwarczne. Nie 
wiedzieli, jakim słowem przemówić na pożegnanie, zapewne ostatnie, co mu radzić, przed 
czym go ostrzegać. Patrzyli tylko w milczeniu, pragnąc zachować w źrenicach obraz jego 
postaci. I Jędrek milczał. Zostać w Pajęczynie Dolnym nie mógł za nic na świecie. Czuł, że 
nie ma tam dlań takiej nawet przestrzeni, żeby mógł na niej postawić dwie stopy, a jednak 
idąc po twardej szosie i nie oglądając się poza siebie, płakał i on cichymi chłopskimi łzami. 
Posiliwszy się jako tako w karczmie przy rozstajnych drogach, dał szynkarce należne kilkanaście 
groszy i miał wziąć ze stołu tornister, kiedy tłuste babsko znowu go zagadnęło: 
– A czy aby kawaler skąd nie ucieka? Żebym zaś jakiego kłopotu nie miała... 
– Odczep się pani! – rzekł Radek głośno i stanowczo. 
– Tak? Z takiego „kamerdunu”? Zaraz my się tu prawdy dowiemy! 
To rzekłszy żywo skoczyła ku drzwiom, usiłując je na klucz zamknąć. Gimnazista pchnął 
ją tak potężnie, że się zatoczyła aż pod beczki stojące w kącie, i wyszedł. Mijając prędko wieś 
słyszał za sobą wrzaskliwy głos szynkarki: 
– Po sołtysa, po sołtysa! Łapaj, trzymaj... 
Za wsią, za ostatnim jej drzewem, znowu go upał pochwycił w szpony. Zdarzenie w 
karczmie nie sprawiło mu przykrości, lecz owszem pewną satysfakcję, zaraziło go jednak 
pewną niewidzialną odrobiną przesądu. – Zły znak, zły początek... – szeptał do siebie. 
W tamtej stronie pagórki znikały już prawie całkowicie. Przypiaskowy, a miejscami szczerze 
piaszczysty grunt rozkładał się jak okiem sięgnąć na płaszczyźnie ogromnej, zimnej i 
nudnej. Daleko szarzały mizerne skrawki lasu, bliżej, gdzieniegdzie między polami widać 
było mały, plugawy pagórek, wydmę piachu, jałową i martwą jak mogiła, a na niej parę jakichś 
rosochatych, suchych i zgarbionych od urodzenia sosenek i brzózek. Po obudwu stronach 
drogi ciągnęły się dwa suche rowy zarośnięte wysoką trawą, która dźwigała tak niezmierne 
brzemię kurzu zwianego z szosy, że zdawała się pod nim umierać. Słupy telegraficzne 
rzucały na białe płótno szosy swe krótkie i martwe cienie. Gdzieniegdzie sterczał z ziemi 
podłużny kamień, z gruba ociosany i w półokrąg zakończony u góry. Głazy te miały na sobie 
jakieś barwy drogowe i koślawe cyfry, a czyniły wrażenie prostackich chłopów wioskowych 
poprzebieranych w uniform państwowy, którzy stoją wo fronti czegoś stróżują, ale sami nie 
wiedzą – czego. Zresztą na całej szosie leżała martwota. 
Radkowi posiłek (a osobliwie piwo) nie wyszedł na zdrowie. Głowa mu ciężała, nogi się 
plątały i morzyła go senność. W pewnym miejscu zauważył w polu gruszkę, obok niej suchotnicze 
krzaczki; zaszedł tam i przespał się w cieniu. Wkrótce jednak maszerował znowu. 
Pot kroplisty stał na jego spalonej twarzy i szyi, brudził tasiemkę kołnierza, a nawet sam kołnierz 
zabarwiał na kolor jasnosiny. Niezbyt pospiesznie idąc, Radek dopędził furę z tarcicami, 
wlokącą się noga za nogą, i zrobił propozycję chłopu, który szedł obok sprzężaju, czyby za 
dwadzieścia groszy nie pozwolił mu przysiąść na deskach. Chłop długi czas patrzył na niego, 
a następnie wyciągnął rękę po pieniądze. Jędrek przysiadł się bokiem na deskach i zwiesił 
nogi. Drobne szkapki ciągnące wóz, chude i mizerne „chety” bez żadnej prawie maści, z 
wielkimi łbami, grzywami i ogonami, szły ledwo, ledwo, dotykając prawie nozdrzami pyłu 
szosy. Wysoki i obdarty właściciel ich śmigał nad nimi bezmyślnie batem i raz za razem pokrzykiwał: 
– Wijo-a-ocha... Wijo-a-ocha... 
Od chwili gdy Jędrek siadł na wozie, nie spuszczał z niego oczu i nawet okrzyku swego 
zapomniał. Gdy się już napatrzył do woli, rzekł: 
– A skądże to pan? 
81 
– Taki ja pan jak i wy, gospodarzu... – powiedział Radek. Chłop zamilkł i znowu się przyglądał. 
Dopiero po upływie długiej chwili mruknął sceptycznie: 
– Niby jak ja? 
– E, wiecie co, pójdę ja lepiej... – rzekł nagle uczeń. – Szkapy wasze nie najbogatsze, ledwo 
idą, a mnie pilno. Oddajcież mi te dwadzieścia groszy... 
– Dwadzieścia groszy? Niby one, co mi je pan dał? 
– A no jakież? 
– Ij, gdzież ja bym ta pieniądze panu oddawał... – rzekł chłop wywijając batem i patrząc na 
ogony swych szkapiąt. 
– A no i jakże, przeciem nie siedział na waszym wozie pacierza... 
– A cóż mi ta z tego. Jechać to jechać, a gdzież ja bym ta pieniądze oddawał. 
– Dajcież te pieniądze, żeby między nami nie było znowu czego!... 
– Między nami niby? 
– No! 
– Wijo-a-ocha... – rzekł chłopowina z takim spokojem, jakby Radka wcale przy nim nie 
było. 
Łzy zakręciły się w oczach wędrującego chłopca. Źle mu się wiodło w tej drodze. Nie 
rzekł już słowa i poszedł dalej. W zamyśleniu stawiał wielkie kroki i ani się obejrzał, jak 
przebył dystans kilkowiorstowy. Spiekota trwała jeszcze ciągle, tylko przydrożne słupy i 
krzaczki odrzucały dłuższe cienie. Z nagła wędrowiec usłyszał poza sobą głuchy turkot i zobaczył 
duży tuman kurzu, posuwający się z szybkością. Wkrótce zrównała się z nim para 
pysznych koni bułanych, zaprzężonych do bryczki, na której siedział furman w liberii i 
szlachcic w kapeluszu słomkowym, otulony żaglowym kitlem. Szlachcic był młody, wąsaty i, 
naturalnie, ogorzały. Wejrzenie miał gwałtowne, bystre, ciężkie i tak prawdziwie pańskie, że 
Radek natychmiast uczuł w sobie chamską duszę i zdjął czapkę. Pojazd minął go sypiąc naokół 
chmurą kurzu. Gdy z zamrużonymi oczyma stał zwrócony ku polom i czekał, aż piasek 
opadnie, usłyszał nagle chrapliwy i rozkazujący głos: 
– Hej, kawalerze, hej! 
Radek roztwarł oczy i dostrzegł, że bryczka stoi w odległości kilkudziesięciu kroków, a 
szlachcic wzywa go ku sobie takim gestem, jakby mu obiecywał pięćdziesiąt batów. 
– Kawalerze! – wołał coraz głośniej. Radek podbiegł do bryczki i z odkrytą głową stanął 
przy jej stopniu. 
– A skąd to kawaler? – zapytał szlachcic pewnym głosem sędziego śledczego. 
– Spod Pyrzogłów. 
– Skąd? 
– Z Pajęczyna Dolnego. 
– A kawaler coś za jeden, czyj syn? 
– Tam jednego... 
– Co za jednego... tam? 
– Włościanina. 
– Proszę... włościanina. A dokądże to tak walisz samopas, kochanku? 
– Do Klerykowa. 
– Fiu – fiu. A i po cóż to? 
– Do szkół, proszę wielmożnego pana. 
– Cóż, u licha! ojciec na szkoły dla ciebie ma, a na furmankę nie ma? Konie trzymają ojciec? 
– Nie. 
– Więc skądże, do diabla, bierze na szkoły, jeśli nawet koni... 
– Mój ojciec służy we dworze... – powiedział Radek z rumieńcem na twarzy. 
– Za karbowego, czy jak? 
82 
Młodzieniec wahał się przez chwilę, pragnąc z całej siły skłamać i potwierdzić, ale przemógł 
się wreszcie i wyznał: 
– Nie, za rataja. 
– Patrzcież państwo! Już teraz rataje kształcą swe potomstwo w Klerykowie. A do które 
jże to klasy walisz w tylim tornistrze, mój filozofie? 
– Do piątej, proszę wielmożnego pana. 
– Do piątej? No, proszę... Jakże to sobie radę dajesz w tym Klerykowie, skoro tak rzeczy 
stoją? 
– W Pyrzogłowach dawałem korepetycje. 
– W Pyrzogłowach? Ja się pytam o Kleryków. 
– Nie znam Klerykowa, wielmożny panie. 
– To ty dopiero pierwszy raz? 
– Pierwszy. 
– I myślisz tam również tymi korepetycjami handlować? 
– Nie wiem, proszę wielmożnego pana. Tak idę... 
– Tak idziesz? No, to siadaj na koźle, podwiozę cię do miasta. 
Radek szybko wgramolił się na kozioł i usiadł obok tęgiego furmana w liberyjnej czapce i 
letnim ubraniu w białe i niebieskie prążki. Konie skoczyły z miejsca i poniosły bryczkę wśród 
tumanów burego pyłu. Kiedy niekiedy tylko ukazywały się oczom młodzieńca niewielkie 
chaty, drzewa, słupy wiorstowe i dalekie gaje. Nie panował on już nad sobą ani nad swymi 
postanowieniami. Wszystkim zaczęło rządzić ślepe zdarzenie czy cudza fantazja. Wiedział to 
jedno, że po przyjeździe, który sam przez się był już dziełem szczęśliwego trafu, czeka go 
cały szereg wstrząśnień i rozmaitych zjawisk o nieznanym kształcie, zakresie i kierunku. Co 
to będzie dalej? Jaki – myślał – jest ten Kleryków? A może się uda... Początek zdawał się zły, 
a może też za to... 
Na szosie ukazywały się zwiastuny Klerykowa: zdążało więcej pieszych, wozów z tarcicami, 
bryczek szlacheckich i ogromnych fur, na których trzęsły się istne sterty Żydów. W 
pewnym miejscu wyrosła pod górką duża ciegielnia, a dalej na horyzoncie fabryka z czerwonej 
cegły. Radek oglądał takie budowle po raz pierwszy. Serce jego ścisnęło się, a wszystkie 
uczucia chwycił i zdławił jakby kurcz długotrwały. W tym stanie mniemanego spokoju młodzieniec 
przyjechał do miasta. Kleryków zrobił na nim wrażenie kamiennego labiryntu, 
ogromu. Wielkość domów zdała mu się wprost niewiarogodną, huk go oszołamiał, a ulice 
wydłużały się w oczach jego do nieskończoności. W rynku szlachcic rzucił furmanowi krótki 
rozkaz: 
– Na Targowszczyznę! 
Bryczka skierowała się w boczne, brudne i cuchnące uliczki, zjechała z bruku na szosę wysadzoną 
ogromnymi drzewami i pośród lichych domków przedmieścia stanęła u bramy okazalszego 
budynku, który przypominał obszerny i zapadający się w ziemię dwór wiejski. 
Szlachcic wysiadł z bryczki i rzekł do Radka: 
– Złaź, kawaler, i chodź za mną. 
Chłopiec zeskoczył z kozła i machinalnie noga za nogą szedł w ślady rozkazodawcy. Ziemianin 
wstąpił po schodkach z bulw kamiennych do krzywej i nieczystej sionki, otworzył 
drzwi na lewo i sam ruszył dalej, a Jędrkowi gestem kazał pozostać. W kuchni krzątały się 
dwie służące: gruba kucharka w chustce związanej na kształt bocianiego gniazda i młoda 
dziewczyna z gołą głową. Obiedwie ukradkiem spoglądały na przybysza, który nieruchomo 
stał obok dużego komina. Wieczór zapadał i złoty blask zorzy płynął do izby przez brudne i 
zestarzałe szybki. Radek mimo woli spojrzał ku oknu i w głębi swych myśli, nie wiedząc 
prawie o tym, co się z nim dzieje, szukał istoty swojej, zatraconej wśród nawału wypadków 
niosących go w pędzie. Był cały okryty kurzem, strudzony podróżą i pragnący. Niedaleko 
stała beczka z wodą, a na jej brzeżku blaszane półkwarcie, ale bał się ruszyć z miejsca. Za 
83 
sąsiednimi drzwiami słychać było głośną rozmowę, rubaszny śmiech męski i kobiece okrzyki. 
Młoda pokojówka zaczęła nastawiać samowar, stara kucharka przyrządzała mięso na kotlety, 
gdy wtem drzwi się roztwarły i szlachcic, który zabrał był Radka na wózek, zawołał: 
– No, filozofie, jak się tam wabisz... „kim”? Radek niby automat, w swym tornistrze na 
plecach, posunął się naprzód, przekroczył wysoki próg i stanął w komnacie oświetlonej lampą 
wiszącą. Środek tego pokoju zajęty był przez duży stół, nakryty odrapaną tu i owdzie ceratą. 
Za nim, między dwoma oknami, mieściła się rozległa sofa, obok występowała na sam środek 
stancji wielka czarna szafa. Na sofie siedziała pani widocznie bardzo małego wzrostu, gdyż 
głowę jej, ozdobioną wyniosłym zwojem przyprawionych warkoczy, ledwie było widać zza 
krawędzi stołu. Obok tej pani stał chłopiec lat zapewne dwunastu, z małymi ślepkami, twarzą 
podługowatą i jakoś niemile uśmiechniętą. Chłopiec ten bez ustanku kołysał się na prawo i 
lewo, jak to czynią arabskie konie, które wieziono przez morze. Zza ramion chłopca i damy 
siedzącej wyglądała dziewczynka bardzo do tych dwojga podobna, lecz obdarzona wzrokiem 
bystrzejszym. Na rogu stołu, w świetle lampy, stał jegomość średniego wzrostu, łysy, marsowaty, 
z zadartymi do góry wąsami i potężnym orlim nosem. Protektor Jędrka, gdy ten wszedł 
i składał ukłon, rzekł głośno: 
– To właśnie jest ów piątoklasista. Macie go we własnej osobie. 
– Aha – rzekł pan z zadartymi wąsami – aha... Więc idziesz, kochanku, do szkół, do klasy 
piątej? 
– Tak jest... – wykrztusił Radek. 
– Bardzo to jest pięknie z twojej strony, że się garniesz do nauki, bardzo to pochlebnie... 
Czy masz tu znajomych albo krewnych? 
– Nie mam, proszę łaski pana. 
– A czy jesteś przynajmniej pewny, że w klasie piątej będzie miejsce dla ciebie? 
– Mam patent... 
– Hm... ja poszukuję niedrogiego korepetytora do syna. Gdybyś wszedł do gimnazjum, to 
kto wie... może byś znalazł u mnie stół, stancję, światło, pranie, opał i wszelkie wygody. 
Po grzbiecie Radka prześliznął się mrożący dreszcz, a w duszy jego zadrżał i skonał jak 
gdyby czyjś krzyk: o Boże, Boże!... 
– Władzio przeszedł do klasy pierwszej... – rzekła dama tonem wyniosłym i melancholijnym. 
– Jest to chłopiec w całym znaczeniu tego wyrazu zdolny, ale z łaciną nie da sobie rady. 
– Tak, z łaciną nie da sobie rady... – powtórzył Jędrek z głębokim przeświadczeniem. 
– A więc zgadzasz się kawaler? – zapytał nagle szlachcic przyjezdny, kładąc na tornistrze 
Radka potężną prawicę. 
– Zgadzam się, proszę wielmożnego pana, a jakże, zgadzam się... 
– Może mi pana zarekomendujesz, Alfonsie? – wycedziła tymczasem dama do Radkowego 
protektora. 
– A prawda. Nie wiem nawet, jak się nazywasz... 
– Nazywam się Andrzej Radek. 
Chłopiec i dziewczynka mrugnęli znacząco i trącili się łokciami. 
– A ja nazywam się Płoniewicz – rzekł ojciec małego ucznia. 
Przyjezdny nie wyjawił Radkowi swego nazwiska. Zacierał w czasie tej rozmowy ręce, 
chodząc szybko po izbie, a od czasu do czasu rzucał krótkie, niezdecydowane frazesy: 
– Historia, jak mi Bóg mity... Awantura hiszpańsko-arabska! 
– Zanim co nastąpi, możesz pan nocować u mnie... – mówił pan Płoniewicz. – Maryśka, 
wyporządź mi tam do czysta kancelarię i ułóż siennik z pościelą na szezlongu – rzucił zwróciwszy 
oblicze w stronę kuchni. 
Jędrek stał przy drzwiach, oszołomiony wszystkim tak dalece, że prawie nie widział osób 
znajdujących się w mieszkaniu. Obok niego przesunęła się kilkakroć pokojówka z talerzami, 
84 
chodził to tu, to owdzie sam gospodarz, skakał jakiś mały piesek... Twarze obecnych widział 
jak gdyby zasłonięte mgłą czy nikłymi smugami dymu. Gdy nakryto do stołu i wniesiono 
półmisek z mięsiwem, pan Płoniewicz trochę szorstkim tonem wezwał Radka do zajęcia miejsca 
przy końcu stołu. Chłopiec nieznaczym ruchem odpiął tornister, złożył go na ziemi i 
usiadł. Dostał mu się kotlecik maleńki, ale przedziwnie smaczny po tak długiej wędrówce. 
Skończywszy kolację, gospodarstwo z kuzynem i dziećmi przeszli do sąsiedniego salonu, a 
Jędrek, poprzedzony przez młodą służącą, udał się do swego locum. Z kuchni brudne i srodze 
wykrzywione drzwi prowadziły do wąskiej izby z jednym okienkiem. Ściana wprost drzwi 
zbita była z desek obielonych wapnem, między którymi widniały szerokie szpary. Stała tam 
kanapa tak zdezelowana, jakby ją dopiero co przyniesiono z szafotu, gdzie z niej oprawca darł 
pasy. Pod oknem znajdował się stolik, przy nim krzesełko. W rogu nudziła się szafka pleciona, 
a wszystkie jej półki zawalone były książkami najrozmaitszych formatów. 
Służąca przyniosła zaraz siennik szczodrze słomą wypchany, poduszkę, prześcieradło i lichą 
kołderkę, usłała prędko na szezlongu wysokie łoże i oddaliła się, zostawiając niby wspomnienie 
po sobie cokolwieczek zakopconą lampę. Radek, gdy wyszła, oparł się pięściami na 
stoliku, wlepił oczy w płomień i popadł w głęboką zadumę. Wszystkie zdarzenia tego dnia 
tonęły w grubej nocy. Myśli chłopca przesuwały się od wypadku do wypadku, od sceny do 
sceny, od osoby do osoby, niby wzrok badający kształty wśród ciemności zupełnej, gdy się 
wyjdzie ze światła i przywyka do mroku. Idąc po omacku tą drogą uciążliwą, Jędrek trafia na 
spotkanie ze szlachcicem i znowu cofał się wstecz aż do chwili mijającej. Serce jego ściskała 
udręczająca ciekawość skierowana w stronę dnia następnego, który owej chwili stał dlań 
gdzieś w przestrzeni, niemal jak osoba złowroga i bezlitosna, ale tę ciekawość tłumił i odtrącaj 
wciąż rozpatrując ubiegłe wypadki. 
Nareszcie znużenie ogromne i twarda senność wyrwały go z obrębu dociekań. Spojrzał 
wokoło i zatrzymawszy wzrok na czystym postaniu, westchnął z głębi piersi. Ściągnął buty z 
uczuciem niewymownej ulgi, zgasił lampę i rozciągnął się na posłaniu. Była już głucha noc. 
Kiedy niekiedy przerywał ciszę daleki turkot wozu, a zabłąkane jego echo uciskało serce Jędrka 
niby nadchodzące niebezpieczeństwo. Podnosił wtedy głowę i czekał, jakby w nadziei 
usłyszenia wyroku przyszłości. 
Nazajutrz w towarzystwie Władzia, który mu drogę wskazywał, udał się do gimnazjum i 
wręczył swoje świadectwa dyrektorowi. Kriestoobriadnikow dał rezolucję przychylną i rozkazał 
zaciągnąć Radka w poczet uczniów klasy piątej. Tegoż dnia miała miejsce instalacjapyrzogłowianina, urzędowa niejako, na stanowisku korepetytora Władzia Płoniewicza. Ów 
Władzio nie należał do gwiazd i chwał gimnazjum. Wprowadzono go do klasy wstępnej za 
pomocą dużej łapówki, a ze wstępnej do pierwszej przeciągnięto w sposób jeszcze bardziej 
rujnujący. 
Zaraz przy pierwszej lekcji Radek zauważył, że jego uczeń z trudnością kombinuje i że 
prawie całkiem nie ma pamięci. W trakcie rozpoczętego zadania z arytmetyki malec ustawał 
zupełnie tak, jakby się w nim do cna rozkręciła sprężyna, która pchała ruch jego myśli. Wlepiał 
wówczas oczy w jakiś znak lub plamę na papierze i nie było perswazji, zachęty, podniety, 
nagany czy groźby, które by były w stanie zmusić go do ruszenia rzęsą. Potrafił tak stać kwadransami 
i godzinami, a z wszelką pewnością stałby dnie i doby, nie zmieniając pozycji i nie 
cofając oka z danego punktu. Radek przeraził się zauważywszy tak wielki upór. ale wkrótce 
pocieszyło go to spostrzeżenie, że jest to upór bezwolny i bezwiedny, pewien rodzaj niemocy 
umysłu. Wnet po otwarciu roku szkolnego zaczęło się ssanie matki-łaciny, przyszły stówka, 
rozbiory, tłumaczenia i gramatyka rosyjska, etymologie i syntaksy... Władzio pogrążył się w 
odmęcie pracy. Z chwilą spożycia ostatniego kęsa pieczeni obiadowej przystępowano do korepetycji, 
czyli Radek zaczynał wykład naznaczonych kwestyj. Mówił głosem równym, dobitnym, 
wyraźnym, z pewnym sugestyjnym akcentowaniem sylab, tłumaczył, jak chłop rozumiejący 
sprawę objaśnia ją ciemnemu, trafiał do umysłu Władzia słowy i dźwiękami, które 
85 
miały wszelkie cechy ostrych strzał i haków. Wiedział doskonale, że te usiłowania nie wywrą 
od razu pożądanego skutku, że Władzio mimo wszelkich dowodzeń będzie mrużył swe czerwonawe 
powieki i uśmiechał się odrobinkę złośliwie. 
Korepetytorowi bardziej chodziło o rozruszanie pamięci, o wdrożenie w umysł przynajmniej 
formy zadania. Przez ciąg całego popołudnia Władzio uczył się z korepetytorem zagadnień 
arytmetycznych wprost na pamięć. Ta sama sprawa była z geografią. Kurs tej nauki rozpoczyna 
się w gimnazjum klerykowskim od elementarnych wiadomości z geografii fizycznej. 
Roztropni i zdolni uczniowie klasy pierwszej nie osiągają z tego wykładu wielkiej korzyści, a 
cóż mówić o Władziu?... Ośmioletnie dziecko szwajcarskie z największą łatwością i uciechą 
przyswaja sobie wiadomości geograficzne, mówią mu one bowiem najprzód o placu szkolnym, 
o wiosce czy miasteczku rodzinnym, o wsi sąsiedniej, o drogach dalszych, rzeczce i 
lesie, o wzgórzach bliskich, wreszcie o kantonie i kraju. Z historyjek o ruchu ziemi, księżyca, 
o równikach, południkach itd. Władzio nie rozumiał nic zgoła. Radek przesiadywał nad nim 
okropne godziny jak diabeł nad dobrą duszą, rysował mu nie wiedzieć jakie kule ziemskie, 
tłumaczył po polsku rosyjskie nazwy i formy – wszystko daremnie. Po całodziennych trudach 
malec wyuczał się tych martwych wiadomości i odchodził na spoczynek, zbity nimi jak rózgą. 
Wieczorem odbywała się nauka łaciny. Ponieważ Władzio nie grzeszył pamięcią, więc Radek 
zmuszony byt słówka i przekłady łacińskie wykuwać z nim na spółkę dotąd, aż je niejako 
wchłostał w mózg uśpiony. Siedząc przy stole zawalonym książkami i kajetami, korepetytor i 
uczeń oddawali się zbawczej czynności mordowania rozumu. Radek kiwając się miarowo 
pytał jednostajnym głosem: 
– Słowik? 
– Luscinia. 
– Śpiewa? 
– Cantat. 
– W nocy? 
– Noctu. 
– Noctu? 
Władzio wytrzeszczał oczy i zaczynał uśmiechać się drwiąco. 
– Co znaczy noctu? 
Milczenie, długie, niezmierne milczenie. 
I znowu: 
– Słowik? 
– Luscinia. 
– Śpiewa? 
– Cantat. 
– W nocy? 
– Noctu. 
– Co znaczy noctu? 
Znowu milczenie. 
Po uskutecznieniu kilkunastu z kolei zabiegów tego rodzaju, które przypominały cierpliwe 
uderzenia młota w kamień, nareszcie wyskakiwała iskra świadomości. Władzio ściskał 
gniewnie wargi, marszczył czoło i na zapytanie, co znaczy noctu, opryskliwie mówił: – w 
nocy! 
Wówczas dopiero te dwa niezbędne słowa lgnęły do jego mózgu i była pewność, że tam na 
czas pewien zostaną. Tenże rodzaj postępowania Radek musiał zachowywać przy wyuczaniu 
Władzia morderczych rozbiorów, paragrafów gramatyki rosyjskiej i łacińskiej, działań z liczbami 
wielorakimi, miar i wag, wierszy rosyjskich i formuł katechizmu. W krótkim przeciągu 
czasu stosunek swój do małego Płoniewicza urobił na system pedagogiczny, jedynie skuteczny, 
i z dnia na dzień go doskonalił. 
86 
Pracę nad Władziem podejmował con amore, z łatwością i chęcią, a z niewzruszoną wiarą 
w ostateczne zwycięstwo. Tego, że chłopiec obarczony jest pracą niby ciężkimi kajdanami, że 
umysł jego nie rozwija się z braku wytchnienia – nie rozumiał. Owszem, dodawał małemu 
roboty. Od godziny siódmej do ósmej z rana obadwaj szybko przerabiali lekcje, których się 
Władzio dnia poprzedniego wyuczył, następnie pili śniadanie, zarzucali na plecy tornistry i 
maszerowali do szkoły, przez drogę ćwicząc się jeszcze w słówkach, wierszach, miarach i 
wagach i w ogóle w rzeczach pamięci, będących na porządku dziennym. Lekcje w gimnazjum 
trwały do godziny pół do trzeciej. Od czwartej zaczynało się wałkowanie materiału na dzień 
następny i trwało z krótką przerwą kolacyjną nieraz do godziny dwunastej w nocy. Kiedy 
Władzio przepisywał pensa z brulionów, Jędrek odrabiał lekcje z panną Micią, uczennicą klasy 
drugiej gimnazjum żeńskiego. I tam szła ta sama arytmetyka, język rosyjski, tak zwany 
polski, a nadto – francuski, niemiecki, rysunki etc. Z panną Micią było jednak daleko snadniej, 
gdyż sama rozwiązywała zadania, chociaż częstokroć „nie wychodziły”; uczyła się rzeczy 
pamięciowych, a nawet z finezją okłamywała fornalskiego syna. 
Gimnazjum, trudniąc się zadawaniem, słuchaniem i stawianiem stopni, nie udzielało korepetytorowi 
żadnych wskazań. Całkowita nauka wszelkiego kursu, wbrew wynikom pedagogii 
zastosowanym na przykład w Szwajcarii, odbywała się nie w murach szkoły, lecz w domu, a 
istotny trud kształcenia zwalony był hurtownie na barki pomocnika domowego. On to właściwie 
hodował i rozwijał umysł dziecka. Bez znajomości jakiejkolwiek metody postępowania, 
omackiem i domysłem budził charakter, ekscytował pamięć, przez użycie swoich własnych 
środków rozrabiał spostrzegawczość i siłę kombinowania. Do własnych swoich lekcyj 
Radek brał się w nocy, zazwyczaj po godzinie dwunastej. Gdy Władzio udał się już na spoczynek, 
rodzic jego zamknął wszelkie drzwi na klucz i odszedł, a służące spać się układały, 
wówczas korepetytor w swoim apartamencie rozpalał koślawą lampę, imał się Salustiusza, 
geometrii i algebry. Wtedy również wyciągał z kieszeni małe pudełeczko z nędznym tytoniem, 
z bibułkami, kręcił papierosy i w sekrecie zaciągał się do syta. Zdarzało się również o 
tej nocnej godzinie, że wydobywał z ukrycia stare i zeschłe kromki chleba, ściągnięte z kredensu 
albo odkrajane co prędzej od bochenka, gdy w jadalni nie było nikogo. Państwo Płoniewiczowie 
nie starali się o wypasienie swej czeladki. Dawano jeść skąpo i nędzne rzeczy. 
Na śniadanie Radek dostawał szklaneczkę kiepskiej herbaty z dwoma cienkimi kawałkami 
cukru, na kolację dzień w dzień pół talerza maślanki z ziemniakami, takąż ilość kwaśnego 
mleka albo różowego barszczu. Obiady były pod psem, a nawet pod całym stadem psów. Pokojówka 
zmieniała ciągle salaterki, przynosiła filigranowe talerzyki, łyżeczki, rogowe nożyki, 
ale chamski syn wstawał po tych ceremoniach tak samo zgłodniały, jak do nich zasiadał. 
Pan Płoniewicz był eks-obywatelem ziemskim. Gdy nadszedł czas kształcenia dzieci, 
sprzedał folwark, kupił na przedmieściu Klerykowa obszerną posesję z budynkami, ruderami, 
starą szopą i kawałem gruntu. W ruderach gnieździła się nędza klerykowska: szewczyska bez 
butów i kopyt, stare dewotki, urzędnicy z małą pensją, robociarze, indywidua bez miejsca i 
jakiegokolwiek tytułu własności. Główne domostwo zajmował sam pan Ptoniewicz. Okna 
tego frontowego budynku wychodziły na ten właśnie opuszczony park, gdzie Borowicz z towarzyszami 
ćwiczył się w umiejętności strzelania z pistoletu. 
Radek od razu nie tylko polubił, ale mocno ukochał te miejsca. One go życzliwie przyjęły. 
Tu mu dano izbę, posłanie, możność uczenia się nocami... Nie było dlań w tym całym urządzeniu 
rzeczy złych; wszystkie były dobre. Gdyby w zamian za odrabianie korepetycyj z 
Władziem i Micią kazano mu sypiać w stajni, zgodziłby się i na to. Nieraz jednak w czasie 
dużej pauzy, gdy wszyscy koledzy z klasy piątej kupowali u stróżki po pięć, ośm, dziesięć 
bułek, po cztery i sześć serdelków, a on siedział o suchej gębie i słuchał, jakie to marsze kiszki 
grać umieją, klął w myśli skąpe obiady, szczędzenie kartofli i kaszy. Wszystko to przecież 
wynagradzała mu owa izba własna. Stanowiła ona dla niego przyjemność tak wielką, że siedząc 
tam nocami czuł ją ciągle i zdawał sobie z tej uciechy sprawę. Stancyjka sąsiadowała ze 
87 
spiżarnią i była zupełnie podminowana przez szczury. Ledwie Radek zgasił światło, wnet 
odzywały się szelesty, szmery, piski, chrupanie i ogromne zwierzaki spacerowały nie tylko na 
dylach podłogi, ale także wzdłuż i na ukos szezlonga. 
Za oknem, dolną ramą stojącym na poziomie dziedzińca, rósł dziki głóg, a wysoki jego badyl 
uzbrojony w krzywe kolce zaglądał do Radkowego mieszkania. Gdy Jędrek zbudził się 
pierwszy raz w nowej siedzibie, oczy jego padły na głóg samotny jak na pobratymca od pól i 
od chałup. Przywidziało mu się, że tamten zagląda do niego i pozdrawia go w smutku. Odtąd 
biedny głóg byt tak bliski Radkowi, jakby korzeniami tkwił w jego własnym sercu. Byt to 
zresztą jedyny przyjaciel jego w Klerykowie. 
Pierwsze miesiące upłynęły przybyszowi całkiem samotnie. Raz tylko w interesie zaszedł 
do dwu kolegów z klasy piątej, którzy mieszkali w pobliżu u krewnych. Byli to synowie rejenta 
z prowincji, człowieka bogatego. Mieli swoją własną stancyjkę z osobnym wejściem. 
Radek trafił u nich na... bal. Do haka pośrodku sufitu rejentowicze przyczepili na powrózku 
blaszaną miednicę, dnem wywróconą do góry. Zawinięty brzeg jej oblepiony był płonącymi 
łojówkami, a całość reprezentowała żyrandol. Tu i owdzie wetknięte gałązki wierzbowe stanowiły 
majową dekorację sali. Ktoś w kącie ukryty grał na grzebieniu, Wilczkowicki, drugoroczny 
piątoklasista, na drumli. Kilku kolegów namiętnie i entuzjastycznie walcowało, z gracją 
w absolutnym braku panien obejmując krzesełka. Pewien dryblas wywijał siarczyście, 
tuląc na łonie poręcz od kanapy, specjalnie do tego walca ułamaną. Radek wszedłszy nie był 
pewny, czy to istotne pańskie „granie”, czy tylko błazeństwo uczniowskie. Stanął w kącie i z 
nabożną miną przyglądał się hulającym. Toteż wzięto go zaraz na fundusz. 
W klasie żaden z kolegów nie zbliżył się do niego, lecz owszem wszyscy go szykanowali. 
Zauważono natychmiast jego podkówki u juchtowych butów, drelichowe majtki, zgrzebną 
koszulę, tasiemkę i chłopskie prowincjonalizmy w mowie. Byt nawet dowcipniś w klasie, 
niejaki Tymkiewicz, który go stale przedrzeźniał. W czasie dużej pauzy umyślnie zachowywano 
ciszę i z ostatnich ławek dawał się słyszeć głos naśladujący gwarę chłopską: 
– Wojciechu, lubują woma zimioki z maślonką? Z drugiego końca odpowiadano żałośnie: 
– Oj, mój kumosicku, lubują, lubują... 
– A miso woma lubuje? 
– Kez by to miso nie lubowało człowiekowi! Ino co nie umiem onego misa jeść po ślachcicku... 
– Po ślachcicku? 
– Ajści. Jak mię tatuś oddali do szkoły na stancją, tom ci dopiero zoboceł, jak se to ślachta 
jedzą. Bierze takie świecące widełki, źgnie ono miso, dopieros je do gęby niesie, nikiej chłop 
snopek w zapole... 
Emocja, jakiej doświadczał Radek słuchając tych dialogów, była z pewnością palącym 
wstydem, ale obok niego czaiła się zemsta ukryta w masce obojętności i wzgardy tak głęboko 
jak iskra w krzemieniu. Nauczyciele bezwiednie zaostrzali stosunek nowicjusza do kolegów, 
wyrywając go często na środek dla zbadania i oceny zasobów jego umysłu. Przybyszowi z 
Pyrzogłów zdawało się, że go przedrwiwają wszyscy. W progimnazjum najważniejsze wykłady 
snuły niedołęgi wszelkiego rodzaju, dziwaki i mastodonty okręgu naukowego, toteż 
Radek w łacinie, greczyźnie, matematyce itd. recytował istne curiosa jako perły wiedzy podane 
mu przez mędrców pyrzogłowskich. Wszystkie te okoliczności sprawiły, że Jędrek, chociaż 
uczeń bardzo dobry i pilny, był jeżeli nie pośmiewiskiem, to tarczą szyderstw swego otoczenia. 
Pewnej lekcji, blisko we dwa miesiące po rozpoczęciu kursu szkolnego, wezwał go do tablicy 
pan Nogacki i zlecił wyprowadzić formułę geometryczną zadaną na ów dzień do nauki. 
Radek stanął przy katedrze, chwycił kredę i począł rysować figurę uciętego graniastosłupa. 
Silne wzruszenie przyćmiło na pewną chwilę czasu jego pamięć i bystrość umysłu. W rysun
88 
ku popełnił błąd przeprowadziwszy jednę z linij bryły zanadto na prawo. Nogacki orientował 
go kilkakroć, mówiąc swym zimnym głosem: 
– Radek, linię FG trzeba prowadzić na lewo... Uczeń starł daną linię, ale nową przeprowadził 
jeszcze gorzej. 
– Linię FG – na lewo... – znowu wydeklamował nauczyciel. 
Koledzy śmiali się już z cicha, a Jędrek tracił coraz bardziej pewność siebie. Znowu starł 
nieszczęsną linię i wyrysował całkiem niedorzeczną, gdzieś poza figurą. 
– Ależ, Radek, linię FG trzeba poprowadzić na lewo... Wzburzony i drżący uczeń starł ją i 
bezwładnie opuścił ręce. Czarne płatki latały mu przed oczyma, gruczoły wydzielające ślinę 
nie funkcjonowały prawidłowo, a usta schły, kurczyły się i drgały. Wtedy z przedostatniej 
ławy wysunął głowę Tymkiewicz i donośnie po polsku szepnął: 
– Wojtek, ady k'sobie! 
Radek właśnie w owej chwili zebrał się w kupę, machnął linię prawidłowo i zaczął wybornie 
dowodzić. Śmiech ogólny zabrzmiał w klasie. Nawet zimny Nogacki, karcąc Tymkiewicza 
za odezwanie się podczas lekcji „w innym języku”, miał na wargach uśmieszek wesoły. 
Radek prędko skończył teoremę, rozwiązał zadanie geometryczne i obdarzony stopniem bardzo 
dobrym wrócił na miejsce. 
Po skończonej lekcji wstał zaraz z ławy, nim jeszcze profesor wyszedł z klasy, szybko, z 
zagryzioną wargą przybiegł do Tymkiewicza i od lewicy ściśniętą pięścią uderzył go w zęby 
raz, drugi... Napadnięty porwał się do bójki, ale Radek chwycił go za szyję mocną swoją garścią, 
trzasnął nim kilkakroć, przywlókł go do muru i zaczął bić po chamsku, raz koło razu, w 
zęby, w gardło, w nos, w szczękę. Nim zdołano rozerwać walczących, już z nosa i z ust Tymkiewicza 
krew się puściła strumieniem. Całej awanturze nauczyciel przyglądał się z katedry. 
Gdy skrwawionego i bladego jak trup Tymkiewicza złożono na ławce, Nogacki wyszedł zamykając 
drzwi i rozkazując wszystkim zostać na swych miejscach. Po upływie kilkunastu 
minut wszedł do sali Kriestoobriadnikow, inspektor, gospodarz klasy, jego pomocnik i kilku 
nauczycieli. Radek stał w ławce z głową zwieszoną. Łzy kapały z rzadka z jego rzęs i rozpryskiwały 
się zlatując na wierzch ławy. Dyżurny w krótkich słowach przedstawił całe zajście. 
Nogacki to potwierdził. Tymkiewicz miał twarz zmasakrowaną, jedno oko podbite i wciąż 
jeszcze krwi pełne usta. Dyrektor wysłuchał całej sprawy z uwagą i rzekł do nauczycieli 
obecnych: 
– Zdaje mi się, panowie, że nie będę w niezgodzie z Radą Pedagogiczną, jeżeli Radka wydalę 
z gimnazjum. Jest to rozbójnik, nie uczeń. Jest to cham, istotny cham... 
Po chwili zwrócił się do winowajcy: 
– Radek, ja pana wydalam z gimnazjum raz na zawsze. To rzekłszy zalecił gospodarzowi 
klasy, ażeby Tymkiewicza nazajutrz po wyzdrowieniu wpakować na cztery godziny do kozy, 
a Radka z listy wykreślić – i odszedł ze świtą. Gospodarz wejrzał ze współczuciem na Jędrka 
i z żalem w głosie wymówił: 
– Cóż robić... musisz pan zaraz opuścić gimnazjum. Radek zgarnął swe książki i kajety do 
tornistra, zarzucił go na plecy i wyszedł, złożywszy ukłon gospodarzowi klasy, jakby się oddalał 
na pauzę. Było już po dzwonku. Korytarz górny i schody opustoszały. Z którejś klasy 
dawał się słyszeć równy głos nauczyciela fizyki: 
– W tym celu bierzemy dwa pręty metalowe... Radek szedł po schodach noga za nogą, 
bezwładnie myśląc: w tym celu bierzemy dwa pręty metalowe... w tym celu bierzemy... Był 
spokojny, choć serce jego z bolesną siłą tłukło się o żebra, a zimne dreszcze przeszywały 
ciało i kości. Minął przedsionek, wyszedł na dziedziniec i tam zakręcił się na miejscu. W 
owej chwili przypomniał sobie ułamany badyl głogu, a raczej zrośnięte z nim westchnienie 
szczęśliwe. 
– Już po wszystkim... – wymówiły jego omdlałe wargi. Jak błędny zbliżył się do muru zamykającego 
podwórze i siadł na kamieniu, który tam leżał. Był to długi, ociosany głaz pia89 
skowca. Spoczywał na tym miejscu pewno od wieków, a przynajmniej od czasu założenia 
konwiktu przez ojców jezuitów. W bliskości znać było wybornie udeptane mety do gry w 
„ekstrę”. Dziedziniec był w owej chwili pusty. Wiatr jesienny huczał w nagich konarach 
kasztanów zwisających nad murem, garnął na kupę zeschłe, skurczone, ceglaste i żółte liście, 
strzępki zagryzmolonych papierów i miótł je wirem pospołu ze śmieciami w róg dziedzińca. 
Jędrek oparł się plecami o ścianę, wyciągnął nogi, a długie ręce zwiesił między kolanami tak 
bezwładnie, że prawie dotykały ziemi. Głowa jego opadła na piersi. Zanadto niespodziewanie 
roztrącił go ten przypadek, zbyt szybko zdechły promienne nadzieje. Trza się wynosić z izby, 
rzec panu Płoniewiczowi, że już nie będę, zabrać manatki, książczęta, i iść... W imaginacji 
rysował się przed nim obraz szosy nakrytej lotnym kurzem, nieskończenie długi pas biały. 
Przez chwilę widział karczmę i słyszał, jak w rzeczywistości, krzyk szynkarki: 
– A czy aby kawaler skąd nie ucieka?... Po sołtysa, po sołtysa! Trzymaj, łapaj! 
Wtedy zdusiła go taka wściekłość i taka rozpacz, że nie był w stanie tchu złapać. Wśród 
istnych kurczów cierpienia paraliżujących rozum błąkała się przecież decyzja: nie pójdę tam-
tędy, nie pójdę, nie pójdę! 
To ujemne męstwo wzmagając się trzeźwiło go i ciągnęło na szafot rozumowań. 
– Cóż będę robił na świecie, jeśli tamtędy nie pójdę? –myślał patrząc pod nogi szklanymi 
oczyma. – Gdzież ja się podzieję, co będę jadł? Na księdza?... 
Wszystkie konające iluzje niby wypuszczony z więzienia huragan rzuciły się na niego i 
przytłukły go tysiącem kamieni. Zgarbił się jeszcze bardziej i zabity na duszy wlepił oczy w 
liść uschnięty. Wtem uczuł, że przed nim ktoś stoi. Wrażenie to było tak dalece przykre, jakby 
mu ów garściami włosy wydzierał. Dźwignął wtedy dopiero głowę, gdy usłyszał, że do niego 
mówi. Obok starego kamienia zobaczył nieznanego kolegę, który spoglądał nań przyjaźnie. 
Był to Marcin Borowicz, uczeń podówczas klasy szóstej. 
– Panie – mówił tamten – byłem na korytarzu i słyszałem, jak pana wylewali. 
– Co powiadacie, panie? – zapytał Radek, pod wpływem nieszczęścia wymawiając sylaby 
z chłopska. 
Oczy miał bez żadnego wyrazu, przymknięte, szkliste, dolną wargę obwisłą. 
– Uważasz pan – mówił żywo Borowicz – trzeba znaleźć do starego drogę przez protegę. 
To jedyny środek. Nie masz pan w mieście jakich wpływowych znajomych? 
– Nie, nie mam – odpowiedział Radek prędko i zwiesił głowę. 
– Czekaj pan, ja pójdę do Zabielskiego i będę go „nabierał”... 
Radek uniósł jeszcze głowy, ale tylko w tym celu, żeby się przekonać, czy nieznajomy już 
sobie poszedł. Wciągnął go do swej mrocznej toni gnuśny bezwład, niby drzemanie, niby 
gorączka. Siedział jak przedtem skulony aż do końca godziny. Nierychło usłyszał, że go znowu 
wołają. Zerwał się na równe nogi i spostrzegł we drzwiach przedsionka inspektora i o dwa 
schody niżej stojącego Borowicza. Ten ostatni z werwą coś prawił i gestykulował. Inspektor 
jeszcze raz zawołał na Jędrka, a gdy ten stanął przed nim, przyjrzał mu się uważnie i kazał iść 
za sobą. Wszyscy trzej stanęli wkrótce u drzwi kancelaryjnych na górnym korytarzu. Borowicz 
odsunął się na bok, a inspektor sam wszedł do pokoju nauczycielskiego. Radek stał 
przede drzwiami w swym tornistrze, jak żołnierz na warcie, aż do dzwonka. W czasie kilkominutowej 
pauzy obstąpili go koledzy z klasy piątej i z klas niższych, a większość starszych i 
młodszych wyszydzała jego los obecny. Niektórzy spoglądali nań życzliwie, inni w milczeniu, 
a jeszcze inni w milczeniu, ale z uśmiechem szyderczym na ustach. W pewnej chwili 
tłum, otaczający wypędzonego zwartym kołem, rozstąpił się i zamilkł, gdyż we drzwiach 
kancelarii ukazał się dyrektor. Władca gimnazjalny orlim wzrokiem spojrzał na Radka, który 
wyprostował się instynktownym ruchem. 
– Ostatni raz – rzekł – darowuję ci winę. Przeprosić się z Tymkiewiczem i zachowywać 
porządnie. Jesteś na liście najbardziej podejrzanych osobistości w gimnazjum. Tu bić pię90 
ściami nie wolno! Toteż oświadczam wobec wszystkich kolegów: ostatni raz! Najmniejsze 
przekroczenie i bez pardonu pójdziesz precz. Teraz marsz na lekcję! 
Jędrek rozstawił nogi, ukłonił się ogniście i ruszył do klasy. Twarz jego była po dawnemu 
blada, oczy tak samo zgasłe, tylko teraz brwi, nozdrza i wargi spazmatycznie drgały. Gdy 
otoczony przez chmarę wrzeszczącą miał z powrotem przestąpić próg klasy, nagle się 
wstrzymał i zaczął oczyma szukać w tłumie pewnej twarzy. Nie było jej nigdzie w bliskości. 
Tymczasem odezwał się dzwonek, uczniowie rozpierzchli się w przeróżne strony i Radek 
usiadł na swoim miejscu. Podczas trwania lekcji języka greckiego, jaka właśnie miała miejsce, 
siedział wyprostowany z oczyma utkwionymi w nauczyciela, pilnie chwytał każdy 
dźwięk padający z katedry, ale dusza jego była za murami tej klasy. Z wielkim pośpiechem i 
trudem szukał wciąż myślami owego ucznia, który go wybawił. Rysów Borowicza wśród 
omdlenia swego nie zapamiętał. Tkwiło tylko w jego sercu nikłe wspomnienie twarzy nachylonej... 
Im dłużej myślał, im goręcej usiłował wywabić z przeszłości dopiero co minionej całą 
postać, tym cudowniejszy, jak gdyby księżycowy, blask otaczał ją dokoła. Niepostrzeżone, 
wewnętrzne łzy Radka, łzy prędzej duszy niż ciała, płynęły i płynęły na to widmo przeczyste... 
91 
13 
Za pobytu Borowicza klasa szósta liczyła trzydziestu trzech uczniów. Współtowarzyszów, 
którzy z nim razem rozpoczęli kurs nauki od klasy wstępnej, dobrnęło do tego punktu zaledwie 
kilkunastu. Reszta składała się z drugoroczniaków i przybyszów. Dominującą większość 
stanowili Polacy, było bowiem tylko trzech Żydków (z tych Szlama Goldbaum dzierżył miejsce 
prymusa) i dwu Rosjan. Ogół tej młodzieży rozpadał się na dwie nierówne części, wyobrażające 
jak gdyby dwie warstwy społeczne, a przynajmniej dwa obozy. Jedna gromada, do 
której należał Borowicz, jego adherenci, Rosjanie i Żydkowie, zostawała pod wpływem inspektora 
i reprezentowała poniekąd maleńkie stronnictwo ugodowe; druga była zupełnie bezbarwna, 
wrogo usposobiona względem pierwszej i ubierała się o ile tylko można elegancko. 
Zarówno pierwsza, jak druga grupa piastowała w swym łonie różne odcienie wywołane przez 
związki krwi, zamieszkanie na wspólnej stancji, kopcenie wspólnych papierosów, ściąganie 
ze wspólnych podręczników albo zapalanie się do tych samych pensjonarek. Część inspektorska 
nosiła pogardliwe miano „literatów”, część druga sama ochotnie przezywała się ligą wolno-
próżniaków. 
Borowicz odgrywał w pierwszej rolę niemałą. Jeszcze w klasie piątej, za delikatną podnietą 
inspektora, Borowicz założył wśród swych przyjaciół kółeczko zbierające się w niedziele 
po nabożeństwie na jednej ze stancyj w celu studiowania literatury rosyjskiej, a to dla 
lepszego pisania ćwiczeń. W klasie szóstej literaci mieli w swym gronie już kilkanaście osób, 
a po świętach Bożego Narodzenia złączyli się z dwiema takimiż grupami z klasy siódmej i 
ósmej, odbywali zebrania wspólnie w mieszkaniu pewnego siódmoklasisty, a częstokroć w 
mieszkaniu samego inspektora. Na tych posiedzeniach czytano i rozstrząsano byliny, utwory 
Karamzina, Żukowskiego, Gribojedowa, Puszkina, Lermontowa, Kryłowa, Gogola, Ostrowskiego 
itd. Lektura dzieł tych pisarzów rozwijała instynkty artystyczne młodzieży. Uczniowie 
klasy szóstej, którzy w kursie swym mieli wykład bylin o bohaterach przedwłodzimierzowskich, 
jak Wołga Swiatosławicz, Mikuła Sielaninowicz, o bohaterach kijowskich, jak Uja Muromiec, 
Alosza Popowicz, Dobrynia Nikiticz itd., czyli o rzeczach nudnych jak flaki z olejem 
a dla nastroju badawczo-racjonalistycznych podrostków niezmiernie śmiesznych, z zapałem 
czytali piękne utwory Puszkina, jak Eugeniusz Oniegin, albo Lermontowa, jak Demon. 
Najpierwsze samoistne uczucia tych młodzieńców, namiętne miłostki, marzenia i sny znajdowały 
swój wyraz, dźwięk i barwę w utworach pisarzów rosyjskich. Ale poza tą zewnętrzną 
formą sprawy kryła się treść głębsza. Częstokroć na zebraniach niedzielnych uczniowie klas 
wyższych, tworzący jak gdyby sztab tego obozu, wygłaszali referaty treści politycznej, a nawet 
religijno-politycznej. Samorodni badacze, „maleńcy uczeni”, jak mawiał inspektor, zarówno 
Rosjanie, Polacy i Żydzi, masakrowali w swych wypracowaniach nieszczęsną „Polszę”, 
opisywali ją na zasadzie książek, dostarczanych przez kierownika, jako dom niewoli, 
gniazdo rozbestwionej szlachty, mordującej lud „ruski” przy akompaniamencie okrzyków 
„psiakrew” i „psiadusza”. 
Niektórzy z odczytowiczów szli jeszcze dalej i pisali wprost programy dla Polaków, długie 
do nich odezwy albo hymny na cześć Rosji. Szczególną płodność w tym ostatnim kierunku 
zdradzali starozakonni. Zdolniejsi uczniowie z klasy siódmej i ósmej sadzili się również na 
politykę, ale w formie nieco mniej pospolitej. Pisali tedy o śmiertelnie nudnym wstępie Karamzina 
do Historii państwa rosyjskiego, o utworach Gogola nękających „Polszę”, o wierszu 
Puszkina pod tytułem Oszczercom Rosji itd. Niektórzy z „maleńkich uczonych” zanurzali się 
samochcąc w tak zwany panslawizm, nabijali sobie głowy ogromnymi dziełami różnych zakazanych 
Czechów, czytali stuwiorstowe utwory poetyckie uwielbiające caryzm, a z tego 
92 
materiału snuli na piśmie monita pouczające grzesznicę „przywiślańską”, w jakim sensie ma 
wyrzec się błędów i stać się „Słowianką”. Trafił się nawet między siódmoklasistami wieszcz-
Polaczek, który tłumaczył rymami na rosyjskie utwory Vajansky'ego oraz innych panslawistów 
urągające Lachom. a wreszcie i sam począł w tym guście brzdąkać na swej własnej lirze. 
Przeważna większość „literatów” należała do stowarzyszenia, czytała utwory i pisała wypracowania 
dobrych stopni gwoli. Oprócz takich byli jednakże i szczerzy entuzjaści, umysły 
krytyczne, badawcze, samodzielne, z właściwą młodzieży furią i namiętnością przyswajający 
sobie urąganie tej polskości. wśród której wzrośli. 
Bardziej rozgarnięci spośród nich na własną rękę brali się do czytania historii polskiej w 
imię maksymy: audiatur et altera pars. Właśnie za szybą wystawową księgarenki miejscowej 
widniała książka profesora Michała Dobrzyńskiego pod tytułem Dzieje Polski w zarysie, drukowana 
bez uprzedniej cenzury. Nie znajdowali tam jednak badacze gimnazjalni wierzgania 
szowinistycznego przeciw ościeniowi sądów, ferowanych na otcziznę przez inspektora gimnazjum. 
Historyk polski uginając się pod tak wielkim brzemieniem erudycji, że sam zmuszony 
był na jego ciężar wielokrotnie wyrzekać, twierdził jasno i dobitnie, że starą Polskę nie co 
innego, tylko „anarchia doprowadziła do upadku”, że „w ciągu dwu ostatnich wieków istnienia 
Rzeczypospolitej nie można znaleźć w jej dziejach ani jednego prawdziwie wielkiego, 
rozumnego czynu, ani jednej prawdziwie wielkiej, historycznej postaci”. Podając te prawdy 
do wierzenia uczniom klerykowskiego gimnazjum kategorycznie a bez objaśnienia, co we-
dług jego bieżących przekonań jest ..czynem wielkim” i „wielką postacią”, profesor Wszechnicy 
Jagiellońskiej zastrzegał się przecie, że „nie należy do tych, co obnażając nasze błędy i 
wady sądzą, że już wszystko zdziałali”. Wyciągał na jaśnię wszystką otchłań dziejowego 
upadku własnego narodu, poduszczony przez koncept starego Marka Tuliusza – historia magistra 
vitae – w tym celu, ażeby na przyszłość wystawić taki oto program kategoryczny dla 
wszystkich, a więc i dla uczniów z miasta Klerykowa: 
„Musimy poznać we wszystkich szczegółach objawy i następstwa zabijającej równości, 
ażeby w dzisiejszej pracy społecznej uszanować jednostki przodujące siłą swojej tradycji, 
talentu, wykształcenia, zasług, ażeby zdrową hierarchię wyrobić i utrzymać, ażeby jedni 
umieli prowadzić, a drudzy ich popierać i słuchać. Musimy odsłonić w całej grozie skutki 
lekkomyślnych, na chwilowym uczuciu polegających porywów, ażeby zachowując zapał zbudzić 
w sobie zmysł polityczny, wyzyskanie warunków, męską energię wytrwania i pracy”. 
Tak tedy propagacyjne działania inspektora Zabielskiego wydały płód o tyle, że całą młodzież 
należącą do ćwiczeń literackich zniechęciły do rzeczy ojczystych, których wcale nie 
znała, zasiały w umysłach specyficzny, wybitnie klerykowski wstręt do wszystkiego, co polskie. 
Rusofilizm we wszystkim – aż do religii – uchodził w kołach tej młodzieży za synonim 
postępowości, krytycyzmu i tężyzny. 
Partia wolno-próżniacka rekrutowała się przeważnie z synów szlacheckich oraz ludzi zamożnych, 
trudniła się głównie próżniactwem, naciąganiem każdego z belfrów, kto tylko dał 
się naciągać, tańczeniem do upadłego w karnawale, łyżwiarstwem, potajemnym jeżdżeniem 
konno i jeszcze bardziej sekretnym uczęszczaniem na maskarady z aktorkami chwilowo goszczącymi 
w Klerykowie i dziewczętami przebywającymi tam stale. Partia ta znieść nie mogła 
wszystkich praktyk literackich, ale z tej głównie przyczyny, że prowadziły za sobą nadetatową, 
pozaklasową robotę. Grupa wolno-próżniacka grywała w karty, o czym członkowie przeciwnej 
marzyć nie mogli ze względu na wielką ilość należących do niej lizusów i zwyczajnych 
szpiegów. Wolno-próżniacy, jako całość antylegalna, nie mieli wśród siebie donosiciela 
żadnego. Związani byli między sobą węzłami przyjaźni, stanowili zwarte koło gimnazjalnego 
high-life'u i wskutek tego tajemnica gry w „stukułkę” trwała wśród nich aż do skutku pomimo 
najforsowniejszych śledztw inspekcji. 
Miejsce gry obierano to tu, to tam, a najczęściej w domu lekarza Wyszobierskiego, właściwie 
w pokoju jego syna, ogólnie lubianego wolno-próżniaka Antosia. Stowarzyszeni gro
93 
madzili się późno wieczorem, przed dwunastą, i to w takie dni, kiedy można było nieobecność 
na stancji usprawiedliwić bytnością w teatrze, na obserwacjach astronomicznych z nauczycielem 
kosmografii, na balu dla dzieci albo u familii za pozwoleniem właściwego zwierzchnika. 
Wówczas przy szczelnie zamkniętych okiennicach, wśród takiego dymu z papierosów, że 
osób widać nie było, kropiono stukułkę do późna w noc. Namiętności rozpasywały się 
ogromnie, gdyż wysokość stawki sięgała nieraz 40 rubli. Zdarzało się, że ktoś z rodziny doktora, 
wtajemniczony, stukał dla rozpędzenia graczy za pomocą figla wśród nocy, naśladując 
głos inspektora. Wówczas dzielne wolno-próżniaki gasiły światło, chowały karty i pakowały 
się pod łóżka, za szafę i do szafy, tłukąc się i gniotąc w ciemności. 
Kulminacyjny punkt karciarstwa przypadł na czas rekolekcyj poprzedzających spowiedź 
wielkanocną. Cztery klasy wyższe zgromadzono do jednej wielkiej sali. Kilkunastu profesorów-
katolików zasiadło w pierwszych ławach, a na katedrze stanął uproszony przez księdza 
prefekta wikariusz miejscowej fary. Ksiądz ten był chudy i mały, mówił głosem cichutkim, 
jednostajnym i tak dalece bezbarwnym, że najwytrwalszych słuchaczów morzyła senność. 
Wąsate i golące brody wolno-próżniactwo klas ostatnich zajęło tylne ławy w głębokościach 
sali a w sąsiedztwie pieca. W trakcie drugiego z rzędu posiedzenia, gdy ksiądz podjął dalszy 
ciąg wykładu o skrusze i zaczął snuć niezmiernie długie okresy, w sali było cicho jak w 
świątyni. Zdawało się, że tam nie ma ani jednego żywego człowieka. Nauczyciele siedzieli 
bezwładnie, szklanymi oczyma z pobożnym skupieniem wpatrując się w mówcę, uczniowie 
nie zmieniali ruchu. Kto założył nogę na nogę – siedział tak ciągle, kto wlepił oczy w jakiś 
gwóźdź podłogi, nie odrywał ich ani na chwilę. Minęła jedna godzina, wybiły wszystkie kwadranse 
drugiej, zaczęła się wreszcie trzecia... Nagle wśród tej absolutnej ciszy z ostatnich ław 
rozległ się dobitny i zniecierpliwiony głos: 
– Ależ bij treflem! 
Trudno opisać rejwach wywołany przez te słowa. Władza rzuciła się do ścigania bezwstydnych 
graczów, poddała całą połać badaniu i rewizji. Żadne jednak środki nie wykryły 
winowajcy, który nawoływał do bicia treflem, ani jego partnerów. 
Inna grupa z entuzjazmem oddawała się hipice. Za przedmieściem Rokitki, w szopach wychodzących 
na pola, konsystował w jesieni i zimową porą szwadron dragonów. Niektórzy z 
wolno-próżniaków zawiązali stosunki z podoficerem któregoś oddziału i grubo płacąc dostawali 
na kilka godzin późnego wieczora trzy okułbaczone konie. Wyprowadzał je cichaczem w 
szczere pole umówiony żołnierz i tam czekał. Jeźdźcy, przebrani w długie buty, cywilne kurtki 
i czapki, chyłkiem przybywali na miejsce oznaczone, wskakiwali na siodła i gnali co koń 
wyskoczy po mało uczęszczanych dróżkach. 
„Paczka” mniej rycersko nastrojona szalała za aktorkami, chodziła w kostiumach stróżów, 
Żydów, dziewczyn, starych bab itd. na przedstawienia Pięknej Heleny i oklaskiwała głośne w 
Klerykowie piękności wędrownej trupy. 
Bajecznych sztuk w tym kierunku dokazywał uczeń klasy siódmej. Wolski. Rozkochany 
był do szaleństwa w tak zwanej Iskierce, grywającej nieme, ale za to mocno wydekoltowane 
role. Fotografię jej nosił ze sobą zawsze i wszędzie; w czasie lekcyj, pod pretekstem pilnego 
rozczytania się w Eneidzie czy Iliadzie, patrzał w nią jak wrona w gnat, bez ustanku. Wszakże 
mimo przeróżnych starań nie znał się z nią osobiście. Idąc za radą kolegów, którzy z nim 
współczuli, a raczej w ten sposób przynajmniej dawali upust miłości dla Iskierki, również 
pożerającej ich dusze, kupił za trzy ruble duże pudełko cukierków i zamierzył iść pewnego 
wieczora wprost do mieszkania ubóstwianej. Pudło w wielkim sekrecie przyniósł na stancję i 
ukrył w łóżku swym pod kołdrą. Zły los chciał, że w czasie obiadu, kiedy Wolski nie był 
obecny w pokoju sypialnym, weszło tam dwu trzecioklasistów z tejże stancji, którzy wszczęli 
jakąś zwadę, bijatykę i zmagając się padli na łóżko zakochanego. Gdy ten nad wieczorem 
wziął się do wydobycia z łóżka symbolu swej miłości, oczom jego przedstawił się widok 
smętny. Tekturowa skrzynka wraz z pomadkami, czekoladkami i wszelkim w ogóle arcy
94 
dziełem sztuki cukierniczej, mieszczącym wewnątrz przeróżne soki, tworzyła silnie rozgnieciony 
placek, ociekający tymi właśnie płynami. Wolski szalał. Pieniędzy na drugie pudełko 
nie było, a czekać przypływu tak zwanej „floty” z domu nie pozwalała boleść zawodu... W 
tym stanie ducha chwycił się rozpaczliwego środka. Od znajomych pensjonarek dostał dwie 
puste, mniejszych rozmiarów skrzyneczki po cukierkach i umieścił w nich zmiażdżoną masę 
w ten sposób, że ją naprzód zgniótł i pracowicie wymacerował, a dopiero z tej miazgi ulepił 
palcami kopie pomadek. Gdy wyrobił cały zapas, związał obadwa pudełka niebieskimi wstążeczkami 
i ruszył do bogini swego serca... 
Ani na jednę, ani na drugą grupę młodzieży przedmioty kursu klas ostatnich nie wywierały 
wpływu. Przeważna większość uczniów kształciła się tylko w matematyce, i ta nauka była 
czynnikiem istotnie rozwijającym umysły. Od klasy szóstej interesowano się również fizyką, 
aczkolwiek wykład jej prowadzony był niedołężnie. Resztę umiejętności, a więc języki starożytne, 
rosyjski, historię itd., uważano powszechnie za złe konieczne i cierpliwie tolerowano 
zjawisko, które można było wyrazić za pomocą sentencji: non vitae sed scholae discimus. 
Rozszerzone kursa gramatyki łacińskiej, greckiej i niezmierne, niestrudzone tłumaczenia Iliady, 
Odysei, Eneidy, tragedyj Sofoklesa, utworów Horacego, mów starego adwokata Cycerona. 
Wspomnień Ksenofonta, dialogów Lukiana, przemówień Demostenesa itd. – zajmowały 
ogrom czasu. Tłumaczono po zucheleczku i takim trybem, że myśl. treść, całość i forma cudnych 
pism klasycznych wcale nie przedostawały się do mózgów młodzieńczych, badających 
je w oryginale. Ani jeden z uczniów nie był w stanie wyłuszczyć treści Iliady ani objaśnić, 
jakie mianowicie przygody wykuwa na pamięć po grecku całymi rozdziałami. Nikt go zresztą 
o to nie pytał. Czytanie Iliady w oryginale oznaczało na gruncie klerykowskim przyswojenie 
sobie wielkiego mnóstwa słów greckich i form gramatycznych, a zarazem łupanie całych 
stronic na pamięć. 
Rosjanin wykładający język grecki był z zamiłowania archeologiem-slawistą. Homera objaśniał 
z musu, jak urzędnik takiej a takiej rangi, delegowany przez rząd do pompowania takiej 
a takiej ilości kubłów greczyzny. Nigdy uczniom swym nie dał do przeczytania epopei w 
jakimkolwiek przekładzie, z którego mogliby poznać treść, owszem, korzystanie z tłumaczeń 
wszelkiego rodzaju surowo było wzbronione. Może cokolwiek więcej sensu miały tłumaczenia 
prozy greckiej, aczkolwiek i w tym przypadku wertowano jeden urywek dzieła w ciągu 
półrocza bez wyłożenia całkowitej jego osnowy. 
Zimą przy świetle szarawym smutnych dni, podczas kolejnego recytowania przekładów 
ustnych, cała klasa zanurzona była niby w dziwnym spaniu. Monotonnie powtarzające się 
słowa i zwroty działały na umysł jak szelest kropel deszczowych albo jak widok z wolna tającego 
śniegu. Myśl nie miała prawa ruszać się ani naprzód, ani w tył, toteż tkwiła w miejscu. Z 
pozoru wydawać się mogło, że młodzież klerykowska ćwiczy na klasycyzmie jeśli nie dusze 
swe, to przynajmniej pamięć. Ale i to było złudzeniem. Słowa i zwroty wykuwane z taką 
usilnością i mozołem nie wiązały się asocjacją ani ze światem zewnętrznym, ani nie budziły 
popędów estetycznych i nie ulegały wcale sądowi jako czynność celowo przedsięwzięta. Byty 
to dźwięki martwe i z jałowym brzmieniem. Odpowiadające im prądy mózgowe przebywały 
niektóre tylko drogi. Nic też dziwnego, że wychowaniec klerykowski w parę lat po opuszczeniu 
szkoły tracił grekę z pamięci tak zupełnie, że z trudem odróżniał litery tego języka, w którym 
tak niedawno umiał wyrażać swe myśli. 
Wszystek zapas wiadomości gramatyczno-literackich znikał z jego mózgu tak bez śladu, 
jak znika obraz sztucznie na kliszy w ciemni optycznej wywołany, gdy ją z doskonałego mroku 
wynieść na światło dzienne. 
Podobny skutek osiągnęły gimnazjalne lekcje historii. Na klasę szóstą przypadał kurs 
dziejów Rosji z epoki tak zwanych udziałów i wieców. Borowicz i wszyscy jego koledzy po 
całych nieraz nocach wyuczali się na pamięć istnych kolekcyj książątek Rusi, dat ich rozmaitych 
przeniewierstw, morderstw, oślepień, pochwyceń władzy, bitw, śmierci, tworzyli sobie 
95 
w mózgach prawdziwą barykadę z tych wiadomości; o przedstawieniu ducha i sensu tamtych 
odległych czasów nauczycielowi ani się śniło. Suchy i zajadły Rosjanin Kostriulew wchodził 
do klasy, siadał na katedrze, obrzucał jednym spojrzeniem wychowańców drżących z trwogi, 
przepowiadających sobie w myśli genealogie książęce, nazwy ich włości, daty ich skonu – 
raptem wymawiał nazwisko któregoś z delikwentów i od razu ciskał mu pytanie: 
– Synowie Jarosława Pierwszego Mądrego? 
– Izjasław Kijowsko-Nowgorodzki, Światosław Czernihowski, Wsiewołod Perejasławski, 
Igor Włodimiro-Wołyński, Wiaczesław Smoleński... – trzepał uczeń jednym tchem. Gdy 
podjeżdżał do końca listy, już musiał recytować drugą odpowiedź na pytanie: 
– Bitwa na brzegach Kałki? 
Języki: francuski, niemiecki i polski były kopciuszkami kursu gimnazjalnego. Uczeń mógł 
wybrać sobie z dwu pierwszych jeden tylko język, a na polski, rzecz prosta, mógł nie chodzić 
bezkarnie. Co większa, uczeń Rosjanin w żadnym razie nie miał prawa uczęszczania na wykłady 
mowy polskiej, prowadzone w języku rosyjskim. Godziny tych gwar nowożytnych 
„zgniłego Zachodu” były, szczerze mówiąc, godzinami humorystyki. Wykładający już to należeli 
do gatunku czupiradeł, jakich świat nie widział, już, jak Sztetter, do kategorii ludzi rozbitych 
w sobie i bezpowrotnie obojętnych. Dość powiedzieć, że w chwili ukończenia całkowitego 
kursu nauk w gimnazjum „filologicznym” ani jeden z wychowańców nie umiał języka 
francuskiego czy niemieckiego tyle, żeby mógł swobodnie przeczytać rozdział powiastki dla 
ludu. Wszystkie natomiast siły intelektualne młodzieży starszej wytężone były w kierunku 
pisania ćwiczeń rosyjskich o tematach historycznych, literackich i abstrakcyjnych. Każde 
ćwiczenie, stosownie do gatunku, musiało być składane według formuły zwanej planem, musiało 
zawierać wstęp, wykład i finał, a każda z tych części rozbita była na tak zwane „myśli”. 
Jeżeli trudnym było utrzymanie równowagi podczas wypisywania tak zwanych „myśli”, to 
nie mniej trudu zadawało baczenie na „polonizmy”. Opracowanie i wykończenie ćwiczenia 
rosyjskiego było robotą tak mozolną, tak niewdzięczną i drewnianą, że każdy z uczniów zgodziłby 
się chętniej kuć całe ody Łomonosowa na pamięć niż budować jednę rozprawę. Najczęściej 
też wychowańcy pana Zabielskiego ściągali ćwiczenia ze starych kajetów, z podręczników 
literatury Bóg wie skąd sprowadzanych, a wreszcie z książek pożyczonych z biblioteki 
szkolnej. 
Biblioteka znajdowała się na dole gmachu i zajmowała kilka sal obszernych. Stały tam w 
szeregu szafy okryte pyłem wieloletnim, mieszczące w sobie książki polskie z wieku XVI, 
XVII, XVIII, a nawet rzadkie inkunabuły, skazane na bezczynność, wzgardzone i tolerowane 
jak zgniłe drwa, których nie można spalić, a nie ma gdzie wyrzucić. Bliżej drzwi wchodowych 
zgrupowano dzieła rosyjskie przeznaczone do wypożyczania. 
Uczniowie młodsi czerpali stamtąd opisy wypraw Mayne-Reida, Fenimora Coopera, Juliusza 
Vernego itd., starsi – utwory Łomonosowa, Karamzina itd., itd. Władza gimnazjalna starała 
się z wielką usilnością, ażeby wychowańca klerykowskiego zabezpieczyć od wszelkiej 
książki, która by myśl jego z opłotków nie tylko lojalności, ale czynnego rusofilstwa wyprowadzić 
mogła na szczere pole samoistnych rozumowań. 
Tymczasem mimo tak ścisłego dozoru, mimo rewidowania zarówno uczniowskiego kuferka 
jak tornistra, niepożądana książka wśliznęła się nawet do rąk szóstoklasistów. Był to rosyjski 
przekład History of civilisation in England Henryka Tomasza Buckle’a. Jeden z ósmoklasistów, 
mieszkający u zamożnych krewnych, znalazł to dzieło w bibliotece swego wujaszka, 
zaczął czytać, dał kolegom – i poszło zepsucie! Świetnie ustawione paradoksy genialnego 
samouka oddziałały na umysły „wychowańców klerykowskich niby nagły błysk pochodni, 
ukazujący wśród ciemności przedmioty, niewyraźne kształty i stosunek tego, co widzieć 
można, do dalekiego, pełnego tajemnic przestworu! Dowodzenie prawidłowości w następstwie 
zjawisk duchowych ze statystyki spełnionych występków, małżeństw zawartych i listów 
nie zaadresowanych przez roztargnienie – stało się od razu ewangelią myślenia pewnej grupy 
96 
młodzieży. Wystąpienie przeciwko nauce teologów o predestynacji i przeciwko teorii metafizyków 
o wolnej woli było rodzajem lewara założonego pod gmach wierzeń religijnych, a 
rozważenie wpływu czterech czynników fizycznych: klimatu, żywności, gleby i ogólnych 
zjawisk przyrody na umysł człowieka i na organizację społeczeństw zrodziło istną furię filozoficzną. 
Szczególniejsze znaczenie miał następujący przypisek z pierwszego rozdziału książki: 
„Doktryna o Opatrzności stoi w związku z doktryną o przeznaczeniu, ponieważ Bóstwo, 
przewidując wszystko w swym wszechwiedzeniu przyszłości, musi przewidywać zarazem z 
góry i swe własne zamiary. Zaprzeczać takiego wszechwidzenia przyszłości, jest to zaprzeczać 
wszechwiedzy Bogu. Ci zatem, którzy utrzymują, że w pewnych razach Opatrzność 
zmienia zwykły bieg wypadków, muszą zgodzić się na to, że w każdym takim razie zmiana 
tego rodzaju była już w przeznaczeniu, inaczej zaprzeczyliby jednego z przymiotów boskich”. 
Ta krótka uwaga zrodziła właśnie całą szkołę filozoficzno-materialistyczną. Szkoła ta 
miała swoich mistrzów, wyznawców, badaczów, mówców i zagorzałych antagonistów. Posady 
mistrzów piastowali dwaj siódmoklasiści: Nochaczewski i Miller. Pierwszego zwano 
„Spinozą”, drugiego nieco zagadkowiej „Balfegorem”. Obadwaj byli tłumaczami Buckle’a, 
dialektykami i propagatorami kierunku postępowego. „Spinoza” pierwszy doszedł i wyłożył 
mniej zdolnym, a owczym pędem idącym buckle’istom ciemne dla nich punkty rozdziału 
drugiego, objaśnił, co jest „wartość”, „renta”, „czynsz”, „zysk” itd. w znaczeniu ekonomicznym, 
a nadto budował swój własny systemat. „Balfegor” był umysłem ostrożniejszym, czytał 
Buckle’a bardzo wolno, nieraz nad stronicą siedział tydzień i nie ruszał się dalej, póki nie 
wyrozumiał wszystkiego. Dokładne zbadanie kwestii ciągnęło za sobą specjalne studia z rozmaitych 
dziedzin. 
Toteż „Balfegor” pracował ogromnie. Brak książek i elementarnych wiadomości z botaniki, 
chemii, zoologii etc. musiał zapełniać domysłem własnym, kalkulacją samoistną. Ile popełnił 
błędów, ile razy musiał sam rozbijać gmach złudzeń wybudowany na fałszywym przypuszczeniu! 
Burzeniem tych jego ułud zajmował się szczerze „Spinoza”, świetny matematyk, 
bystry spostrzegacz, który bez głębokich studiów szedł przodem i w dysputach zawsze udowadniał 
swą wyższość, czyli mówiąc żargonem tamtejszym, „smiekałkę”. 
W szeregu najbardziej zdecydowanych materialistów stał Marcin Borowicz. Nie mieszkał 
już wtedy u „starej Przepiórzycy”, lecz gdzie indziej, w roli korepetytora dwu malców, pospołu 
z kilkoma zamożniejszymi uczniami klas ostatnich. Tam właśnie, na stancji u tak zwanej 
„Czarnej pani”, było gniazdo buckle’izmu. Wieczorem, nieraz do późna w noc, wrzały 
zaciekłe spory z „metafizykami”, z „idealistami” i „pomidorowcami”, czyli grupą wierną katolicyzmowi. 
Ileż to szyderstw i obelg zniosły tam „ciemne łby” w rodzaju Kanta, Hegla, 
Fichtego, Schellinga. którzy, według ulubionej formuły „Balfegora”, zaczerpniętej, rzecz prosta, 
z „książki” – „sami wzbili chmurę pyłu i dziwią się, że on im oczy zasypuje”... Los tych 
filozofów dzielił prefekt miejscowy, stojąc mimo woli, chęci i zasługi w gromadzie zdecydowanych 
antagonistów materializmu, ramię w ramię z Kantem i Heglem. 
Zwolennicy panslawizmu, rusofile par excellence, bali się ze względu na skutki czytywać 
Buckle’a ostentacyjnie albo lekceważyć spowiedź. Toteż w samym tonie stronnictwa litrackiego 
rusofile materialiści prowadzili bój z rusofilami „maleńkimi uczonymi” i karierowiczami. 
Cała grupa wolnomyślnych pracowała żarliwie. Kwestie poruszone w dziele utalentowanego 
Anglika rozbudziły umysły klerykowian do tego stopnia, że zaczęto nawet studiować 
łacinę i grekę, gdyż w dziele i te gałęzie wiedzy były traktowane. Matematyki i fizyki uczono 
się tak forsownie, że Borowicz dla łatwiejszego rozumienia buckle’izmu w klasie szóstej wykuł 
cały kurs trygonometrii, podawany do wiadomości w klasie siódmej. Każdą książkę (jak 
przypadkiem zabłąkany obszerniejszy podręcznik fizyki, kurs chemii, matematyki wyższej 
etc.), w ogóle co tylko zjawiło się na horyzoncie, czytano na wyścigi, a materiał tą drogą zdo
97 
byty niezwłocznie wnoszono do dysput wieczornych. Kurs gimnazjalny, wszystkie wykładane 
przedmioty służyły jedynie za pewien rodzaj miazgi do rozpraw. 
Borowicz był specjalistą poniekąd od ateizmu. Prześcigał w tym kierunku ostrożnego 
„Balfegora” i bystrego w domyśle „Spinozę”. Raptowne zdruzgotanie ustalonych wierzeń 
wprowadziło ośmnastoletniego szóstoklasistę do całkowicie nowego świata. Znalazł się jak 
gdyby wśród obszarów dzikiego, nie tkniętego, uprawą gruntu, po którym chodził w samotności 
i zdumieniu. Wszystko tam było całkiem obce, wszystko musiał sobie sam tłumaczyć, 
każdy przedmiot spotkany ze wszech stron rozpatrywać, każdą myśl najpospolitszą roztrząsać 
i ważyć jako zjawisko absolutnie nowe. A „książka” dostarczyła tyle myśli zdumiewających! 
Okazywała ona, że historia wykładana w gimnazjum to niedołężnie ułożony spis zdarzeń, że 
„matematyka” to alfabet tej umiejętności; wyliczała z imienia cały spis nauk nieznanych, ukazywała 
ich perspektywę bez końca, ciągnęła młode umysły skroś lądów i mórz, między najciekawsze 
zjawiska, poprzez wydarzenia żywego i zmarłego świata -i siała ziarno zuchwałego 
szturmu do niebios. 
Pobieżny opis anatomiczny budowy oka i ucha w kursie fizyki zapłodnił gimnazjalnych 
badaczów tak wściekłym pragnieniem uczenia się chemii, anatomii, fizjologii itd., że marzyli 
o dniu, kiedy się to stanie, jak o chwili niezmiernej radości. Trzej naczelni buckle’iści („Balfegor”, 
„Spinoza” i Borowicz) chodzili w sekrecie do rzezalni, sowicie płacili rzeźnikom za 
oczy wołów i cieląt, krajali je scyzorykami i prześcigali się w manifestowaniu wszystkiego, 
co było wypisane w krótkiej wzmiance. 
Oprócz roli czynnika, budzącego do ruchu umysły skrępowane powijakami schematu nauk 
gimnazjalnych, książka Buckle’a odegrała inną, daleko ważniejszą. Była ona nie tylko kodeksem 
i ekscytarzem moralności, ale wprost była siłą moralną. 
Wszystką energię duchową młodzieńców dojrzewających fizycznie, która wyładowałaby 
się była w pierwszym lepszym kierunku, mocno ujęła w łożysko i porwała ku rzeczom najszczytniejszym. 
Każdy z buckle’istów piastował w sercu ekstatyczne marzenie: nie tylko posiąść 
wiedzę mistrza, ale samemu stać się Bucklem. Zamknąć się w murach jakiegokolwiek 
domu, zgromadzić nieprzejrzaną moc książek, uczyć się przez całe życie, a nawet umierając 
wołać jak on: „O, dzieło moje, o, dzieło moje!...” 
Kolosalny zakres wiedzy odsłaniający się na kartach Historii cywilizacji Anglii miał 
przede wszystkim ten skutek, że znaglił Borowicza i jego współwyznawców do pracy, do 
rzetelnego cenienia czasu na wagę złota. Kto ma zostać Bucklem, ten nie może tracić minuty, 
musi rozłożyć prawidłowo godziny i kwadranse, a wszystkie wypełnić trudem. Stamtąd, z 
wyżyny buckle’izmu, ani jeden z adeptów nie zstąpił na chwilę do dziedzin wolnopróżniactwa 
i cenił młódź bawiącą się tym procederem jako nędzną trzodę. Tak tedy całkowite 
pochłonięcie sił duszy przez nauki, a raczej przez marzenia i piękne sny o dziedzinie 
nauk – oderwało ją od wszelkiego brudu ziemi, dźwignęło bardzo wysoko i szybko a nieodwołalnie 
uszlachetniło. 
Ponieważ znano „książkę” tylko w przekładzie rosyjskim, z natury rzeczy tedy wszelkiego 
rodzaju terminy naukowe i urobione formuły bardziej ścisłego myślenia przywierały do mózgów 
w postaci rosyjskiej. Na dysputach wieczornych wszystko, cokolwiek tyczyło się rzeczy 
„abstrakcyjnych”, wypowiadano między sobą po rosyjsku. Nikt „przekonań” swoich po pol-
sku nie umiałby ze ścisłością wyłożyć. Była to najbardziej zjadliwa forma obrusienia. bo dobrowolnie, 
we wnętrzu własnych czaszek, stopniowo zaprowadzana przez młodzież. Ale nie 
mogło być inaczej. Młodzież ta łaknęła strawy naukowej, znalazła ją i karmiła się tym, co 
znalazła. Ogół inteligencji miejskiej umiał jedynie (w największym sekrecie) stękać na 
„ucisk”, dziwować się, jakim to sposobem można w kraju polskim gramatykę polską wykładać 
„pa russki”, ale nie byt uzdolniony politycznie nawet do założenia dla tej młodzieży czytelni 
z dzieł naukowych swoich i tłumaczonych, kształcących systematycznie. 
98 
14 
Mdłe światło jesienne wlewało się do klasy siódmej, napełniając ją dziwnie smutnym i 
nudnym półmrokiem. Przed chwilą wyszedł był „Grek”, z którym tłumaczono dialogi Lukiana, 
a wkrótce miał się ukazać nauczyciel historii. Wszyscy uczniowie siedzieli w klasie. Z 
szóstej do siódmej przeszło ich zaledwie dwudziestu trzech. Przybysze zastali pięciu drugorocznych. 
Ci nadawali szyk i odpowiedni ton „sztubie”. Właśnie jeden z takich, blady i wychudły 
mężczyzna w mundurze uczniowskim, opowiadał naprędce sprośną anegdotkę kółku 
zgromadzonych przy jego ławie, co chwila wybuchającemu homerycznym śmiechem. W drugim 
kącie sali Borowicz prowadził ożywiony dyskursik z Waleckim, zwanym „Figą”. Walecki 
miał dopiero lat siedmnaście. Był to chłopczyna tak małego wzrostu, że, ku jego śmiertelnej 
męce, uważano go za trzecioklasistę. Uczył się wybornie i tylko dzięki „złemu sprawowaniu” 
figurował na liście jako drugi uczeń z kolei, ustępując pierwszeństwa Szlamie Goldbaumowi. 
Złe sprawowanie, czyli czwórkę zamiast piątki, Walecki zdobywał sobie nadzwyczajną 
hardością. 
Nie było tygodnia, żeby ten prześliczny chłopak nie skakał do oczu któremu z belfrów. Na 
każdą uwagę musiał odpowiedzieć jeśli nie dowcipnym sarkazmem, to przynajmniej znamiennym 
chrząknięciem albo piorunującym spojrzeniem oczu, podobnych do pary diamentów. 
Całe stronnictwo literacko-buckle’owskie starało się o pozyskanie „Figi”, ale on uchylał 
się od rozmów bezbożnych. Miał kilka sióstr, a był jedynakiem u matki, właścicielki niedużego 
sklepu z materiałami piśmiennymi, katoliczki. Jak agent policji tajnej kontrolowała ona 
każdy krok syna, wydzierała mu z rąk książki nie tylko wolnomyślne, ale wszelkie tak zwane 
„złe”, nad wiedzą zaś tego wybitnego siódmoklasisty panowała tak wszechwładnie, że musiał 
jej sumiennie opowiadać treść rozmów swoich z kolegami, przedstawiać swe tajemne myśli, z 
góry uznane za zdrożne, wyjawiać wszelkiego rodzaju projekty i marzenia. Tak prowadzony 
hardy Tomasz musiał również wystrzegać się nie tylko dyskusyj, ale nie miał prawa słyszeć 
„złych” myśli i pozwalać, ażeby znalazły miejsce w jego głowie. 
Uzda, której końce trzymała matka szalejąca za „Figą”, doprowadzała go do skrytej, głuchej, 
dzikiej pasji. Poddawał się jednak, gdyż do serca jego czynny bunt przeciw rodzicielce 
nie miał przystępu. „Figa” wierzył w to tylko, co wespół z nią uznał za godziwe. Stosownie 
do jej poleceń prześcigał wszystkich „literatów” w wiadomościach, aczkolwiek na zebrania 
nie uczęszczał; czytał wszystko, co było niezbędne do pisania ćwiczeń rosyjskich, ale żadnej 
księgi bezbożnej nie miał jeszcze w ręku. Borowicz nie opuszczał ani jednej sposobności 
drażnienia „Figi” swymi uwagami, toteż istniała między tymi dwoma ciągła walka. 
Pan Kostriulew wykładający historię wszedł do klasy i zasiadł na katedrze. Był to rusyfikator 
w najbardziej wulgarnym znaczeniu tego wyrazu. Podczas każdej prawie lekcji wywlekał 
sprawy bolesne dla młodzieży polskiej (gdyby ta czuć była w stanie), rozwijał je i poza 
kursem gimnazjalnym narzucał do uczenia się mnóstwo faktów zbytecznych. W podręczniku 
historii Iłowajskiego była krótka i charakterystycznie moskiewska wzmianka o upadku Pol-
ski. Kostriulew nie poprzestał na niej, lecz przynosił ze sobą jakieś rękopiśmienne foliały, co 
zwał „dopełnieniem”, i stamtąd wyczytywał przeróżne skandale. Tego dnia, przesłuchawszy 
zaledwie jednego uczniaka, rozłożył swój manuskrypt i rzucając na przemiany jadowite 
uśmiechy i spojrzenia zaczął czytać. Długo i szeroko malował historię „dobrowolnego” prawosławia 
na Litwie, wyliczał przykłady zdzierstw księży katolickich, scen gorszących z ich 
życia itd. Godzina miała się już ku końcowi, gdy widocznie dla zilustrowania stanu rzeczy 
dobitnym faktem wyłuszczać zaczął sprawę konfiskaty wielkiego klasztoru żeńskiego w okolicach 
Wilna. 
99 
– Gdy wywieziono mniszki – mówił – delegowani zabrali się do zbadania gmachu. W 
trakcie rewizji cel przypadkiem odkryto schody tajne prowadzące do lochów podziemnych, 
gdzie oczom przybyłych ukazał się widok nieznośny. Stało tam mnóstwo maleńkich trumienek 
drewnianych, prawie jednakiego wymiaru, a mieściły się w nich trupy dzieci ledwo narodzonych. 
Jedne z tych trumienek były już zupełnie zbutwiałe, widocznie przed wiekiem, inne 
rozsypywały się w proch, a były i zupełnie nowe, lśniące białością drzewa sosnowego... 
Pedagog przerwał na chwilę czytanie i obrzucił spojrzeniem słuchaczów. Wtedy Walecki 
powstał ze swego miejsca i rzekł ostro: 
– Panie nauczycielu! 
– A co tam? – zapytał Kostriulew poprawiając swe niebieskie binokle. 
– Panie nauczycielu! – mówił „Figa” głosem wzburzonym i drżącym, ale do najwyższego 
stopnia zuchwałym – ja... to jest... ja w imieniu moich kolegów... uczniów klasy siódmej, ja 
proszę, ażebyś pan nie czytał tutaj podobnych rzeczy... 
– Co takiego? – zawołał historyk zrywając się z krzesła. Walecki wspiął się na palcach i 
oparty rękami o wierzchnią deskę ławki, pochylony naprzód, mówił coraz głośniej tonem, 
który ciął niby damasceńska szabla: 
– Ja jestem katolikiem i nie mam prawa słuchać tego, co pan czytasz. Dlatego w imieniu 
całej klasy, w imieniu... całej klasy... 
– Milczeć, smarkaczu! – wrzasnął nauczyciel zstępując z katedry. 
Był to najboleśniejszy epitet, jaki mógł usłyszeć ten mały „katolik”. Słowo „smarkacz” 
przeszyło go jak bagnet. Toteż nozdrza klasycznego nosa zaczęły mu drgać, brwi skoczyły do 
pół czoła, twarz zbladła jak papier. 
– Ja nie chcę słyszeć tego, co pan czytasz! – krzyknął na cały głos. – Tego nie ma w kursie, 
a zresztą jest to potwarz i nędzny fałsz! Nędzny fałsz! Ja w imieniu całej klasy... 
Kostriulew mruknął coś pod nosem, zebrał na kupę co tchu swój rękopis, dzienniki, książkę 
Iłowajskiego i gwałtownym krokiem wyszedł z klasy. Walecki usiadł na swym miejscu, 
podparł głowę pięściami i został tak bez ruchu. W sali zaległa cisza. Nie słychać było żadnego 
szmeru, żadnego oddechu. Wtem Borowicz rzekł półgłosem, który wśród tej ciszy i wytężonego 
milczenia sprawił wrażenie krzyku: 
– To ci ognisty katolik! 
Walecki natychmiast podniósł głowę, odwrócił się, zmrużył oczy i szepnął przez ściśnięte 
zęby: 
– Tak, ty... libertynie! 
– „Pomidorowiec”... – odpowiedział mu Borowicz. – On w imieniu całej klasy... 
Zaledwie zdążył wymówić te słowa, gdy drzwi się z trzaskiem otwarły i wkroczył do klasy 
cały prawie sztab gimnazjalny. Dyrektor szybko zbliżył się do pierwszych ławek i zaczął 
krzyczeć bijąc w nie pięściami: 
– A to co? Bunt? Bunt? Bunt?! Ja was nauczę. W te j chwili won cała klasa! Won! Myślicie, 
że ja się zawaham! Walecki! – krzyknął w istnej furii – tutaj! 
„Figa” stanowczym krokiem wyszedł na środek i stanął przed dyrektorem. 
– Od ziemi nie odrósł, żak, ssipalec! -pienił się Kostriulew. – I to takie... przeciwko 
mnie... Protest... Ja dla dobra nauki, a ty, chłystku!... 
– Tak... – rzekł „Figa” chrapliwym basem, który co moment przelewał się w dyskant – w 
imieniu całej klasy... My chodzimy do spowiedzi, wyznajemy naszą religię... A zresztą ja nic 
nie chcę...Niech on przeczyta panu dyrektorowi i wszystkim to, co my tu słyszeliśmy przed 
chwilą! Niech on to przeczyta! Ja nic... tylko niech on to przeczyta! Jeżeli panowie... 
Głos mu się zarywał i jakoś dziwnie szczękał w nadmiernym wzburzeniu. 
– Któż to – o  ? – spytał raptem inspektor. 
– No on... ten nauczyciel, Kostriulew... – rzekł „Figa” wzgardliwie, nie odwracając nawet 
głowy w stronę historyka. 
100 
– Panowie słyszycie? – spytał tamten z pośpiechem. Inspektor tymczasem wdrażał już 
formalne śledztwo. Zwrócony do klasy, pytał stanowczym głosem: 
– Czy upoważniliście Waleckiego do zakładania protestu? Uczniowie milczeli. 
– Kto delegował Waleckiego? Winni, którzy się przyznają natychmiast, zmniejszą sobie 
karę o połowę. Później Rada Pedagogiczna będzie nieubłaganą. 
Znowu odpowiedziano milczeniem. Żaden z kolegów nie naradzał się z Waleckim, a prawo 
koleżeństwa domagało się obrony współtowarzysza. Nikt nie wiedział, co począć. Wszyscy 
siedzieli w absolutnym ogłupieniu, ratowali się milczeniem i zupełną nieruchomością ciał, 
niby kupa chłopów zaskoczona przez wypadki niepojęte. Inspektor był na to przygotowany i 
jako praktyk w rzeczach badań wnet zmienił metodę: 
– A więc nie przyznajecie się? Dobrze. Goldbaum, czy upoważniałeś pan Waleckiego? 
Prymus wolniutko dźwignął się z miejsca i zgięty stanął w ławce, patrząc w ziemię. 
– No i cóż, należałeś do buntu? 
– Ja dziś nie rozmawiałem w klasie... Mnie dziś bardzo głowa boli. 
– Tu trzeba dać odpowiedź kategoryczną! – przerwał mu dyrektor. 
– Ja jestem starozakonny... – rzekł cicho Goldbaum. Inspektor wodził oczyma po klasie i 
zatrzymał je na swym ulubieńcu. 
– Borowicz! czy byłeś pan w zmowie z Waleckim, czy dawałeś mu jakie zlecenia? 
Marcin wstał ze swej ławy i milczał, śmiało patrząc w oczy inspektora. 
– Więc jakże? 
– Ja nie mogłem do wystąpienia namawiać kolegi Waleckiego, gdyż uważam za bardzo 
użyteczne te „dopełnienia”, które nam właśnie czytał profesor Kostriulew. Był to krytyczny 
rzut oka na machinacje jezuitów w upadającej i upadłej Polsce. Mnie się zdaje, że my wszyscy 
z przyjemnością słuchaliśmy uwag nadprogramowych i muszę wyznać, że Walecki protestował 
tylko we własnym swoim imieniu. 
Uczniowie z natężoną ciekawością chwytali słowa odpowiedzi Borowicza, gdyż wyprowadzały 
ich one z ciężkiego kłopotu. Wszyscy doznali tego wrażenia, że Marcin, zwalając 
winę całą na barki Waleckiego, niszczy podejrzenie o bunt, a, co ważniejsza, samemu winowajcy 
zmniejsza stopień kary. Toteż kiedy inspektor dawał im pytania z kolei, odpowiadali 
prawie słowo w słowo to samo, co rzekł Borowicz. Walecki, mówiono, zapalił się niesłusznie, 
gdyż nauczyciel nie czytał nic zdrożnego. Mówił to samo, co stoi w kursie, tylko ilustrował 
rzecz odpowiednimi przykładami. W całej klasie znalazł się jeden tylko „pomidorowiec”, 
niejaki Rutecki, który na zapytanie, czy zmawiał się z Waleckim, wbrew powszechnemu 
oczekiwaniu nauczycieli i kolegów rzekł: 
– Tak. 
Tego ustawiono przy Waleckim, a po skończonym śledztwie wytransportowano z klasy. 
Gdy sztab profesorski znalazł się za drzwiami, wszyscy zerwali się z miejsc, zbili w gromadki 
i poczęli z krzykiem rozprawiać o fakcie dokonanym. 
– Jeżeli to nie jest świństwo – rzekł swym grubym głosem najstarszy w klasie kolega drugoroczny, 
dla potężnego nosa zwany „Pieprzojadem” – to niech mi zaraz Goldbaum daje byka 
w ucho... 
– Ciekawym, co mogliśmy zrobić innego? – spytał Borowicz przeczuwając, że to do niego 
piją. – Czemużeś kolega popełnił to samo „świństwo”? 
– Dlaczego? Bagatela... Dlaczego? A bo ja wiem, dlaczego... Ale małego wyleją na dwór... 
– Nie przypuszczam, a zresztą to trudno! – zapalił się Marcin. – Że jemu się zachciewa 
bronić „pomidorów”, to jeszcze nie racja, żebyśmy wszyscy mieli być wyrzuceni. Co do 
mnie, to utrzymuję stanowczo, że Kostriulew miał zupełną słuszność. W nauce historii chodzi 
o prawdę, o prawdę i jeszcze raz o prawdę. Należy mieć jakieś zdanie. Albo się je ma, i w 
takim razie nie można bronić polsko-jezuickich morderczyń nieprawych dzieci, albo się jest 
trąbą klechów... 
101 
– A naturalnie! – zawtórowano ze wszech stron. Tymczasem z kancelarii przytykającej do 
klasy siódmej słychać było gwar, nad którym unosił się ciągle ostry głos Waleckiego. Przez 
korytarz raz w raz biegali pomocnicy gospodarzy klasowych. Inspektor nie zjawiał się na lekcję 
logiki, która właśnie przypadała w klasie siódmej. Po upływie kilkudziesięciu minut od 
wyprowadzenia Waleckiego ujrzano przez drzwi oszklone kapelusz i fizjonomię jego matki, 
biegnącej kłusem w asystencji pana Mieszoczkina. Twarz tej pani była blada śmiertelnie, 
oczy wytrzeszczone, a nozdrza drgały zupełnie jak u syna. 
– Mówię, że to jest świństwo, pomnożone przez łajdactwo! – mruknął znowu kolega „Pieprzojad”, 
szczypiąc do góry wąsiki i rozczesując czuprynę grzebieniem. 
Za ścianą gwar wzmagał się coraz bardziej, stawał się zgiełkliwy jak wściekła kłótnia, czasami 
znowu nacichał zupełnie. W pewnej chwili dał się słyszeć krzyk Waleckiego, spazmatyczny, 
rozpaczliwy... Uczniowie rzucili się do drzwi, postawali na ławkach, wspięli się na 
palce i wyjrzeli na korytarz przez szybki we drzwiach. Zobaczyli wkrótce Waleckiego w otoczeniu 
trzech stróżów i pana Pazura, którzy go nieśli w powietrzu. „Figa” rwał się i siepał w 
rękach jak lis złapany w żelaza. W pobliżu kancelarii stała jego matka. Twarz jej nic nie wyrażała, 
tylko wargi chwilami odymały się w szczególny sposób i lewa powieka dygotała. Gdy 
„Figę” wwalono we drzwi izby zwanej „zapasową”, pani Wałecka zwróciła się szybko ku 
wyjściu. Szła przy samej ścianie i coś mamrotała do siebie... Wkrótce przyszedł do klasy Rutecki, 
skazany na długą kozę, z wieścią, że mały za zgodą matki, a w zamian za wypędzenie z 
„wilczym biletem” – dostanie rózgi... 
W połowie następnej lekcji, którą odbywał wiecznie spokojny matematyk, drzwi się uchyliły 
i pan Majewski wpuścił do sali Waleckiego. Nieszczęsny buntownik miał twarz tak nabiegłą 
krwią, że wydawała się prawie czarną. Dolna warga była wysunięta jak u matki, białe 
zęby dolnej szczęki nakrywały wargę górną, oczy cofnęły się i skryły pod boleśnie zsuniętymi 
brwiami. Szedł do swego miejsca z wolna, jakby omackiem. Gdy je miał już zająć, w przeciągu 
jednego momentu wejrzał na Borowicza. Marcin wtedy zadrżał, było to bowiem spojrzenie 
straszliwe. 
102 
15 
Na początku trzeciego kwartału, po przyjeździe ze świąt Bożego Narodzenia, uczniowie 
klasy siódmej zastali nowego kolegę. Był nim Bernard Sieger, wydalony z tejże klasy któregoś 
gimnazjum w Warszawie. Nikt z klerykowian nie miał wiadomości autentycznych, za co 
właściwie Sieger był ze stolicy raz na zawsze wypędzony a do Klerykowa przyjęty. Chodziły 
tylko niezdecydowane pogłoski, że to „ptaszek”. Z czasem dopiero jeden z ósmoklasistów, 
któremu zdarzyło się być podczas świąt w Warszawie, oświetlił nieco sprawę, rozgłaszając, 
że tajemniczy przybysz wyrzucony został za niebłagonadiożnost’. Do Klerykowa, według 
tejże relacji, udało mu się wstąpić za specjalnym zezwoleniem kuratora okręgu naukowego, 
który znowu miał dać takie zezwolenie dzięki wstawiennictwu jednej ze znakomitych figur 
wielkiego świata. 
W nowej szkole Sieger natychmiast otoczony został szczególniejszą opieką. Mieszkał sam 
jeden u pana Kostriulewa i poza murami szkoły nie miał prawa stykać się z kolegami. W 
gimnazjum pilnowano go również w sposób nie zostawiający nic do życzenia. Codziennie 
ktoś upoważniony, a więc pan Majewski, inspektor, dyrektor, Mieszoczkin – rewidował jego 
tornister, wszyscy udzielali mu admonicyj surowszych niż innym, a do wydawania lekcyj 
powoływano go bez ustanku. Bernard Sieger miał lat ośmnaście, dziewiętnaście, był wzrostu 
średniego, krępy, nieco ospowaty. Rysy twarzy miał wyraziste, nos duży, oczy barwy nieokreślonej 
jak woda. Oczy te patrzały spokojnie, ale ze szczególną uwagą. Sieger nigdy nie 
zdradzał strachu lub złości, gdy go niepokojono, gdy mu rozkazującym tonem czegoś „surowo 
zabraniano”. Na twarzy jego malował się stale pewien wyraz, który można by chyba 
ochrzcić imieniem – uprzejmej drwiny. 
Głowacze klasy siódmej już po kilku lekcjach spostrzegli, że Sieger wszystko „kapuje”, 
Robił przykłady matematyczne niezbyt lotnie, ale bystro, tłumaczył Disputationes Tusculanae 
Cycerona powoli, ale samoistnie, pisał ćwiczenia literackie i „logiczne” na cztery – słowem, 
był to dobry uczeń. 
Buckle’iści z krótkiego dyskursu przed nabożeństwem w pewien dzień galowy, kiedy pilnowacze 
zajęci byli malcami i nie przeszkadzali rozmawiać, dowiedzieli się, że nowy nie tylko 
czytał Buckle’a i Drapera, ale posłyszeli z ust jego pytania o dzieła, jakich ani oko klerykowskie 
nie widziało, ani ucho nie słyszało. Sieger żył całkiem samotnie. Wprost z klasy 
szedł do mieszkania. Na spacer, na łyżwy, po sprawunki – tylko z cerberem Kostriulewem. 
Autochtonowie klasy siódmej obserwowali go z uwagą, ciekawością, a nie bez odrobiny niechęci 
i zawiści. Już to samo, że Sieger przybył z Warszawy, gniewało wszystkich, którzy za 
obrębem Klerykowa nic nie znali. Uprzejmą grzeczność jego poczytywano za wyniosłość i 
arystokratyzm, ironiczne milczenie, gdy uczeni slawiści roztaczali w czasie pauz swe wiadomości 
– za nieuctwo w tym kierunku wiedzy człowieczej. 
Pewne trudności miał Sieger z uczęszczaniem na lekcje języka polskiego. Zrazu władza 
wzbraniała mu wstępu na wykłady profesora Sztettera i dopiero po upływie miesiąca dala swe 
zezwolenie. 
Tego dnia lekcja języka „miejscowego” była ostatnią z rzędu, a więc przypadła między 
godziną drugą a trzecią. Sztetter wszedł do klasy jak zwykle z wyrazem niechęci na twarzy, 
zasiadł i wnet wymienił czyjeś nazwisko, prosząc o tłumaczenie z języka polskiego na rosyjskie 
wiersza Czajkowskiego pod tytułem Pająk. 
Ten, kogo spotkał los tak nudny, pragnąc wykręcić się zaczął gadać (rozumie się po rosyjsku): 
– Panie profesorze, mamy nowego ucznia. 
103 
– Nowy kolega, z Warszawy uczeń... – błaznowali inni. 
– Nowy uczeń? – spytał Sztetter ze zdziwieniem. – Gdzie, jaki uczeń? 
Sieger wstał ze swego miejsca i skłonił się nauczycielowi. 
– A... – mruknął Sztetter. – Wasza familia? 
– Zygier – rzekł nowy uczeń. 
Nauczyciel zaczął szukać tej „familii” w spisie abecadłowym pod literą Z – i nie znalazł. 
– Mówisz pan... Zygier? 
– Tak. W papierach i w metryce stało – Sieger, jak pisał się mój dziad i ojciec, dlatego 
prawdopodobnie zanotowano w dzienniku pod . Ja nazywam się Bernard Zygier, Zet, y, 
gier... 
Nauczyciel spojrzał na nowego ucznia i smutne oczy jego zajaśniały przez chwilę nikłym 
promyczkiem wesela. 
– Niech będzie Zygier... – powiedział. – Chcesz pan uczęszczać na lekcje języka polskiego? 
– Rozumie się! Przecież to nasz język ojczysty... (Wied'eto nasz rodnoj jazyk). 
Sztetter obejrzał szybkim lotem drzwi oszklone, tego ucznia, dziennik i poruszył wargami, 
jak gdyby mówił jakieś słowo, czego przecie nikt nie dosłyszał. Po chwili rzekł: 
– No... czytaj pan. 
Zygier wziął książkę ułożoną przez profesora Wierzbowskiego i zaczął czytać wskazany 
urywek. Koledzy jego widząc, że prezentacja skończona i że rozpoczynają się zwykłe „nudy 
narodowe”, wzięli się do odrabiania lekcyj, do jawnego czytania rzeczy postronnych albo 
wprost układali się jako tako do drzemki. Niektórzy, lepiej wychowani, z nałogu przyzwoitości 
trzymali oczy wlepione w Pająka. Inni oglądali ściany powleczone sinym kolorem, szerokie 
brunatne lamperie, żółty stoliczek katedry, czarną tablicę, szyby zasłonięte parą... Tymczasem 
Zygier odczytał i przetłumaczył na język urzędowy kilka strof wiersza, a potem rozbierał 
kolejno zdania pod względem gramatycznym i logicznym. Zastanowiło wszystkich, że 
czynił to nadzwyczaj starannie i że rozbierał po polsku. Sztetter oparty ramieniem na krześle 
dźwignął zwieszoną głowę i bębniąc w stół palcami, spod oka przyglądał się Zygierowi. 
Podmiot, orzeczenie, słowa określające, rzeczownik, zaimek, mianownik, dopełniacz, celownik, 
imiesłowy odmienne, nieodmienne itd. brzmiały w tej klasie tak dziwnie, tak jakoś zabawnie, 
że wszyscy uczniowie, słysząc to raz pierwszy, spoglądali ze śmiechem to na profesora, 
to na ucznia ciągnącego rzecz swoją ze skupieniem i uwagą. Ukończywszy rozbiór całego 
wiersza, Zygier złożył książkę na ławie. Nauczyciel otworzył swój notes prywatny, dziennik 
klasowy, ujął za pióro, wykręcał je w palcach i myślał o czymś głęboko. 
– Dosyć... – rzekł wreszcie. – Mam panu stawiać stopień. Ale jaki? Cóż ja panu postawię? 
Ja nie mam... na to... stopnia, panie Zygier... 
Mówiąc tak, znowu przyglądał się nowemu uczniowi i wracał do niego oczyma kilkakroć, 
jakby ich nie był w stanie zdjąć z tej twarzy. Zygier stał w ławce, mierząc Sztettera swym 
uważnym i spokojnym wejrzeniem. 
– Proszę mi powiedzieć – rzekł jeszcze nauczyciel – co pan czytałeś, w jakim kierunku? 
– Czytałem... tak dosyć rozmaitych rzeczy. 
– A z literatury polskiej? 
– Uczyliśmy się kolejno, systematycznie, okresami. 
– Tak, tak... – mówił Sztetter, zabawnie strzepując ręką piasek z dziennika – no i jakież to 
tam okresy? 
– Czytaliśmy utwory wieku złotego dosyć pobieżnie, za to romantyków szczegółowo. 
– Któż to... my? – zapytał nauczyciel daleko ciszej i patrząc we drzwi. 
– To tam w Warszawie... my... sami... 
– Cóż pan czytałeś na przykład z Mickiewicza? 
– No, zdaje się... Niektórych rzeczy żadną miarą nie mogliśmy dostać. 
104 
– Ja się o to nie pytam, nie chcę wiedzieć! Jakiż utwór podobał się panu najbardziej? 
– Czy ja wiem? „Trzecia część”... Improwizacja, Pan Tadeusz, Księgi Pielgrzymstwa... 
Sztetter umilkł. Po chwili zapytał jeszcze: 
– No, a cóż pan wiesz o Mickiewiczu? 
Uczeń wyraźnie, jasno i bardzo szczegółowo opisał w języku rosyjskim młodość poety, 
związek Promienistych, Filomatów i Filaretów, aresztowania, uwięzienie i deportację. Wprost 
od tych szczegółów najniespodziewaniej zjechał z Wilna do Warszawy i już nie ku profesorowi, 
lecz w stronę klasy zwrócony jął wyborną i bardzo piękną ruszczyzną, z chwalebnym 
uniknięciem „polonizmów”, plastycznie malować napad podchorążych na Belweder w nocy 
29 listopada. 
Oszołomiony belfer, pragnąc co tchu przerwać ten wykład, rzucił pytanie: 
– Umiesz pan może co na pamięć? 
– Tak, umiem to i owo. 
– Proszę powiedzieć. 
Zygier złożył książkę, przez chwilę się namyślał i wnet zaczął mówić głosem nie donośnym, 
ale dźwięczącym jak szlachetny metal: 
Nam strzelać nie kazano. Wstąpiłem na działo... 
Usłyszawszy te wyrazy Sztetter zerwał się na równe nogi i zaczął machać rękami, ale Zygier 
nie umilkł. Jakby odepchnięty jego wzrokiem, nauczyciel siadł na swym krześle, podparł 
głowę rękoma i nie spuszczał oka z szybek we drzwiach. W klasie stała się cisza. Wszystkie 
oczy skierowały się na wypowiadającego „wiersze polskie”. Ten mówił równo, ze spokojem i 
umiarkowaniem, ale jednocześnie z jakąś ukrytą w słowach wewnętrzną gwałtownością, która 
kiedy niekiedy, w pewnych cezurach, wymykała się między sylabami. Dziwne, niesłychane 
słowa przykuwały uwagę, potężny obraz boju roztwierał się przed oczyma słuchaczów – i 
nagle mówca dźwignął swój głos o stopień wyżej: 
Gdy Turków za Bałkanem twoje straszą spiże, 
Gdy poselstwo francuskie twoje stopy liże, 
Warszawa jedna mocy twej urąga! 
Podnosi na cię rękę... 
Nauczyciel syknął i zaczął wstrząsać głową. Wtedy „Figa”-Walecki wylazł ze swej ławki, 
zbliżył się do drzwi, wspiął na palce i spoglądając uważnie w korytarz, machnął ręką na Zygiera, 
żeby gadał dalej. Nie była to już recytacja utworu wielkiego poety, lecz oskarżenie 
uczniaka polskiego zamknięte w zdarzeniach bitwy. Był to własny jego utwór, własna mowa. 
Każdy obraz walki dawno przegranej wydzierał się z ust mówcy jako pragnienie uczestnictwa 
w tym dziele zgubionym. Uczucia dziecięce i młodzieńcze, po milionkroć znieważane, leciały 
teraz między słuchaczów w kształtach słów poety, pękały wśród nich jak granaty, świszczały 
niby kule, ogarniały dusze na podobieństwo kurzawy bojowej. Jedni z nich słuchali wyprostowani, 
inni wstali z ławek i zbliżyli się do mówcy. Borowicz siedział zgarbiony, podparłszy 
pięścią brodę, i rozpalone oczy wlepił w Zygiera. Dręczyło go przemierzłe złudzenie, że on to 
wszystko już niegdyś słyszał, że on to nawet gdzieś jakby własnym okiem widział, ale nie 
mógł pojąć, co będzie dalej – i słuchał, słuchał ze wstrętem i złością, ale z dreszczami dziwnego 
bólu w piersiach. Wtem Zygier zaczął mówić: 
...nieraz widziałem 
Garstkę naszych, walczącą z Moskali nawałem, 
Gdy godzinę wołano dwa słowa: – pal! nabij! 
105 
Gdy oddechy dym tłumi, trud ramiona słabi, 
A wciąż grzmi rozkaz wodzów, wre żołnierza czynność, 
Na koniec bez rozkazu pełnią swą powinność, 
Na koniec bez rozwagi, bez czucia, pamięci 
Żołnierz, jako młyn palny, nabija, grzmi, kręci 
Broń od oka do nogi, od nogi – na oko... 
Aż ręka w ładownicy długo i głęboko 
Szukała... Nie znalazła... I żołnierz pobladnął, 
Nie znalazłszy ładunku, już bronią nie władną! 
I poczuł, że go pali strzelba rozogniona, 
I puścił ją, i upadł... Nim dobiją, skona... 
Borowicz zamknął oczy. Znalazł już wszystko. To ten sam żołnierz, o którym mówił mu 
przed laty strzelec Noga na pagórku pod lasem. Ten sam, zabity nahajami, leżący w skrwawionej 
mogile pod świerkiem. Serce Marcina szarpnęło się nagle, jakby chciało wydrzeć się z 
piersi, ciałem jego potrząsało wewnętrzne tkanie. Ścisnął mocno zęby, żeby z krzykiem nie 
szlochać. Zdawało mu się, że nie wytrzyma, że skona z żalu. Sztetter siedział na swym miejscu 
wyprostowany. Powieki jego były jak zwykle przymknięte, tylko teraz kiedy niekiedy 
wymykała się spod nich łza i płynęła po bladej twarzy. 
106 
16 
Miejscem bardzo drogim dla Borowicza i jego kolegów przez cały czas egzystencji w klasie 
ósmej był tak zwany Stary Browar, obszerna posesja leżąca u wejścia na przedmieście 
wygwizdowskie. Niegdyś istniała rzeczywiście w tym miejscu fabryka nędznego piwska. Z 
czasem właściciel jej zrujnował się doszczętnie, a całkowity jego „interes” poszedł w ruinę. 
Wielkie mury, budowle otaczające, składy i piwnice stały pustkami. Dopiero po upływie lat 
kilku nabył wszystko za małe pieniądze chudy Żydek z czarną bródką i za mniejsze jeszcze 
pieniądze przerobił browar i składy na lokale mieszkalne. Cały szereg tych budynków wraz z 
niezmiernym podwórzem i ogrodami stanowił samoistną dzielnicę. Z jednej strony ograniczała 
ją wiecznie gnijąca rzeczułka, z trzech innych uliczki boczne. Wysoki, jakby więzienny 
mur, z posępnymi bramami wychodzącymi na trzy strony świata, biegł dokoła obszaru browarnego 
wzdłuż ulic sąsiednich. Ponad kanałem sterczał tylko mocny parkan z czterocalówek. 
Wielki dziedziniec był brukowany, a nawet przecięty w poprzek przez trotuar wyłożony 
marmurowymi płytami. Jednakże tuż obok chodnika istniały głębokie wądoły, wybrane w 
ziemi nie wiadomo w jakim celu. Kiedy dżdżysty październik napełnił je wodą, miały one 
wszelkie pozory pułapek zastawionych przez właściciela Starego Browaru w celu chwytania 
żywcem lokatorów, którzy nie uiszczone komorne trwonili w knajpach i cukierniach, a późną 
i ciemną nocą wracali do gniazd rodzinnych. Mieszkania, ceglanym równoległobokiem otaczające 
podwórze, miały wyraz wcale nie weselszy od więzienia Mazas. Okna w nich były 
małe, drzwi nieforemne, sienie jak pieczary pogrążone w wiekuistym mroku, schody śliskie i 
brudne. Na prost bramy głównej wysuwał się z głębi dziedzińca gmach fundamentalny, a raczej 
ściana jego, bardzo wysoka i naga. Tu i owdzie tkwiły w niej okna, znacznie później 
wmurowane. Stary tynk muru, obleczony niegdyś w zewnętrzną farbę, poobrywał się, spadł 
na ziemię i leżał tam, z wolna unicestwiany przez deszcze. Wątpliwa, żółtaworóżowa barwa 
miejsc jeszcze trwających zamokła i wynikały tam przeróżne mapy, zygzaki, dziwaczne 
kształty i wieczne symbole. Przypominały one rozmaite zjawiska tego padołu, jakby dla 
stwierdzenia myśli Schellinga, że natura zdążając ku wiekuistej refleksji, zawsze wraca do raz 
już utworzonych, a gdzie indziej tkwiących postaci bytu. 
W tej oficynie mieszkali na pięterku rodzice Mariana Gontali, ósmoklasisty, jednego z kolegów 
Borowicza. Ojciec „Mańka” był nieznacznym urzędnikiem Izby Skarbowej. Mieszkanie 
Gontalów składało się z trzech małych, wilgotnych izdebek i kuchni. Mieściły się tam 
dzieci, jakaś ciotka Matylda z ogromnymi kuframi, staruszka babka. Maniek z dwoma braćmi 
uczęszczającymi do niższych klas gimnazjalnych mieszkał na górce. Od klasy piątej, jak 
większość niezamożnej młodzieży klerykowskiej, całkowite utrzymanie swoje opłacał korepetycjami. 
Dawał ich dużo i pomimo bardzo niskiego wynagrodzenia zarabiał tyle, że mógł 
dopomagać familii w jej ciężkim życiu. 
„Górka” mieściła się na strychu. Były tam ongi jakieś suszarnie. Całe poddasze zawalone 
było starymi deskami i krokwiami, toteż właściciel domu bez wielkiego gniewu dat się nakłonić 
do przeforsztowania dwiema ścianami dużej, istniejącej już zagrody, wybicia w murze 
okienka, a drzwi w przepierzeniu. Tym porządkiem wyrosła na strychu odosobniona stancyjka. 
Gontala juniorza własne pieniądze ozdobił mieszkanie piecykiem żelaznym, od którego 
rura, zgięta w kształcie bagnetu, wychodziła na świat boży przez otwór wycięty w szybie. 
Żeby się dostać na górkę, trzeba było drapać się z sionki bocznej po schodeczkach kuchennych, 
bardzo stromych, przebywać całą długość strychu, między istnym lasem belek i krokwi. 
W zamian za te trudy dostępu otwierał się przed gościem z okna izby daleki widok na jedno 
z przedmieść Klerykowa, na pola, łąki, wzgórza i sine lasy. Tuż przy domu widziało się 
107 
stamtąd rozległy ogród, parkan na podmurowaniu, wiszący nad rzeką, i pewne w nim miejsce, 
zwane przez gości odwiedzających górkę „dziurą Efialtesa”. W kącie sadu, gdzie drewniany 
parkan stykał się z murem, pewna deska przybita do górnego przęsła, jak wszystkie, bretnalem, 
u dołu przegniła daleko poza gwóźdź spajający ją z belką dolną i chadzała swobodnie na 
górnym punkcie oparcia, dając się łatwo uchylać w prawo i w lewo. Idąc kilka kroków w bok 
po murku od dziury Efialtesa, znajdowało się gruby dyl leżący nad rzeką, po którym z łatwością 
można było przebywać suchą nogą melancholijne fale topieli. Brzegiem kanału, a dalej 
na ukos od niego w górę, biegła między parkanami ku przedmieściu, zamieszkanemu niemal 
wyłącznie przez Żydów, uliczka tak strasznie błotnista i ubrudzona, że wszelakie jestestwo 
ochrzczone mogło ją zgruntować tylko w zupełnie wiarogodnych, nieprzemakalnych i bardzo 
wysokich cholewach. Jedynie ósmoklasiści umieli tamtędy skakać po im tylko wiadomych 
głazach i wzgórkach do Ponte Rialto, przebywać go wśród najgłębszej ciemności i omackiem 
znajdywać dziurę Efialtesa. 
Wędrowali tym szlakiem wszyscy, a najczęściej: Zygier, Borowicz, Walecki, Pieprzojad i 
siódmoklasista – Andrzej Radek. Gdy Gontala wracał ze swych „korep” o godzinie dziewiątej, 
dziesiątej, wypił na dole „u starych” herbatę i przybył do lokalu, a miał czas wolny lub 
chciał się zobaczyć z przyjaciółmi, wówczas zapalał świecę i stawiał ją w oknie. Radek widział 
to światło wysoko w górze, niby daleką gwiazdę błyszczącą, ze swego okna strzeżonego 
przez badyl głogu. Zygier codziennie około godziny dziesiątej zmykał sprzed nosa Kostriulewa 
i szedł jeśli nie do Gontali, to do Radka. Z tym ostatnim łączyły go węzły przyjaźni na 
śmierć i na życie. 
Ponieważ nie można było rozmawiać w norze Radkowej. gdyż za cienką ścianą podsłuchiwał 
chlebodawca, czyli dobroczyńca pan Płoniewicz, szli tedy najczęściej w ciepłe wieczory 
jeśli nie do Mańka, to dróżką za przedmieścia, w pole. Na górce zgromadzenia były 
zupełnie ubezpieczone: zamykano drzwi prowadzące do lokalu i stawiano wartę w kuchni 
przy schodach. Pełnili ją con amore dwaj młodsi Gontalowie, których za to traktowano po 
koleżeńsku. Duszą i kierownikiem był Zygier. Dzięki jego wpływowi kierunek i nastrój myślenia 
młodzieży kończącej gimnazjum zmienił się średnicowo. Nie wymagało to zresztą ani 
zbyt wielkiej erudycji, ani forsownego oddziaływania. Niby gwałtowny, za usunięciem stawidła, 
wybuch wody z jeziora skrytego przed oczyma tych młodzieńców, wwaliły się na obszary, 
które dotąd znali: wielka poezja wygnańcza, historia rewolucyj i upadków, prawdziwa 
historia czynów ludu, a nie jego rządu, wieczyście nowa, krwią przesiąkła, pełna żywotów 
godnych pióra Plutarcha albo Carlyle’a... Ta samoistna, oryginalna kultura wciągnęła ich do 
swej głębi. 
Był to rezultat nieunikniony. Zakaz policyjny, traktujący geniusz Mickiewicza jako niebyły, 
usiłujący zniweczyć pamięć o czynach i życiu Kościuszki, wzmógł tylko ciekawość, 
energię badania i miłość. Czytano rzeczy „zabronione” ze zdwojoną starannością, uczono się 
ich namiętnie i z uniesieniem, czego nie byłoby może, gdyby te dzieła były legalnymi, jak 
pisma Puszkina i Gogola. W szafce wyrzuconej przez rodzinę Płoniewiczów do pokoju Radka 
mieściły się zniszczone, oddane na łaskę i niełaskę szczurom, utwory Mickiewicza i Słowackiego, 
Historia powstania listopadowego Maurycego Mochnackiego, mnóstwo pamiętników z 
roku 1831 i 63, broszury polityczne, wydanie pisarzy okresu Zygmuntowskiego, przekład 
Boskiej Komedii, dzieł Szekspira, powieści Wiktora Hugo, Balzaka itd., wreszcie dosyć 
utworów literatury „miejscowej”. 
Radek przełknął to wszystko naprzód sam w ciągu trzechletniej samotności, a gdy się zaznajomił 
z Zygierem i ósmoklasistami. nosił rzecz po rzeczy na zebrania. Każda przyniesiona 
książka była nowością, do której rzucano się z takim zaciekawieniem, z jakim dziś czyta się 
telegraficzne wiadomości w ostatnim dzienniku o najświeższych zdarzeniach w świecie politycznym. 
A więc cóż mówi ten Dante w swym Piekle? Co opisuje Szekspir w Królu Lirze? 
Cóż to jest ten Faust? W rozmowach zestawiano książki przeczytane i równano utwory w 
108 
sposób nieraz bardzo zabawny. Częstokroć wprost od Jerozolimy wyzwolonej przechodzono 
do Eugeniusza Sue albo do jakiejś autorki wielkobrytańskiej, której nazwiska tłumacz polski 
wcale nie kładł w tytule dzieła, jakby dla uchronienia szanownej lady od kompromitacji wobec 
publiki „Kraju Przywiślańskiego”, i znowu z płomiennym zapałem sądzono wyprowadzone 
postacie, charaktery i sytuacje. Do każdego płodu myśli ludzkiej banda tych młodzików 
przychodziła z natręctwem i bezwzględnością, roztrząsała go nieraz z prostactwem, a 
najczęściej z zachwytem, który już drugi raz w życiu się nie powtarza. 
Gdy Borowicz przeczytał Dziady, nie był w stanie z nikim mówić. Uciekł do najbliższego 
lasu i błąkał się tam pożerany przez nieopisane wzruszenie. W zachwycie jego tkwiło coś 
bolesnego, jakieś przypomnienie mętne i zamglone, a przecie żywe, niby ciągle w uchu 
dzwoniący płacz nie wiedzieć czyj, nie wiedzieć kiedy słyszany, a może nie słyszany nigdy, 
tylko razem z istnością poczęty w łonie matki, gdy brzemienna chodziła około uwolnienia 
męża z fortecy i w milczeniu płakała nad męką, nad klęskami, nad niedolą i boleścią ginącego 
powstania... Poezja i literatura epoki Mickiewicza odegrała w życiu Marcina rolę niezmiernie 
kształcącą. Przechodził wśród tych arcydzieł jak przez chłostę, jak między szeregami osób, 
które na niego patrzały ze wzgardą. Dusza jego pod wpływem tej lektury mocowała się z własnymi 
błędami, ulepszała w sobie i staliła się raz na zawsze w kształt niezmienny, niby do 
białości rozpalone żelazo rzucone w zimną wodę. 
Nie mniej doniosłe zmiany przeżywali w tym czasie koledzy Marcina. Walecki, zbuntowany 
przeciw matce, kochał się w Buckle’u, którego mu objaśniał Borowicz, i uczestniczył w 
badaniach przyrodniczych, rozwiniętych daleko logiczniej, gdyż „Spinoza”, „Balfegor” i inni, 
wówczas już studenci medycyny w Warszawie, słali kursy litografowane i stosowne podręczniki. 
Zygier kierował stałymi „urzędowymi” zebraniami w każdą niedzielę. Na takie posiedzenie 
ktoś z uczestników obowiązany był przygotować rozprawkę treści dowolnej z książek, 
jakie miał w ręku ostatnimi czasy. Na nieurzędowych schadzkach u Mańka nie tylko czytano i 
rozprawiano o rzeczach literackich, ale także uczono się przedmiotów kursu gimnazjalnego, 
zadanych na lekcję. Zmęczeni korepetycjami, które na przykład Radkowi, Gontali, Waleckiemu 
pochłaniały pięć, sześć i siedem godzin, przychodzili na górkę, jak do stacji naukowej, 
ażeby szybko wykuć lekcje. Tu gromadnie robiono zadania z trygonometrii, algebry, geometrii, 
co zmęczonym ułatwiało znakomicie pracę jałowych, nie kształcących „podstawień” i 
wyliczeń; tu na spółkę uczono się czytać wiersze Horacego, tłumaczyć je i rozpatrywać, objaśniać 
Demostenesa, dochodzić, jakim sposobem należy skandować chóry w Antygonie itd. 
Na zebrania niedzielne przychodzili również i wolno-próżniacy, choć wypracowania pisane 
polskie budziły w nich abominację bynajmniej nie mniejszą, jak dawniej uprażnienia rosyjskie. 
Zarówno tamto jak to było poza klasą, a więc było zbyteczne. Nie można jednak 
twierdzić, żeby wolno-próżniactwo nie uległo jakiemu takiemu wpływowi zreformowanych 
„literatów”, wciąż naprzód idących. Owszem, stara gwardia wlokła się śladem Zygiera, Waleckiego, 
Borowicza, Gontali – tylko, żeby nie marnować zbyt wiele drogiego czasu, rznęła 
po cichu w karty. Były nawet z tej paczki formalne petycje do zarządu, ażeby ćwiczenia 
świąteczne połączyć z tanim, a również urzędowym „preferkiem” w myśl zasady: „omne tulit 
punctum, qui miscuit utile dulci”, ale obłąkani, jak mówiono, „literaci” sprzeciwili się kategorycznie 
i nigdy górka nie splamiła się szulerstwem. 
Raz jeden tylko pozwolono sobie tam na „bibę”. Przy końcu trzeciego kwartału, na początku 
kwietnia, jeden z kolegów, syn kupca posiadającego najobszerniejszą i najstarszą w 
mieście piwnicę win, zawiadomił Mańka, że przyniesie wieczorem butelkę maślacza wycyganioną 
od matki ze specjalnej familijnej piwniczki. Gontala rozesłał wici z oznaczeniem początku 
zebrania na godzinę dziewiątą. Borowicz załatwiał dnia tego swe korepetycje nieco 
dłużej i dopiero przed dziesiątą wybrał się w stronę górki. Minąwszy chałupiny żydowskie, 
gdyż tamtędy szła „wieczorna” droga ze względu na to, że bramy posesyj już o tej godzinie na 
głucho zamykano, miał skoczyć w uliczkę, gdy wtem w kręgu światła padającym od jedynej 
109 
w tych okolicach latarni spostrzegł wysoką personę w cylindrze i długim paltocie z bobrowym 
kołnierzem. 
– Majewski... – wyszeptał Borowicz, gorączkowo usiłując przyprowadzić do porządku 
spłoszone myśli i znaleźć niezwłoczny środek ratunku dla siebie i kolegów. Zanim cokolwiek 
przedsięwziąć zdołał, instynktownym ruchem wsunął się między sągi drzewa, ogromnymi 
kupami leżące na pustym placu przy samym wejściu w błotnistą uliczkę, skurczył się, przykucnął 
i nie spuszczał oka z ciemnej sylwetki ruszającej się w mroku. 
Majewski zbliżył się do zaułka, przez czas pewien stał tam, widocznie orientując się w 
sytuacji, a następnie puścił się w dół, ku rzeczce. Kalosze jego chlupały w grząskich, lepkich, 
dopiero co rozmokłych bryłach wiecznego bajora, laska, którą macał w ciemności drogę, stukała 
o kamienie tu i owdzie leżące. Gdy już stanął nad brzegiem kanału, Borowicz wyszedł ze 
swej kryjówki i z odległości mniej więcej trzydziestu kroków śledził jego ruchy. Majewski 
stanął przy kładce i prawdopodobnie patrzał w szybki Gontali błyszczące na wysokości, gdyż 
jego cylinder, widzialny w nikłym odblasku padającym z tego okna, pochylony byt znacznie 
ku tyłowi. Borowicz zadarł także głowę i z niepokojem badał, czy z tego miejsca szpieg nie 
dojrzy głów zebranych kolegów. Ani twarzy jednak, ani sylwetek nawet widać nie było. Czasami 
tylko na szybach przesuwał się powiększony cień jakiejś osoby. Znienacka błysnęło 
światełko: to pan Majewski rozniecił zapałkę i trzymając ją w ręku, przebywał kładkę nad 
kanałem. Światełko wkrótce zgasło i Borowicz stracił z oczu postać stróża moralności 
uczniowskiej. Był najpewniejszy, że Majewski doskonale jest powiadomiony o szczelinie 
Efialtesa, że już usunął deskę i jest w ogrodzie. 
Rozmyślając, jaką by sztuką dostać się co tchu na górkę i uwiadomić przyjaciół, zbliżył się 
cicho, stanął przy kładce i łowił uchem każdy szelest. Idąc za Majewskim, mógł wleźć mu w 
ręce, zgubić siebie i wszystkich. Nie wiedział, co robić, którędy przełazić... Nagle usłyszał 
szmer tam, skąd go się wcale nie spodziewał. Wytężywszy wzrok, ze zdumieniem odróżnił 
figurę Majewskiego na tle parkanu. Czarna plama sunęła wzdłuż drewnianego ogrodzenia i 
była już o kilkanaście kroków w bok od kładki. Brzeg rzeki był z dawien dawna obmurowany. 
Na tym podmurowaniu stał parkan. Między nim i kanałem zostawały jakie trzy ćwierci 
łokcia muru, po którym jak po wygodnej ścieżce można było chodzić aż do wielkich, nie dających 
się przebyć bez drabiny ścian u dwu krańców drewnianego płotu. Borowicz zachichotał 
w głębi duszy. 
Rozumiał teraz, że Majevius otrzymał doniesienie czy sam wyśledził, jako uczniowie łażą 
do żydowskiego sadu przez dziurę w parkanie, ale nie wiedział, którą deskę należy ruszyć na 
bok, żeby uformować przejście. Tego miał dosyć. Widząc, że cień na słabo szarzejących deskach 
posuwa się coraz dalej, chwycił oburącz dyl tworzący kładkę i zaczął go z całej siły a 
ostrożnie ciągnąć ku sobie. Przeciwległy koniec drewna dał się wydobyć z ziemi. Marcin spuścił 
go wolno na powierzchnię bagna w kanale i wyciągnął całą kładkę na swój brzeg bez 
szelestu. Odsunąwszy ją ku środkowi uliczki, zaczął się cicho skradać pod osłoną stosów tarcic, 
tworzących tam istne budowle. Gdy już był naprzeciwko Majewskiego, przysiadł, zgarnął 
rękoma ogromną kupę gęstego i cuchnącego błota, urobił je na pigułę wielkości bochenka 
chleba i grzmotnął nią z całej siły pedagoga, wędrującego wzdłuż gzymsu po tamtej stronie 
rowu. Majewski jęknął głucho i stanął w miejscu. Borowicz lepił już tymczasem drugą kulę, 
jeszcze bardziej wolną, i natychmiast zrobił z niej właściwy użytek. „Profesor” widocznie 
stracił głowę, gdyż stał na miejscu bez ruchu i tylko głębokimi stęknięciami świadczył o celności 
pocisków. Borowicz nie ustawał. Przysiadał na ziemi, chwytał całe bryły i prał z wściekłością. 
Czyniąc to, przez ściśnięte konwulsyjnie zęby szeptał do siebie: 
– Masz, psie, masz, draniu! Masz – za teatr, masz za inspektorskie zebrania, masz za literaturę! 
Tyś mnie chciał do siebie podobnym... Masz, renegacie, masz, szpiegu, masz, szpiegu! 
W pewnej chwili Majewski przykucnął, pragnąc widocznie omylić wzrok napastnika. Borowicz 
dostrzegł ten manewr i podwoił szybkość bombardowania w sam cylinder. 
110 
– Myślisz, że cię nie widzę! – krzyknął raptem Majewski po polsku głosem jęczącym. – 
Zapłacisz ty mi za to! 
Uczeń bił bez przerwy. Wówczas wychowawca podniósł się i co tchu ruszył w stronę 
kładki, szukając jej laską w ciemności. Wdzięczny elew posuwał się z nim równo, chichocąc i 
bijąc go błotem bez przerwy. Stanąwszy w okolicach byłej kładki, Majewski potarł zapałkę o 
pudełko i oświetlił straszliwy dla siebie widok: ławy nie było. Znajdował się tedy w istnej 
pułapce. Za plecami miał parkan wysoki na kilka łokci, przed sobą głęboki ściek miejski. 
Krąg blasku nie dosięgną! wybrzeża, na którym stał Borowicz, ale za to ukazał w całej pełni 
twarz Majewskiego, czarną od błota. Marcin skorzystał z tej chwili i trzepnął tę właśnie twarz 
ogromną skibą bajora. Nauczyciel przez chwilę pluł i charkał, a później wrzasnął: 
– Gdzieś podział deskę? 
Marcin dał mu znowu respons bryłami. 
– Nie chcę wcale wiedzieć, kim jesteś – wołał Majewski – niech cię wszyscy diabli wezmą! 
Dostaniesz dziesięć rubli, rzuć deskę w dawnym miejscu. 
Nowy grad pocisków zwalił się na jego głowę. Wreszcie Marcin znużył się i nasycił zemstę. 
Spostrzegłszy, że belfer idzie znowu po gzymsie bez celu w kierunku raz już odbytym, 
wsunął się między sagi, przemknął aż do końca parkanu i siadł, żeby odpocząć i patrzeć, co 
będzie dalej. 
Stamtąd widział, jak nieszczęsny więzień palił jednę po drugiej zapałki, schylał się z tym 
światłem nad rzeką, beznadziejnie szukając brodu, jak próbował oderwać deskę z parkanu, 
ciskał w bagno kamienie, siłą z muru wyrwane, dla utworzenia grobelki, a wreszcie usłyszał 
niesmaczny plusk i domyślił się, że to pedagog przebywa w bród rzekę klerykowską. Wówczas 
chyłkiem zbliżył się ku niemu i postępując krok w krok prowadził oczyma ciemną sylwetkę 
zdążającą ku brukowanej ulicy. W świetle latarni Majewski ukazał się oczom jego w 
postaci straszliwej. Było to istne monstrum, stąpające na nogach szeroko rozstawionych, 
odziane w kupę błota i przykryte cylindrem zmiażdżonym jak stary kalosz. Marcin zaśmiał 
się jeszcze i ruszył z powrotem. Szybko w dawnym miejscu przerzucił kładkę, wlazł do ogrodu 
i wiadomym bocznym wejściem, po zameldowaniu się młodym Gontalom, wbiegł na górę. 
Zgromadzeni tam byli wszyscy, a nie mogąc doczekać się Borowicza, opróżnili już pękatą 
butelkę maślacza. Twarze i oczy były wesołe, języki rozwiązane i nie próżnowały. Zygier 
leżał na łóżku Gontali z rękami założonymi pod głowę i szeptem coś wykładał czterem kolegom 
wolno-próżniakom, którzy, wpół leżąc obok niego, patrzyli mu w oczy i słuchali. Przy 
stoliku gadał Walecki, podniecony winem i tym, co mówił. Na drugim łóżku siedzieli rzędem 
czterej wolno-próżniacy, którzy stanowili najbardziej prawe skrzydło tej prawicy, i ze skupieniem 
baczyli na ściany izdebki, puszczając kiedy niekiedy przez obie dziury nosa dym strugami 
nad wyraz obfitymi. Przy piecyku siedział na krześle Radek z głową zwieszoną i 
wspartą na ręku. Płowa jego czupryna pojedynczymi pasmami zsunęła się ku dołowi i leżała 
na czole i na pięściach. Gdy Borowicz wkroczył do izby, wszyscy zarzucili go pytaniami, 
dlaczego tak późno przychodzi. Marcin nabrał tchu, a raczej dymu w płuca, wysapał się i 
mówił: 
Zabierajcie, o ándres klerykowiajoj. manatki i rwijcie stąd z kopyta! 
– Co? dlaczego? – wołano naokół. 
– Zabierajcie manatki, bo tu niezwłocznie może być rewizja. Nie ma o czym długo gadać. 
Jutro rozpowiem! 
To rzekłszy spędził Zygiera z posłania i sam rzucił się na nie. Wszyscy umilkli i przyglądali 
się Marcinowi sądząc, że blaguje. Nagle Jędrzej Radek podniósł się ze swego miejsca i 
stanął w środku izby. Głowa jego sięgała pułapu. Włosy kosmykami spadały na czoło. Wzrok 
miał nieco przymglony, a raczej skierowany na coś bardzo dalekiego. Zimny a osłaniający 
głębokie uniesienie półuśmiech z lekka krzywił jego górną wargę. 
– Słuchajcie no, ja wam powiem... – zaczął mówić swym twardym głosem. 
111 
– Słuchaj no, chłopie, idziemy! – przerwał mu Zygier. Radek potrząsnął głową, cofnął się 
na swe miejsce, siadł tam i, ni z tego, ni z owego, zaczął śpiewać głosem szorstkim, ale mocnym 
jak szczęk stali, pieśń nikomu nie znaną: 
Młoty w dłoń, 
Kujmy broń... 
Zygier szybko rzucił się ku niemu, potrząsnął go za ramię i rozkazującym głosem zawołał: 
– Radek, bądź cicho! 
Andrzej spojrzał na niego, kiwnął głową i mruknął: 
– Cicho?... No, to cicho... 
Wszyscy spiesznie opuścili górkę, zbiegli ze schodów i minęli ogród. Za radą Borowicza 
wysuwano się przez dziurę Efialtesa pojedynczo i w pewnych odstępach czasu. Wkrótce 
wszyscy rozpierzchli się na wsze strony świata – a w okolicy kanału zaległa zwykła, głucha 
cisza i pustka. Około godziny dwunastej z uliczki brukowanej dal się słyszeć łoskot kroków 
kilku osób. To pan Majewski, przebrany i osuszony, w towarzystwie dwu strażników miejskich 
przybywał na miejsce, gdzie tyle wycierpiał. Stójkowi mieli ze sobą ślepą latarkę. 
Otwarłszy ją znienacka, zbadali miejsce. Wbrew twierdzeniom pedagoga dyl leżał nad kanałem, 
a dziury w parkanie opiekunowie bezpieczeństwa publicznego i teraz odszukać nie mogli. 
Pan Majewski wymagał, żeby siedzieć w tym miejscu pod osłoną nocy i czekać na rozbójników, 
którzy go zmasakrowali, ale strażnicy niezbyt gorliwie myśl tę poparli. Przystawali 
w zasadzie na sam proces czekania, tylko nie nad brzegiem cuchnącego kanału, lecz w szynku, 
który, według ich zdania, mieścił się w odległości bardzo nieznacznej. Samemu panu 
Majewskiemu reprezentanci siły wykonawczej nie stawiali żadnych przeszkód co do zamiaru 
czatowania przy kładce. Chcieli mu nawet pożyczyć ślepej latarki. Ponieważ jednak noc była 
ciemna i wietrzna, a w okienku Gontali światło zagaszono, więc i sam pan Majewski zdecydował 
się odłożyć zemstę ad calendas graecas i ruszył do domu. 
112 
17 
Po świętach Wielkiej Nocy gromadka ósmoklasistów gotowała się w skupieniu ducha do 
egzaminu maturitatis. Powtarzano wszystkie nauki gimnazjalne od a do z, ćwiczono się w 
nich z uporem i zawziętością. Tworzyły się gromadki odosobnione na mocy doboru zdolnościowego, 
pary i trójki, kujące poszczególne przedmioty, a całość, jakkolwiek rozbita, dziwnie 
się skonsolidowała, zbiła w masę jedno czującą. Mało kto wiedział, że minął kwiecień i 
większość maja. Dla „powtarzaków” były to tylko dni zawierające tyle a tyle godzin pracy i 
tyle a tyle snu. Niektórzy z mniej zdolnych mało sypiali, mniej niż zwykle jedli, przytłoczeni 
depresją, inni trwali w nieustannym zwątpieniu i rozpaczy. 
A wiosna objęła już była świat w posiadanie. Stary park miejski nakrył się oponą lśniących, 
jasnozielonych liści i hodował w swej głębi, pełnej przecudnych cieniów i świateł, młode 
kwiaty i trawy. Dróżki ubite z okruchów cegły i wysypane żółtym piaskiem ginęły wśród 
zieleni, niby drobne ruczaje między brzegami; mury starych domostw u jednego z krańców 
ogrodu schowały swą nagość pod wieńcami dzikiego wina. Nawet starodawne kamienne ławki 
lśniły się od mchów zielonych i miękkich. Park leżał dość nisko, między murami, pełen był 
wilgoci i chłodu. Olbrzymie drzewa rozpościerały nad jego wnętrzem cień taki, że w dnie 
bardzo upalne było tam chłodno niby w podziemnej jaskini. W zakątkach krzewy bzu i czeremchy 
skupiały się w niedostępne gąszcze albo rozrosły w klomby. Szeregi młodych grabów 
tworzyły ulice prowadzące do ławek ustronnych. 
Jedna z takich jasnożółtych dróżek szła, skręcona w półokrąg, do źródła. Spod rozwalonego 
muru wypływała tam przez kamienne gardło Fauna struga czystej i zimnej wody, zlatywała 
do wielkiej misy wyciosanej z piaskowca i ginęła w jej wnętrzu. Ze środka tej misy, 
zawsze pełnej po brzegi, wznosiła się ładna kolumna z urną na szczycie. Marmurowe stopnie, 
które prowadziły do źródła, samą czarę, rzeźbione ornamenty kolumny i urnę powyżerał, wyszczerbił 
i okrył rudawą pleśnią czas nieubłagany. Przez środek rezerwoaru biegły dwa grube, 
zgięte i zardzewiałe pręty żelaza. Niegdyś zapewne stawiano na nich konwie i wiadra, kiedy z 
tego miejsca wolno było czerpać wodę. Później korzystały z nich tylko wróble, dzierlatki, 
pliszki, srokosze i makolągwy. Siadały bez trwogi pod samym prądem lecącej wody i chwytały 
wprost z niego krople, roztwierając dzioby jak można najszerzej. 
Ugasiwszy pragnienie przesiadywały tam długo, ze zdumieniem wpatrując się w odbicia 
swych postaci, widzialne w głębi czary na tle misternej tkaniny mchu wodnego i ciemnobrunatnych 
osadów. Źródło mieściło się na placu o jakich dwudziestu krokach średnicy, otoczonym 
z jednej strony przez gęste zarośla grabiny i stary mur, z drugiej przez trawnik i rabaty 
kwiatowe. Z obudwu stron zbiornika, o kilkanaście kroków jedna od drugiej, stały naprzeciwko 
siebie dwie kamienne ławki, bardzo stare, wrosłe w ziemię i mające pełno mchu w każdej 
szczelinie. Jedne z nich na czas przedegzaminowy wziął w niepodzielne władanie Marcin 
Borowicz. Wbrew przyjętej przez wszystkich jego kolegów metodzie postępowania uczył się 
sam jeden. W końcu kwietnia i na samym początku maja powtarzał z Zygierem, lecz wkrótce 
zerwał umowę i znikł wszystkim z oczu. Wiedziano tyle tylko, że co dzień od wczesnego 
świtu obkuwa w parku. Ponieważ zaś każdy z ósmoklasistów zajęty był sobą i przelotną uwagę 
zwracał co najwyżej na współkowalów z grupy uczącej się razem – więc o Borowiczu zapomniano 
prawie. A on tymczasem nie sam się uczył. 
Pewnego razu, w pierwszych dniach maja, wyszedł o świcie z kursem historii w ręku, żeby 
się ocucić po nocy spędzonej nad książką. Mijając park skręcił w boczną uliczkę z zamiarem 
napicia się wody ze źródła. Gdy stanął u kresu złotej ścieżki w pobliżu basenu, serce w nim 
zamarło... 
113 
Pod cieniem grabów, otoczona książkami, siedziała na kamiennej ławce – „Biruta”. Była 
to jedna z lepszych uczennic klasy siódmej gimnazjum żeńskiego, panna Anna Stogowska, 
zwana „Birutą”. Ojciec jej był lekarzem wojskowym, a w całym mieście sławnym karciarzem 
i łobuzem. Kończąc kursy lekarskie w petersburskiej akademii chirurgicznej, zaprowadził był 
romansik z córką czynownika, u którego mieszkał, i zmuszony został do ożenienia się z ofiarą 
swych zapałów. Wkrótce po ukończeniu studiów otrzymał miejsce lekarza przy pułku piechoty 
konsystującym w Klerykowie. Żona powiła mu kilkoro dzieci. Najstarszą z nich była 
właśnie panna Anna. Dzieci te, jako zrodzone z matki prawosławnej, chrzcił pop, a szkoła 
zaliczała do gromady Rosjan. Lekarz Stogowski nie był w gruncie ani złym, ani głupim człowiekiem, 
ale wrodzona lekkomyślność podwoiła się i potroiła w nim na widok skutków, jakie 
wynikły z jednego nierozważnego uczucia. Jakby dla zapomnienia o domu, o żonie i dziedzictwie 
prawosławia – pił i grał w karty. 
Stokroć nieszczęśliwszą w tym stadle była żona. Osiadłszy w Klerykowie, przez miłość do 
męża wyuczyła się języka polskiego tak dokładnie, że nie zdradzał jej nawet akcent cudzoziemski 
– a nadto uczyniła ten język panującym w domu. Po upływie lat, gdy się rozczytała i 
rozpatrzyła w okropnych dziejach ucisku, stała się Polką z prawego sumienia, każdy nowy 
cios zadany nieszczęsnemu narodowi dziesięćkroć czującą. Ani jeden z Rosjan urzędujących 
w mieście nie miał prawa wstępu w progi jej domu. Co więcej, zerwała wszelkie węzły z rodziną, 
spaliła wszelkie mosty, wypowiedziała własnej nacji wojnę scytyjską. Uczyniła to bez 
wahania, posłuszna wewnętrznemu głosowi sprawiedliwości, ale życie swe przez to samochcąc 
zepsuła, a radość, zadowolenie i spokój z korzeniem zeń wyrwała. 
Nie było z pewnością w mieście Klerykowie drugiej kobiety, która by postępowała w sposób 
równie obywatelski jak pani Stogowska, która by każdy krok stawiała tak rozumnie, tak 
rozważnie i tak śmiało, ale nie było tam ani jednej, która by żywiła w sercu podobnie bezbożny 
wstręt do tego świata, do jego urządzeń i do samego życia. Jedynym krajem, gdzie myśl jej 
mogła na chwilę wytchnąć, byty wspomnienia czasów dzieciństwa, ale tam zakazała sobie 
chodzić. Czuła przecie, że główną przyczyną upadku męża jest ona, i to dlatego jedynie, że 
jest Rosjanką. 
Gdy się stała Polką i wydarła ze siebie wszystko, co rosyjskie, aż do reminiscencyj i 
upodobań, przychodził pop i zabierał dzieci, ażeby je uczynić Moskalami. Miłość dla męża, 
nie wiedzieć jakim sposobem, stawała się źródłem zła; dzieci urodzone z tej miłości przychodziły 
na świat ze stygmatem przekleństwa. Byli to wrogowie ich ojca, wrogowie jej samej, 
wrogowie samych siebie. Pragnąc zniweczyć i zmazać ten straszliwy grzech pierworodny, 
dokładała wszelkich starań, żeby uczynić z nich Polaków, sączyła w ich dusze nienawiść do 
tego wszystkiego, co w tajemnicy kochała przecie, a mimo wszelkie trudy czytała codziennie 
w oczach męża wyraz wiecznego i głuchego żalu... 
Nadszedł czas, że życie stało się dla niej katuszą nie do zniesienia. Zalągł się w sercu 
skryty jad, tęsknota za czymś, a Bóg wie za czym, tęsknota jak pies nienasycony wiecznie 
gryząca. Nie było takiej kryjówki, takiego zaułka i schowania w duszy, gdzie by się przed nią 
skryć było można. Jak mała i słaba mucha, która lekkomyślnie siadła na żelaznych szynach i 
pod kołami lecącego pociągu straciła skrzydła i nogi, wlokła swe życie ze zmiażdżonym sercem, 
ciągle pełzając wzdłuż tej samej drogi. 
Aż do śmierci... 
Rozchorowała się na zapalenie płuc i prędko zgasła, przeżywszy ledwie lat trzydzieści parę. 
Panna Anusia, najstarsza córka, była wówczas kozą czternastoletnią. W ciągu ostatnich lat 
życia matki była ona jedyną jej powiernicą, ucieczką i wspomożeniem. Nic też dziwnego, że 
wzięła po niej cały spadek duchowy. Już w klasie trzeciej panna Anna wiedziała, jakich to 
pociech dostarcza przymusowa religia i co znaczy miłować ucisk, czcić niedole, które on 
sprawił. Wiedziała, że nigdy nie wyjdzie za mąż, bo czyby poszła za Rosjanina, czy za Polaka 
– zawsze ją czekał los matki. Sama nie żywiąc żadnych wspomnień rosyjskich, chowana 
114 
wśród ciągłych gwałtów sumienia, między nienawiścią i umiłowaniami na śmierć i życie, w 
samym ośrodku tej tragedii rodzinnej, już we wczesnym dzieciństwie stała się służebnicą narodowej 
nędzy. Do pierwszych, do przedwczesnych uczuć jej przywarła zemsta za matkę i 
nadała wszystkim strzałom pragnień i marzeń groty i ostrza ze stali. Myśli dzieweczki wyrosły 
na zatraconym, nieziemskim gruncie, jakby drzewka, trawy i kwiaty na niedostępnej skale. 
Stamtąd, z tej wyniosłości, dziecięcymi oczyma patrzała na świat samotna i do nikogo niepodobna 
na ziemi. Koleżanki przezwały ją „Birutą”, gdyż nigdy nie śmiała się oczyma do 
chłopców, przysięgła na zawsze zostać dziewicą i czemu innemu, jak mówiła, poświęcić życie. 
W gimnazjum musiała chodzić do cerkwi i nosić miano Rosjanki. Ponieważ usiłowała nie 
spełniać przepisów rytuału, a bunt czyniła ciągle, jawnie i cicho, więc stosowano do niej rozmaite 
kary, grożono wydaleniem ze szkoły i odwoływano się do współdziałania rodzicielskiego. 
Pod grozą doktor Stogowski, którego interesy szły wiecznie kiepsko, a od śmierci 
żony całkiem źle, sam, wbrew chęci i woli, ze łzami namawiał córkę do posłuszeństwa. 
Wszystko to przesycało młodą jej duszę grozą i wstrętem. Z biegiem lat ustaliły się rzeczywiste 
jej zasady, jako składowe a czynne części weszły w charakter, stały się usposobieniem i 
nałogiem. Panna Anna dużo czytała i pod ławą szkolną niejako zdobyła wykształcenie daleko 
szersze, niż sądzono. Była nieufna, zamknięta w sobie, milcząca i nieprzystępna. 
Teraz po śmierci matki wzięła w swe ręce zarząd domu i opiekę nad młodszym rodzeństwem. 
Trzech braci kształciła w gimnazjum męskim, dwie młodsze siostrzyce w żeńskim. 
Czuwała nie tylko nad ich pokarmem i nauką, ale także robiła to samo co matka, to jest 
uczyła ich nienawiści do ducha moskwicyzmu. Jednakże między podszeptem jej i matki była 
różnica. Tamta czyniła swoje jak szlachetny człowiek, który mocując się ze słabością sił, pełni 
obowiązek; ta sprawowała go inaczej, a w taki sposób, jakby „nóż ostrzyła tajemnie”... 
Borowicz zakochał się w pannie Annie przy końcu zimy. W dzień mroźny i śniegowy 
szedł w stronę gimnazjum i spotkał panienkę zdążającą do cerkwi. Było to w epoce najzajadlejszych 
dysput i czytań u Gontali. Borowicz spojrzał przelotnie na idącą, odniósł w roztargnieniu 
jak gdyby dawne, martwe, rusofilskie wrażenie: – ach, to ta... Birutka – i nagle przypomniał 
sobie, co mu o niej mówiono. Skręcił na miejscu i wlókł się za nią. Biruta szła wolnym 
krokiem. Śnieżynki lekkie jak puch płynęły w powietrzu i krążyły dokoła tej głowy 
ubranej w barankową czapkę. Jedne z nich siadały potajemnie na promieniach jasnych włosów 
wymykających się spod czapki, inne obcesowo pędziły do ust różowych i za tę śmiałość 
świętokradzką konały w gorącym oddechu, jeszcze inne czepiając się brwi i długich rzęs zaglądały 
w smutne oczy. Borowicz raz tylko w nie spojrzał i wnet zleciało na niego jakby 
wśród widnego dnia wypadające zaćmienie słońca. Te duże lazurowe źrenice, co udzielały 
nawet białkom nikłej półbarwy błękitu, wcieliły się w jego duszę... 
Biruta nie bywała nigdzie, u żadnej z koleżanek, gdyż wszystek czas wolny pochłaniała jej 
praca domowa i korepetycje z siostrami. Toteż Borowicz nie mógł się z nią zapoznać, chociaż 
dokładał w tym celu starań forsownych niemało. Czasami widywał ją na ulicy, gdy szła ku 
domowi albo do gimnazjum w towarzystwie młodych „Stogówek”. Wtedy przez krótkie 
chwile radości mógł na jawie uwielbiać jej twarz przecudną i podziwiać oczy, w których 
mieszkała wieczysta chłodna troska. Pewnego razu otrzymał z rąk jednej fertycznej siódmoklasistki 
sztambuch do wpisania wiersza pamiątkowego. Niedbale przerzucał kartki tego albumu, 
z ironią odczytując drewniane sentymenty gimnazistek, gdy wtem rzucił mu się w oczy 
wierszyk pisany ręką panny Stogowskiej. Borowicz zerwał się na równe nogi i drżącymi 
ustami czytał tę strofkę: 
Ach, kiedyż wykujem, strudzeni oracze, 
Lemiesze z pałaszy skrwawionych? 
Ach, kiedyż na ziemi już nikt nie zapłacze 
Prócz rosy łąk naszych zielonych?... 
115 
U dołu stronicy mieścił się następujący przypisek: 
„Droga moja, jeżeli kiedy spojrzysz na tę kartkę i odczytasz niniejszą piosenkę Mieczysława 
Romanowskiego, wspomnij o «Birucie» i myśl o niej ze współczuciem”. 
Borowicz stał długo z oczyma wlepionymi w te słowa. Tegoż dnia napisał właścicielce 
sztambucha jakiś szumny komunał, ale w zamian za to wyrwał z tak pięknie oprawionej 
książki kartę z autografem Biruty, ukradł go bezczelnie i schował. Odtąd bardzo często ta 
kartka leżała między stronicami Antygony, a ilekroć powtarzał, to nowoczesny poeta przeszkadzał 
mu skupiać wszystką uwagę na skargach ślepego króla. 
Tymczasem skończył się rok szkolny, przyszły święta i wkrótce zwaliło się powtarzanie. 
Marcin w ciągu tego okresu widział pannę Annę raz jeden. Kuł z wściekłością po całych 
dniach, nieraz do bladego przedświtu. Wówczas wychodził z domu i krążył, jak szyldwach, 
po ulicy, około domu, gdzie mieszkała Biruta. Wiedział na pewno, że jej nie zobaczy, ale 
zbliżanie się do jej mieszkania przyprawiało go o szczególne ściśnienie serca, zarazem bolesne 
i rozkoszne. Umysł jego, forsownie podówczas wkręcany między żelazne tryby dat, aorystów, 
formuł – wyrywał się do cudownego widziadła i spał u stóp ubóstwianej w ciszy i 
wśród marzeń. Ulica, brukowana wielkimi kamieniami i zaopatrzona w wąziutkie a wydeptane 
ze szczętem flizy z piaskowca, bywała o tej porze pusta zupełnie. 
Okiennice, umieszczone częstokroć tuż nad samym chodnikiem, byty pozamykane, firanki 
spuszczone, bramy i drzwi do sieni zatarasowane. Pierwszy brzask spływał z dachów okrytych 
nocną rosą w brudną ulicę i powlekał ją całą bladosinym kolorem. Borowicz stąpał na 
palcach, żeby nikogo ze śpiących nie budzić i nie zwracać na się niczyjej uwagi. Oczy jego 
leciały ku szeregowi okien pierwszego piętra starej kamienicy, czepiały się ich, wisiały u zasuniętych 
storów z szarego płótna... Trafiało mu się stać tam bez ruchu, bez wiedzy, nie wiadomo 
jak długo, z oczyma utkwionymi w te szyby. Gdy sklepikarze poczynali otwierać swe 
kramy, Marcin z głodnym sercem odchodził stamtąd w stronę parku, który leżał tuż po drugiej 
stronie połaci domów. 
I oto nagle los się nad nim zlitował. Wstępując na placyk przy źródle, zobaczył Birutę. 
Panna Stogowska rzuciła nań okiem z wyrazem niechęci i drgnęła, jakby w zamiarze oddalenia 
się stamtąd, ale po namyśle, zacisnąwszy wargi, została. Borowicz chciał trzymać książkę 
przed oczyma i spoza niej patrzeć, ale nie mógł jej udźwignąć z kolan. Teraz przypomniał 
sobie, że dawniej zdarzało mu się widzieć panienkę, gdy była chudą i mizerną dziewczynką 
ze srogimi oczami. Czyż to ta sama? – zadawał sobie stokrotne pytanie, w którym kryła się 
niezgłębiona rozkosz. Blade liczko stało się teraz twarzą dziewiczą o rysach tak pięknych, 
jakby to z nich właśnie czerpano wzór do boskich profilów Pallady-Ateny w sztychowanych 
winietach starego wydania rapsodów Homera. Pod prostymi brwiami błyszczały w mroku 
rzęs wielkie oczy. Nad białym czołem lśniły się w porannym blasku pasma włosów jak piękny 
len. Chude ramiona podlotka, przekształcone teraz na barki dziewicze, cudnymi liniami 
łączyły się z zarysem piersi rozciągających stanik ciasnego mundurka brązowej barwy. 
Park był pusty i cichy zupełnie. Stała tam jeszcze cienką warstwą mgła nocna. Tylko ptaki 
wołały się po drzewach. Niektóre z nich pędziły za żerem w wysoką trawę i od czasu do czasu 
przerywały ciszę trzepotem skrzydeł, gdy uczepiwszy się grubych badylów bujały wraz z 
nimi na powietrzu. 
Czas leciał jak błyskawica. Borowicz usłyszał ze zdumieniem, że bije siódma. Panna Anna 
wstała ze swego miejsca i nie podnosząc oczu odeszła. Marcin prowadził ją wzrokiem, a gdy 
głowę jej skryty krzewy, rozciągnął się na ławie i został tak bez ruchu. Około dziewiątej dopiero 
wrócił na stancję i przez cały dzień zażarcie pracował. Chciał przemóc uczucia napadające 
go jak gorączkowe ataki i pokonać zdrętwienie mózgu. Chwilami władnęły nim szczególne 
złudzenia, które jego samego i cały świat obracały w inną postać, a właściwie w jedne 
jedyną, niewysłowioną, senną rozkosz. Stan takiego snu na jawie przeszkadzał mu w nauce, 
116 
toteż Marcin musiał zarywać nocy. Spał ledwie parę godzin, a przed samym świtem, około 
godziny drugiej, zbudzony przez jakieś raptowne uderzenie nerwowe, podniósł się, zlał głowę 
wodą i ruszył do źródła w parku. Siadłszy na swej ławce ujął głowę w ręce wsparte na kolanach 
i oddał się swym marzeniom, jak gdyby po niepewnych stopniach schodził w głąb czarną 
bezdennej studni. Kiedy niekiedy w tym pochodzie zastępował mu drogę żal czy strach... 
W innych chwilach ściskała mu piersi tęsknota niezwyciężona. 
W parku i w mieście był jeszcze mrok zupełny. Nawet ptaki drzemały w gniazdach. Tylko 
kaskada źródlana, spadając na pręty żelazne i rozpryskując się kroplami po wierzchu wody w 
kamiennej misie, snuła melodię wiekuistą. Borowicz wiedział, co znaczy ten dźwięk chichotliwy 
a żałosny. Wpadał mu do ucha i zostawał tam na zawsze jako symbol dziwnych minut 
przemijających. Czerwona jak krew zorza stanęła tymczasem między grubymi pniami. Liliowy 
jej odblask rozniecił się nad ich koronami i wypędził mroki nawet z zaułków starego muru, 
walącego się w gruzy. Gdy kosy zaczęły gwizdać swe wesołe trele, Borowicz siedzący z 
twarzą skrytą w dłoniach usłyszał chrzęst drobnego żwiru na dróżce i odgłos zbliżających się 
kroków. Czuł, że osoba idąca wstrzymała się u wejścia i dopiero po upływie chwili zajęła 
miejsce na przeciwległej ławie. Bał się ruszyć, żeby nie spłoszyć ziszczonego marzenia. Dopiero 
gdy usłyszał szelest przewracanych kartek, wyprostował się, podniósł głowę i ujrzał 
pannę Annę. 
Od tej chwili patrzał w nią jak w tęczę. Reflektował się, że to źle, że może wszystko stracić, 
jeśli panienka rozgniewa się i odejdzie, ale były to głosy wołającego na puszczy. Nienasycone 
oczy upajały się bez końca i tonęły w swym szczęściu. Biruta nie poświęcała temu 
wszystkiemu ani przelotnej uwagi. Uczyła się gorliwie czegoś na pamięć, bo bezpretensjonalnie 
ruszała wargami, widocznie przyswajając sobie jakieś wyrazy, frazesy czy liczby. W 
pewnej chwili przelotnie rzuciła okiem na sąsiada i zmieszała się spostrzegłszy jego twarz 
opromienioną uśmiechem zachwytu, zbladłą, podobną do oblicza człowieka, którego zraniono 
śmiertelnie i którego krew uchodzi. Wtedy dreszcz bolesny wstrząsnął nią od stóp do głów... 
Nazajutrz nie przyszła już do źródła. Borowicz siedział tam po próżnicy przez cały ranek. 
Drugiego dnia nie zobaczył jej także. W ciągu tych dni przebył ogrom doświadczeń. Rozmyślanie 
o losie panny Stogowskiej, o przymusie, jaki wycierpiała w niedługim życiu swoim, 
wodziło go po zrębach stromych wyżyn, nad otchłaniami, tam gdzie tylko młodość wstępować 
się waży. W drodze tej wypadła z jego serca nędzna litość istoty szczęśliwej względem 
pogrążonej w niedoli i napełniło je po brzegi obywatelskie współczucie, jakie ożywia spiskowców 
idących na szafot za tę samą sprawę. Na końcu tych rozumowań siedział okrutny 
wyrok: nigdy... Trza było skazać na śmierć tę miłość, od której serce pęka, jakby zbielałym w 
ogniu żelazem wypalić wszystko aż do ostatniego wspomnienia. Postanowił zacząć tę pracę 
od chwili bieżącej, dźwignąć niezwłocznie katuszę: unikać widoku Biruty. Gdy upłynęła trzecia 
noc od ostatniej „schadzki”, nie poszedł do parku. Ranek spędził w lesie. Leżał tam twarzą 
do ziemi, jak człowiek śpiący w letargu i przywalony ziemią mogiły. Ciało jego nie czuło 
głodu ani pragnienia, zimna ani bólu. W głowie miał taką nicość, jakby mu ją przed chwilą 
rozwaliła bomba. Tylko w głębokości serca tlało niby płomyk cierpienie zranionej duszy. 
Czasem blask jego pełgał żywiej i oblekał się w formę przysięgi: gdybyś kiedy we śnie poczuła, 
że oczy moje już nie patrzą na ciebie z miłością, wiedz, żem żyć przestał... 
W południe wrócił na stancję i znowu rzucił się do roboty. Była ona teraz środkiem ratunku, 
jak gdyby dobrym przewodnikiem dla kipiącego buntu, dla zgromadzonego gniewu, dla 
burzy szalejącej w sercu. Porywała stamtąd uczucia wysokie aż do niebios, unosiła ze sobą w 
głębiny nieznane, które wchłaniają ich tyle, a nie zwracają nigdy ani jednej okruszyny. Tak 
minął dzień i część nocy. Przed świtem dnia następnego Borowicz wstał cicho, a jakby po 
kryjomu przed samym sobą wyszedł z domu. Nogi niosły go same. Nie czuł ani iskry oporu, 
nie był w stanie myśleć o tym, co czyni. Wiedział na pewno, że panienki nie będzie, ale łaknął 
tego zakątka, szmeru wody i widoku roślin. Było jeszcze ciemno, gdy tam przyszedł. Jak 
117 
obłąkany zbliżył się do miejsca Biruty i usiadł w tym rogu, gdzie ją widział dwa razy – doświadczając 
takiego wrażenia, jakby kradł w sekrecie albo szpiegował i oskarżał współtowarzyszów. 
Ręce jego obejmowały próżnię, głowa zwisła na miejsce, gdzie były ramiona modrookiej, 
usta całowały powietrze, nogi ze czcią dotykały żwiru, na którym spoczywały stopy 
panny Anny. Dusząc w sobie gwałtowne łkanie, trzymał w objęciach cudną chimerę. Tak 
minął przedświt. Dopiero zorze ranne zawstydziły Marcina. Wstał z tego miejsca, przeszedł 
na swoją ławę i usiłował zabrać się znowu do pracy. 
Kiedy się tego ani spodział, zgrzyt żwiru dał się słyszeć za krzewami i panna Anna szybko 
przebyła ścieżkę i placyk, zdążając ku swej ławie. Przyjście jej zwiastował jakiś wonny powiew. 
Brwi miała zmarszczone, była zmieszana i jakby strwożona. Borowicz siedział oszołomiony. 
Szybko jak mrok wobec światła znikła jego boleść, a na jej miejscu była już wielka 
rozkosz. Nagradzał się teraz sowicie za tak długą tęsknotę i z całym bezwstydem wielbił 
oczyma postać ukochaną. 
Biruta miała powieki spuszczone. Zaczęła się uczyć, ale nie mogła widocznie, bo wzrok jej 
ze stronic książki przeniósł się na kamyki pod stopami i tam uwiązł. Czuła wejrzenie zakochanego, 
bo kilkakroć rzęsy jej drgały, jakby strząsając ze siebie ciężar cudzego wzroku. Policzki 
okrywały się cudowną barwą, to znowu prędko bladły.... Marcin wysyłał do niej w 
spojrzeniu całą swoją duszę, tysiące słodkich nazw, dzieje rozmyślań, tęsknot, żalów, błagał 
ją w myśli, jak ginący z pragnienia o jednę kroplę wody. I oto po tak długim czasie te powieki 
z wolna się usunęły. 
Oczy Biruty zwyciężone i bezwładne przywitały miłosne wejrzenie. Na ustach jej błąkał 
się uśmiech niewypowiedziany: ni to strach, ni wstyd, ni rozpacz... 
W tym uścisku spojrzeń przetrwali nadziemskie chwile. Wreszcie panna Anna odwróciła 
głowę i zakryła oczy rękoma. Nim jednak upłynęła chwila, wzniosła je znowu. Twarz jej była 
blada jak śnieg; na czoło zsuwały się promyki włosów, ręce splotły się konwulsyjnie nad 
kartami zeszytu. Teraz nie była już w możności sprzeciwiać się i opierać. Gdy odwracała 
oczy, nieme błaganie niby krzyk przyciągało je znowu i obłąkana pieszczota dłużyła się w 
jakiś byt zaziemski, wieczny. Szczęścia ich nie mącił nikt, żaden głos nie płoszył milczenia 
prócz bełkotu wody, mówiącej niepojętą rzecz swoją... 
118 
18 
Na początku września tegoż roku Borowicz, jako już młodzian „dojrzały” i cywilny, przybył 
do Klerykowa z wakacyj niby to w celu załatwienia jakichś spraw koleżeńskich nie cierpiących 
zwłoki. Ogorzała twarz jego była chuda, wzrok mu płonął. Od wyznania w parku 
miłości spojrzeniami, bez słów, nie widział Biruty ani razu. Na próżno szukał jej wszędzie, na 
próżno czatował po rogach ulic, w bramie sąsiedniej kamienicy, w parku, u ścian gimnazjum 
żeńskiego, we dnie i nocami. Zginęła dlań, jakby się w ziemię zapadła. Wiedział tyle tylko, że 
jest w Klerykowie i że zdaje na patent dojrzałości. Egzamina pisemne i ustne, wręczenie 
świadectw, uczta pożegnalna, zdjęcie mundurów, ostatni dzień i ostatnia noc w Klerykowie – 
wszystko to minęło dla niego jak nierzeczywistość luźnie tycząca się jego osoby. Wakacje 
spędził w domu u ojca, który zapadł był bardzo na zdrowiu. Marcin musiał prowadzić całkowicie 
gospodarstwo folwarczne, pilnować sianokosu i żniw. Gdy już wszystko sprzątnął, wyrwał 
się z domu na kilka dni. Ledwie wysiadł z bryczki, umył się w zajeździe i pędem wybiegł 
z jego bramy – padł w otwarte ramiona „starej Przepiórzycy”. Babcia rozpłakała się z 
miejsca. 
– Takiś to ty, Marcinek, taka to dobroć w twoim sercu... Gimnazjum skończyłeś, patent 
masz w garści, a do starej, co cię tylim ssipalcem widziała, nie przyszedłeś powiedzieć: – 
„adiu Fruziu”, jadę se w świat? Ładnie to tak, godzi się to tak? A przecie my z twoją matką 
nieboszczką... 
Nie było sposobu. Marcin musiał razem z nią iść na uroczystą kawę. Stanąwszy we 
drzwiach znajomego mieszkania, ujrzał przed sobą radcę Somonowicza drepcącego po izbie. 
Staruszek był już teraz całkiem zgarbiony. Plecy wygięły mu się w pałąk, a końce długiego 
surduta jak opuszczone skrzydła wiewały z obudwu stron skulonej figury. Radca posunął się 
bardzo od czasu śmierci kolegi Grzebickiego. Już teraz nikt prawie nie rozumiał tego, co mówił 
o przyczynach, powodach i błędach rewolucji 31 roku, nikt ani akceptował, ani przeczył 
ze świadomością rzeczy. Radca patrzał na Marcina wytrzeszczonymi oczyma i nie poznawał. 
– Nie mam... – mruczał – nie mam waćpana, wcale nie mam przyjemności... 
– Cóż radca znowu wyprawiasz – zakrzyknęła na niego „stara Przepiórzyca”. – Przecie to 
nasz Borowicz, Marcinek... 
– A prawda – mamrotał Somonowicz – przecie to nasz Borowicz... Marcinek... – ale patrzył 
nań wciąż z niedowierzaniem i sromotnym opuszczeniem dolnej wargi. Dopiero po 
upływie pewnego czasu nagle krzyknął: 
– Ba, cóż mi gadacie? Przecie to jest ten smarkaty Borowicz, Marcinek Borowicz, co tu 
mieszkał! 
– To pan radca teraz mię dopiero poznaje... – zaśmiał się przyszły student. 
– Ale bo z waćpana tyli koń wyrósł, że ani sposobu. Patrzcież się państwo... Czemuż to 
znowu mundur zdjąłeś i latasz w cywilnej szacie? 
– Alboż to nie czas, panie radco? Skończyłem gimnazjum. 
– O, jak mi Bóg miły! – zakrzyknął staruszek. – Gimnazjum skończył. No i cóż teraz – do 
ojca na wieś walisz? 
– Ale gdzież tam – jadę do Warszawy. 
– A ty tam po co? 
– No, na uniwersytet. 
– Jest! Znowu na uniwersytet... Co d po tym, wal na wieś, zajmij się interesami starego... 
– Nie, ja pojadę do Warszawy. 
119 
Radca odął bezzębne usta, wytrzeszczył oczy i ruszył w swój pochód z kąta w kąt stancyjki. 
W czasie tej rozmowy zza portiery ukazała się panna Konstancja. Borowicz wyciągnął do 
niej rękę z serdecznym uściskiem. Pannisko, zestarzałe już zupełnie, szepnęło swoje: – a, powinszować... 
– i zasiadło w kącie izby do roboty na drutach. Od czasu do czasu panna Konstancja 
rzucała okiem na barczystą postać Marcina z wyrazem wielkiego smutku. Wszystko 
na ziemi krzewiło się, mężniało, szło dokądś z furią w życie, oprócz niej, oprócz niej jednej, 
co wrosła w swe miejsce niby drzewo, niby drzewo próchniejące. Z sąsiedniego pokoju wysunął 
się młody Przepiórkowski, łysy już jak kolano, przywitał się z Marcinem i siadł w drugim 
kąciku. „Stara Przepiórzyca” zarządziwszy, jakie imbryki mają być przystawione, wróciła 
do pokoju i rzekła: 
– O nas to już wiesz pewno, Marcinek? 
– Cóż ja mam wiedzieć? 
– No, jak to? Że nam stancję zamknęli? 
– Pierwsze słyszę! 
– Tak, tak! Kriestoobriadnikow wezwał mię do siebie przed dwoma tygodniami i zapowiedział, 
żebym sobie kosztów oszczędziła, bo on nam stancji trzymać nie da, niby katoliczkom, 
Od tego, powiadał, będą specjalne Moskiewki, a następnie jakieś tam internaty. 
– Czy podobna? – rzekł Marcin, szczerze zmartwiony. 
– Już my nawet sprzedali, co się dało: stoły, krzesła, lampy. Szukamy mniejszego lokalu, 
bo po cóż nam taka buda? 
Staruszka otarła łzę bezwiednym ruchem, jakby spędzała muchę. 
– Internaty... przednia to jest myśl... – rzekł Somonowicz. 
– Środek do zaprowadzenia wzorowej karności, należytego rygoru, ale... 
– I moskwicyzmu... – rzekł Marcin. 
– Co mówisz, filozofie? Moskwicyzmu? Jaki już rezon, a co, a co ? – wołał spoglądając 
kolejno na panią Przepiórkowską, na jej syna i córkę. 
– Ależ tak, moskwicyzmu... – mówił Borowicz niezrażony. 
– Nie tylko w klasie, ale i w domu będą uczniowie zmuszeni do mówienia ciągle po rosyjsku. 
Społeczeństwo nie daje nam przecież żadnych środków ratunku... 
– Społeczeństwo... fiu... fiu... Więc cóż niby to społeczeństwo? 
– Panie radco, czyż pan rzeczywiście nie współczuje z babcią Przepiórkowską, której nie 
wiedzieć dlaczego zamykają stancję, choć ją prowadziła uczciwie i doskonale, i tym sposobem 
niweczą środek utrzymania się? Czyż pan rzeczywiście współczuje z brutalnymi fantazjami 
karierowiczów gimnazjalnych? 
– Wara waćpanu od tego, z czym ja współczuję! – krzyczał stary tupiąc pantoflami. – Z niczym 
i nikim nie współczuję, skoro mam przed oczyma wolę rządu. 
– Tak to rozumiem, to wyraźne! A ja inaczej, ja nie mogę znieść! – wolał Borowicz zapalając 
się do żywego. 
Starzec odprostował swe wypaczone plecy i patrzał na niego rozognionymi oczyma. 
– Acan masz mleko pod nosem i tyle akurat masz prawa mówić o znoszeniu, co... Nie chcę 
zresztą gadać ci otwarcie! Ze mną się będziesz spierał, com sześćdziesiąt lat temu... 
– Ja nie patrzyłem ani na rewolucję, ani na powstanie, ale przecież to nie racja, żebym nie 
miał prawa czuć ucisku, myśleć o nim i opierać mu się ze wszech sił moich... 
– A co, a co, słyszeliście? – krzyczał Somonowicz. – Trzeci dziesiątek lat upływa, to jest 
nasionko. Macie państwo! Czynie mówiłem? Ja to przeczuwam, j a to widzę! Tu mi włosy 
wyrosną, jeżeli ty znowu czego nie zmajstrujesz – wołał podsuwając Borowiczowi do oczu 
swe zmarszczone ręce – tu mi włosy wyrosną! Ale to sobie waćpan zapisz w głowie, że ja nie 
chcę tego dożyć, że nie zgodzę się pod żadnym pozorem na to patrzeć i że sobie w twoich 
oczach, gołowąsie, z pistoletu w łeb wypalę! To sobie zapamiętaj... 
– Po cóż znowu pan radca ma sobie w łeb walić? – pytał zmieszany Borowicz. 
120 
– Po co mam sobie w łeb walić? Bo mam już dosyć. Nie chcę trzeci raz patrzeć, nie chcę 
patrzeć, słyszeć, czuć, nie chcę, nie chcę! 
– Ależ o co radcy chodzi? – wtrąciła się staruszka. 
– O co chodzi? O to chodzi, że nie mam już sił ani przeciwdziałać, ani wstrzymywać, a 
patrzeć i wszechmocy boskiej po nocach nadaremnie wzywać nie chcę, choćbym miał duszę 
wydać na potępienie wieczne. Na to wam mogę w tej chwili wykonać przysięgę, że nie chcę 
patrzeć i nie będę! Wy sobie słuchajcie takiego siewcy, a ja wam powtarzam milionset razy, 
że to jest wróg waszej nacji, oto ten, który tu stoi! 
– Ech, jużem się nasłuchał tych kabalistycznych przeklęć pana radcy i wiem, co za nimi 
idzie... – rzekł Borowicz, machając ręką. – Nie ma o czym gadać... 
– Jest o czym gadać! Ja cię widzę na wylot! Oddaj się w ręce sprawiedliwości... 
Marcin nie mógł już wytrzymać, toteż nie czekając na kawę, co tchu pożegnał się ze 
wszystkimi. Stary radca wychylił się za nim z sieni i wołał na cały głos: 
– Oddaj się w ręce sprawiedliwości, to ci radzę jak ojciec... 
Wprost z Wygwizdowa Borowicz cwałem pobiegł na ulicę Biruty. Gdy się do tych miejsc 
zbliżał, szedł jak lunatyk. Tyle dni i nocy przepędził w tęsknocie za tym widokiem, tyle razy 
budził się z marzeń do rzeczywistej ich nieobecności, że gdy nareszcie dane mu było znaleźć 
się wśród tych zaułków, poczytywał je za gorączkowe widziadła. Życie swoim trybem toczące 
się w małych sklepikach, w jeszcze mniejszych warsztatach, w brudnych i ciasnych mieszkaniach, 
na ulicy i w sionkach – było mu drogie i czcigodne jak święty kult, jako umiłowana 
świątynia samego bóstwa. Szedł noga za nogą i wolno wznosił oczy do szyb pierwszego piętra. 
O, gdyby ją mógł zobaczyć, gdyby tylko raz spojrzeć... 
Z dala już dostrzegł, że z okien wyjęte są żaglowe story i firanki, a większość tych okien 
poroztwierana tak jednostajnie, że z mieszkania wiała pustka. W głębi jednej z sal widać było 
podwójną drabinę z białego drzewa, zachlapaną olejnymi farbami. Dalej, na miejscu pięknych 
złocieni w białych wazonikach, stał garnek z niebieską ultramaryną i sterczący w nim gruby 
pędzel. 
Serce Marcina zakłuła złośliwa boleść, ów, jak mówi Hamlet, „taki jedynie rodzaj przeczucia, 
jaki by zmieszał, być może, kobietę”. – Pragnąc znaleźć od razu środek ratunku na to 
gniotące uczucie, Borowicz wszedł w bramę i spotkał tam starą i unurzaną w brudzie stróżkę, 
która oczyszczała miotliskiem na długim kiju bramę wjazdową. 
– Proszę pani – szepnął wsuwając babie w rękę pół rubla – czy doktór Stogowski teraz 
przyjmuje chorych? 
– Ten, co tu na górze mieszkał, ruski doktor, to się już wyprowadził, ale przyjdzie na 
kwaterę to samo doktor, tylko inszy, a tera nie ma żadnego... – rzekła babina, osłupiała z podziwu 
na widok takiej kupy pieniędzy. 
– A gdzież tamten? 
– Tamtego przeniesły aże w głęboką „Rosiją”. 
– W głęboką „Rosiją”? – powtórzył Marcin dygocącymi wargami. 
– Mówił ta „dzieńszczyk”, że tam niby ten doktor Stogowski będzie brał lepszą zasługę. 
Na „jednoroła” tam poszedł, to samo przy wojsku. 
– Ale gdzież to jest? 
– Gadał on toto, ale ja nie potrafię wymówić. Jakosi tak jakby... Smierno, czy co? 
– A czy to już wyjechali? 
– O, już będzie z pięć niedziel, jak pojechały. 
– I ta panienka, córka, to samo? 
– A ino, pojechała i ona. Zapłakała se, chudziątko, jak przyszło włazić na furę. Jeszcze mi 
złotówkę wetknęła, żem, widać, sterczała jako się patrzy przy bramie... 
Marcin odszedł stamtąd. Nie widział ani jednego przechodnia, instynktem prawie trafiał z 
ulicy w ulicę, z ulicy w ulicę, z ulicy w ulicę. Nie wiedząc o tym, znalazł się u bramy parku; 
121 
wszedł tam, skierował na swoją uliczkę i trafił do źródła. 
Pusto było w tym ustroniu. Kamienne ławki stały tak samo, tylko liście bzu poczerniały, 
śpiew ptasi ustal. Borowicz siadł na swym miejscu i zmartwiałymi oczyma przyglądał się 
ławce sąsiedniej. 
Kiedy niekiedy z wysokich drzew spływał liść zeschnięty, kołysał się na powietrzu i cicho 
padał między uwiędłe trawy. Kiedy niekiedy za żelaznymi sztachetami dawał się słyszeć łoskot 
kroków przechodnia po kamiennym chodniku albo w dali okrzyk uczniów bawiących się 
w piłkę na gimnazjalnym podwórzu. 
Drżącymi palcami Marcin wyjął z bocznej kieszeni kartkę z pismem Biruty i przycisnął do 
ust zsiniałych słowa piosenki: 
Ach, kiedyż wykujem, strudzeni oracze, 
Lemiesze z pałaszy skrwawionych?... 
Duszę jego gruchotała boleść tak głęboka, jakby trzymał na wargach rękawiczkę lub 
wstążkę wyjętą z trumny. Skąpy orszak myśli snuł się po jego rozbitym mózgu. Było ich coraz 
mniej, coraz mniej... Tylko dwa, trzy pytania wracały ciągle. 
Po cóż to wszystko ludzie robią, po co czynią dobrowolnie na złość słabszym spośród siebie, 
dzieciom? Toż to jest pomoc udzielona młodości przez wiek i rozum dojrzały? Nic, tylko 
mściwe, obłudne a umyślne łganie, gdzie się da, podstawienie nogi, żebyś upadł i żebyś się 
rozbił. A ty wierzysz, że wykujem lemiesze z pałaszy skrwawionych... – zapłakał w głębi 
serca. 
Wtem dał się słyszeć nad nim cichy głos: 
– Borowicz, panie, panie... 
Marcin podniósł głowę i zobaczył twarz Radka, wówczas ucznia klasy ósmej, który stał 
schylony. 
Szerokoramienny, chudy i śniady chłop wlepił swe siwe oczy w twarz jego i cicho pytał: 
– Cóż ci to, Borowicz, cóż ci to? 
Marcin nie był w stanie rzec słowa, nie mógł patrzeć, wyciągnął tylko rękę i wspomógł się 
na siłach, czując uściśnienie kościstej, a jakby z żelaza urobionej prawicy Radkowej. 
122 
