ANTONINA DOMAŃSKA
KRYSIA BEZIMIENNA
ROZDZIAŁ I
List królewny Anny Jagiellonki do pani Niewiarowskiej:
Urodzona, wdzięcznie nam miła! Zdrowie Waszej Miłości nawiedzamy*, którego WM od 
Boga wiernie mieć życzymy na czasy długie. Moja najmilsza pani Niewiarowska! Tak, jak 
WM wyrozumieć raczyłaś z listu Kasieczki mojej, która pisała z rozkazania mego do WM, tedy 
racz wiedzieć, iż to woła moja, abyś WM tą panienką miała przy sobie z kilka niedziel, a 
wyrozumiała, jeśliby była godna ku służbom moim, do chowania rzeczy i do pokoju mego. 
Ukazowała mi Kasia list, który miała od paniej* Zborowskiej: posyłam go WM, wszystko 
wyrozumiesz z niego. Prosimy, byś nam WM odpisać raczyła. Za czym Bogu Waszą Miłość 
poruczamy. Panie Boże, daj WM wszystko dobre.
Dań w Ujazdowie 7 Iunii* 
Anna
z Bożej łaski królewna polska
Odpowiedź pani Niewiarowskiej:
Najmiłościwsza Królewno, Pani a Pani moja dobrotliwa! Korne dzięki uniżenie składam za 
one słowa tak zbytnio łaskawe ku niegodnej osobie mojej zwrócone. Zawżdy ochotnie bieżę, 
kędy jest okazja do przysługi Jej. Tak samo też, odczytawszy pisany do mnie w maju miesiącu 
list Kasieńki, nalezienia przystojnych obyczajów panny, ku Waszej Królewskiej Miłości 
usłudze żądający, zaraz się wedle tego zakrzątnęłam. Jak mi to W. Kr. M. raczyła zalecić, trzy 
niedziele już chowam w domu. moim panienką, raczej dziewuszką, którą skwapliwie ośmielam 
się raić. Jest to córka sołtysa ze Służewa, majętności pana kasztelana płockiego. Jej 
wielmożność pani kasztelanowa wzięła siedmioletnią na swój dwór i tam przykazała chować 
pod okiem doświadczonych służebnych, robótek bialogłowskich uczyć, do posługi zaprawiać, 
nawet czytanie a pisanie bakałarz* dzieci pańskich z własnej woli dziewczynie pokazował. 
Marysia Krupska (tak się dzieweczka zowie) przebyła drugie lat siedem na kasztelańskim 
dworze, lecz dla śmiertelnej niemocy matki musiała wracać do domu. Niebawem pomarła 
sołtysowa, lecz ojciec przetrzymywał córką z dnia na dzień, nie chcąc sam pozostać w swej 
żałości. Niemal o tymże czasie i na tą samą chorość zmarła nieznana podróżna, którą sołtys 
przyjął z córeczką litościwym sercem. Dziecko niesamowite jakieś, płochliwe, po zgonie matki 
kryło się po kątach jak myszka. Ino Marysinej spódnicy rade się czepiało i wszędy za nią 
biegało. Widząc, że się, jej powrót do Płocka odwleka, napisała Marysia list do pani 
kasztelanowej, prosząc pokornie o zwolnienie ze służby, które otrzymawszy pozostała przy 
rodzicu. Sołtys atoli ożenił się po raz drugi. Marysia, nie śmiejąc przykrzyć się pani 
kasztelanowej o powtórne jej w swój dom przyjadę, u proboszcza szukała rady. Do tejże’, 
parafii jak na szczęście i moja wioska należy, a pleban wiedział ode mnie, iże pilno poszukują 
służebnej i nie byle czego nie potrza. Jednym słowem, jako nadmieniłam wyżej, Marysia 
Krupska jest u mnie już czwarty tydzień i bez nijakiej obawy żarliwie ją Miłościwej Królewnie 
a Paniej mojej zalecam.
Dalszych rozkazań oczekując piszą się W. Kr. M. wierną, acz niegodną sługą.
Marcyjanna Niewiarowska
PS. A że to staremu co najważniejsze najrychlej z głowy wietrzeje, tedy i ja dopiero przed 
.samym wysianiem pisma, wspominam szczegół, który moje najlepsze chęci łacno gotów 
obrócić wniwecz. Taka bowiem jest niedogodność, że Marysię Krupską ino samowtór* mieć 
można, czyli społem z siedmioletnią Krysią niebogą. Próbowałam ja wszelkimi sposoby 
usunąć dziecko ale wszystko na darmo; na krok swej opiekunki nie odstępuje. A gdy je siłą 
rozdzielono, dziecina aż się zapamiątała: strach był niezmierny, niczemeśmy ją docucili. 
Raczy tedy Miłościwa Królewna wolą swoją pacholikowi memu objawić, tak czy owak. której 
posłusznie się akomodować* pośpieszą.
Przeczytawszy list, Anna Jagiellonka złożyła gruby, szary papier we czworo i zmarszczyła 
brwi w zamyśleniu, niepewna, czy się zgodzić, czy odmówić.
Chylące się ku zachodowi słońce wpadało do komnaty dwoma oknami; przy tych oknach 
ustawione długie krosna oparte na kozłach, a u krosien cztery panny dworskie wyszywały 
atłasowy obrus do kościoła złotem i perłami. Ulubienica królewny Anny, Kachna 
Leszczyńska, najstarsza z dziewcząt, haftowała pilnie, oczu nie podnosząc od roboty. Trzy 
młodsze skupiły ciasno głowy i szeptały:
 — Pojrzyj ino, Baśka, jak to jej miłość usta zacisnęła… jeszcze więcej niż zawżdy — 
mruknęła Jagna Kłodzińska. — Głowę skłania raz na prawo, raz na lewo, coś jej widno nie do 
smaku w tym piśmie.
 — A palcami przebiera po stole… widzicie? — dorzuciła Baśka Szczepiecka, naśladując 
ruch ręki królewny. — O… jak jej to sprawnie biegają one cienkie, suche patyczki! — I 
zakrztusiła się tłumionym śmiechem.
 — Pewnikiem otrzymała zapowieść od jakiego zamorskiego króla, jako niebawem 
dziewosłębów* przyśle — szepnęła jej Jagna w samo ucho.
 — Aha, nie co inszego to musi być — przygryzając wargi odparła Baśka. — A jej miłość 
się sroma, sama nie wie, co począć; nie dziwota: wszak ci młoda jak jagoda, jeszcze jej nie 
pora.
Aa… bo czemu to królewna miłościwa nas się nie zaradzi! — strojąc przemądrzałą minkę 
dorzuciła Ewunia Reyówna.
Panna Leszczyńska podniosła głowę od krosien i zmierzyła swe towarzyszki surowym 
wzrokiem.
 — Za długo ręce próżnują, raczej byście dały spocząć językom — rzekła z gniewem. — 
Rozumiecie może, com jest ślepa albo głucha? A ja od chwili już daję pozór na was. Żadna 
igły nie wbija w robotę, a pogwarka… wstydno mi, żem słyszała.
 — Zali fraucymer* miłościwej królewny to jasyr* tatarski? — zuchwale odburknęła Baśka. 
 — Ino szyj a szyj; wszak ci każdemu wolno poweselić się krzynę.
 — Połowicę dnia macie na weselenie; służba u naszej pani cale nie ciężka. A za łaskawość 
niezmierną, dobrotliwe serce jej miłości czym płacicie? Powtarzam, wstydno mi za was.
 — Pożyczyłaś szalki u pana medyka Czeszera, co tak ważysz każde słówko? — głośniej 
trochę odcięła Jagna. — Spróbuj położyć na jednej swoje latka, a na drugiej którejkolwiek z 
nas, wielebna przeoryszo. Mniemasz, co nie wiemy, iżeś stara jak Matuzal*? Dwadzieścia i 
dwa minęło ci w świętą Katarzynę… chi, chi, chi!
 — A ja trzynastu jeszcze nie mam! — z tryumfem rzuciła Ewunia.
Jagna skurczyła nosek i przymrużyła jedno oko; Basia pokazała koniuszek języka, udając, 
że ślini jedwabną nić, a Ewa swoim zwyczajem odęła wargi w spiczasty dziobek. W głębi 
serca jednak i one wstydziły się niemądrych żartów i przycichły wszystkie. Jakiś czas cicho 
było w komnacie, ino igły skrzypiały po atłasie.
Tętent koni i turkot kół za wielką był pokusą; zerwały się wszystkie od krosien i 
poskoczyły do okna; ani stateczna Kasia nie usiedziała przy robocie.
 — Oho! Cóż za kolebka* na pasach! Goście do jej mości — wrzasnęła piskliwie Jagna, 
zapominając o obecności królewny. Ewa szturchnęła ją w bok.
 — Cicho, bo dostaniesz!
 — A cóż to? Prawdę mówię, goście… nie powiadam, że swaty.
 — Choć ta i w starym wieku o męża łacno — dodała przemądra Ewa — zwłaszcza gdy się 
jest infantką*.
 — Barwa najmiłościwszego pana! — krzyknęła Basia zdziwiona, dawno już bowiem nikt 
ze dworu nie zaglądał do Ujazdowa.
 — Ee… miałyśmy się czego kwapić… kanonik jakiś aboli opat wysiada stękający, 
przygarbiony.
 — Siadajmy, siadajmy — przynaglała Kasia do roboty — miłościwa pani jeszcze wczoraj 
dziwowała się, że środkowa gałązka dotąd nie wykończona, chocia dwie nad nią ślęczą.
Basia Szczepiecka, duża, koścista dziewczyna o niezręcznych, zawadiackich ruchach, 
odwróciła się z rozmachem; trąciła sobą krosna.
 — Ojoj… perły się rozsuły*! Matko Chrystusa Pana! — porwała drewnianą krubeczkę*, 
omal próżną, i rzuciła się na klęczki.
 — Pomóżcie, na miły Bóg, coby żadna w szparze nie ostała!
Padły wszystkie plackiem na podłogę i skrzętnie wydrapywały drogocenne paciorki 
spomiędzy listew i nieszczelnych desek.
Anna Jagiellonka nie zwracała uwagi na rozmowy przy krosnach, nie słyszała 
wykrzyknika Jagny o nadjeżdżającym gościu ani też spostrzegła połowu pereł. Kłopotała się 
wciąż listem pani Niewiarowskiej. Przydałaby się bardzo do osobistych usług owa 
zachwalana Marysia Krupska, gdyż inne panienki, zepsute łagodnością królewny, nie zawsze 
 — z wyjątkiem Kasieńki — pamiętały o swych obowiązkach. Taka służebna z dobrej szkoły 
była nabytkiem nader pożądanym. Ale to dziecko… kilkoletnia dziewczynka! Kto się nią 
zajmie? Gdzie ją podzieć?
 — Kachna!
 — Słucham waszej królewskiej mości! — odpowiedziała panna Leszczyńska podbiegając.
 — Przysuń zydelek, usiądź i uważ, co ci powiem; a wy poniechajcie igieł — dodała do 
trzech par zaiskrzonych ciekawością oczu. — Możecie iść na wirydarz*, pobiegajcie sobie, 
dość roboty na dzisiaj.
Dworki pospuszczały nosy na kwintę i wysunęły się gęsiego z komnaty. Lecz zanim jej 
miłość rozpoczęła naradę ze swą powiernicą, uchylił ktoś drzwi od przedsionka powoli, 
ciemna główka pazia zajrzała ostrożnie, po czym wszedł chłopaczek dwunastoletni i 
zatrzymał się u progu wyprostowany jak struna.
 — A co tam takiego? — spytała królewna, nierada, że ją tak nie w porę nachodzi.
 — Gość przyjechał — odpowiedział krótko.
 — Skąd?
 — Z Warszawy.
Anna porwała się z ławy i przycisnęła ręce do piersi.
 — Kto taki?
 — Wielebny ksiądz Roguski.
 — Lekarz miłościwego pana? Do mnie? Po krótkiej chwili powtórzyła smutnie:
 — Lekarz miłościwego pana… ach, tak… kogóż inszego mniemałam ujrzeć! — 
westchnęła, usiadła na powrót na ławie i obojętnym tonem rzekła do pazia:
 — Powiedz jego wielebności, że uprzejmie nań oczekuję. Ty, Kasieńko, zajrzyj do 
Marcinowej, co tam przyrządza na wieczerzę. Miał być krupniczek jaglany, ze skwarkami i 
cielęca główka w kwaśnej juszce*. Powiedz, niech dogotuje na trzecie danie suszeniny ze 
śliwek i jabłek na rzadko. Miodem sowicie posłodzić i do loszku wstawić, coby do cna 
wyziębło; mdli mnie słodka warzą, gdy letnia. Przyjdźcie wszystkie cztery do stołu. A dojrzyj 
pilnie, coby te kozy przyczesały się gładko i umyły ręce.
Z czterech sióstr Zygmunta Augusta najstarsza Izabela była królową węgierską, Zofia 
poślubiła księcia brunświckiego, najmłodsza, Katarzyna, Jana Finlandzkiego, który został 
później królem szwedzkim, jedynie Anna zwiędła w panieńskim stanie.
W dzieciństwie sercem najbliższa bratu, wzajem przez niego kochana, od śmierci Barbary 
pełna współczucia dla złamanego cierpieniem Zygmunta Augusta, pocieszycielką chciała mu 
być w nieszczęściu, lecz obumarłe jego serce zamknięte było nawet dla siostry.
Ze względów dynastycznych ożenił się król po raz trzeci, ale nieuleczalnie chora żona 
budziła w nim taką odrazę, że po niedługich latach odsunął ją precz; mieszkała osamotniona 
czas jakiś w Radomiu; w końcu wróciła do brata, cesarza niemieckiego Maksymiliana, i 
wkrótce potem umarła.
Stosunek Zygmunta z Anną pogorszył się w ostatnich latach: surowych obyczajów 
niewiastę gorszyło lekkomyślne życie brata. Niejeden raz robiła mu wyrzuty, napominała go 
do naprawy; napomnienia odniosły taki skutek, że król zniechęcił się do siostry, która wzajem 
nie chciała się z nim spotykać.
Dziś na wiadomość o gościu z Warszawy serce Anny uderzyło nadzieją: a nuż zatęsknił za 
nią i przyjeżdża, niepomny uraz, spragniony pojednania?… Nie, to był tylko ks. Roguski, 
którego prawie nie znała.
Jasiek Chojnacki śmiało tym razem otwarł drzwi, wyprzedzając jego wielebność jednym 
krokiem, i oznajmił gościa miłościwej pani.
W progu stanął wysoki mężczyzna w czarnej sutannie. Skłonił się nisko królewnie, co mu 
tym łatwiej przyszło, że z przyzwyczajenia czy z choroby trzymał się bardzo pochyło i mimo 
olbrzymiego wzrostu wyglądał na ułomnego. Człowiek to był niepospolicie uczony, 
znakomitej sławy matematyk, doktor filozofii i medycyny, od kilku lat już, czyli od czasu 
niedomagania króla, miał w swej pieczy zdrowie króla Zygmunta Augusta, pospołu z 
księdzem Piotrem z Poznania, również wielce biegłym w sztuce lekarskiej.
 — Laudetur Jesus Christus* — powitał gość boskim słowem siostrę królewską.
Anna Jagiellonka odpowiedziała również po łacinie, wstała z ławy i postąpiła kilka kroków 
naprzeciw księdza. Przywitała go raz jeszcze bardzo uprzejmie i wskazała wygodny zydel z 
oparciem, zasłany grubym kobierczykiem.
 — Usiądźcie, wielebny panie — rzekła. — Radują mnie wasze odwiedziny; tusze, że nie 
utrudziła was zbytnio krótka droga z Warszawy.
 — Krótkać ona, to prawda, ale gościniec zepsuty po wtorkowej burzy; chybotało kolasą 
niczym arką czasu potopu. Dziękować Bogu kości jeszcze całe.
 — Jakież dobre wieści niesiecie mi od miłościwego króla, wielebny książę?
 — Niestety, miasto weselić, zasmucić mi przyjdzie waszą królewską miłość: źle słychać w 
Warszawie.
 — Nie odgaduję znaczenia waszej mowy, a lękam się pytać. Pisał mi przed miesiącem pan 
oboźny Karwicki, że najdroższy brat mój zaniemógł na bezsenność i brak smaku do jadła. 
Ufam, że ta lekka chorość ustąpiła bez śladu.
 — Jeżelim się ośmielił niepokoić waszą miłość — rzekł ksiądz — to właśnie z onej 
smutnej przyczyny…
 — Z przyczyny?… Przerażacie mnie, wielebny panie!.
 — Nasz król miłościwy bardzo chory…
 — Pogorszyło mu się od owego zasłabnięcia?
 — Wasza miłość raczy być przygotowana na najgorsze… Jęk bolesny wydarł się z piersi 
Anny.
 — Jezu miłosierny! Umarł król?
 — Jeszcze nie, ale godziny jego policzone.
Królewna pochyliła się nad stołem, wsparła czoło na splecionych rękach i milczała długo.
 — Król wciąż gniewny na mnie? — spytała cicho.
 — Gniewu on nie miał nigdy przeciw siostrze — odpowiedział ksiądz łagodnie — ino żal 
w sercu, acz niesłuszny. Wierzajcie mi, wasza miłość, mówię to jako kapłan; i wy sami 
wiecie, po czyjej stronie wina.
 — A! Nie wolno poddance strofować swego pana, chociażby nawet bratem był 
Umiłowanym. Zawiniłam, odtrącił mnie, a teraz umiera.
 — Nie uznawa on swego stanu ani się bliskości śmierci domyśla; a oto z Bożego 
natchnienia pan obożny Karwicki nalazł chwilę sposobną i na podziw łacno skłonił serce 
najmiłościwszego pana ku wam. Nie mieszkając, zebrałem się co rychlej i przyjechałem 
oznajmić waszej miłości, że król zgody pożąda, widzieć was pragnie, uściskać, może na 
wieczne pożegnanie.
 — Niech będzie uwielbione Imię Pańskie, że tę ciężkość bezmierną odejmie z mego serca! 
Jakożbym spokojną chwilę w życiu miała, gdyby Zygmunt skonał nie pojednany ze mną… 
Jadę natychmiast!
 — Miłościwa królewno, zezwólcie, bym was przestrzegł — rzeki ksiądz. — Noc zapadła, 
miesiąc na przednówku, wyboje okrutne; ino za wrota wyjedziecie, konie nogi połamią.
 — Nie zdzierżę, siedzący w miejscu, gdy on mnie może pilno wygląda.
 — Nic wasza miłość nie zyszcze; owszem, przygoda w drodze trafić się może samej nawet 
waszej miłości i odwlec widzenie z królem, a tu każda godzina waży.
 — Cóż tedy robić?
 — Udać się niezabawem na spoczynek, a jutro wczesnym rankiem wyjedziemy.
Nie dzwoniono jeszcze na wotywę* u fary, gdy obie kolasy zajeżdżały przed zamek 
królewski. Z jednej wysiadł ksiądz Roguski, z kozła drugiej zeskoczył Jaś Chojnacki, 
otworzył wysokie, zasuwane na rygiel drzwiczki i odwalił stopień. Pierwsza zeszła Kasia 
Leszczyńska, podała rękę królewnie, która blada i wzruszona, z pełnymi łez oczyma, łatwo 
się mogła potknąć na oślizgłych od deszczu, granitowych schodach.
 — Raczcie, miłościwa pani, poskromić swą żałość i z wesołym, a przynajmniej spokojnym 
obliczem powitać króla — prosił ksiądz Roguski. — Jak już wspomniałem, nieświadom jest 
niebezpieczeństwa. Obaj z księdzem Piotrem przyrzekamy mu rychłe ozdrowienie, a 
śmiertelnej niemocy racje mienimy ustąpieniem gorączki. Pójdę do sypialni oznajmić 
ostrożnie wasze przybycie miłościwemu panu.
Widać Zygmunt August bardzo niecierpliwie oczekiwał siostry, bo zaledwie usiadła w 
antykamerze*, wszedł spiesznie dworzanin i prosił z pokłonem, by raczyła potrudzić się za 
nim.
Minęli dwie obszerne komnaty, trzecie drzwi były tylko przymknięte; dworzanin potrącił 
je lekko i usunął się, czyniąc miejsce jej miłości.
Stanęła w progu.
Deszcz ustał niedawno, a gorące słońce wpadało przez trzy wysokie okna do sypialni 
królewskiej. Niosło na swych promieniach woń kwiecia lipcowego i rzeźwe tchnienie ziemi 
przepojonej ulewą.
Łoże królewskie odwrócone głowami od okien, by światło nie raziło oczu chorego, 
osłonięte było amarantową kotarą na kółkach, zawieszoną w czworobok. W nogach, na 
adamaszkowej ścianie baldachimu — srebrny krucyfiks na wprost oczu króla, za nim 
zatknięta palmowa gałąź z ostatniej Wielkiejnocy.
W tej chwili kotara rozsunięta była na boki. Na wysoko spiętrzonych poduszkach, w 
postawie siedzącej, spoczywał Zygmunt August. Rzedniejące włosy, przycięte krótko, 
srebrzyły się nad czołem; szara bladość na twarzy, oczy głęboko zapadłe, na wyschłych, 
wklęsłych skroniach sieć żył niebieskawych, usta na wpół otwarte… oto był brat ukochany, 
na którego patrzyła przez łzy Anna Jagiellonka. Jedynie ciemna broda starannie rozczesana, z 
charakterystycznym przedziałem, przypominała dawnego, młodego króla.
Anna opuściła ręce wzdłuż szaty i stała sztywna, z zaciśniętymi ustami, by głośnym 
płaczem nie wybuchnąć.
 — Otrzyjcie oczy, wasza miłość — szepnął jej ktoś do ucha — król się przerazi.
Chory, nie poruszając głową, zwrócił oczy ku drzwiom.
 — Hanusia… dobrze, żeś przyjechała… szczerym sercem cię . witam.
 — Miłościwy bracie…
 — Pójdź bliżej… usiądź przy mnie… tak dawnośmy się nie widzieli.
Mówił cicho, krótki oddech głos mu przerywał.
Paź podsunął krzesło, królewna przystąpiła na palcach do łoża, przyklękła i pocałowała 
brata w rękę. Uśmiechnął się. Przygasłe oczy spojrzały dobrotliwie.
 — Przecz nie siadasz?
 — Powiedzcie mi pierwej, miłościwy panie, że mi odpuszczacie winy.
 — Ty mi przebacz wzajem, rzućmy wszystkie urazy w niepamięć.
Usiadła.
 — Słabym jest nieco; było już nawet bardzo źle… teraz gorączka ustąpiła dzięki 
skutecznym lekom, ino siły nadto powoli wracają.
 — Wielebni księża, lekarze waszej królewskiej miłości, zalecają wam_ zapewne 
wzmacniające mięsiwa, stare wino — odpowiedziała Anna, udając, że poprawia włosy, by 
król nie dojrzał, jak ręką łzy ocierała.
 — Właśnie bieda, że mi co najsmaczniejsze podsuwają, a ja patrzeć na jadło nie mogę.
 — Trza się przymusić dla zdrowia.
 — Radzić łacno, zmusić się trudno. Wiesz… wyjeżdżam jutro do Wilna.
Anna drgnęła. Czyżby mówił nieprzytomnie?
 — Wstrzymajcie się jeszcze, miłościwy bracie, aż lepsze zdrowie pozwoli.
 — Tak, tak, oni obaj mi to samo powtarzają… ale mnie się już sprzykrzyło słuchać. Jadę. 
Powietrze tutaj szkodzi mi… gdzie indziej będzie lepsze.
 — Tak daleko!
 — Co? Jużci daleko; ale można jechać powoli, wygodnie, spieszyć się nie będę, po drodze 
mam Tykocin, Knyszyn… płaczesz? A to czemu?
 — Boję się, panie, o was; ledwie się ku lepszemu obróciło, trzeba szanować słabych sił.
 — Właśnie po siły jadę w insze strony, skoro je tutaj postradałem. Nie lękajże się jak 
dziecko — mówił król coraz głośniej, z ożywieniem. — Cóż mi grozi? Jeszcze śmierć daleka 
ode mnie; wszak pamiętasz, co nam obojgu Cyganka wróżyła?
 — Nie pomnę.
 — Jak to? Przyjechałaś do Wilna na wesele Kasi z Janem Finlandzkim, to chyba 
zapamiętałaś, żeśmy na drugi dzień byli na łowach u Krzysztofa Radziwiłła?
 — Ach tak, tak; wracaliśmy lasem, wyszła ku nam Cyganka, nawet mój koń się spłoszył, 
omal nie spadłam.
 — No, widzisz. Dałem sobie czytać z dłoni, tyś się niby sromała, przecie białogłowska 
ciekawość przemogła…
 — Teraz mi wstyd.
 — Nie wielkie to grzech; a dziś się człek tej myśli ima i jakoś go ona krzepi.
 — Cóż gadała Cyganka?
 — Tobie wróżyła wielkiego króla za męża.
 — Widzicie, że się nie sprawdziło.
 — Cale nie wątpię; każdej godziny stać się to może.
 — A wam?
 — A mnie, że do siedemdziesiątego drugiego roku dożyje. Dwadzieścia jeszcze lat przede 
mną… kęs czasu.
Zamilkł zmęczony, głowa opadła na poduszki, drzemał. Anna wstała ostrożnie i usunęła 
się w najdalszy kąt sypialni, gdzie na ławie siedział ksiądz Roguski.
 — Straszno słuchać — szepnęła — tyle nadziei, a tu śmierć u wezgłowia stoi.
 — Dwóch nas czuwa bacznie — odparł ksiądz — nie dozwolimy, odejść duszy z ciała bez 
pojednania z Bogiem; opatrzymy naszego miłościwego pana świętościami na ostatnią drogę. 
Możesz wasza miłość być spokojna. A że się chory łudzi, to ino lżej dla niego i dla nas. 
Łacniej zdolimy otuchę okazować.
 — Słuszne słowa waszej wielebności. Zresztą cygańskie plemię czarów uczone, może ta 
stara prawdę gadała.
 — Miłościwa królewna raczy porachować, ile ubiegło lat od narodzenia Pańskiego.
 — Tysiąc pięćsetny siedemdziesiąty drugi przekroczył połowę, o co wam chodzi?
 — Siedemdziesiąty drugi — z naciskiem powtórzył ksiądz.
 — Hanusiu… — szepnął Zygmunt nie podnosząc ciężkich powiek.
Stanęła przy łożu, król ujął ją za rękę.
 — Przespałem się… usiądź jeszcze… mam ci coś powiedzieć…
Kto tu jest krom ciebie?
 — Jego wielebność ksiądz Roguski i jego wielmożność pan oboźny Karwicki.
 — Niech się przybliżą. Oto was wiernych i zaufania godnych czynie świadkami, jako w 
ręce miłej siostry mojej Anny oddaję ostatnie woli mej rozporządzenie, czyli testament. 
Gdyby ktokolwiek i kiedykolwiek wątpieniu podawał to pismo, mocuję was, byście pod 
przysięgą zeznali to, co dziś mówię i czynię. Schowaj testament, Hanusiu, a dobrze; nie 
wybieram się jeszcze na tamten świat, jednakowoż przezorność nie zawadzi. Przekonasz się, 
iż serce moje pamiętało o tobie. Zaopatrzoną będziesz, jak przystoi ostatniej z Jagiellonów… 
Ksiądz arcydiakon Fogelweder ma klucz od moich papierów i skrzynek z klejnotami. Na 
wypadek zgonu, który Bóg w swej łasce niech oddali ode mnie, ty masz odebrać owe 
klucze… Znowu płaczesz? Lękasz się, żem testament spisać kazał. Bądź dobrej myśli, kawał 
papieru nie uśmierci mnie; gorszy nieprzyjaciel gorączka, a ten już wyrugowan precz, dobrze 
to czuję. Ostawcie mnie samego, chcę spać, cobym sił nabrał do jutrzejszej drogi.
Nazajutrz, o wczesnej godzinie, by chory mógł zajechać za chłodu na pierwszy popas, 
wszyscy i wszystko było gotowe do podróży. Lekarze ani słowem nie sprzeciwiali się 
zamiarowi miłościwego pana, bo wiedzieli, że nic na świecie już mu ani nie pomoże, ani 
zaszkodzi. Owszem, jeżeli zmiana miejsca rozerwie, rozweseli króla, tym ci lepiej, kilka dni 
dłużej pożyje.
Uproszony przez Annę wypił z przymusem kubek mocnego rosołu, przełknął kilka kropel 
wina, mimo to, gdy go dwóch dworzan przenosiło na łoże umyślnie do drogi przyrządzone, 
zemdlał i zdawało się, że kona.
Olbrzymi, szeroki wóz, grubo sianem wysłany, a płótnem smołowanym kryty od deszczu, 
stanął przed podjazdem; sześciu ludzi niosło powolnym, miarowym krokiem miękko 
uścielone łoże z umierającym królem. Zygmunt August miał oczy zamknięte, twarz martwą, 
nie widać było, czy oddycha. Anna i pan oboźny spojrzeli ze strachem na księdza 
Roguskiego. Ten wziął chorego za puls i uśmiechnął się smutnie.
 — Jeszcze serce bije… — szepnął.
Wsunięto łoże do furgonu, z boku usadowił się ksiądz Piotr z Poznania i ulubieniec króla: 
Łukasz Górnicki, starosta tykociński. Dworzanin podał na wóz skrzynię z napojem i 
trzeźwiącymi środkami. Konie ruszyły stępa.
Anna Jagiellonka chwyciła się rękoma za głowę, z płaczem weszła do dworca i biegła z 
komnaty do komnaty, jakby uciekając przed własnymi żałobnymi myślami.
Tego samego dnia wróciły obie z Kachną do Ujazdowa. Czekały tam królewnę liczne 
kłopoty. Najpierw niezgrabna Basia Szczepiecka, biegnąc na jej powitanie w ciężkich 
podskokach, potknęła się i skręciła nogę; trzeba było słać na wieś po sławnego owczarza, by 
to zwichnięcie naprawił. Potem krajczy Kumelski, wieloletni sługa królowej Bony, a teraz 
najzaufańszy dworzanin Anny, zwiastował swej pani, że w sąsiedztwie zdarzyły się dwa 
wypadki morowej zarazy, czyli jak wówczas mówiono: „powietrza”; zatem jedyny ratunek 
przenieść się w dalsze strony, których jeszcze ta straszna klęska nie dosięgła. Z kolei 
przystąpiła do jej miłości pani Wronowska szafarka, jąkając wśród niskich ukłonów, że 
zapasy kuchenne wyczerpały się do cna, spiżarnia pusta i… wstyd powiedzieć, ale oprócz 
jajecznicy na skwarkach nie ma nic na wieczerzę.
Anna Jagiellonka uśmiechnęła się smutnie.
 — Małeć to nieszczęście, moja Wronosiu — rzekła — że nie z przepełnionym żywotem* 
spać się położymy. Na pierwsze potrzeby dam ci jutro kilka talarów, a co dalej, to się jakoś 
zaradzi.
Skinęła na Kumelskiego, a gdy podszedł, szepnęła mu do ucha:
 — Przyjdź, wasza miłość, jutro po kościele do mojej komnaty, mam jeszcze w skarbczyku 
nieco srebrnego naczynia.
 — O miłościwa królewno! — zawołał stary sługa, wpadając jej w mową poufale; obejrzał 
się… Wronowska wyszła, dworki pobiegły do ogrodu. — O miłościwa królewno… toć w 
onym skarbczyku ledwie resztki! Com się już tych mis i półmisków nanosił do Aarona! A 
judaszowy syn korzysta z naszych kłopotów i drze łyka… ledwie połowę wartości płaci.
 — Cóż robić, zmienią się czasy, będzie lepiej. Król jego miłość lada dzień oczy zamknie, 
gdzie panom senatorom w myśli zaopatrzenie królewny! Dopomnę się ja, dopomnę, nie kiwaj 
głową; ino teraz, gdy serce płacze, nie zdolę gadać o marnym groszu. Dzban duży, ciężki, 
osóbki na nim szczerozłote, co najmniej dziesięć czerwonych zań wasza miłość dostaniesz; to 
wystarczy na jakiś czas. Gości nie przyjmujemy, wina i miodu nie pijamy, co nam po dzbanie.
 — Według rozkazania miłościwej pani przyjdę jutro rano — odparł krajczy, nisko się 
kłaniając.
Przebrawszy się z podróżnych szat w letnią suknię z szafirowego płótna Anna Jagiellonka 
zamknęła się w swej sypialni i kilka godzin tam pozostała. Gdy wyszła zajrzeć do panien 
dworskich, miała oczy zaczerwienione od płaczu. ,
 — Cóż, postąpiła robota? — spytała Jagny Kłddzińskiej.
 — O tak! Czyli… właściwie… zda mi się… że… nie bardzo.
 — Takeśmy się o waszą miłość niepokoiły… — rzuciła Ewunia z żałośliwą minką.
 — Że palce igły utrzymać nie mogły… co? — rzekła królewna niby surowym głosem, ale 
oczy nic a nic nie były surowe.
 — Właśnie. Jak tu szyć złote listki i perełkami dziać po atłasie, gdy człek ma co innego w 
głowie.
Anna zaśmiała się mimo woli.
 — O tak, sprawiedliwieś powiedziała, wżdy od rana do nocy macie co inszego w głowie 
niż robotę. No, dziś trzeci lipca, chyba mi wykończycie ten obrus na wiązanie*?
 — O najmiłościwsza pani… wykończymy, wykończymy! — zawołały jednym głosem trzy 
młodsze panienki, a Kasia Leszczyńska bez wykrzykników pocałowała królewnę w rękę, 
nawlokła złotą nić w igłę i zasiadła do krosien.
 — Jeszcze nie zaczynaj, Kasieńko, mam dla ciebie inszą robotę. Pójdę do mojej komnaty, 
podyktuję ci list do pani Niewiarowskiej. Jagna i Ewa niech spakują pościel w tłumoki, 
bieliznę i szatki do skrzynek; Wronowską uprzedzić, by najpotrzebniejsze statki kuchenne i 
swoje ubiory także przysposobiła do drogi. Kachna zajmie się moimi rzeczami. Jutro 
pośniadawszy wyjeżdżamy. Pan krajczy straszy mnie powietrzem, tedy musimy pomykać w 
zdrowsze strony.
Tak więc Anna Jagiellonka, uciekając przed zarazą, przeniosła się ze swym małym 
dworem do Piaseczna.
W cztery czy w pięć dni później właśnie Ewa z Jagną goniły się dookoła trawnika, a Baśka 
z bolącą nogą siedziała na schodkach i zazdrosnym okiem śledziła ich podskoki, wózek jakiś 
niepokaźny podjechał ku bramie. Woźnica w białej płótniance zatrzymał konie skromnie 
przed wrotami.
 — Oho… cóż za goście znowu? — zawołała Ewa chowając się za krzakiem jaśminu. — 
Pójdź ino, Jaguś, zobacz, bo ja z daleka nie dojrzę.
 — Ii… goście… — odparła Jagna, ruszając ramionami. — Dwie dziewczynki z wiejska 
odziane, tłumoczek wytarty i zawiniątko w zgrzebnym płótnie.
 — Ale czego tu chcą? Do kogo przyjechały?… Patrzcie, patrzcie, jej miłość wychyla się 
oknem i miga palcem na tę starszą!
 — Oho, zeskoczyła z wozu, maleńką wzięła na ręce.
 — Słyszał kto coś podobnego? Prosto od schodów wali jakby do własnego domu… Rety, 
Jaguś… Kachna ku nim wybiega… do komnaty jej miłości drzwi otwiera…
Marysia Krupska weszła z Kasią do izby, małą Krysię spuściła z ramion na ziemię i przy 
samym progu pokłoniła się nisko.
 — Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!
 — Na wieki amen — odpowiedziała królewna, obrzucając dziewczynę badawczym 
spojrzeniem.
 — Przybliż się, moje dziecko; masz pismo od pani Niewiarowskiej?
Marysia ukłoniła się po raz drugi, wyjęła zza gorsecika papier we czworo złożony, 
woskiem zapieczętowany i chciała go wręczyć królewnie, aliści dwie małe rączki pociągnęły 
ja w tył, Krysia uwiesiła się całym ciężarem u spódnicy swej opiekunki,
 — Chodźmy stąd, Maryś… ja chcę do domu! — piszczało dziecko, krzywiąc buzię do 
płaczu.
 — Cichaj, moje złotości — szepnęła zmieszana dziewczyna, głaszcząc zgrymaszonego 
malca po główce. — Cichaj, nie płacz, dam ci kukiełeczkę świetluśką z miodem.
 — Daj zaraz!
 — Nie, pierwej musisz być grzeczna.
 — Nie będę grzeczna, nie puszczę cię.
Anna Jagiellonka, rozweselona tym widokiem, rzekła ze śmiechem:
 — Nie brońże jej, niech robi, co chce; już mnie uprzedzono, że ta sierotka na krok cię nie 
odstępuje. Przybliżcie się obie razem. — Wzięła list z rąk Marysi, położyła go na stole i 
mówiła: — Chwalono mi cię, że znasz służbę, szycia się nie zlękniesz, jesteś posłuszna i 
pilna.
Marysia spuściła oczy skromnie i milczała.
 — Tuszę, iż nie za wielkie były pochwały; siła pożytecznych rzeczy mogłaś się nauczyć u 
pani kasztelanowej płockiej.
 — Krom wszelakich robótek umiem czytać i pisać — rzekła cicho Marysia.
 — Aa… to bardzo dobrze; musisz ćwiczyć się co dzień, abyś nie zapomniała. 
Wypoczniesz dziś z drogi, moja Marysiu; panna Leszczyńska wskaże ci izdebkę, gdzie sypiać 
będziesz i gdzie swoje skrzynki z rzeczami ustawisz. Ma się rozumieć, ta malutka dostanie 
łóżeczko wedle twego, coby jej nie było markotno. Jakże ci na imię, dziecinko?
 — Pocałuj w rączkę miłościwą panią, Krysiu, i powiedz, jak się zowiesz. — Mówiąc to 
Marysia popchnęła małą do kolan królewny.
 — Ja jestem Krysia — rzekło dziecko spoglądając rezolutnie na uśmiechniętą panią — a 
ty?
 — O Jezus! — Marysia załamała ręce.
 — A ja Hanusia — odpowiedziała królewna z dobrocią. — Pisała mi pani Niewiarowska, 
że dziecko jest płochliwe; tymczasem śmiele w oczy patrzy, to dobrze.
 — Dzikus z niej jeszcze wielki, proszę waszej miłości; ino gdy się mojej spódnicy chwyci, 
taka ją dzielność ogarnia.
Anna Jagiellonka położyła pieszczotliwie rękę na włosach dziewczynki.
 — Bardzo Marysię miłujesz, prawda?
 — Jużci… bawi się ze mną, a zaś potem… bawi się ze mną…
 — A za matusią ci żal?
 — Dlaczego?
 — Jak to? Wszak z matusią przyszłaś do Służewa i pomarli.
 — Jużci, żal; ale to była ino moja niania…
 — Niania?
 — Moja matusia prześliczna… w czerwonej sukni chadza, o… w takiej… jak raz w takiej! 
 — I pokazała paluszkami adamaszkową kotarę nad łóżkiem jej miłości.
 — Naprawdę?
 — A jakże… I żółty łańcuszek na szyi nosi, a katankę ma wyszytą jarzącymi kamykami, 
tak się błyszczą a świecą, a migają, aż strach! Moja matusia ładniejsza niż wy.
Marysia potrząsnęła głową.
 — To tak co dzień, proszę miłościwej pani; wiecznie jedno w kółko rozpowiada. A 
powiedz, Krysiu, jak tatuś wygląda?
 — Na koniku jedzie, tup, tup, tup, cały w żelaznym odzieniu… za nim wojsko… białe 
skrzydła furczą od wiatru, szumią, szumią, tatuś ino wąsy kręci… matusia z okna patrzy… 
tatuś się śmieje do matusi…
 — A czemuż cię niania zabrała od mamy?
 — Nie zabrała; to oni pojechali.
 — Kto taki?.
 — Ano tatuś i mamusia.
 — Dokąd pojechali?
 — Nie wiem. Ponoć do Bozi.
Spojrzenia Anny i Marysi skrzyżowały się znowu.
 — I ciebie ostawili samiutką?
 — Ano, samiutką, z nianią. Dopiero jak czarny pan przyjechał na gród…
 — Na jaki gród?
 — Jakoż mam gadać? Do naszego domu przecie. Wszyscy tak mówią. Niania zbudziła 
mnie w nocy, zawiniątko na plecy, mnie na ręce i uciekła. Gadała, że czarny pan to gorszy od 
diabła.
 — Coś się tam złego musiało dziać, proszę waszej miłości — odezwała się Marysia — bo 
ta niewiasta, co z Krysią przyszła, nie chciała się przyznać, ani skąd idą, ani po co, ani do 
kogo. Mowę miała cale odmienną, choć polską, widno szła z dalekiego kraju. Jeden raz tylko, 
na kilka godzin przed śmiercią (nikogo przy niej nie było krom mnie), rozpłakała się i 
lamenciła: „O Jezu miłosierny, opiekuj się biedną sierotą! Niech jej wrogi nigdy nie 
znajdą!… Pokaraj ich śmiercią i ogniem piekielnym!” Klękam wedle łóżka i pytam: „Gdzie te 
wrogi? Powiedzcie, cobym umiała dziecka strzec przed nimi”. Pojrzała na mnie zalęknionym 
wzrokiem, koniecznie chciała coś rzec, aż tu skurcz jej gardło ścisnął, zamknął mowę i już tak 
została do skonania.
 — Dziwy, dziwy, kto nam wytłumaczy, co to za tajemnica? — troskała się królewna. — 
Dziecina z wielkiego domu, nie ma wątpienia, ale czyja?… Co tam takiego? Któraż beze 
drzwi zaziera? No, wejdź, czego chcesz?
 — To ja, Ewunia.
 — Co powiesz?
 — Z Knyszyna.
 — Co?
 — Przyjechał…
 — Kto przyjechał? Cedzisz słówko za słówkiem…
 — Pan oboźny Karwicki. Czy może wejść?
 — Proś, proś, czekam z upragnieniem!
Ewa drzwi uchyliła, pan Karwicki przekroczył próg i szedł powoli ze spuszczoną głową’, 
jakby nie śmiał w oczy spojrzeć królewnie.
Anna powstała z ławy.
 — Złe wieści? — spytała cicho.
 — Bardzo złe — odpowiedział poseł.
 — Miłościwy pan?
 — Onegdaj, siódmego lipca, o godzinie szóstej wieczorem życie zakończył.
ROZDZIAŁ II
Mijały dni, miesiące, królewna Anna przenosiła się ze swymi coraz to w inne strony, 
uciekając przed zarazą. Nareszcie zamieszkała w Łomży.
Miłościwa pani upodobała sobie maleńką Krysię, pieściła sierotkę i rada ją widziała w 
swych komnatach. Tajemnicza przeszłość dziecka utkwiła jej w pamięci; nieraz 
przemyśliwała całymi godzinami, jak by to i z czyją pomocą dociec prawdy.
I znowu przyjechał gość. Tym razem był to pan kasztelanie krakowski, Samuel Zborowski, 
którego królewna bardzo lubiła, a z matką jego była w przyjaźni od lat dziecinnych. Toteż 
gdy Jaś Chojnacki, pełniąc swój paziowski obowiązek, oznajmił pana kasztelanica, jej miłość 
aż klasnęła w ręce z uciechy.
 — Proś, proś, a cóż za dobra nowina! Miły sercu memu ten gość!
Zborowski już stał w progu, gdy ostatnich słów domawiała: piękna jego twarz zajaśniała 
dumnym zadowoleniem; pokłonił się w pas, rzucił czapkę i rękawice swemu paziowi i szedł 
spiesznie. Anna Jagiellonka podała mu rękę do pocałowania i wskazała miejsce na ławie 
naprzeciw siebie.
 — Ani pytam o zdrowie twej miłości, wyglądasz jak krew :z mlekiem; wstyd moim 
dziewkom, gdy pojrzą na cię. Miłościwa matka jak się miewa?
 — Pokornie dziękuję, w dobrym zdrowiu była, gdym odjeżdżał. A tu w Łomży wszystko 
po woli waszej królewskiej miłości się wiedzie?
 — Dawno już minęły te czasy, kiedy się co wedle mojej woli czyniło. Ino mnie rodzic 
odszedł a matka umiłowana, doznaję sieroctwa niemal na każdym kroku. Panowie Rad 
Koronnych zahaczyli pono, że ostatnia z Jagiellonów jeszcze przy życiu; nijakiego nie mam 
zaopatrzenia. Powiem ci w zaufaniu… — obejrzała się, dworki pamiętne rozkazów jej 
miłości, by nie przeszkadzać w rozmowie, umknęły cichutko. Jedna tylko Krysia bawiła się z 
pieskiem przy kominie i paź Zborowskiego stał u drzwi" nieruchomy, sztywny, ze 
spuszczonymi oczyma. — Powiem ci w zaufaniu, że niemal wszystko, co droższe, 
wysprzedałam. Za całe srebro został mi ino kubeczek, z którego miłościwa matka raczyła 
mleko pijać. Ten jeden jedyny chowam jako diamenty, jako świętą pamiątkę. Nazwałam go 
sierotką. Taki brak cierpię, że mi się usta nie chcą złożyć na wypowiedzenie onej goryczy. Na 
barwę dla mego dworu* nie stać mię; w łatanej odzieży chodzi służba córy Zygmuntowej. 
Głód nieraz cierpimy…
Żałość ścisnęła ją za gardło, głos jej się urwał.
Krysia rozłożyła się na podłodze przy kominie z pełnym podołkiem szmacianych laleczek, 
cennych podarunków szytych przez panny dworskie dla ulubienicy królewny i całego 
fraucymeru. Charcik jej miłości, zaprzyjaźniony z dziewczynką, która mu nie szczędziła 
słodkich kąsków niemal z własną krzywdą, wygrzewał się przed ogniem przytulony do jej 
nóżek.
Zazwyczaj mała Krysia wyborne urządzała zabawy ze swymi lalkami. Raz byli to książęta 
i księżniczki z nie znanych krajów, co przyjechali w odwiedziny do miłościwej pani. Wtedy 
nadawała im przedziwne jakieś imiona własnego pomysłu; to znowu ona sama była królewną 
Anną, a płócienne bałwanki nazywały, się Kasia, Ewa, Jagna, Baśka, Wronosia, Szmigielska, 
Marcinowa. Niekiedy, ale rzadko bardzo, z najstrojniejszej lalki robiła się mamusia, 
największa z poczernioną głową to był tatuś, gruba i krótka stawała się nianią i rzecz się 
działa gdzieś w nieokreślonej przestrzeni, daleko, daleko, „tam, u nas na grodzie”.
Lalki, których było ze dwadzieścia, najlepiej lubiły tańczyć" potem zajadać dobry obiadek, 
na który dostarczała słodkich okruszyn i suszonych owoców pani Wronowska; czasem 
królewna Krysia przybierała surową minkę i strofowała leniwe dworki" sadzała je do kątów 
na pokutę, zupełnie tak jak Marysia ją nieraz stawiała noskiem do ściany za 
nieposłuszeństwo. Nawet starsi mieli niemałą uciechę, gdy im się udało podsłuchać paplaniny 
rozbawionego dziecka.
Aż tu dziś jak na złość nic się nie udawało; laleczki czegoś zbrzydły, nie chciały gadać, 
żadna nie umiała stać ani siedzieć, pozapominały swych cudackich imion, rozpacz 
prawdziwa.
Aha… to ten chłopak nieznośny stoi pod drzwiami jak tyka, niby to w ziemię patrzy, a raz 
wraz łypie okiem na Krysihe królewny.
 — Ty… pójdź ino tutaj… — zaszemrał nieśmiały głosik od komina,
Służbisty paź ani drgnął. Powieki tylko uniosły się odrobinę, z oczu strzelił jasny 
promyczek i zagasł pod rzęsami.
 — Ty… — powtórzyła Krysia głośniej — pobaw się ze mną.
 — Nie wolno — odmruknął chłopiec.
 — Dlaczego? Boisz się pana? Rozmawia przecież z jej miłością, ani cię widział nie będzie. 
Patrzaj, jakie ładne Musie…
 — Co mi po kukłach… — syknął przez zęby. — To nie dla mnie zabawka.
 — Nie lubisz lalusiów? Naprawdę nie lubisz? Ach, szkoda! A pieski lubisz? Widzisz, jaki 
ten przedziwny? Takie ma nóżki cieniuśkie, niczym gałęzeczki, a pyszczuś, widzisz, jak 
wydłużony? Śmiech zbiera, prawda? No… połóż tę czapkę i te rękawice na przymurku a 
siędhij sobie wedle mnie… ot tak, widzisz, nic ci pan nie uczyni, bo okrutnie zagadany.
 — Plagi* dostanę.
 — Gdzie zaś! Będziemy dawać pozór: ino smyrnie nogą, ty podskoczysz do drzwi. Toś ty 
jego pacholik?
 — Paź jestem! — odpowiedział chłopiec i zadarł nos ku powale.
 — Paź… aha, tak jak nasz Jasiek, już wiem. A tobie jak?
 — Co mnie?
 — No… Jasiek, Wojtek, Staszek czy co takiego?
 — Aha… Jędruś mi jest!… Chciałem rzec: Andrzej. Andrzej Chwalibóg. A ty?
 — Ja? Krysia.
 — A dalej?
 — Cóż ma być dalej? Sad za dworem, a potem las.
 — Et, co z tobą gadać! Pytam, jak się dalej nazywasz?
 — Ano dziewczynka maleńka, a gdy urosnę, to będę panną u jej miłości, tak jak Ewusia 
albo Kachna. Pogłaskaj pieska, prawda, jaki gładziutki? Niczym odświętna szata jej miłości. 
Wiesz co, bawmy się tak: ja będę żoną, ty mąż, a to nasze dzieci.
 — I piesek też?
 — Co też ty gadasz! Taki duży, a nie wie, że pieskowe mamy muszą też być pieski. Ino 
lalusie są nasze.
 — No i co?
 — No i ożenię się z tobą, no i pójdziemy do sadu wiśnie rac, niby to, bo przecie teraz 
jeszcze zima. Narwiemy pełny kosz i… tego.
 — I czego?
 — Już nie pomnę, zahaczyłam. Znowu ty wymyśl co nieco, dlaczego ja ino mam gadać?
 — Ano dobrze. Ja pojadę na łowy.
 — Tak właśnie jak mój tatuś! A ja zostanę na grodzie, będę przędła tak jak moja mamusia.
 — I będziesz tęskniła za mną.
 — A jakże. Oknem wyglądała będę i tak sobie zaśpiewam:
Czekam na cię, Jasiu, oczy wypatruję,
Widzi Bóg na niebie, jako cię miłuję.
 — Śliczna śpiewka; ino dlaczego „Jasiu”?
 — Bo mnie tak niania nauczyła.
Anna Jagiellonka wyjęła chustkę z torebki zwisającej u pasa na jedwabnym sznurze, otarła 
oczy i dalej powierzała swe skargi życzliwemu sercu Samuela Zborowskiego.
 — Przewłóczą mnie to tam, to sam; w lutym koniecznie żądali, bym jechała do 
Krasnegostawu albo do Łęczycy; oparłam się. ledwie mi dali spokój. Ale za to, gdym się 
rwała do Tykocina po śmierci Zygmunta, by uczcić modlitwą najdroższego brata zwłoki, to 
mię nie dopuszczono. Panowie Rad Koronnych dozorują mię ściśle, lękają się, bym co nie 
knowała wedle elekcji nowego króla.
 — Miłościwa pani… gdzieżby to być mogło! Chyba złośliwe języki donoszą wam 
nicpotem.
 — Wierz mi, twoja miłość, że tak jest, jako mówię,. W sami Nowy Rok przyjeżdżał 
dworzanin ksiądza biskupa krakowskiego z pisaniem srodze niegodziwym. Pomawiają mnie o 
tajemne porozumiewanie się z dworem wiedeńskim i z siostrą moją Katarzyną.. Ksiądz 
biskup ważył się przyganiać mi z tej przyczyny. Odpowiedziałam krótko, że istotnie odbieram 
listy od krewnych i przyjaciół, czego mi za życia najmiłościwszego rodzica mego" jako i za 
panowania brata, nikto nie wzbraniał. Czyliż nie jawne* jechał od granicy dworzanin cesarski 
z listami? Zarówno i siostry moje, Zofia i Katarzyna, nierzadko pisują do mnie. Sama 
obyczajność nakazuje na listy odpowiadać; a jednak znając powinność względem swego stanu 
królewskiego i panieńskiego, że bez wiedzy panów Rad Koronnych nic nie mam czynić, ani 
jednym słowem na one listy nawet jej królewskiej miłości siostrze; mej, nie odpisałam.
 — Wyśmienicie wasza królewska miłość uczyniła, rzucając taką odpowiedź zuchwalcom. 
Cała ta elekcja to istna Wieża Babel; już blisko dziesięć miesięcy upływa od śmierci 
najmiłościwszego pana, na zjeździe w Łowiczu ino krzyku było nad miarę, a pożytku 
nijakiego. Teraz wre i kipi na Błoniach pod Warszawą, obiecujemy sobie, że wybór króla 
dojdzie przecie da skutku, ale Bóg jeden raczy wiedzieć, czy łacno się te rozstrzelone głosy 
zgodzą na jednego pana.
 — A któż, zdaniem twej miłości, najbliżej tronu? — spytała ciekawie królewna.
 — O iłem wymiarkował, król szwedzki ma przeciw sobie całą Litwę, tedy zapora omal 
nieprzełamana. Arcyksiążę, zalecany przez panów senatorów, u szlachty nie ma poparcia; 
jako że Polak Niemca od wieka nienawidzi. Księcia moskiewskiego boją się, iżby dla narodu 
nie był tyranem; jeszcze i posłów nie raczył przysłać, ino listami na tron się wprasza. 
Niektórzy Piasta rają; swego brata chcą mieć na tronie, krew z krwi, kość z kości naszych… 
Ale tych niewiele.
 — Zatem pozostaje ino…
 — Henryk Walezy, brat króla francuskiego. Ten ma stronników mocnych w senacie, poseł 
jego siła obietnic rzuca narodowi.
 — Słyszałam i ja o tym. Słyszałam inne jeszcze rzeczy: panowie senatorzy, widno dla 
odwdzięczenia księciu za tyle łask przyobiecanych, usunęli z paktów kondycję* poślubienia 
królewny Anny.
 — Pierwsze słyszę!
 — Trzymają to bezprawie w tajemnicy, bo im samym siebie wstydno. Wierzaj mi, twoja 
miłość, nie o pozyskanie małżonka mi chodzi, którego nie znam, nawet konterfektu onego nie 
widziałam; niesprawiedliwość mię gniewa, lekceważenie mojej osoby, pomiatanie krwią 
królewską. Wżdy po Bogu a prawdzie ja jedna dziedziczką tronu jestem! Mnie winni 
koronować, a dopiero myśleć o przydaniu małżonka królowej.
Głos Anny Jagiellonki drżał oburzeniem. Po długiej chwili uspokoiła się i pytała dalej:
 — Powiadajże, twoja miłość, rychło temu, a dobry koniec przewidujesz?
 — Gdym odjeżdżał z Warszawy, książę Henryk mało miał przeciwników. Jednakowo nie 
przysięgałbym jeszcze na nic. W ostatnim dniu zawionie jaki wicher przeciwny, ci, co 
krzyczeli „biało”, wołać będą „czarno” i dostaniemy jakiego chana albo sułtana za króla. 
Wszelako, którykolwiek z pretendentów królem będzie obrany, musicie być pierwej w 
Krakowie niż on. Niech nowy pan gościem będzie waszym na Wawelu, a wy gospodynią. Tak 
się godzi.
Oczy królewny zaszły łzami.
 — Zaiste, wiernego przyjaciela to rada, usłucham jej w pełni.
 — Wieczerza na stole! — oznajmił Jaś Chojnacki, otwierając na rozcież drzwi do jadalni.
Pani Szmigielska, nadworna szwaczka Anny Jagiellonki, pani Świdnicka, ochmistrzyni, i 
wszystkie panny szyły a szyły od rana do późnego wieczora suknie dla jej miłości. Pieniądze 
potrzebne na stroje i inne wydatki pożyczyła siostrze księżna Zofia brunświcka, do której z 
listem jeździł zaufany dworzanin pan podstoli Kroczewski.
Królewna nie tylko doglądała pilnie roboty, ale co dzień prawie zasiadała w gronie swych 
dworek i pracowała razem z nimi. Jakkolwiek od lat blisko dziesięciu żyła z dala od świata i 
nie myślała o strojach, jakkolwiek nie ukrywała swych lat, teraz! postanowiła wystąpić z całą 
świetnością na przyjęcie króla! Referendarz Czarnkowski dostarczył jej potajemnie portretu 
młodego francuskiego książątka i… zgodnie z prawdą przyznać trzeba, że ten śliczny panicz 
w aksamitnym berecie z piórem, w szerokiej, sztywnej krezie srodze wpadł w oko 
pięćdziesięcioletniej infantce. Zanadto była rozsądna, aby przypuszczać, że wzbudził gorący 
afekt w jego sercu, ale chciała przynajmniej wywrzeć jak najlepsze wrażenie, zyskać życzliwe 
względy króla, a co potem… ileż dziwnych, nieprawdopodobnych rzeczy zdarza się w życiu 
ludzkim!
 — Czy miłościwa pani raczy mieć tę altembasową* szatę przybraną malinowym 
aksamitem w srebrne kwiaty, czy też może atłasem zielonym? — spytała pani Szmigielska, 
przykładając z prawej strony materii przykrojonej na suknię aksamit, a z lewej atłas.
 — Jak się zda Szmigielsi, która barwa lepiej odbija?
 — Wedle mego rozumienia to ino czerwona. Zwłaszcza że i kwiaty srebrne w szerokich 
niemieckich rękawach ślicznie się wydadzą. Bo zda mi się, że wczoraj była mowa o tym, że 
rękawy mają być niemieckie.
 — Tak, tak, a czy będzie opadła, czy też pod gardło?
 — Opadłą skroiłam, proszę waszej królewskiej miłości. Taka strojna szata musi być 
mocno wycięta.
 — Ino nie zanadto, broń Boże! Niech Szmigielsia pamiętaj bobyśmy musieli nadstawiać. 
A ty, Kasieńko, co tam ściubiesz?
 — Haftki srebrne przyszywam do hazuki* waszej królewskiej miłości.
 — Czym będzie podszyta?
 — Karmazynową aksamitną podszyje się sobolami, szarą sukienną drobniuchnym siwym 
barankiem, a półgiermacze* popielicami. Czy miłościwa pani zgadza się, żeby tak było?
 — Wyśmienicie; kochana Szmigielsia zawsze najlepiej wszystko rozrządzi. Ale — ale, czy 
teletowa* modra już uszyta?
 — Właśnie rozłożyłyśmy ją na dwóch ławach, coby miłościwa pani mogła obejrzeć 
wygodnie.
 — Ładna, bardzo ładna; podoba mi się, że rękawy z bufikiem. Już to zawżdy lubiłam 
hiszpańską a włoską modę; niemiecki strój ociężale wygląda. Ale dotychczas ino same strojne 
suknie widzę; czas pomyśleć o ciemnych, na rano do kościoła lub na przechadzkę po 
wirydarzu.
 — A jakże, a jakże; czyżbym mogła zapomnieć o tak ważnej sprawie — odpowiadała z 
przejęciem Szmigielska. — Właśnie jej miłość pani Świdnicka ma w robocie adamaszkową 
szarą wąziuchną, bramowaną złotogłowiem. Jagna rękawy zeszywa. Będzie także czarna 
atłasowa, pod gardło hiszpańską modą, i teletowa drzewianego koloru. Ale niech się 
miłościwa pani nie gniewa, umyśliłam sobie jeszcze dwie i choćby mnie kara miała spotkać, 
nie ustąpię, ino uszyję.
 — Jakież to będą? Powiedz wasza miłość spiesznie, schnę z ciekawości.
 — Niech miłościwa pani uważnie słucha; istnie królewskie to będą szaty. Jedna tabinowa*, 
leciuchna, ni złota, ni brunatna, bardzo nisko z ramion opada.
 — Za nic nie chcę! Nie chcę! Mówiłam Szmigielsi, że na nijaką nieskromność nie 
zezwolę.
 — Najmiłościwsza pani krzywdzi mnie takowym posądkiem; gdzieżbym ja się ważyła 
czynić coś wbrew jej poleceniom! Tedy wykrój będzie głęboki, za to giezłeczko* bieluchne, z 
najcieńszego jedwabnego sitka przysłoni ciało, a zakończy je dokoła szyi trepella suto 
namarszczona i nieco przykrochmalona.
 — Trepella? Śmieszne jakieś nazwanie; co to jest? — spytała Ewusia:
 — Kreza przecie — wytłumaczyła Kasia — toć ją właśnie obrębiasz w tej chwili.
 — Cichoże, dziewczęta! Nie dacie człeku skończyć — połajała panienki pani Szmigielska. 
 — Ostatnia i najpiękniejsza suknia będzie ze srebrogłowiu* białego, górą i dołem w złote esy 
wyszywana, rękawy rzezane siecią ze złotych nici kryte, a w każdym oczku siatki pajączek 
misterny. Miłościwa królewna podziękuje mi osobliwie za te dwie szaty.
 — Bieretek* aksamitnych nie trzeba będzie sprawiać, Bogu dzięki — rzekła Anna — mam 
ich dziesięć w różnych barwach, nawet złotem i kamieńmi zdobnych; te mi na wszelką 
potrzebę wystarczą. Karwatkę* lekką z cienkiego sukna musicie mi uszyć na wypadek 
chłodnych wieczorów w lecie; obramować bobrami, ale w spód futra nie dawać. Pas mam ino 
jeden, złoty, łańcuchowy, i to bez kamieni! Cóż robić… w tykocińskim skarbcu znalazłoby 
się klejnotów siła po nieboszczce królowej Barbarze; wszystkie mi brat miłościwy 
testamentem podarował. Cóż, kiedy panowie Rada opieczętowali każdą kłódkę i do własności 
nie ma sposobu się dostać.
Henryk Walezjusz został obrany królem w dniu 16 maja 1573 r., lecz przyjazd jego 
zapowiedziano dopiero na początek przyszłego roku.
Anna Jagiellonka wahała się, czy pozostać w Łomży lub też jechać do Płocka jeszcze na 
kilka tygodni. W końcu umyśliła spędzić Boże Narodzenie w Warszawie, a natychmiast po 
świętach wyjechać do Częstochowy; następnie miała się połączyć z orszakiem pogrzebowym 
króla Zygmunta Augusta, zdążającym powoli do Krakowa.
Połowę swego dworu wysłała pod opieką podstolego Kroczewskiego do Krakowa dla 
odnowienia i zaopatrzenia we wszelkie porządki komnat po śp. królowej Elżbiecie, pierwszej 
żonie Zygmunta Augusta, te bowiem przeznaczyła na swe mieszkanie. Przy królewnie zostały 
Kasia Leszczyńska, Marysia Krupska z nieodłączną Krysią i Marcinowa, kucharka. Urząd 
marszałka, pełnomocnika, dostawcy, podskarbiego, opiekuna, doradcy i pocieszyciela we 
wszelkiej biedzie piastował w jednej osobie pan krajczy Kumelski, od lat czterdziestu sługa 
królowej starej, a następnie Anny.
Dwudziestego ósmego grudnia jeszcze nie świtało, gdy królewna ze swą małą czeladką 
opuszczała Warszawę. Ogromna kolebka, szczelnie zamknięta i futrami opatrzona od mrozu, 
mogła pomieścić wygodnie sześć osób; lecz jechała w niej tylko miłościwa pani z Kachną, a 
na przednim siedzeniu Marysia Krupska z Krysią i malutki charcik Pazzo. W drugim wozie, 
acz niepokaźnym, lecz zabezpieczonym od zimna, mieli jechać staruszkowie: pan Kumelski i 
Marcinowa.
 — A gdzie pierwszy nocleg? — spytała krajczego Anna Jagiellonka, osłaniając siebie i 
swoje towarzyszki olbrzymią wilczura.
 — Najporęczniej będzie zajechać do Mikołaja Gwoździa, co trzyma karczmę .w Rawie, 
Wygody wielkiej nie znajdziemy, to pewna; ale są przecie w tłumokach poduszki, pierzyny, 
baranic kilka, to się na siennikach podścielę, będzie miękko i ciepło. Z jadłem takoż nie bieda, 
choćbyśmy nic z owego Gwoździa nie udarli, swoich zapasów jest dosyć. Marcinowa 
rzetelnie się krzątała z jaki dobry tydzień, niczemyśmy wyjechali.
 — A pan krajczy jeszcze lepiej biegał i skupował jedno za drugim. Myślicie, że nie wiem?
Kumelski spojrzał z udanym giewem na Kasię.
 — Babskie plotki i tyle…
Dopomógł jej miłości otulić się futrem, zasunął rygiel mocno, jeszcze drzwiczek 
spróbował, pomacał błony u okienek, czy szczelnie przylegają, obejrzał uprząż, czy nie 
przetarta, i zawołał na woźnicę:
 — No, ruszaj w Imię Boskie!
Sam podskoczył do bryczki, gdzie już siedziała Marcinowa, nie do królewskiej kucharki, 
ale do kopicy siana podobna, tyle chust, kożuchów i płachetek powsadzała na swą i tak do 
zbyt grubą i szeroką osobę. Usadowił się obok, furman przeżegnał k nie batem, pojechali.
Na pierwszym popasie ani królewna, ani panny nie chciał] wysiadać z kolebki; dobrze im 
było, cieplutko, bały się zmarznąć. Przyniesiono im więc tylko po kawałku pieczonego miesi 
na chlebie, miłościwej pani kubeczek wina, a dziewczętom wody. Kumelski właśnie podał 
śniadanie, gdy go ktoś odtrącił od drzwiczek i głowa kobiety pozawijana w chustki, że ledwie 
koniec nosa było widać, wsunęła się zuchwale do środka powozu.
 — Co to jest! Jak śmiesz napastować państwo! Precz! — krzyknął krajczy ostro, wziął 
babę za kark i odrzucił silnie na bok. Upadła na kupę śniegu, zajęczała, że biedna, głodna, 
państwo nielitościwi, i poszła z wolna, wspierając się na kiju, do jednokonnego wózka 
czekającego na uboczu. Wygramoliła się na siedzenie wcale rzeźwo, woźnica zaciął po 
dwakroć konika i nim się kto opatrzył, już ani śladu po nich nie zostało.
 — Żebraczka? Złodziejka? Czy obłąkana? — dziwowała królewna. — Bylibyśmy ją 
przecie pożywili, gdyby choć moment zaczekała.
 — Et, co sobie wasza królewska miłość głowę zaprząta włóczęgą jakąś! Wlazła, dostała po 
łbie, umknęła, niech ją tam!
Co kilka godzin popasano, by nie męczyć koni, a i woźnicom dać wypocząć, zagrzać się, 
kości wyprostować. Zmrok zapadał; gdy oba powozy zatrzymały się przed karczmą Mikołaja 
Gwoździa. Domek ten stał pierwszy u wjazdu do nędznej mieściny; krzywe jego i pogarbione 
mury nigdy prawdopodobnie jeszcze nie gościły w swym wnętrzu tak znakomitych 
podróżnych jak dzisiaj. Służba królewny miała surowo przykazane nie wyjawiać nazwiska 
swej pani, mimo to pan Mikołaj Gwóźdź, okiem tylko rzuciwszy na konie, kolasę i 
wysiadające z niej niewiasty, skręcił się w obręcz i byłby stał bez końca w tej wdzięcznej 
postaci gdyby go Kumelski nie uderzył ręką po ramieniu.
 — Hej, gospodarzu, powietrze was ruszyło czy co, żeście się tak złamali we dwoje?
Karczmarz skoczył na równe nogi i wyprostował się sztywnie,
 — Pokorny służka, uniżony pacholiczek waszych miłościów… raczcie wyświadczyć łaskę, 
dobrodziejstwo temu domeczkowi mojemu, przestąpić ubożuchny próg swymi szlachetnymi 
stopeczkami i wejść pod nędzny daszek biednego Mikołaja.
Weszli wszyscy do izby szynkowej.
 — Czy macie przystojne pomieszczenie i posłanie dla jej wielmożności pani miecznikowej 
i trzech panien służebnych? — spytał Kumelski. — Dla nas wystarczy jaki alkierz albo i 
komora.
Kachna i Marysia, zaskoczone znienacka tak wspaniałym tytułem danym królewnie, 
parsknęły głośnym śmiechem.
 — Cóż to za chichoty waćpanny wyprawiacie? — krzyknął krajczy marszcząc brwi 
groźnie. — Jej miłość posługi wyczekuje, a wy tu się będziecie gziły! No dalej, porozpinać 
tłumoki, dobyć z tobołów, co trzeba, łóżko posłać pięknie, od czego jesteście? Niech 
gospodarz wskaże najlepsze izby.
 — Mam, a jakże, mam dwie komnateczki obszerne.
 — Zabieramy obie. A łóżka wygodne są?
 — A jakże, są łóżeczka, prawdziwie najmilsze. Sianka się przyniesie, ile duszyczka 
zapragnie, ani na łabędzim puchu nie tak miękko dla zmęczonych kosteczek.
 — Co? Jak powiadacie? Siano?
 — Jużci, nie wióry ani trzaski, ino sianeczko woniejące, tegoroczne.
 — Musicie dać łóżko, choć jedno, byle dla naszej pani.
 — Dam, dam z wyskokiem, ino w całym domeczku jednego łóżeczka nie uświadczy. My 
tu po chamsku na piecu sypiamy.
 — Niechże się wasza miłość nie trapi! — śmiejąc się z rozpaczliwej miny Kumelskiego 
zawołała królewna. — Prześpimy się na sianie smaczniej niż niejeden król na złocistym łożu. 
Poduszki są, ciepłe przykrycie jest, czegóż nam więcej trzeba?
 — No, a cóż, można mieć na wieczerzę? — pytał dalej krajczy, krzywiąc się jak po occie.
 — Wszystko jest; ino wasza miłość rozkaże, już będzie na stole.
 — Bogu dzięki, że choć z tym nie ma kłopotu. Zróbcie kaczki Pieczone albo lepiej w 
potrawie z polewką i kasza jęczmienna do tego.
 — Pańskie jadło, ani słowa; ino że kaczusiów dziś nie mam. Właśnie moja ostatnie cztery 
wyniosła na jarmark.
 — No, to kurczęta.
 — A jakże, a jakże, jakbyś wasza miłość na własne oczy widział! Są kurczęta, 
siedemnaścioro ich mam, właśnie wczoraj się wylęgły.
 — O ty, Judaszu, zdrajco! Śmiesz dworować sobie ze mnie
 — Jako żywo, przenigdy! Sami się przekonajcie: pisklęta żółciuchne siedzą w sicie na 
przypiecku razem z kwoką.
 — Idź waść do diabła, bo ci gnaty połamię! Stój… czeka, Uwarz polewki piwnej choćby 
garniec, ale duchem!
 — W te pędy! Migiem!… Ogieniek aż huczy, polanka trzaskają, będzie wnet. Dawaj 
wasza miłość ino piwko, twarożek i śmietanę, a za jeden pacierz poleweczka gotowa.
Kumelski opadł ciężko na ławę, aż go zemdliło ze złości.
 — Wynoś mi się, trutniu… niech cię moje oczy nie widzą! Pani Marcinowa, dobądźcie co 
z waszych koszów i zagrzejcie Chciałem zaoszczędzić naszego mięsiwa i wędlin na czarną 
godzinę, a tu masz, czarna godzina od razu na pierwszym noclegu
Kręcicki Pazzo, charcik królewny, wybiegł za umykającym panem Mikołajem do sieni, 
stamtąd na podwórko, zoczył kota na ławce przy stajni; czyż podobna na taki widok ustać 
spokojnie?
Pazzo dał susa, kot dał dwa susy. Pazzo za nim, kot ni drzewo…
Krysia niespokojna, gdzie się piesek podział, wyjrzała przez nie domknięte drzwi… nie ma 
Pazzusia. Krok dalej, dwa, trzy kroki…
 — Pazzo, Pazzo! Gdzieś ty? Pazzo, szkaradniku!…. Oho, już gwiazdeczka mruga na 
niebie. Pazzo! Wracaj zaraz!
Jakaś postać wysuwa się zza węgła, silne ramiona unoszą dziecko jak piórko.
 — Maryyysiu! — krzyknęła Krysia, lecz w tej samej chwil jakaś twarda dłoń przycisnęła 
jej usteczka, ktoś zarzucił jej grubą płachtę na głowę, ktoś zaczął biec pędem.
Ale malutki Pazzo usłyszał wołanie swej przyjaciółki… rzuci się za czarnym cieniem ku 
wrotom, ujadając, ile sił miał w gardziołku, piskliwym, przeraźliwym głosem. Nareszcie 
dopadł uciekającej postaci, chwycił ząbkami za nogę, udarł mięsa, aż mu krew na pyszczek 
trysnęła, skoczył znów, jakby sprężyną podrzucony, złapał za rękę i zawisł jak pijawka, 
wgryzając się coraz mocniej. Czarna postać biegła kulejąc naprzód a naprzód, ku lasowi…
Pies karczmarza, na szczęście już spuszczony z łańcucha, usłyszał wrzaskliwe ujadanie i 
porwał się nie znanemu bratu z pomocą. Zabiegł drogę uciekającemu cieniowi, potężne kły 
wiejskiego kundla wpiły się w jakieś ciało… krzyk bólu i przerażenia przeszył powietrze, 
pokrwawione ręce puściły zdobycz, Krysia upadła na ziemię jak martwa.
Pies karczmarza zrozumiał, że bitwa wygrana, nie gonił za czarną zmorą, tylko słuchał z 
ciekawością; i oburzeniem, co mu Pazzuś, skomląc i poszczekując, opowiadał o strasznej 
przygodzie.
A w izbie gościnnej Kachna z Marysią nakrywały stół do wieczerzy; Marcinowa 
odgrzewała zraziki z kaszą, królewna siedziała na ławie i głowę oparłszy o ścianę, drzemała.
Nagle drgnęła.
 — Słyszycie, dzieci?… Pazzo szczeka, ujada, skomli… ach, co mu się stało? Nóżkę 
złamał?… A może go koń kopnął?
 — Jezus, Maria! — krzyknęła Marysia nieludzkim głosem. — A dziecko gdzie?
I wyciągnąwszy przed siebie ręce, rzuciła się jak obłąkana ku drzwiom. Kachna wybiegła 
za nią.
W ciemności nie wiedziały, gdzie się zwrócić, aż tu ochrypłe od nadmiernego wrzasku 
poszczekiwanie Pazza doleciało ich uszu. Potykając się i zapadając w błoto, szły dobry kawał, 
aż w szczere pole.
Znalazły.
Krysi na szczęście nic się nie stało, nawet jej przestrach nie zaszkodził, choć długo była 
zemdlona i nie obudziła się aż na rękach Marysi. Nie wiedziała o niczym i nie umiała 
opowiedzieć, co ją spotkało.
 — Ktoś mi buzię zatkał i chustkę na głowę zarzucił… — oto było wszystko, co 
zapamiętała.
 — A co? — tryumfowała Marcinowa. — Gadałam, że ta obmierzła baba wciąż za nami 
jedzie. Ale pan Kumelski ino śmichy wyprawiał, że mi się czarownice zwidują. Może wasza 
miłoś powiedzieć, że nie było wózka na każdym popasie? Może powiedzieć, hę?
 — A pani Marcinowa może powiedzieć, że to był ten sam wózek, co w Mszczonowie?
 — Ii… co z wami gadać, szkoda mojej złości. Idź, wasza miłość na wieczerzę, bo zrazy 
wystygną.
Nazajutrz wyruszyli w dalszą drogę i stanęli wieczorem w Częstochowie. Królewna 
posłała Kumelskiego do klasztoru z zamówieniem nabożeństwa przed cudownym obrazem i 
wszyscy, nie wyłączając Krysi, udali się rano na Jasną Górę. Anna Jagiellonka słuchała całej 
mszy klęcząc, zatopiona w modlitwie. Prosiła Królewnę nieba i ziemi o łaskę i opiekę w 
swym osieroceniu, prosiła o wieczny w Bogu spoczynek dla najdroższego brata, o pomyślne 
panowanie dla nowego króla, o błogosławieństwo dla umiłowanej ojczyzny, o pohańbienie jej 
wrogów, a w końcu wyszeptała nieśmiała prośbę o kruszynę szczęścia dla siebie, choć teraz, 
na jesień życia.
Przeor zaprosił jej królewską miłość z całym dworem do klasztoru; dziewczęta 
pośniadawszy w refektarzu, dla znamienitych gości przeznaczonym, skorzystały z pozwolenia 
i wybiegły między kramy popatrzeć na krasne wstążeczki, paciorki, może kupić sobie jaką 
pamiątkę ze świętego miejsca. Poważna Kasia oglądała różańce i szkaplerze, wypytywała 
przekupniów o przywiązane do medalików odpusty; Krysia ciągnęła swą opiekunkę w inną 
stronę, do kramów z laleczkami, drewnianymi konikami, barankami, bo i zabawek pełno było 
w tych przenośnych sklepikach stawianych u stóp Jasnej Góry w każde święto odpustowe. A 
oktawa Bożego Narodzenia liczyła się właśnie do takich dni uroczystych.
 — Ach, Maryś, Maryś… co za śliczna krowisia! Daruj mi ją!
 — Jakoż ci ją daruję, kiedy nie mam pieniędzy. A darmo przecie nie dadzą.
 — Dlaczego nie dadzą? Aha, bo już jesteś bardzo ogromna, to ci się zabawki nie należą. 
Powiedz, że to dla mnie.
 — Bez zapłaty nikomu nie dadzą, a ci powtarzam, że ani denara* nie mam w kieszeni.
 — Jeżeli wasza miłość zechce zaprowadzić swoją siostrzyczkę kilka kroków dalej, to ja 
znam takiego kupca zgodnego — odezwał się za ich plecami głos jakiś szepleniący — bardzo 
zgodnego kupca; da kukiełeczkę i wózek, i kolebką, i co ino paniątko zażąda, a po zapłatę 
przyjdzie później do waszego domu.
Dziewczyna obejrzała się. Tuż za nią stał dziad w podartych łachmanach, z siwiejącą 
brodą i wskazywał palcem na dalsze kramy. Śmiał się do Krysi, przy czym wyszczerzał 
brzydkie zęby. Na samym przedzie brakowało mu dwóch, z tego powodu mówił sycząco i 
niewyraźnie.
 — No, Marysiu, Marysieńko, śliczna, jedyna, kupisz?
 — Nie kupię, bo i w domu nie mam grosika, a jej miłości nie będę przecież nudziła dla 
twoich zachcianek.
 — Widzisz, ja cię tak okrutnie miłuję, a tyś taka niedobra!
 — Niech panieneczki pójdą choć popatrzeć; cudne bawidełka — mruczał dziad.
 — Choć popatrzeć, choć okiem rzucić!
 — No, daj rękę, mitręgo nieznośna, pójdziemy. Cóż ci za uciecha z poglądania? A daleko 
to? Bo my nie mamy czasu; pani wróci z klasztoru, będzie się gniewała.
 — Nie, nie, bliziutko, za czwartym kramem.
Przeminęli czwarty i piąty, już się z dwóch szeregów namiotów zrobił jeden, coraz rzadziej 
stały kramy, coraz uboższe; ostatni przytykał do wąskiej uliczki, zabudowanej nędznymi, na 
wpół rozwalonymi domkami.
Dziewczynę coś tknęło, rzuciła podejrzliwe spojrzenie na dziada i zagadnęła go ostro:
 — Gdzie te lalki? Gdzie te bawidełka? Mówiłam, że nie mam czasu, a wy nas wiedziecie 
gdzieś na koniec świata.
 — Zaraz, zaraz, ot, ino dwa kroki…
Znienacka porwał Krysię za drugą rączkę i szarpnął silnie ku sobie. Ale i Marysia, 
przeczuciem wiedziona, miała się na baczności; w jednej chwili pojęła, co jej grozi; objęła 
dziecko wpół i przysiadła na ziemi krzycząc, ile sił miała w gardle. Dziad usiłował wydrzeć 
jej Krysię.
Z najbliższego kramu wybiegł chłop, z drugiego baba, kupi jacy i przechodnie rzucili się w 
stronę, skąd krzyk usłyszę znaleźli młodą dziewczynę, ściskającą kurczowo kilkoletnie 
dziecko i… nic więcej. Dziad znikł, jakby się zapadł w ziemię.
Gdy się królewna dowiedziała o tej nowej przygodzie Kryśi, upewniła się w swych 
domysłach, że dziewczynka jest wielkiej rodu potomkiem i że dla jakichś nie znanych 
przyczyn ktoś możny czyha na jej zgubę. Wydała przeto surowe rozporządzenie, by od tej 
pory, gdziekolwiek by to było, w Warszawie, Krakowie lub gdzie indziej, Krysia nigdy, 
przenigdy nie wychodziła z domu inaczej, tylko pod opieką przynajmniej dwóch osób.
W Lublinie oczekiwała Anna Jagiellonka na kondukt pogrzebowy blisko miesiąc; bowiem 
zawiadomił ją ksiądz biskup krakowski, że najmiłościwszy król Henryk wkroczy w granice 
Polski, jak się spodziewają, w lutym, a złożenie zwłok do grobu nastąpić ma wtedy, gdy nowy 
pan postawi stopę na polskiej ziemi. Przeto z uroczystością wielką wyruszył orszak żałobny z 
Warszawy dnia 30 stycznia 1574, a 11 lutego mury stolicy przyjęły ostatniego z Jagiellonów 
powracającego na wieczny spoczynek w podziemiach wawelskich.
Na trzy dni przed pogrzebem odprawiono żałobne nabożeństwo po wszystkich kościołach 
krakowskich. Trumnę pozłocistą, przy krytą czarnym aksamitem, który spływał aż do ziemi, 
więziom przez miasto z większą jeszcze okazałością niż w Warszawie, Wniesiono ją na 
marach do katedry i ustawiono na dwunastostopniowym wzniesieniu naprzeciw wielkiego 
ołtarza.
Henryk Walezjusz i wszyscy monarchowie Europy przysłali posłów w swym zastępstwie. 
Posłowie niemiecki i francuski wprowadzili infantkę Annę do kościoła, usiadła po prawej 
stronie ołtarza. Biskup krakowski odprawił egzekwie*.
Podano posłowi niemieckiemu hełm zmarłego króla, francuskiemu tarczę, węgierskiemu 
miecz, a szwedzkiemu włócznię, ci zaś przystąpili przed mary i rzucili o ziemię te bronie. 
Potem Jerzy Mniszek, krajczy koronny, cały w zbroję zakuty, a mający przedstawiać osobę 
zmarłego króla, wjechał konno do kościoła. i zapadł się wraz z koniem do ziemi. Wojewoda 
krakowski i marszałek wielki koronny Jan Firlej złamał o ziemię laskę marszałkowską, a 
kanclerz Dębiński skruszył pieczęcie.
Po tych ceremoniach spuszczono trumnę do grobu i ustawiono po lewicy ojca.
ROZDZIAŁ III
Anna Jagiellonka zamieszkała w zamku, w komnatach śp. królowej Elżbiety, jak sobie 
tego życzyła. Podstoli Kroczewski, zjechawszy z częścią dworu na dwa miesiące przed jej 
miłością, robił, co mógł, by mieszkanie to odświeżyć, a przynajmniej do jakiegoś porządku 
doprowadzić, tak było długoletnim zamknięciem zatęchłe, brudne i opustoszałe. Jedwabne 
obicia zbutwiały z biegiem czasu i zwisały w strzępach ze ścian. Stropy złocone poczerniały, 
posadzki, zasute trzydziestoletnim kurzem, robiły wrażenie klepiska. Wielu szybek w oknach 
brakowało, zastąpiono je grubymi błonami, a gdzieniegdzie nawet szmatkami.
Apartamenta miłościwego pana z gruntu odnowione, zbytkowymi sprzętami a 
zwierciadłami zdobne, drogocennymi makatami przybrane, kobiercami wschodnimi zasłane 
czekały przybycia francuskiego księcia; cztery komnaty dla infantki wołały zmiłowania. Lecz 
pan podskarbi zwlekał z wypłatą skromnej kwoty, żądanej w imieniu jej miłości przez p. 
Kroczewskiego: dla królewny Anny skarb nigdy nie miał pieniędzy. Wreszcie rzucono coś, 
jak z łaski, i można było przynajmniej pomyć podłogi, zaszklić okna i tanim, półjedwabnym 
adamaszkiem wykleić ściany. Stolarze odpoliturowali drewniane sprzęty. Kobierczyków, 
przywiezionych na szczęście z Warszawy, nie brakło, dość że cichą, małych wymagań panią 
zadowoliło to wcale nie książęce mieszkanko.
 — Ot, jużem w swoim rodzonym gnieździe… — rzekła Anna do ochmistrzyni wyglądając 
oknem na miasto. — Dawno, okrutnie dawno nie byłam w Krakowie; teraz przyjdzie chyba 
dłużej tu zamieszkać.
 — A może i na zawsze pozostać… — odpowiedziała nisko dygając pani Świdnicka ze 
znaczącym uśmiechem.
 — Mylne widzą mi się domysły waszej miłości; król Henryk młodszy ode mnie.
„Ino dwadzieścia siedem latek” — pomyślała pani Świdnicka, a głośno wykrzyknęła:
 — Co też za trefna żartownisia z waszej królewskiej miłośći! Chyba najjaśniejszemu panu 
Bóg rozumu nie poskąpił: nie będzie on patrzył na lata, ino na osobę a na zaszczyt niezmierny 
poślubienia ostatniej latorośli z przesławnego rodu Jagiellonów.
Anna Jagiellonka potrząsnęła głową smutnie.
 — Ani ja na to liczę, ani o tym chcę myśleć. Jakże wasze miłoście rozgospodarowałyście 
się w onych małych izdebkach? Przykro mi, że takie ciasne macie pomieszczenie. Ale cóż 
robić, moje komnaty również ani bogate, ani przestronne.
 — Niechże się miłościwa pani nami nie trapi! Jesteśmy bliziuchno pod ręką, na każde 
zawołanie, a to najważniejsze; kraj — czy i podstoli aż we wschodnim skrzydle na dole, a i oni 
przybiegną każdej chwili na wasze skinienie. A czy słyszała wasza miłość, że król jegomość 
ma dzisiaj nocować w Rabsztyńskim zamku? Starosta Bonar z wielkim sumptem* go 
przyjmuje. Jutro zjeżdża do Balic, gdzie nań czeka wojewoda Firlej i insze senatory.
 — No, to lada chwila i my go ujrzymy.
Dnia 16 lutego już wcześnie z rana zaczęły się ukazywać większe i mniejsze orszaki 
dworzan i służby królewskiej na przedmiejskich ulicach Krakowa. Ku południowi się miało, 
gdy popłynął szeroki, barwny strumień przez Bramę Floriańską w ulice i w Rynek.
Pięknym szykiem i porządkiem zaczęły wjeżdżać zbrojne oddziały.
W oknach domów zaroiło się od głów niewieścich. Młode dziewczęta wychylały się, jak 
mogły najbardziej, wyciągały szyjki, by pierwej dojrzeć i jak najdłużej oglądać tak ciekawe, 
od niepamiętnych czasów niebywałe widowisko. Starsze kobiety niby to bawiły się gawędką 
w komnatach, ale na każdy głośny okrzyk podziwu czy zachwytu podsuwały się do okien i 
wyzierały ponad głowy swych córek z nie mniejszym od młodych zajęciem.
A na dole tłumy ludu, z trudem utrzymywane w jakiej takiej karności przez straż miejską i 
halabardników, tłoczyły się podwójnym murem, zostawiając z musu wolne przejście hufcom.
Samych żołnierzy pancernych, na rosłych, olbrzymiej siły rumakach, było półtora tysiąca. 
Postępowali trójkami, proporce mieli różnobarwne, złotem i srebrem malowane, konie 
rotmistrzów były okryte siatką złota lub srebrną, inne blachami zdobnymi w drogie kamienie. 
To znów czapraki jedwabne" kunsztownie haftowane, klejnotami przetykane. Strzemiona, 
wędzidła, zamiast uzd łańcuchy, wszystko było szczerozłote, a przynajmniej srebrne. Na 
łbach końskich kity z białych piór. Słowem, było się czemu napatrzyć, choćby tylko rumaki 
podziwiając.
Gdy przeminęli pancerni, ukazał się oddział janczarów z turecka przybranych, dalej 
trębacze i znowu odziały wojska, z muzyką na czele, sprawnie i do taktu, a ciągle trójkami. 
Niektóre chorągwie liczyły po sześciuset ludzi.
 — O matusiu… o chrzestna matko… prędzej, prędzej, na Boga! — krzyknęła Zośka 
Danigielówna, córka rajcy miejskiego i właściciela kamienicy Pod Jastrzębiem. — Ady 
spieszcie się… wilcy jadą!
 — Cóż za koszałki opałki! Ludzi wilkami robisz?
 — No, patrzcie sami, jak się przystroili; czymże ich nazwać, jak nie wilkami?
 — Sprawiedliwie dziecko gada — stanęła w obronie swej chrześnicy pani Bonarowa, 
synowa starosty. — Przyjrzyjcie się bacznie, co za błazeństwa kunsztowne: na końskiej 
głowie umocowany wilczy łeb, wedle szyi sterczą łapy, a cała skóra precz na żołnierzu 
położona, jeszcze i ogon mu się na ramieniu chybocze.
 — Jak Balcera miłuję, prawda — przyznała kiwając głową pani Danigielowa. — A to im 
się pomysłów przebrało! Pogańskie zabawki, dzikie bestie ze siebie robić. I tyle tego! Chyba 
ze stu tych wilkołaków jedzie… straszne sądy Boskie!
 — Ale za to ci, co teraz idą, piękni na podziw! O matusiu, matusiu… aże się serce do nich 
wyrywa!
 — Powiedz onemu, że głupie, niech się nie wyrywa!
 — Jadą, jadą, jadą, po trzech, tam ta ram, tam ta ram… adamaszek zielony, przez ramię 
łańcuch złoty, w ręku dzida z białym proporcem. Ach… znowu insi! Szkarłatno ubrani, z 
zapuszczonymi przyłbicami! A konie… jak to nóżkami przebierają, z drobniuchna, niczym 
panienki w tańcu. Tu znowu Tatarowie jacyś… niechby prędzej przeminęli, bo tam z bramy 
coś okrutnie cudnego zbliża się ku nam. Niechże pani matka sami patrzą, bo znowu będą 
przyganiali, żem zełgała. Dziwolągi jakieś albo diabły, albo zamorskie bydło czy co takiego?
Zbita ciżba ludu parła ku środkowi ulicy, nie pomogły gęste razy wymierzane szczodrze 
przez ceklarzy* na wszystkie strony, wolna przestrzeń wzdłuż ulicy zwęziła się znacznie, 
nowe oddziały przesuwały się z trudnością.
Kompania strojna i konie dzielne, ale o to mniejsza, takich i piękniejszych już dwadzieścia 
przejechało; nie żołnierzy lud okrzykami przyjmuje. Dwóch pachołków w modrych 
kubrakach L czerwonymi pasami prowadziło luzem jakieś cudaczne zwierzęta. Były to, co 
prawda, najzwyklejsze w świecie konie, ale przeinaczone do niepoznania. Jeden miał sierść 
pstrokatą, krętą l długawą jak u barana. Drugiemu przyprawiono u przednich łopatek 
skrzydła, do pyska dziób ogromny, zakrzywiony, do kopyt szpony. Można go było wziąć za 
jakiegoś hipogryfa* lub smoka.
Tłum nie posiadał się z radości. Klaskano w ręce, huczały przeraźliwe wrzaski, stary i 
młody zanosił się od śmiechu… A konie, prowadzone u pysków, stąpały z dostojną powagą, 
co potęgowało jeszcze wesołość widzów poza wszelkie granice.
Szczęściem dwa potwory wkroczyły na Rynek, aby tam święcić nowe tryumfy, a od bramy 
posuwała się kompania, przybrana w czarny aksamit i na karych koniach. W innym dniu 
wyglądałoby to poważnie, nawet smutnie, ale dziś, po tak różnobarwnych, jaskrawych 
strojach, ten oddział czarnych żołnierzy był odpoczynkiem dla oczu, a przedstawiał się wielce 
wspaniale. Jako odszkodowanie za czarną barwę swych szat prowadzili przodem konia 
zaszytego w niedźwiedzią skórę.
Były roty przybrane z węgierska, inne z włoska, sześćdziesięciu dworzan pana Firleja w 
pąsowym aksamicie, bramowanym sobolami, dalej dwór biskupa krakowskiego czarno ze 
zlotem, trzystu rajterów* na doborowych fryzyjskich* koniach, kilkuset łuczników i jeszcze, i 
jeszcze, i ciągle nowe hufce wynurzały się spod sklepienia Floriańskiej Bramy. Aż tu, gdy 
gawiedź uspokojona po niedawnych wybrykach już tylko półgłosem wyrażała pochwały 
przejeżdżającym wojskom, nowy okrzyk zachwytu i zdumienia popłynął falą aż ku Rynkowi: 
oto ukazali się rycerze z bajki! Na bułanych koniach o jasnych grzywach i jasnych długich 
ogonach — jechali piękni, młodzi, strojni w karmazynowy atłas, gęsto srebrem i złotem szyty. 
Za każdym jeźdźcem przymocowany do grzbietu wierzchowca rozpościerał skrzydła łabędź 
biały… Było tych rycerzy dwustu.
Za nimi postępowało stu lekkozbrojnych, koń i człowiek w lamparcich skórach. Aż się 
dziwowano, skąd wzięto tyle skór. tak rzadkich w owych czasach.
Krótki dzień zimowy miał się już ku schyłkowi, a coraz nowe roty płynęły i płynęły jak 
rzeka. Mrok zapadał, gdy się pojawili dygnitarze Korony i Litwy i przedniejsi panowie z 
dworu królewskiego. Ich przejazd trwał dwie godziny.
Na ganku nad Bramą Floriańską, na murach miejskich i w Rynku płonęły smolne beczki. 
Było już koło ósmej, gdy wtem dano ognia ze wszystkich dział, jakie się w mieście 
znajdowały. Huk armat wstrząsnął murami… królewski rumak przestąpił wrota Bramy 
Floriańskiej.
Henryk Walezjusz jechał bardzo powoli, pod baldachimem, niesionym przez ośmiu rajców 
miejskich.
Serce pani Danigielowej zamierało z dumy i rozkoszy… toć jej Baltazar był jednym z 
ośmiu!
Z obu stron ulicy szła gwardia halabardników z pochodniami i strzelcy gaskońscy. Król 
miał na sobie ferezję* aksamitną, rysiami podbitą, bramowaną lamą srebrną; na głowie czapkę 
podobnąż, na której jarzyły się brylanty i szmaragdy.
Tłumy witały pana nie cichnącymi ani na chwilę okrzykami: „Niech żyje”, a on uśmiechał 
się blado i łaskawym skinieniem ręki odpowiadał.
Na Rynku krakowskim wzniesiono łuk triumfalny, na którym osadzony był z wielką 
sztuką orzeł biały, jako herb Rzeczypospolitej; na piersiach miał lilie francuskie. Gdy się król 
zbliżał, ów orzeł roztworzył skrzydła, jakby chciał lecieć na powitanie miłościwego pana. Pod 
orłem znajdowały się wiersze łacińskie następującej treści:
Nasz Orle, ty wróżb rodzicielu w królestwie powietrznych skrzydlaczów,
Kwitnące na sercu twym dziś co wróżą Lilie te nam?
To wróżą, iż nasza Sarmacja pod królem Henrykiem zakwitnie!
Niemal tuż za baldachimem jechało pięciu braci Zborowskich: Piotr, Jan, Andrzej, 
Krzysztof i Samuel. Posłowie francuscy mieli aż nadto sposobności, by zmiarkować, kto był 
podczas elekcji za Henrykiem, a kto przeciw. Powiadomili też młodego księcia, jeszcze zanim 
z Paryża wyjechał, że silnej partii Zborowskich zawdzięcza na pewne koronę. Gdyby ten ród 
potężny ze swymi posłusznymi stronnikami chciał osadzić na tronie innego księcia, 
niezawodnie by tego dokazał.
Król był młody, lecz roztropny: umiał sobie ludzi jednać miłym obejściem; łagodność i 
uprzejmość jego była niemal przysłowiowa; gdy jeszcze chciał szczerze przywiązać kogo do 
siebie, łaskawe słowa miodem płynęły z ust jego. Wstępując na ziemię polską powitał 
Zborowskich niemal serdecznie, mówił z nimi poufale, jak z przyjaciółmi, nie jak z 
poddanymi. Piotrowi, najstarszemu z braci, dał do zrozumienia, że pragnie ich wszystkich 
mieć zawsze blisko siebie.
Bokiem ulicy, pomieszani z gwardią gaskońską, jechali dworzanie królewskiego 
orszaku… Było tam dwóch paziów kasztelanica Samuela, rękodajni wojewodów Piotra i Jana, 
giermek Andrzeja i pacholik Krzysztofa.
Jędruś Chwalibóg wypatrywał oczy na wspaniałości i bogactwa, których się tu na jeden 
dzień tyle zebrało, ile przez długie życie człowiek ani nawet we śnie nie zobaczy. Starszy od 
niego Michał Niemcewicz, ze świty Piotra Zborowskiego, pokpiwał z oszołomionej miny 
chłopca i droczył się z nim jak z dzieckiem; Jędruś obracał wszystko w śmiech albo odgryzał 
się, jak mógł.
 — Jak ci się zda, Michał, miłościwy pan musi być srodze umęczony dzisiejszym dniem? 
Takie długie, nudne oracje w Rabsztynie, w Balicach i do Krakowa nim się dostał… ja, 
gdybym był królem, dawno bym konia wypuścił, aby co najrychlej do izby i do łóżka.
 — Ano pewno; prawda twoja; inoś zabaczył, że prócz ceregieli z rycerstwem i uprzejmego 
poglądania na rozwrzeszczany motłoch musi nasz miłościwy pan jeszcze do katedry.
 — Taak? Nie jutro rano?
 — Ot, katolik, a dziwuje się. Wszak ci waszemu zabobonowi gwoli musi poklęknąć, tam i 
sam to pocałować jaką spróchniałą kość, ówdzie pokłonić się tej Pannie.
 — Milcz, bezbożniku przeklęty! — syknął paź podsuwając pobladłą od gniewu twarz do 
dworzanina. — Jeszcze jedno słowo, a nie pytam na nijakiego króla, ino ci łeb rozwalę!
 — Ciszej, ciszej, synku… pierwej bym ja tobie gnaty pogruchotał, zanimbyś do mego łba 
się dobrał. To ci pchła czupurna dopiero! Pożartować z nim nie Iza, od razu kara.
 — Dworuj sobie ze mnie, — ile wola, nic ci za to; ale od Panienki Najświętszej wara!
 — No, no, spokój… ludzie na nas patrzą. Kto cię tam wiedział, żeś taki zaciekły papista; 
mniemałem, że u pana kasztelanka w służbie dawno ci te baje wywietrzały z głowy.
 — Znowu zaczynasz?
 — No, nie; już nic nie gadam. A nie myśl przypadkiem, wróblu, żeś mnie przestraszył; w 
dwóch palcach zdusiłbym cię, dlatego mię twoje groźby śmieszą, nie gniewają.
Podjeżdżano pod wawelska górę: minięto most zwodzony, przed schodami katedry Henryk 
Walezjusz zsiadł z konia. Biskup krakowski w otoczeniu opatów i kanoników przyjął 
miłościwego pana, powitał go krótką oracją i znów pod baldachimem wprowadzono króla do 
kościoła. Organy brzmiały hucznie; kaplica Św. Stanisława na środku nawy głównej płonęła 
blaskiem tysiąca świec. Biskup warszawski oczekiwał przy ołtarzu na jego królewską miłość 
w kapie ze szczerozłotej lamy i infule św. Stanisława. Henryk Walezjusz wszedł za 
ogrodzenie, przykląkł na stopniu i pocałował relikwie świętego patrona Polski.
 — A co, nie mówiłem? — mruknął zjadliwie Niemcewicz. Po krótkiej modlitwie, bez 
śpiewu i ostentacji, gdyż król uskarżał się na wielkie zmęczenie, wojewoda Firlej, starosta 
Bonar i dwaj Zborowscy zaprowadzili go do komnat.
 — Najmiłościwszy pan rozkaże zapewne przywołać służbę i raczy się udać natychmiast na 
spoczynek? — spytał Firlej.
Król spojrzał nań i westchnął:
 — Nie; nie może to być; małą chwilkę zaczekawszy, muszę się przebrać i z wizytą do 
infantki. Proszę wysłać podkomorzego, by miłościwą królewnę zapytał, czy zechce mię 
przyjąć.
 — Właściwie… dość czasu byłoby jutro… — nieśmiało doradzał Bonar.
 — Nie, to byłoby niegrzecznie. A niegrzecznym być nie umiem i nie chcę.
Samuel Zborowski szepnął Firlejowi na ucho:
 — Ja pójdę dać znać jej miłości o królewskich odwiedzinach; rad bym ją widział; zawsze 
wielce łaskawa dla mnie.
 — Idź, wasza miłość, i owszem.
Kasztelanie wymknął się z komnaty, skinął ręką na pazia czekającego w antykamerze, 
wyszli na korytarz.
 — Biegaj mi w te pędy na pokoje miłościwej królewny i ślij pazia do niej, zali raczy mnie 
przyjąć natychmiast w sprawie niezmiernej wagi. No, jeszcześ tu?
Jędruś chciał odpowiedzieć, że nie wie, gdzie mieszkanie jej miłości, ale przyznać się, że 
czegoś nie rozumie, że sobie nie umie dać rady, byłoby wstydem dla porządnego pazia. 
Kopnął się więc prosto przed siebie, aż biały kurz wzbił się za nim z podłogi. Pierwszego 
dworzanina, na którego się natknął, spytał o drogę i już biegł dalej, jakby u siebie w domu. W 
kilka minut wracał naprzeciw swego pana.
 — Miłościwa królewna uprzejmie oczekuje waszej wielmożności.
 — Idź przodem. Zaczekasz u drzwi.
Bytność pana Samuela ograniczyła się tylko do ucałowania ręki królewny i oznajmienia jej 
wizyty najjaśniejszego pana; za to Jędruś obrzucił komnatę ciekawym wzrokiem i uśmiechnął 
się.
Na ławie pod oknem siedziało czarnowłose dziewczątko z głębokimi jak noc oczyma, z 
dziecinną, wesołą buzią.
Spojrzeli na siebie.
Dziewczynka zesunęła się z ławki bez szmeru i popod ścianą, na paluszkach, zbliżyła się 
do drzwi.
 — Jędruś…
 — Krysia… — wyszeptali jednocześnie.
 — Gdybym nie wiedział, żeś to ty, nigdy bym cię nie poznał… takeś urosła.
 — Co? Naprawdę? Ogromnam?
 — Niczym wielkolud; ażem się zaląkł.
 — Proszę bardzo, nie dworuj sobie ze mnie… już kończę dziewięć lat!
 — A ja skończyłem piętnaście.
 — Przyjdziesz tu jeszcze?
 — Pewno nie, ale i tak się zobaczymy w tych dniach. Ja cię będę upatrował między 
pannami jej miłości, a ty zapamiętaj barwę Zborowskich, to mię zawdy znajdziesz wpośród 
dworzan. Kukłami bawisz się jeszcze?
 — A jakże, mam ich ze trzydzieści, a strojne!… Jako życie, nie będę miała takich 
aksamitowych sukienek ani takich złotych przepasek jak one.
 — Będziesz mieć szaty ze złotogłowiu, a pasy diamentami sadzone…
 — To dopiero! Jakimże cudem?
 — Nijakim. Ino gdy dorosnę, pójdę na wojnę, łupu do dom przyniosę drogocennego pełne 
skrzynie.
 — Daj ci, Boże… ale cóż mi z tego przyjdzie?
 — Co? Ożenię się z tobą i wszelakimi dobrociami cię obsypię. Ino czy mnie będziesz 
chciała?
 — Nie mam ani braciszka, ani siostrzyczki; biednam sierotka,
 — Alem cię okrutnie upodobał…
 — I ja ciebie.
 — Uciekaj… uciekaj… coby nas nie połajano.
Zborowski opuścił komnatę. Krysia schowała się w ciemny kącik za ławę. Dwaj śliczni 
paziowie stanęli po dwóch stronach rozwartych podwoi; marszałek dworu raz jeszcze 
oznajmił najjaśniejszego pana, król Henryk wszedł do komnaty.
Strojny był francuska modą w aksamitny, kusy ubiór z szeroką dokoła szyi krezą, z 
bufiastymi rękawami, ściągniętymi trzykrotnie złotą wstęga i zakończonymi cieniutką 
koronką, opadającą na alabastrowobiałe, wypieszczone rączki. Ciemnopopielate, jedwabne 
trykoty przylegały do nóg jak oklejone. Safianowe trzewiki dopełniały ubioru. Lewą ręka 
przytrzymywał brylantami sadzoną rękojeść szpady, prawą uchylał płaskiego beretu, kłaniając 
się z wykwintnym wdziękiem królewnie.
Henryk Walezjusz, nie znający innych języków prócz francuskiego, pewny był, że mu 
przyjdzie posługiwać się tłumaczem; jednak nie darmo Anna Jagiellonka była córką niewiasty 
słynnej z uczoności; powitała króla swobodnie w jego ojczystej mowie, dziękując zarazem za 
wielką łaskę, jaką jej swym przybyciem okazał.
 — Nie zaznałbym spokoju ni zadowolenia, póki bym nie spełnił najmilszego sercu 
obowiązku poznania najdostojniejszej infantki — odpowiedział z nowym ukłonem.
Anna zarumieniła się aż po czoło i wskazała wysokie krzesło z oparciem.
 — Jakoż się powiodła droga waszej królewskiej miłości? — spytała.
 — Najpomyślniej i najdogodniej; a naród polski, począwszy od sfer najwyższych (nowy 
ukłon i wymowne spojrzenie) aż do pospólstwa ulicznego jest najsympatyczniejszym 
narodem w Europie. Serce moje oddaję Polakom bez podziału.
Oczy królewny zajaśniały jakby odblaskiem dawnej, uroczej młodości.
 — Lecz co widzę?… Najmiłościwsza infantka w żałobnej szacie? Toż nie smutek nas 
czeka, śmiem tuszyć, ino pogodne dni po frasobliwych nastaną. Wysłuchajcie .pierwszej 
prośby swego sługi, a da Bóg, w przyszłości najbliższej przyjaciela i przystrójcie się jasno, 
barwno, jako jasnej i słonecznej doli mi życzycie. A może się mylę?
 — Najmiłościwszy panie, od jutra nie ujrzycie mnie już w czerni, rada przyrzekam.
Król powstał.
 — Gdyby nie późna godzina, przykrzyłbym się wasze j’miłości dłużej; odkładam do jutra i 
najbliższych dni uciechę niewymowną przebywania z wami jak najczęściej.
Ucałował ręce infantki, złożył ukłon na dwa zawody*, pierwsza wizyta się skończyła.
 — Pibrac!
 — Słucham, najmiłościwszy panie!
 — I cóż? Niepotrzebniem cię wodził ze sobą, polska królewna pięknie się wyraża w naszej 
mowie, obeszło się bez tłumacza.
 — Jeszcze się stokrotnie przydam najjaśniejszemu panu. Król ziewnął.
 — Pibrac!
 — Słucham, najmiłościwszy panie!
 — Przywołaj pokojowca, niech rnriie rozbiera, sam nie odchodź. A propos*… Pibrac!
 — Słucham, najmiłościwszy panie!
 — Infantka?
 — Infantka?
 — Tkwiłeś przecież w komnacie jak tyka…
 — Tkwiłem, najjaśniejszy panie…
 — No, więc?
 — Nie wiem, o co raczycie pytać.
 — Proszę cię, nie udawaj! Infantka?
 — Bardzo… bardzo niemłoda, miłościwy panie.
 — Tak i mnie się zdaje. Dobranoc ci, Pibrac!
 — Najlepszej nocy śmiem życzyć miłościwemu panu!
Dnia 21 lutego przed południem miała się odbyć koronacja. Całe prezbiterium* katedralne, 
zamknięte dla publiczności, przeznaczone było na pomieszczenie wysokiego duchowieństwa, 
senatu Rzeczypospolitej i posłów państw zaprzyjaźnionych z Polska.
W górnych stallach, na ławie najbliżej ołtarza, siedziała Anna Jagiellonka; po jej lewej 
ręce i dalej zajęły miejsca wojewodziny, kasztelanowe i innych dostojników żony. W 
przeciwległych stallach — najstarsi z duchowieństwa, na krzesłach pośrodku prezbiterium 
mieli zasiąść posłowie.
Dworzanie królewscy i inni tłoczyli się od strony zakrystii przy małych, okratowanych 
drzwiach, przeznaczonych na przejście dla księży, i tuż obok, przy sarkofagu Władysława 
Łokietka, ponad którym zajrzeć mogli do wnętrza prezbiterium, widzieć wielki ołtarz i 
wszystkie ciekawe ceremonie.
Z drugiej strony, w prawej nawie, taki sam ścisk, zaglądania przez kratę, szepty, stękania 
gniecionych w tłoku, falowanie naprzód i wstecz tłumu, w miarę jak ktoś mocniejszy parł w 
tę lub ową stronę.
W maleńkiej ławeczce na dwie osoby, tuż przy kracie, siedziała Marysia Krupska ze swą 
najdroższą Krysią. Zdobyła to miejsce wczesnym rankiem, gdyż miłościwa królewna 
zwolniła ją od posług, domyślając się w dobroci serca, jak pilno było dziewczętom wyszukać 
sobie kącik wygodny, a przynajmniej dość bliski dla oglądania wspaniałego widowiska.
Około dziesiątej rano głośny szmer, odgłos kroków, z chóru kościelnego zagrzmiały 
organy potężnymi dźwiękami koronacyjnego marsza; straż honorowa złożona z młodzieńców 
pierwszych rodzin utrzymywała szpaler; przez wąskie przejście koło kaplicy Św. Stanisława 
szedł król. Kroczył z podniesioną głową i lekko zmarszczonymi brwiami. Asystowali mu 
posłowie francuscy i zagraniczni.
Król, przybrany w kapę biskupią srebrem i perłami szyta, w czapkę aksamitną, dosłownie 
zasypaną drogimi kamieniami, ukląkł na klęczniku u stóp wielkiego ołtarza i zasłoniwszy 
twarz rękoma trwał tak podczas całej mszy śpiewanej, którą odprawił biskup krakowski, 
ksiądz Krasiński.
 — Czy wasza miłość nie widzi, że tu już kamień, szczyry mur? — szepnęła zgryźliwie 
zażywna jakaś niewiasta. — Pcha i pcha, gdzież się umknę? Wżdy na ścianę jak mucha nie 
polezę! Stójże, wasze, spokojnie, gdy politycznie gadam!
 — Ja zaś politycznie odpowiadam, że białogłowy, co wszerz na siagi* dają się mierzyć, 
lepiej by doma wczasu zażywały miasto parkan czynić oczom ludzkim.
 — Prostakom też nie miejsce na królewskiej koronacji… — odcięła baba.
 — Spokój, spokój! A to co za wrzawy? Cisza ma być jak makiem siał — wdał się w 
sprzeczkę kościelny doglądający porządku, uderzając halabardą o ziemię.
Umilkli.
W ławeczce przy kracie szeptała Krysia do ucha swej przyjaciółki:
 — Maryś… widzisz ty?
 — Co takiego?
 — A tam… naprzeciwko nas… po drugiej stronie…
 — Cóż tam ma być?
 — Jakże! Jędruś stoi.
 — Jaki Jędruś?
 — Ee… no, mój Jędruś i dość. Zawołam go.
 — Ani mi się waż! Miej rozum… taka duża dziewczyna! Nie słyszałaś, jak kościelny 
swarzył?
 — Ano, to ino ręką na niego kiwnę.
 — Nie wolno.
 — A czemu? Powiedział, że mnie będzie upatrował. Ot, niech się wstyda, żem go pierwsza 
zobaczyła.
I zbliżywszy buzię do kraty, wysunęła rączkę przez szczeble i nuż wywijać nią w prawo i 
w lewo, aż poseł siedmiogrodzki, siedzący najbliższej tych drzwi, spostrzegł jej manewra i 
zamiast patrzeć na księdza biskupa przy ołtarzu, z wielkim uweseleniem poglądał na 
czarnuszkę.
 — Aha… uwidział mnie! — pisnęła, zapominając o strasznej, drewnianej halabardzie.
 — Cicho, Krysiu, bo cię wyprowadzę precz… rozumiesz? Jędrusia jakby ktoś żgnął 
oszczepem: Krysia nań miga, a tu ciżba, ani w tył, ani naprzód.
 — O rany… Paweł… Szymek… poratujcie mnie! — jęknął zamierającym głosem do 
rękodajnych wojewody Piotra. — Mdli mnie tak, że omal nie padnę.
 — A to z czego? — spytali ze współczuciem.
 — Jeszczem dziś kruszyny chleba nie miał w gębie… takie coś czarne lata mi przed 
oczyma…
Chłopcy rozparli się łokciami szepcąc wszystkim otaczającym, że paź kasztelanica 
krakowskiego zesłabł, i jakoś zrobiło się przejście, wyślizgnął się na swobodniejszą 
przestrzeń. Ale zamiast się kierować ku głównym drzwiom, obszedł wcale szpar — kim 
krokiem dokoła bocznych naw, dał nura głowa naprzód, między kiereje* i jupki*… no i 
wyrósł jak świeczka tuż przy Marysinej ławce.
 — O rety… jakżeś się tak snadnie wydobył z tłoku? — szeptała Krysia z uwielbieniem.
Pochylił głowę do jej ucha.
 — Omal nie zełgałem przez ciebie — odszepnął. — Powiedziałem, że chleba dziś w gębie 
nie miałem, że mnie słabość chwyta… Ale o pszennej bułce z kiełbasą, com ją zmachał przed 
godzina, tom ani pisnął.
 — Skłamałeś, skłamałeś, jeszcze się wykręcasz!
 — No, to czego palcem kiwasz? Jam jest rycerz bez trwogi, a tyś moja dama. Na twoje 
skinienie w ogień a w wodę!
 — Et… głupstwa pleciesz, ni w pięć, ni w dziewięć. Patrzyłbyś lepiej, co oni tam z 
miłościwym królem wyprawiają.
Właśnie po ite, missa est* odwrócił się ksiądz biskup i opierając się lewa ręka na pastorale, 
prawą uczynił znak krzyża w powietrzu. Diakonowie* zdjęli zeń ornat, a nałożyli złocistą 
kapę. Za czym powstał z podwyższonego krzesła prymas, arcybiskup gnieźnieński, 
przywdział bogate liturgiczne szaty, król wszedł na najwyższy stopień i ukląkł przed 
ołtarzem, gdzie przy wielu uroczystych obrzędach został namaszczony świętymi olejami 
przez prymasa w asystencji biskupa krakowskiego. W czasie czytania odpowiedniej do 
ceremonii ewangelii król trzymał w ręku Szczerbiec*, a po skończeniu dotknął nim lewego 
ramienia i schował do pochwy. Czterech najstarszych wojewodów trzymało insygnia 
królewskie*, a piąty statut państwa.
Gdy już król miał w ręku berło i jabłko, a wojewoda krakowski podał arcybiskupowi 
gnieźnieńskiemu koronę, kanclerz wielki koronny spytał głosem ludu, czy jest jego wolą, by 
książę francuski, Henryk Walezjusz, był koronowany.
Minuta ciszy… Przez trzy nawy kościelne przeleciał jakby szum wichru, dano umówiony 
znak tysięcznym zastępom na zamkowym podwórzu i na stokach Wawelu i nagle olbrzymi 
chór głosów zawołał: „Niech żyje król Henryk!” „Niech żyje nasz pan!”
Po odśpiewaniu przepisanych przy koronacji hymnów król zasiadł na tronie po prawicy 
ołtarza, w koronie na głowie, i pasował kilkunastu szlachty na rycerzy.
Mimo gwardii torującej drogę, mimo że odległość z kościoła do komnat królewskich 
wynosi zaledwie kilkadziesiąt kroków, przeminęła godzina, zanim się miłościwy pan dostał 
do pałacu.
Rozproszone po całym kościele dworki królewny Anny skupiły się przy końcu 
nabożeństwa u bocznych drzwi, prowadzących wprost na podwórze pałacowe, bo wiedziały, 
że jej miłość nie lubi zgiełku ani głośnych powitalnych okrzyków i zazwyczaj tędy krótszą 
drogą wraca.
Gdy miłościwy pan, dwór i jego senat zmierzali do głównych drzwi, znaczonych cyfrą 
Kazimierza Wielkiego, Anna Jagiellonka, pożegnawszy łaskawie wszystkie panie, ujęła pod 
rękę rówieśnicę swą i przyjaciółkę, kasztelanową Zborowska, i szepnęła:
 — Pójdź, wasza miłość, do mnie… tyle mamy do pomówienia" tak rzadko się widujemy, 
stęskniłam się za wami.
 — Skwapliwie korzystam z łaski waszej królewskiej miłości — odpowiedziała pani 
Zborowska pochylając się, aby pocałować rękę królewny.
Wyszły do przedsionka, za nimi panny dworskie.
 — No, Baśka! Lecisz na mnie; dobrze, com się klamki chwyciła, byłabym runęła jak długa 
 — burknęła Ewunia.
 — Cóż ja winna, żem się potknęła?
 — Oj, ty… czerwoną kredą zapisać to święto, gdzie byś się nie okaleczyła albo czego nie 
stłukła.
Marysia wychodziła z kościoła ostatnia ze szczebiocząca Krysią. Nagle dziewczynka 
wydała jakiś przykry, zdławiony krzyk, chwyciła swą towarzyszkę oburącz za spódnicę i 
biegnąc co sił, ciągnęła ją za sobą ku pałacowi.
 — Co wyrabiasz? Co cię gna? — z gniewem ofuknęła ją Marysia. — Takaś dziś 
niegrzeczna i nieznośna, jakby cię co urzekło.
 — Chodź, chodź, ino prędko, prędko uciekajmy! Wskoczyły do sieni, na schody, wpadły 
do swej izdebki; Krysia wyjrzała za drzwi, zawarła je i zasunęła na skobel.
 — Powiesz czy nie, co cię za mucha ujadła, szkaradne dziecko?
 — O Maryś, Maryś… ten dziad z Częstochowy… ten bez zęba" ten, co mnie chciał 
porwać.
 — Przyśnił ci się? Czy co takiego?
 — Ależ… w kruchcie siedział! A patrzył na mnie, patrzył… o Jezu!
 — Widziałaś go naprawdę?
 — Oj, widziałam! Już on tu pewno po mnie przyszedł…
 — Nie bójże się, bo nie ma czego. Łazi sobie dziadostwo po odpustach, to i do Krakowa 
zaszedł. Ani mu w głowie było, że cię tu napotka.
 — O, nie, Maryś, nie! Szukał mnie poty, aż znalazł. Po cóż by mnie wtedy chciał porwać?
 — Kto go tam wie; może cię chciał żebractwa przyuczyć, a może jakim wędrownym 
błaznom przędąc…
Marysia kłamała, by ją uspokoić, pewna była bowiem, że stary żebrak natrafił na ślad 
dziecka i wcale nie bez celu wkręcił się aż na zamek.
Krysia płakała cichutko.
 — Czekajże, nie płacz; pobiegnę do pana krajczego, poproszę go, by kazał dziada 
przytrzymać. Jak posiedzi w ciemnicy o chlebie i wodzie, to wyśpiewa, z czyjego rozkazania 
szlakuje za tobą. Ostań tu i bądź spokojna.
 — Za nic w świecie nie ostanę! Z każdego kąta pogląda na mnie… pod ławą leży… przez 
okno zaziera… już on mnie chyci, chyci, zobaczysz!
 — No, to pójdziemy razem. W komnatach miłościwej pani chyba go nie będzie.
Dowiedziawszy się z opowiadania dziewcząt o pojawieniu się podejrzanego dziada, 
Kumelski wysłał czterech pachołków, by przeszukali kościół i obie kruchty i zaraz żebraka 
przyprowadzili. Nie znaleźli go nigdzie, wpadł jak kamień w wodę.
Na Rynku, naprzeciw wylotu ulicy Brackiej, czyli w miejscu uświęconym wielowiekową 
tradycją, ustawiono w dniu 23 lutego kilkustopniową trybunę obitą karmazynowym suknem, 
na niej tron cały pokryty ciężkim jedwabnym adamaszkiem i takiż sam ponad tronem 
baldachim. Pogoda sprzyjała, niewielki mrozik wysuszył błoto, na bladym, zimowym niebie 
goniły się z rzadka obłoczki.
Znowu żądne widowiska tłumy zaległy szeroki plac dokoła trybuny i całą ulicę Grodzką, 
aż po Wawel.
Z uderzeniem godziny jedenastej orszak królewski zaczął zstępować z góry zamkowej. 
Ceklarze gęsto ustawieni podwójnym szpalerem, od Wawelu aż po tron na Rynku, strzegli 
porządku.
Jak w dniu wjazdu królewskiego, tak i dziś witano miłościwego pana z niezmiernym 
zapałem i serdecznością, a on — tak samo jak przed tygodniem albo szczodrzej jeszcze — 
rzucał ludowi łaskawe uśmiechy.
Stanęli na miejscu, król wstąpił na podwyższenie i zasiadł na tronie. Za czym heroldowie 
otrąbili na cztery strony świata, że miłościwy pan raczy przyjmować przysięgę wierności 
wszystkich stanów Rzeczypospolitej.
Wszedł na trybunę arcybiskup gnieźnieński z biskupem krakowskim, warszawskim, 
lwowskim i wileńskim, pokłonili się nisko i w imieniu całego duchowieństwa polskiego 
złożyli hołd wierności. Dalej przysięgali wojewodowie wszystkich krajów koronnych. 
Przedstawiciele rycerstwa uczynili to samo. Po nich przystąpił burmistrz miasta Krakowa, 
jako głowa miasta, z dwoma rajcami, przedstawiającymi stan kupiecki, przykląkł u stóp tronu 
i powitawszy króla krótką przemową, złożył przysięgę. Następnie skinął ręką, czterej 
pachołkowie miejscy wnieśli z trudem skrzynię dębową, kunsztownie na rogach i bokach 
srebrną blachą okutą, i postawili ją przed królem. Henryk zapytał przez tłumacza, co by to 
miało znaczyć, a burmistrz z uroczystą powagą rozwarł wieko. Okazało się, że wielka 
skrzynia pełna była po wierzch naczyń złotych i srebrnych dla użytku stołu królewskiego.
Burmistrz przemówił:
 — Jako ten szlachetny kruszec nigdy się nie zmieni w podłą glinę, tak serca mieszkańców 
Krakowa zawżdy wierne swym królom. Przyjmijcie, miłościwy panie, ten podarunek od 
starodawnej polskiej stolicy i posługujcie się nim w zdrowiu długie lata.
Król kazał tłumaczowi zapewnić burmistrza o swym wielkim zadowoleniu i podał mu rękę 
do pocałowania.
Cechy rzemieślnicze wysłały swą starszyznę w deputacji, potem wójtowie, po jednym z 
każdego województwa, przysięgali na wierność w imieniu ludu wiejskiego, a na samym 
ostatku wielki rabin miasta Kazimierza, prowadzony dla zgrzybiałego wieku przez dwóch ze 
starszyzny żydowskiej, stanął przed królem. Żupan miał czarny atłasowy, na szyi łańcuch 
złoty z podłużną złotą tabliczką, na której było wyryte dziesięć Bożych przykazań. Łysą 
czaszkę pokrywała okrągła aksamitna czapeczka, biała broda spływała na piersi. Wyciągnął 
obie ręce ku miłościwemu panu ruchem błogosławiącym i mówił:
 — Niech Bóg Abrahama, Izaaka i Jakuba, Pan Zastępów, który mocny jest, a ziemia i 
świat cały prochem pod Jego stopą, niech ten Wszechmocny a Nieskończony trzyma cię w 
swym ręku jako dziecię umiłowane i przedłuży pasmo dni twoich poza setne lata.
Na rozkaz króla tłumacz dziękował rabinowi za tak dobre życzenia i zapewnił go o 
wyjątkowej łasce najjaśniejszego pana.
Odeszli.
Henryk Walezjusz spojrzał pytająco na wielkiego ochmistrza i westchnął. Spojrzenie i 
westchnienie mówiły: „Długoż to jeszcze potrwa?” Ochmistrz skłonił się i oznajmił, że 
ceremonia hołdu już skończona, ale jest jeszcze pięciu szlachty godnych łaski królewskiej i 
pasowania na rycerzy.
 — Niech się zbliżą — odpowiedział król.
Stawili się wszyscy razem; urodziwi, ogromni, barczyści, jak się to mówi — chłopy na 
schwał: Jan Załuski, Jakub z Rozwadowa, Pakosz z Grójca, Jacek Wolski i Zbigniew 
Kamieniecki,
Drobnej budowy i wypieszczonego ciała książątko francuskie wyglądało przy tych 
olbrzymach jak dziecko.
Król uśmiechnął się mimo woli…
Wielki ochmistrz przywołał jednego po drugim, każdy klękał na poduszce u stóp tronu, a 
król, wymawiając uroczystą formułę, uderzał go z lekka szpadą po ramieniu i podawał rękę 
do pocałowania.
Skończyła się i ta pańszczyzna.
Aliści spośród braci Zborowskich wysunął się Andrzej, strojny w złotogłów i drogie 
kamienie, pokłonił się królowi i złożywszy ręce patrzył prosząco. Był on jednym z niewielu, z 
którymi Henryk mógł się porozumieć w swym ojczystym języku, a takich naturalnie 
wyróżniał i lubił.
 — Jakże to? Chcesz i ty być pasowanym? — zapytał ze śmiechem. — Po raz drugi? Za 
mało uznawasz w sobie rycerskości?
 — Jeszcze gorzej, najmiłościwszy panie — odparł Zborowski. — Rycerz ze mnie lada 
jaki; dałem się pojmać w jasyr i waszą królewską miłość na pomoc wzywam w tej ciężkiej 
imprezie.
 — Tajemnicza mowa; jakoż mam ją tłumaczyć?
 — Uczyńcie mi największy zaszczyt, miłościwy panie… dziś rano pojąłem małżonkę, 
raczcie uświetnić moje wesele waszą najłaskawszą obecnością.
 — Jakże to? Prosto z majestatu, w królewskim płaszczu? — wahał się Henryk, ale mu 
oczy błyskały ochota.
 — Komuż wolno czynić, co chce, jeśli nie królowi? — szepnął .poufnie Andrzej. — 
Polećcie podkomorzemu płaszcz w opiekę, a sami… toć to kilkanaście kroków, zaraz na 
rogu… ino Rynkiem na przełaj.
 — A panna młoda ładna? — spytał król, przymrużając figlarnie jedno oko.
 — Pani młoda — poprawił Zborowski. — Poślubiłem wdowę po Spytku Jordanie.
 — Oj… leciwa może? Przyznam ci się — dodał król zniżając głos — że ni panien, ni 
wdów podeszłych rad nie oglądam.
 — Moja małżonka młoda, jest, miłościwy królu; a urodą własną szczodrze by trzy dziewki 
obdzieliła i jeszcze by dla samej sporo zostało.
 — Kiedy się tak bucisz* niczym paw, to chyba pojadę sprawdzić, zaliś nie skłamał.
Podano królowi konia, ród Zborowskich i inni goście pospieszyli za nim. W kamienicy 
narożnej przy ulicy Floriańskiej i Rynku, zwanej Pod Murzynami, odbyło się wesele. 
Dwudziesto — trzyletni król tańczył do upadłego przez całą noc. A że i miodem polskim nie 
pomiatało gardło francuskie, tedy nad ranem… nie konno, a w lektyce najjaśniejszy pan 
powrócił na zamek.
ROZDZIAŁ IV
Przez osiem dni po koronacji odbywały się na podwórzu zamkowym gonitwy do 
pierścienia, turnieje, zapasy konnych i pieszych, słowem, przeróżne rycerskie igraszki. 
Przeciwnicy rozpoczynając potykanie przepraszali się wzajem, bo nieraz ranić mógł jeden 
drugiego, nawet ciężko. Zaraz pierwszego dnia przydarzyły się takie wypadki: pewien 
zapaśnik, przeszyty na wylot, padł na miejscu; dwóch wysadzono z siodła i nieprzytomnych 
wynieśli z placu pachołkowie. Usposobienie króla i patrzących z galerii zamkowej tłumnie 
zebranych niewiast srodze się tymi wypadkami zasępiło. Dopiero Tatar pewien, 
przeskakujący w pełnym galopie z konia na koń, i to kilkakrotnie, zajął swa sprawnością 
zgromadzonych i rozweselił.
Nazajutrz zaciekawienie wzbudził niemałe rycerz olbrzymiego wzrostu, w misternej, 
złotymi sprzączkami spinanej zbroi, na odpowiednim do swej postawy koniu. Rycerz ten 
okazał się mistrzem nieprześcignionym we wszystkich trudnych sztukach. Nikt nie wiedział, 
kto jest ni skąd się zjawił; siatka druciana u przyłbicy zasłaniała mu twarz.
Przywołany do króla, który go chciał osobiście pochwalić, musiał wymienić swe nazwisko. 
Przykląkł przed miłościwym panem na jedno kolano i zdjął szyszak. Siedzący najbliżej ujrzeli 
twarz piękną, lecz jakimś srogim, twardym wyrazem oczu i ust zeszpeconą. Brwi miał krucze, 
niemal zrośnięte, włosy krótko strzyżone, kędzierzawe.
 — Witajcie, rycerzu, sprawiliście nam osobliwą uciechę — rnówił król łaskawie, 
przykazując tłumaczowi powtarzać każde słowo. — Z niemałym zdumieniem spoglądałem, 
jak lekką ręką pierścień bez chyby dzierzgacie, a tą samą ręką, napiąwszy kuszę twardą, 
trafiliście do celu w samo sedno. Siła i sprawność do
pozazdroszczenia. Szkoda ino, że tylokrotny zwycięzca dotąd bezimienny…
 — Wyjawiłem ród mój i zawołanie wielkiemu ochmistrzowi, miłościwy panie, prosząc o 
incognito* do czasu. Jestem Hieronim Płoński, starościc barski, herbu Prus minor, wierny 
poddany waszej królewskiej miłości.
 — Czy może krewniak Jana, rotmistrza w usarskiej chorągwi kniazia Ostrogskiego? — 
spytał pan kasztelan Wołłowicz, stojący za krzesłem królewskim. — Znałem go dobrze, 
bywałem u nich w Rychcie.
 — Tak jest, proszę waszej wielmożności, Jan był moim bratem.
 — Był? Jakoż to rozumieć?
 — Oboje braterstwo pomarli na morowa zarazę przed czterema laty.
 — Niezbadane wyroki Pańskie… Requiem aeternam*… A klucz rychtecki? Książęca 
fortuna, włości z pół kopy…
 — Jako jedyny brat odziedziczyłem puściznę.
Pokłonił się raz jeszcze królowi i zeszedł na dół, przypatrywać się turniejom.
Ostatni dzień igrzysk zakończył się straszną zbrodnią. Rycerze niektórzy, między innymi 
Samuel Zborowski, powtykali swe kopie na podwórzu zamkowym z wyzwaniem do walki. 
Sługa kasztelana Tęczyńskiego, Janusz Kroat, wyrwał kopię Samuela na znak, że się z nim 
będzie potykał. Zuchwałość ta obraziła niezmiernie pana kasztelanica, gdyż mniemał, że to 
sam pan Tęczyński dla ubliżenia mu sługę swego wysłał. Aże był krwi gorącej i niepamiętny 
niczego w swej złości, skoczył z dobytym mieczem wprost ku Tęczyńskiemu, który na 
nieszczęście stał w pobliżu.
 — Sługę swego nasadzasz na mnie? — krzyknął wściekle. — Bij się sam, tchórzu!
 — Schowaj wasza miłość miecz do pochwy — odparł Tęczyński spokojnie. — Potykania 
na ostre nie odmawiam, choć o tym, co Janusz uczynił, wcale nie wiedziałem. Jedźmy za 
miasto, tam się bijmy.
I cofnął się z placu turniejów w głąb wielkiej sklepionej sieni, łączącej podwórze pałacowe 
z dziedzińcem kościelnym.
 — Nie za miasto! Tutaj! Natychmiast!… — krzyknął Zborowski. — Broń się, bo ubiję!
Andrzej Wapowski, kasztelan przemyski, dojrzawszy, co się dzieje, rzucił się miedzy 
przeciwników i rozkrzyżował ręce.
 — Stójcie, panowie! Majestat!… Król miłościwy… toż nie bić się, ale nawet miecza 
dobywać nie wolno!
 — A mnie wolno! — zuchwale odparł Zborowski, odtrącając Wapowskiego.
 — Miejcież pomiarkowanie!
 — Nie mam pomiarkowania! Precz!
Dworzanie Samuela skoczyli z gołymi szablami w pomoc swojemu panu, słudzy 
Tęczyńskiego z wściekłym wrzaskiem natarli na nich… stare sklepienie bramy zawyło 
echem…
 — Crimen laesae maiestatis*! — wołał Wapowski, ze łzami ręce wyciągając.
 — Nauk nie żądam… precz, mówię!
 — Na rany Boga was zakli…
Nie domówił, gdyż Zborowski, cisnąwszy miecz o ziemię, dobył zza pasa czekana* i 
dwukrotnie ciął go w głowę.
Rzucono się na ratunek; Wapowski miał jeszcze tyle sił, że niesiony prawie przez 
przyjaciół, stanął przed królem i sprawiedliwości żądał. Omdlałego z utraty krwi odwieziono 
do domu. Zborowskiego odprowadziła straż do wieży.
Wiadomość o niebywałym od wieków zajściu, o zabójstwie w obrębie rezydencji 
królewskiej, rozbiegła się po mieście jak iskra niecąca pożar. Oburzenie było powszechne, a 
tym gwałtowniejsze, że panowie Krzysztof, Andrzej i Samuel Zborowscy, zaufani w łaskę 
miłościwego pana, popełniali burdy, gwałty i wszelkie nadużycia niemal co dzień.
Wapowski umarł w cztery dni później.
Król Henryk, pomny wielkich zasług rodu Zborowskich względem swej osoby czasu 
elekcji, wydał na Samuela wyrok łagodny, nie zastosowany do ogromu zbrodni: skazał go na 
banicję* bez utraty czci.
Sarkano głośno na niesprawiedliwość. Wdowa po Wapowskim, z dzieckiem na ręku, 
dotarła do komnat królewskich i na kolanach domagała się surowej kary. Odeszła z płaczem, 
przeklinając króla.
Mijały tygodnie, przyszła wiosna. Młody król rozgospodarował się na dobre, ale nie 
rozgospodarował się dobrze. Chcąc sobie zjednać jak największą liczbę życzliwych w 
narodzie i z ich pomocą nieznacznie a zręcznie umacniać władzę królewską, tak bardzo przez 
Radę Koronna krepowaną, nie widział lepszego środka, jak sypać dobrodziejstwa na prawo i 
na lewo; rozdarowywał urzędy i starostwa, za które dotychczas znaczne sumy płacono i co 
stanowiło wielkie dochody królów. Henryk Walezjusz, hojny i lekkomyślny, szarpał nawet z 
majątku Rzeczypospolitej… Po krótkim jego panowaniu z 300 000 talarów pozostało w 
skarbcu tylko 100 000.
Anna Jagiellonka pogodziła się z losem i nie myślała już o poślubieniu młodego króla; ten 
jednak, czy z wrodzonej skłonności do maskowania swych zamiarów, czy dla pocieszenia 
infantki w jej zawiedzionych nadziejach, wyprawiał na zamku bale, uczty, przyjęcia 
wieczorne w ogrodach zwierzynieckich, a zawsze i na pierwszym miejscu zapraszał królewnę 
i zachowywał się wobec niej z taką uprzedzającą, nawet serdeczną grzecznością, że patrząc na 
to przyjaciele Anny nabierali otuchy i poczynali znów liczyć na to małżeństwo.
W połowie czerwca otrzymywał król dzień po dniu listy z Francji, których treści nie 
zwierzał nikomu; dnia jednego zamknął się tylko z posłem de Bellievre i z kawalerem de 
Souvray i długo się nad czymś naradzali. Po tej rozmowie spiesznie się przebrał w strojne 
szaty, w krezę z najpiękniejszych brabanckich koronek, łańcuch przetykany rubinami zawiesił 
na szyi i czym prędzej pojechali wszyscy trzej na Zwierzyniec, gdzie właśnie miały być pląsy 
w oszklonej ogrodowej sali.
Zebrani goście powitali jego królewską mość głębokim ukłonem, a Henryk, nie 
zatrzymując się biegł prawie do krzesła królewny, którą powitał czułym ucałowaniem ręki.
 — Obawiałam się. czy niemoc przemijająca nie zatrzymała was doma, miłościwy panie — 
rzekła infantka składając ukłon.
 — Musiałaby to być chyba śmiertelna chorość, a i tę zwyciężyłaby nadzieja krzepiąca 
serce, że was tutaj zobaczę.
 — Prawicie mi piękne słówka… — królewna urwała w pół zdania. — Czy wolno mi 
poskarżyć się przed wami na króla?
 — Ach, poddaję tego zbrodniarza na ślepo srogości waszej; w czymże zawinił?
 — Mogę mówić śmiele?
 — Jako pani do swego służebnika.
 — Prosiłam was, miłościwy panie, po czterykroć, a może i więcej razy, byście mi byli 
opiekunem w sieroctwie moim a chronili od krzywdy. Aliści z imion* moich po 
najmilościwszej matce odziedziczonych i z tych, które mi testamentem nieboszczyk brat mój, 
król Zygmunt, zapisał, własną ręką czynicie darowizny!
 — Czy to być może? Pomyłką się to chyba stało albo was źle powiadomiono.
 — O, nie, miłościwy panie! Nie będę wyliczała wszystkiego, co wiem, bo nie pora dziś 
trapić was nudnymi sprawami, jedno przytoczę: podarowaliście czternaście wsi moich 
kasztelanowi czerskiemu, a ten, rozzuchwalony wasza łaską a niedolą moją, zaprzysiągł się, 
że mi na mieszkanie moje w Warszawie nie zezwoli, gdy właśnie stanowczo żądam tęgo i 
tam, a nie gdzie indziej mieszkać będę.
 — Kasztelan czerski… — mówił król marszcząc brwi, jakby sobie przypominał — 
kasztelan czerski… Zygmunt Wolski?
 — On sam, a wieluż to innych oprócz niego zagrabiło niesłusznie moje włości!… I w 
zaopatrzeniu dworu mego posuwają skąpstwo do najdalszych granic. Śmieszno przyznać: na 
całe utrzymanie mojej osoby, dworzan, sług i koni — pięćset złotych tygodniowo. 
Wybaczcie, miłościwy panie, że czas przeznaczony zabawie mącę wam tymi żalami, lecz 
inszej sposobności niełacno mi znaleźć, zawżdy jest przy was któryś z panów Rady, a nie 
przystoi godności mojej rozmawiać z wami poufnie przy świadkach.
Po twarzy Henryka przemknął cień rozdrażnienia; pohamował się natychmiast i znowu 
złożył z wdziękiem pocałunek na ręce królewny.
 — Uczynię, co tylko w mej mocy, by naprawić to złe i wszystko odmienić ku waszemu 
zadowoleniu.
Królewna westchnęła. Który to już raz przyrzekał jej to sarno!
 — A teraz raczcie rozpocząć tańce z wojewodzicem krakowskim. Oto mu daję znak, by się 
przybliżył. Niestety, jeszcze mi dwóch rzeczy nie dostaje na prawdziwego monarchę 
Sarmatów: nie nauczyłem się polskiego* tańca i nie polubiłem dotąd piwa.
 — Uspokójcie się, miłościwy panie — rzekła królewna. — Jeżeli na tych dwóch cnotach 
ino zbywać wam będzie, zaliczą was potomni pomiędzy najsławniejsze króle świata.
 — O jakże ostry macie języczek!… Mości wojewodzicu, miłościwa infantka raczyła was 
wybrać do polskiego.
Muzyka, ukryta w klombie kwiatów, zagrała, kilkadziesiąt par w porządku starszeństwa i 
godności ruszyło za królewną posuwistym, rytmicznym krokiem dokoła sali.
 — Ładny taniec, Henryczku? — zapiszczał po francusku błazen, karzeł Krassowski. — 
Ładny taniec, powiadasz? Żal ci, że go nie umiesz? Bogdaj to prawda była. Wszak w Paryżu 
na nic się nie przyda.
Król ruszył ramionami, a Pibrac, stojący przy nim, zbladł i przygryzł wargi.
 — Co ta żaba wyplata! — zawołał z wymuszonym uśmiechem.
 — Cale się nie dziwuje, że myślisz o powrocie — dalej prawił karzełek. — Wiadomo, 
wszędy dobrze, a doma najlepiej… francuski tron dziedziczny, a polski na elekcji stoi. Tedy 
konie kulbaczyć, komu w drogę, temu czas!
Zakręcił się i wybiegł do drugiej komnaty ze śmiechem.
 — Czyżby kto… — szepnął król do dworzanina.
 — Broń Boże! Ot, błazen, gada trzy po trzy, więcej nic.
Po pierwszym tańcu nastąpiły inne, cudzoziemskie; król się rozbawił, najpiękniejsze panie 
wybierał, prawie nie spoczął, i dobrze już niebo różowiało się na wschodzie, gdy wreszcie 
miłościwy pan dał hasło do odwrotu.
Nazajutrz, a była to środa 16 czerwca, wielkie zamieszanie sprawił kurier z Francji. 
Jakkolwiek nie zwierzał się król nikomu, a przyboczni jego dworzanie Francuzi także umieli 
milczeć, jednak niewiadomym, nieodgadnionym sposobem rozeszła się była przed kilku 
dniami wieść po mieście, że brat miłościwego pana, Karol IX, król francuski, zachorzał 
ciężko. Teraz znowu posłaniec z opieczętowaną torbą skórzana, ledwie żywy ze zmęczenia… 
co wiezie?
Niebawem ciekawość dworu i dalszych została zaspokojona: król Henryk wyszedł ze 
swych komnat zapłakany, udał się do sali obrad i tam oświadczył senatorom, że dziś nie 
będzie przewodniczył posiedzeniu, zaś wszelkie przyjęcia, uczty i zabawy dworskie odwołuje 
na miesiąc z powodu żałoby po śmierci ukochanego brata. Panowie Rad Koronnych złożyli u 
stóp majestatu swe najwyższe współczucia, ksiądz biskup zapowiedział żałobne nabożeństwo 
na jutro, po czym wszyscy się rozeszli.
Nowo mianowany podkomorzy, Jan Tęczyński, kasztelan wojnicki, prosił o posłuchanie u 
królewny i oznajmił jej w imieniu miłościwego pana smutna nowinę. Infantka wyraziła mu 
swoje szczere współczucie z tego powodu i życzenie powtórzenia tych słów osobiście 
królowi, gdy ochłonąwszy z pierwszego żalu zechce ją przyjąć.
Od czasu spotkania z tajemniczym swym wrogiem, dziadem, w kruchcie katedralnej, 
Krysia zmieniła się do niepoznania. Zrozumiała i upewniła się, że istotnie ktoś ją chce 
krzywdzić, może nawet czyha na jej życie; a to przekonanie zgasiło jej swobodną wesołość. 
Podziały się gdzieś trzpiotowate figle, a natomiast przyszedł niepokój, rozdrażnienie, płacz o 
najmniejszą drobnostkę i strach przed samotnością. Za żadne skarby świata nie pozostałaby 
sama w izbie, nawet zamkniętej. Rozbujała wyobraźnia podsuwała dziewczynce niemożliwe 
przypuszczenia", dziad mógł wyleźć z podłogi, zza obrazu, wskoczyć oknem, wsunąć się 
kominem. Dziad wszystko potrafi, bo dziad chce ją porwać, bo dziad ją porwać musi.
W dzień bywało jeszcze jako tako. Sadowiła się z robótką w pośrodku panien dworskich i 
czasem tylko wzdrygała się na jakąś myśl okropna i przerażonymi oczyma wpatrywała się we 
wszystkie kąty, ale gdy opowiadano coś wesołego lub miłościwa królewna kazała Kasieńce 
czytać przedziwne historie ze Starego Testamentu, Krysia zapominała o swej urojonej czy 
słusznej trwodze.
Z nadejściem wieczoru strach wzrastał, dziecko czepiało się starszych z płaczem, 
rozpieszczone przez królewnę, nieraz i do niej się tuliło. Na szczęście, zdrowy sen dawał 
odpoczynek Krysi ! całemu fraucymerowi, który zamęczała od tylu tygodni. Bywały jednak i 
takie noce utrapione, w których dziewczynka zrywała się, krzycząc, że ją dziad goni.
Anna Jagiellonka siedziała zadumana w swej komnacie: myśli i wspomnienia musiały być 
smutne, bo oczy królewny wzbierały łzami.
Westchnęła, przeżegnała się i uspokojona zawołała Kasieńki. Panna Leszczyńska wbiegła 
z przyległej komnaty.
 — Słucham pokornie waszej miłości.
 — Coś bym rada opowiedzieć, może mi zelży na sercu. Miałam tej nocy sen osobliwy: 
widziałam jakby na jawie brata mego; szedł jakąś kamienistą ścieżką pod górę, a góra była aż 
pod niebo. Żal mi go było, bo się słaniał od zmęczenia, tedy mu rzekę: „Zaprzyj się na mnie, 
lżej ci będzie”. A on tak odpowiedział: „Muszę iść sam, twoja droga insza, nie wolno ci ze 
mną”. — „A dalekoż to jeszcze na szczyt?” — zapytałam. ,.Bardzo daleko i bardzo stromo — 
powiada. — Ino kto by mi podarował dziewięć piątków, tobym rychlej zaszedł”. — „Jak to 
podarował?” — spytałam jeszcze. Aliści w jednej chwili wszystko znikło i obudziłam się. 
Rozumiesz, co to było?
 — Jakoweś tajemne znaczenie… gdyby rozważyć…
 — Ja to cale po prostu tłumaczę: król prosi, bym się zań modliła przez dziewięć piątków, 
to mu skrócę ciężką drogę czyśćcową i do nieba dojść dopomogę. Tak mi pilno, tak bym 
chciała już zacząć… ino chodzi o to jak? Tedy suponuję*, jeśli owa droga ku niebu tak 
przykra, to i moja modlitwa ma być połączona z uciążliwością. Będę chodziła do kościoła o 
północy, właśnie gdy sen człeku najmilszy. Nabożeństwo ranne co piątek zamówię, a nocą 
zebrać się, nie zaspać, to już ty mi pomożesz, prawda? Pamiętaj, jutro zaczynam.
 — Chyba powiecie: „zaczynamy”, bo ja z wami koniecznie i jak znam pannę Krupską, to 
będzie błagała waszą miłość, by ja dopuścić raczyła do wspólnej modlitwy.
 — A cóż uczyni z Krysia?
 — Nie piśniemy słówka przed dzieckiem ani przed nikim innym. Zezwoli wasza miłość, 
że ino we trzy będziemy chodziły do kościoła. Z tamtymi nie ma co próbować, więcej 
mitręgi, jak pożytku.
Nazajutrz tedy, czyli w piątek, dawno już starsze i młodsze dworki rozeszły się do swych 
sypialni, dawno stróż nocny otrąbił jedenastą godzinę, gdy królewna w lekkim sukiennym 
półgiermaczu i białej chuście na głowie, z Kachną i Marysią, niosącą przodem zapaloną 
woskową świecę, przesuwały się jak widma ciasnym korytarzem do krytych schodów, 
prowadzących wprost z komnat do kościoła. Tam, na marmurowym ganeczku, w kaplicy 
Przenajświętszego Sakramentu, klęcząc naprzeciw ołtarza, Anna rozpoczęła modlitwy za 
duszę króla Zygmunta psalmem pokutnym: De profundis clamavi ad Te, Domine…*
 — Domine, exaudi orationem meam…* — żałośliwym głosem odpowiedziały dziewczęta.
W komnatach na górze cisza zalegała; wszystko spało. Wtem drżący, lękliwy głosik 
wyszeptał:
 — Marysiu…
Zamiast zwykłej, uspokajającej odpowiedzi — milczenie.
 — Maryyysiu… — odezwało się dziecko znowu.
Nikt nie odpowiedział, tylko za przepierzeniem, w jakiejś drugiej izbie, szmery, 
przytłumione głosy, liczne kroki…
 — Marysiu! — zawołała Krysia już głośno i wyskoczyła z łóżeczka. — Marysiu! Dziad po 
mnie idzie!
Jeden krok tylko, a przytuli się do swej opiekunki i będzie bezpieczna… Pomacała 
rączkami posłanie, nie ma nikogo. Zapanowała nad wzrastającym przerażeniem, na palcach 
cichusieńko, kierując się ku nocnej lampce w sypialni królewny, doszła do komnaty. Stanęła 
w progu… cisza. Idzie dalej… i tu łoże nawet nie poruszone; żywego ducha w izbie. Cóż to 
ma znaczyć? Wszyscy gdzieś poszli, ją samą zostawili… a dziad już idzie… zbójców 
prowadzi… najwyraźniej kroki słychać gdzieś bliziutko.
 — Jak mię złapie — szepnęła, przyciskając rączki do piersi — to zadusi od razu… a jakże, 
zadusi. Trzeba uciekać prosto przed siebie… toć mnie po nocy nie dogoni…
Otworzyła drzwi ostrożnie, wyjrzała; ciemno, straszno, kamienna posadzka zimna jak lód, 
w którą stronę się zawrócić?
„Może w prawo? Nie… tam jakieś głosy; pójdę prosto… ojoj, mur! Aniele Stróżu mój, ty 
zawsze przy mnie… Jezus… światełka widać! Ktoś idzie… pewno dziad!”
I naprzód, naprzód, po omacku, byle uciec przed zbliżającym się światłem, z 
wyciągniętymi rączkami, o ściany sobą uderza, stawia kroki niepewne, a w uszach tak coś 
huczy… takie mioty biją…
Odwraca głowę, światełka widać coraz wyraźniej, ktoś się zbliża.
Krysia uczuwa pod ręką przerwę w murze.
 — Co to? Jakaś szpara… Nie, to okienko! Mur gruby, wsunę się głęboko, może mnie nie 
zobaczą…
Wdrapuje się do framugi, wstrzymuje oddech… Pięciu ludzi przechodzi tuż obok niej… 
mogłaby ich dotknąć ręką: idą w milczeniu. Dwaj niosą małe latarki, idą przodem. Za nimi… 
kto taki?… Król jego miłość… Sam król?… W nocy?… Skrada się na palcach, jakby się 
bał… czy i jego ktoś goni?… A jak się spieszą! Zaczynają biec… Otucha wstąpiła w serce 
Krysi…
 — Mario, królowo… to nie dziad!
Spełzła z przymurka na posadzkę i bezmyślnie, bezwiednie bosymi nóżętami ściga niknące 
w oddaleniu światełka.
 — Oho… gdzieś się podzieli… czy zgasili latarki? Przebiegła jeszcze kilka kroków, 
znowu coś migło, ale niżej, o wiele niżej.
 — Już wiem… schodki jakieś… Gdzież oni idą?
Chłodny powiew świeżego powietrza musnął twarz dziewczynki. Zbiega coraz niżej, 
furtka otwarta… Stanęła, rozgląda się, gwiazd na niebie jak maku… migocą, nikogo już nie 
ma.
 — Znikli czy co? — szepce Krysia do siebie. — Nie, słychać głosy… za szkarpą stanęli!
Posuwa się ku baszcie.
 — Jezus Maria! — krzyknął ktoś i nagle zacharczał, jakby go pod gardło chwycono.
 — A, ty przeklętniku… łotrze jeden! Co tu chciałeś wypatrować? Będziesz pod 
zamkowymi murami szpiegował? Ciekawyś? Zapłacisz za ciekawość! No, przeżegnaj się 
przede śmiercią!
 — Matko Boska święta… nie zabijajcie! — przeszywa powietrze donośny krzyk dziecka.
Cisza. Kroki się oddalają.
Spoza muru wychodzi jakiś człowiek, chwiejąc się na nogach. Oczy Krysi, przywykłe do 
mroku, widzą dobrze.
 — Antoni, kuchta! A ty co tu ro…
 — Panieneczka… Pannuncia… Krysiunia! Wybawienie moje! Ady nóż wyciągał z 
pochwy, byłby mnie zażgał bez litości, gdyby go wasz głos nie spłoszył.
 — Kto taki?
 — A któż by? Ten Francuz diabelski, co po naszemu gada, Pibrac. Niby to moja wina, żem 
ich przydybał na gorącym uczynku.
 — Kogo?
 — Nie widziała pannuńcia? Miłościwy król samopiąt* uszedł z Krakowa! A ja i tak lecę do 
pana kuchmistrza, opowiem, co się stało. Niech roześle służbę po całym mieście szukać pana 
podkomorzego. Jest na uczcie u któregoś wojewody. Ale… skądże się panienka tutaj wzięła?
 — Uwidziałam idących i szłam za nimi… sama nie wiem po co.
 — Ale ja wiem. Pan Bóg miłosierny zesłał mi dziecko niewinne na ratunek od zguby. 
Chodźcie, pannuńciu, zaniosę was do izby, bobyście zabłądzili po ciemku w onych 
krużgankach.
 — No i cóż?
 — No i jakże? — pytali jeden przez drugiego panowie polscy, którzy wyjechali naprzeciw 
podkomorzego Teczyńskiego.
 — Z czymże wasza miłość wracasz?
Tęczyński rozkrzyżował ręce bezradnie.
 — A z niczym.
 — Jak to? Nie dopędziliście króla?
 — Pięciu ich leciało jak wicher od Zwierzyńca, gdzie ich czekały gotowe konie; mieli je 
rozstawione co dwie mile. Toć i dogonić niełatwo było. Nam cztery wierzchowce padły, 
Tarnowski i Wiśniowiecki ledwie żywi dojechali, a jednak… złapaliśmy ich… już za 
Pszczyną.
 — Aha… za granicę zdołali ujść!
 — I cóż?
 — Ano co? Mówić sobie nie dał o powrocie.
 — Boś wasza miłość nie nalegał ostro… — gniewnie mruknął wojewoda Firlej.
 — Nie nalegałem? Do nóg mu się rzuciłem, za strzemiona chwytałem, krwi sobie z palca 
upuściłem, jako się dam zabić zań, jeśli wróci. Zawziął się, że musi do Francji, załatwić 
sprawę o dziedzictwo korony po bracie. Przysięga, że za trzy miesiące przyjedzie.
 — Trzeba mu było powiedzieć, że Rada nie będzie się przeciwić, niech ino z naszą wiedzą 
i zgodą jedzie, a nie potajemnie.
 — Wszystko mówiłem. Prosiłem, błagałem, stawiałem mu przed oczy, że niegodna 
Pomazańca Bożego uciekać chyłkiem w nocy, jak zbrodzień, gdy może jechać swobodnie; z 
chwałą, w biały dzień, jako przystoi królowi. Płakałem i on płakał, ale nie ustąpił. Ot, 
podarował mi spinkę do żupana z diamentem… za całą odpowiedź.
 — To te kukły francuskie namówiły go do wszystkiego…
 — Licho ich wie, kto kogo namawiał, dość, że ujechali.
 — Didko jeho bery!* — zaklął po rusku Wołłowicz. — Mieliśmy pana przez cztery 
miesiące i dwa dni… Warto było koronę bezcześcić.
 — Pohańbił Rzeczpospolitą! — krzyknął Mniszek.
 — Spoliczkował cały naród! — zawołał Bonar.
 — Utarzał w błocie świętość majestatu! — pochylając siwą głowę szeptał Dębiński.
ROZDZIAŁ V
Nastało bezkrólewie. Rada Koronna wysłała poselstwo do króla Henryka, wzywając go do 
powrotu albo żądając stanowczej odpowiedzi, że się zrzeka tronu. Ani wracał, ani 
abdykował*; coraz nowe naznaczał terminy, obiecankami łudził, a z Francji się nie ruszał.
Zniechęcenie wzrastało. A gdy jeszcze przyszła wiadomość, że Henryk został 
namaszczony w Reims, a potem koronowany w katedrze paryskiej dnia 20 lutego 1575, już 
nikt jego przyrzeczeniom nie wierzył.
Poczęły się znów ciężkie czasy dla Polski. Przyszły te same wątpliwości co do wyboru 
króla, te same intrygi pretendentów* do tronu, te same sejmiki bezowocne, niesnaski, bezrząd, 
a w mętnej wodzie przemyślni rybacy zapuszczali więcierze* i wyciągali dla siebie korzyści. 
Dwa lata znów ciążyła ta klątwa nad narodem; opustoszały tron czekał króla.
Anna Jagiellonka mieszkała teraz stale w Warszawie, gdzie się przeniosła wbrew woli 
senatorów. Sprzeciwiali się jej wyjazdowi z Krakowa, ale stanowczo oświadczyła, że w 
całym swym życiu krępowana i na pasku wodzona, przynajmniej tyle żąda swobody, by 
mogła wedle swej chęci obrać sobie mieszkanie. Nie mogąc wyszukać przyzwoitej przyczyny 
do zatrzymania królewny w Krakowie lub osadzenia jej w jakiej małej mieścinie pod czujnym 
dozorem, musieli zachować się biernie, gdy odjeżdżała.
Bracia Zborowscy tymczasem nie próżnowali. Doświadczywszy wdzięczności i łask 
Henryka Walezjusza, postanowili jednomyślnie, że nowy król, ktokolwiek nim zostanie, 
znowu za ich przemożnym wpływem tron pozyska. Najstarsi, Piotr i Jan, ludzie prawi, w 
zabiegach elekcyjnych mieli na celu dobro ojczyzny; Andrzej, Krzysztof i wygnany z kraju 
Samuel służyli tylko sobie. Roili plany i liczyli na dostojeństwa i intratne urzędy. Nawet 
banicja Samuela okazała się wielce korzystną ich zamiarom: postanowili bowiem, że królem 
musi zostać Stefan Batory, „książątko siedmiogrodzkie”, jak go Andrzej z lekceważeniem 
nazywał. Na jego to dwór schronił się Samuel i doznawał wcale łaskawej gościnności. 
Obecność jednego ze Zborowskich w Siedmiogrodzie ułatwiała wiele. Starsi bracia 
intrygowali, jak mogli, wszędzie ich było pełno; dziś w Warszawie, za tydzień w Wilnie lub 
Krakowie, a listy do Siedmiogrodu i odpowiedzi stamtąd krzyżowały się raz po raz.
Sam książę siedmiogrodzki, najbardziej interesowany* w tej sprawie, zachowywał się 
biernie; sprzyjając bowiem Polsce, bał się uwikłać ją w wojnę z cesarstwem niemieckim, 
gdyż cesarz Maksymilian nie zniósłby obojętnie powtórnego odrzucenia kandydatury syna 
swego Ernesta.
Jędruś Chwalibóg, przywiązany ślepo do Samuela Zborowskiego, dzielił losy swego pana i 
służył mu wiernie tak w dobrej, jak w złej doli. Paziowanie skończyło się, gdy złotawy 
meszek wysypał się nad górną wargą; na poły dworzanin, na poły przyjaciel, pełnił poufne 
zlecenia swego pana i on to najczęściej woził tajemne listy z Siedmiogrodu do Polski i 
odpowiedzi z powrotem. Młody chłopak nie zwracał niczyjej uwagi, z łatwością przebywał 
węgierską granicę, nie pytany, z czym jedzie lub do kogo.
 — Niech wasza książęca mość dobrze rozważy, co stoi w .piśmie mego brata Jana; to 
zaiste najrozumniejsze rozwiązanie trudności — mówił Samuel Zborowski do Stefana 
Batorego po przeczytaniu listów przywiezionych przez Chwaliboga.
Głęboko osadzone czarne oczy księcia osłoniły się powiekami; nie można było odgadnąć, 
czy podziela zdanie Zborowskiego co do treści listu.
 — Widzicie tedy, miłościwy panie — ciągnął dalej — że pomysł wojewody Tęczyńskiego, 
a właściwie Jana Zamoyskiego, starosty bełzkiego, tak prosty i z chęciami każdego Polaka 
zgodny, kończy nieszczęsne bezkrólewie, usuwa niebezpieczeństwo od. strony Niemiec, a 
miłej ojczyźnie daje dzielnego i mądrego pana,
Tu skłonił się nisko, patrząc bystro w twarz księcia.
Batory wsparł głowę na ręku i milczał, Samuel nie zrażony prawił swoje:
 — Że ze wszelkimi obrządkami ukoronują infantkę Annę. uczynią jej dawno przynależną 
sprawiedliwość, a że nie kogo inszego przydadzą jej za męża, tylko was, miłościwy panie, to 
dla państwa polskiego łaską boską a szczęściem mienić trzeba.
 — Ale czy ten przydany królowej małżonek ma jakie jutro przed sobą, nie ino kilka lat 
życia na tronie? — z goryczą rzucił Batory. — Wżdy pracując, ile sił, całym sercem, całym 
rozumem dla przybranej ojczyzny, mógłby śmiało żądać, by jego syny i wnuki dziedziczyły 
po nim tron i zbierały żniwo z onego ziarna, które ojciec w pocie czoła zasiewał, a tu… jako 
rzekłem… życie bez jutra.
 — Infantka niemłoda, przyznaję — szepnął Zborowski z naciskiem — starsza od was… 
któż wie, czy długo pożyje… jeszcze, panie najmiłościwszy, dynastię ugruntujecie ku swej 
pociesze a pożytkowi Rzeczypospolitej.
Batory potrząsnął głową ze wstrętem.
 — Jeśli przyjmę polską koronę — rzekł — to prosto, uczciwie, bez rachuby. Na niczyjej 
śmierci domu swego fundować nie będę. Owszem, ta druga cześć listu waszmościnego brata 
cale mi trafia do przekonania. Gdy sam potomstwa mieć nie mogę, niechże przyszły następca 
chowa się pod moim okiem. Mały arcyksiążę Maciej, najmłodszy syn cesarza Maksymiliana, 
kształcony przez mnie może się stać synem duszy mojej i królem, jakiego Polsce życzą. A 
projektowane na przyszłość ożenienie go z królewną szwedzką zapobiega zatargom z tamtej 
strony i potomstwo Jagiełły osadza na tronie pradziada. Plan Zamoyskiego widzi mi się 
dobry.
Ciężkie westchnienie i smutek beznadziejny w oczach przeczyły tym słowom.
W kilka dni po tej rozmowie Andrzej Chwalibóg z paczką listów, ukryta na piersiach, 
jechał do Polski. Jan i Piotr Zborowscy byli naonczas w Warszawie. Całej szlachcie 
przypadło do serca obwołanie Anny Jagiellonki królową; elekcja zaś Stefana Batorego miała 
przeciwników w duchowieństwie, które z prymasem Uchańskim na czele głosowało za 
cesarzem Maksymilianem. Toż samo i Prusy, i miasta nadbałtyckie Gdańsk, Toruń i Elbląg 
stały po stronie Niemca. Jednakowoż partia Zamoyskiego, Tęczyńskiego i Zborowskich była 
silniejsza i spodziewano się, że do zgody przyjść musi, zwłaszcza że stronnictwo cesarskie już 
się zaczynało wahać. Np. duchowieństwo krakowskie przyznało się, że ma dwie powitalne 
oracje gotowe: dla cesarza i dla księcia siedmiogrodzkiego. Kto pierwszy stanie w Polsce, 
temu wierność zaprzysięgną. W liście wiezionym przez Chwaliboga Samuel zawiadamiał 
braci, że książę siedmiogrodzki niewesoło zapatruje się na całą sprawę, jednak gdy zostanie 
obrany, przyjmie koronę.
Królewna Anna, powiadomiona o sprawie poufnie, dziękowała gorąco Bogu, że po tylu 
latach gorzkiego sieroctwa świta dla niej nareszcie jaśniejsza przyszłość. Deputacja 
najwyższych dostojników państwa z Janem Zamoyskim na czele miała się stawić przed 
obliczem nowej pani i zawiadomić ją, że naród obrał ja sobie królową. Za czym miał nastąpić 
wyjazd do Krakowa, ślub ze Stefanem Batorym i koronacja.
Droga z Węgier, jakkolwiek długa i męcząca, przeszła pomyślnie. Jędruś, zaopatrzony w 
pieniądze, zmieniał konie kilka razy i zdrowo zajechał do Piotrkowa. Tam przenocowawszy 
wyruszył przed świtem, aby jeżeli się uda, jednym dniem stanąć w Warszawie. Aż tu milę 
przed mazowiecką stolicą, w nędznej jakiejś wioszczynie, koń zgubił podkowę. Kowala nie 
było we wsi, musiał młody dworzanin zostać na noc w karczmie.
Podjechał, gospodarz stał właśnie przed bramą.
 — Możecie mi dać izbę z łóżkiem i miejsce w stajni dla konia? — spytał uchylając czapki.
 — Z drogiej duszy, paniczu — odpowiedział karczmarz. — Od tego zajazd, aby podróżni 
mieli wygodę. Ino jak na złość wszystkie izby pełne, a w stajni jeszcze gorzej: strach boski, że 
się koniska pokopią na śmierć.
 — Cóż ja, nieszczęsny, uczynię! Takim zdrożony… zapłaciłbym dobrze, choćby w jakiej 
szopie, byle dach nad głową. Położę się przy koniu, niewygodne, cóż robić, aby się ino 
przespać.
 — Ha, kiedy się godzicie na byle jaki kąt, to wam uprzątnę komórkę za alkierzem. Leżą 
tam łopaty, worki z otrębami, taczki, grabie; powynoszę wszystko, uścielę słomy, koniowi się 
przyrzuci obroku i może ta nie najgorzej będzie. Ino światła wam nie dam, wicher na polu, nie 
daj, Boże, iskry, nieszczęście gotowe.
 — A mnie światła po co? Spać mi się ano chce, że ledwo stoję.
Karczmarz sprawił się zwinnie, przegrodził szopę dwiema drabinami, żeby koń panu nie 
przeszkadzał, i powiedziawszy podróżnemu „dobranoc” poszedł spać do sadu, bo w domu już 
ani szpilki nie było gdzie wetknąć.
Jędruś ukląkł pobożnie, ziewnął ze szczerego serca i zaczął mówić pacierz. Oczy mu się 
kleiły; doszedłszy do „wierzę w Ducha Świętego” nie mógł sobie przypomnieć, co dalej, i 
bęcnął jak długi na słomę.
Aliści przez szeroką szparę między deskami błysnęło z izby światełko, aż się w szopie 
rozwidniło.
 — Trzy razy mogłeś ją chwycić, trzy razy umknęła ci z rak, ciemięgo przeklęty — łajał 
ktoś przyciszonym głosem.
 — Oho, ten trzeci raz to się wcale nie rachuje… wżdy po koronacji siedem ich stało wedle 
niej — odpowiedział ktoś drugi zacinając się i szepleniąc. — A ino mnie dostrzegła, narobiła 
wrzasku, jak gdyby ją zarzynano. Dobrzem uczynił, żem uciekł, bo wszystkie kąty za mną 
przeszukali.
 — Głupiś i tyle. Przyłapałbyś gdzie w sieni albo w sadzie, zdusił jak kurczę i w nogi. 
Niechby potem głowę łamali, co się dziewce stało.
Jędruś, zupełnie ocucony, przylgnął twarzą do szpary, patrzył i słuchał z bijącym sercem.
„Zbójcy „jacyś… zmawiają się na kogoś…” — pomyślał.
 — Więc słuchaj i rób, co ci kazuję — szeptał głos pierwszy. — Stara nie mieszka na 
zamku, ino w dworcu książąt mazowieckich.
 — Jaka stara?
 — Tożeś motoł nad motoły*: królewna Anna przecież.
 — Aha. Po cóż ją starą zowiecie? Dy młodsza ode mnie o jakie pięć roków.
 — Aże coś na wnątrzu boli od takiego gadania. Nie rezonuj, a nastaw uszy.
 — Nastawiam.
Jędruś podniósł się na posłaniu, dobył z kieszeni składanego nożyka i ostrożniuteńko 
wycinał większy otwór w szparze. Przyłożył oko.
„Ach… gdzieżem ja widział tego człowieka! Twarz taka łacna do spamiętania… Jezus, 
gdzieżem ja ją widział?” — myślał chłopiec, wpatrując się z zapartym oddechem w 
zbrodniarza.
 — Słuchasz uważnie? — burknął ostro głos pierwszy.
 — Co bym nie słuchał… dy mam uszy — odpowiedział zuchwale głos drugi.
 — Więc miarkuj, coć rzekę: królewna co dzień chadza na nieszpór do fary i tam, po 
skończonym nabożeństwie, jeszcze na modlitwie długie godziny przesiaduje. Dwie ino panny 
bierze ze sobą; najczęściej Kachnę i ona drugą, co…
 — Dy mi już nie kładźcie łopatą w głowę, ino gadajcie dalej.
 — Zdarza się niemal co dzień, że gwiazdy już na niebie, gdy do dom wracają. Gdyby stara 
szła przodem, łacno wyskoczyć zza węgła i szyję dziewce ścisnąć, coby ani zipła. Jeszcze 
lepiej w sieni wedle schodów się ukryć i sposobnej chwili czekać. Sypialne izby mają na dole, 
a że młodsze wcześniej spać chodzą, tedy Krysia najpierwsza zbiega ze schodów i jak nic ją 
chycisz.
Jędrusiowi aż w uszach zadzwoniło.
 — Królowo niebieska! — jęknął.
 — Co powiadasz? — spytał głos za ściana.
 — Nic nie gadam, ino słucham.
 — Ktoś gadał tylko co.
 — Tak się wam ino przesłyszało; gałęzie łomocą o szyby, w kominie świszczy…
 — Tu obok, za ścianą…
 — Koń owies chrupie, stajnia. Takiście lękliwy niczym zając.
 — Więc pamiętaj: złapać, udusić, ale na śmierć; niech już raz mam życie spokojne. Jakbyś 
nie miał pewności, to nożem popraw.
 — Jużci, bez pół nie będę robić, ino akuratecznie. Chciałbym was jeszcze o coś zapytać…
 — No, co takiego?
 — Dlaczego tak na dziewkę nastajecie, kiej nikt nie wie, co za jedna ani jak się zowie. 
Mogłaby żyć sto lat i w drogę wam nie wlezie.
 — Mamka z nią uciekła tej samej nocy, kiedy Fedko miał rzucić przeklęte szczenię do 
stawu. Tedy ani chybi musiała podsłuchać, i stary Maksym gdzieś się podział…
 — Sprawiedliwie się bać można; ci dwoje nad żywot miłowali pańska dziecinę.
 — Skoro potrafili wetknąć ją na królewski dwór, a milczą, widno się pomsty lękają; ale 
gdy się sposobna chwila nadarzy…
 — A może już dawno pozdychali…
 — Gdybym był tak pewny… ot, po co gębę strzępić; masz przykazane i wytłumaczone, jak 
się sprawisz gracko, dwadzieścia czerwonych twoje…
 — Może wasza wielmożność jeszcze ta co nadrzuci, bo to nóż a krew… a ja mam strasznie 
miękkie serce.
 — Nadrzucę, nadrzucę, ino niech się to stanie. Teraz spać, jutro w drogę.
Światło w alkierzu zgasło.
Jędruś czekał cierpliwie, nie śmiejąc odetchnąć głośniej, by nie zdradzić swej obecności. 
Senność go odbiegła, cały drżał trwogą o Krysię. Ledwie zaczęło szarzeć, zerwał się z 
posłania, okulbaczył konia i cichuteńko wyprowadził go z szopy. Niedaleko pod gruszą spał 
gospodarz. Zobaczywszy go chłopiec wyjął z trzosika srebrne pół talara i wsunął go 
karczmarzowi w zanadrze. Wyszedł wyrwą w płocie, by nikogo w domu nie budzić, i 
prowadząc konia za sobą, zdążał ku gościńcowi. Uszedłszy kilka stajań, trafił na kuźnię przy 
drodze, załatwił sprawę z podkową, wskoczył na siodło i pognał ku Warszawie. Nagle 
przystanął… uderzył się ręką w czoło…
 — O, ja głupi… głupi… co najpierwsze, co najważniejsze, tom zabaczył! Kogóż teraz 
łapać? Czego szukać? Wiatru w polu? Z tego strachu i ze złości tom całe zmysły postradał.
Zawrócił konia i popędził do tej samej karczmy, skąd o świcie wyjechał. Kazał sobie 
przywołać gospodarza, zapytał go najpierw, czy znalazł w zanadrzu pieniądze za nocleg, a 
gdy ten z niskim ukłonem dziękował, rzekł Jędruś:
 — Zgubiłem nożyk w szopie, jakem tu nocował, a szkoda mi, bo dwa ostrza i stal 
przednia, od rodzicam go dostał. Żal stracić taką pamiątkę.
 — Jeszczem ani zaglądał do szopy — odpowiedział gospodarz — przepatrzymy słomę, 
jeśliście go tutaj zgubili, to się znajdzie, nie igła przecie.
 — Cicho się sprawiajmy, coby onego szlachcica nie zbudzić, co śpi w alkierzu — szepnął 
Chwalibóg. — Długo w noc świecił, to mu teraz pewnikiem spanie miłe.
 — A bo to prawda! — roześmiał się karczmarz. — Dawno po nim miejsce zastygło… Już 
będzie godzina, jak pojechał.
Chłopak skrzywił się nieznacznie i przygryzł wargi.
 — Nie wiecie, co zacz i w którą stronę jedzie? Dognałbym go, weselej razem podróżować, 
samemu nudno.
 — Pan z panów, tyłem wymiarkował po hojności… ale kto taki, jak się zowie. Bóg święty 
raczy wiedzieć. Pachołka starego miał ze sobą, lecz go wyprawił ku Sochaczewu; kędy zasię 
sam pojechał, nie zauważyłem, bo mię do stajni odwołano właśnie, gdy na koń wsiadał. Jakoś 
nie widać nożyka waszej miłości…
Jędruś schylił się, udał, że coś z ziemi podnosi, i zawołał:
 — A, ot! Widzicie, żem go znalazł! No, komu w drogę, temu czas, bywajcie zdrowi! 
Zmitrężyłem godzinę, a pilno mi.
 — Szczęśliwej drogi!
Jędruś dosiadł konia i puścił się galopem. Tuman kurzu zasłonił go przed oczyma 
karczmarza. Niebawem zaczęły się ukazywać pierwsze domki przedmiejskie, a w 
promieniach wschodzącego słońca połyskiwały krzyże na wieżach kościelnych.
Wpadł do miasta. Ani mu w myśli postało szukać panów Zborowskich… Cóż są panowie 
Zborowscy? Co znaczy obiór króla, gdy ziemia się zapada, świat się wali, Krysi maleńkiej, 
umiłowanej grozi śmierć!
Warszawa jeszcze spała; domy pozamykane, ulice puste. Uspokojony, że zdążył na porę, 
wolnym krokiem jechał ku rynkowi. W bramie dworca książąt mazowieckich stał odźwierny i 
ziewał. Chwalibóg zeskoczył z konia i podszedł bliżej.
 — Niech będzie pochwalony… zdrowiście wszyscy?
 — Na wieki. Dziękować Bogu, nikto u nas nie słabuje. A Jędruś, wybaczcie… pan 
Andrzej, po co się tłucze o świcie jak Marek po piekle.
 — Co tylko żem przyjechał. Do miłościwej królewny mam ważną sprawę: późno wstaje?
 — Bogać tam późno… jeszcze na prymarię* nie dzwonią, już ona w kościele. Dlatego i ja, 
stary, muszę się zrywać po zarankach, coby bramę otworzyć i zamieść przed domem. Jeżeli 
pan Andrzej pilnie chce rozmawiać, to i na ulicy was wysłucha. Jej miłość nijakiej pychy w 
sobie nie ma: niejeden tu z prośbą czeka na nią co rano.
Zamilkł, usunął się na bok i zerwał czapkę z głowy.
Anna Jagiellonka ukazała się w progu domu.
Ubrana była w ciemnozieloną suknie, dokoła szyi i rękawów złotym sznureczkiem wąsko 
wyszytą. Na głowie miała zieloną aksamitna bieretkę, okoloną sznurkiem pereł, z prawej ręki 
zwisał różaniec.
Jędruś oddał konia odźwiernemu i pokłonił się czapką do samej ziemi.
 — Aaaa… paź pana Sa… — zamilkła i nie domówiwszy imienia banity, którego nie 
chciała potępić, nie mogła uniewinnić, a który od swej najwcześniejszej młodości tylekrotnie 
dawał jej dowody przywiązania i wierności — westchnęła.
 — Czy do mnie cię przysłano? — spytała zatrzymując się.
 — Nikt mnie nie posyła, sam od siebie przychodzę i proszę najpokorniej wasza królewską 
miłość, by mi snadnie raczyła udzielić posłuchania w sprawie niezmiernej wagi.
 — O co chodzi? — spytała królewna.
 — O życie — odparł krotko Chwalibóg.
 — Pójdź twoja miłość ze mną do kościoła, rozmówimy się po niszy świętej.
Upłynęła godzina, Anna Jagiellonka wracała do domu, o dwa kroki za nią szedł Jędruś. Na 
bladej twarzy królewny malował się niepokój: rzucała trwożne spojrzenia w boczne uliczki, 
przystawała, oglądała się, wreszcie wbiegła spiesznie do sieni i kazała przywołać do swych 
komnat Kumelskiego.
Narada z panem krajczym i z Chwalibogiem trwała długo; po czym jej miłość zaprosiła 
obydwóch na śniadanie i przeszli do jadalni.
 — Ośmielam się zapewnić miłościwą panią — — mówił Kumelski — że cale a cale nie ma 
przyczyny do obawy. Pan Andrzej ostrzegł nas tak wcześnie, że jako się łapkę na myszy 
zastawia, tak przysposobimy wszystko, co potrza, na przyjęcie gościa.
Chciał mówić dalej, coś mu przeszkodziło. To coś… małe, chudziutkie, śniade na buzi, 
czarnookie i czarnowłose wbiegło do komnaty, przyskoczyło do królewny poufale jak 
dziecko do matki i pocałowało ja w kolano.
 — Kryśka! — zawołała Anna, niby to gniewnie, i uderzyła ją lekko po ręce. — Kryśka, jak 
ty wyglądasz! Kosy nie zaplecione, bez zapaski, lajbiczek* nie dopięty i wpadasz mi tu jak z 
procy, wiesz, że tego nie lubię.
Dziewczynka spuściła oczy.
 — Miłościwa pani złocista… me swarzcie! Tak mi pilno było pochwalić się…
 — Ciekawam czym? Nauczyłaś się już może obrębować, hę?
 — Coś lepszego, sto razy le… Spojrzała przed siebie i klasnęła w rączki:
 — Jędruś!
Pan Andrzej Chwalibóg stał bardzo poważny, bardzo wyprostowany i czerwony jak burak.
 — Krysia! — teraz już naprawdę surowo zawołała królewna. — Sprawujesz się, jakby cię 
ino z lasu przywiedli! A to mi dziewka obyczajna. co pierwsza obcego kawalera wita, i to 
jeszcze za pan brat, po imieniu… Idź zaraz do pani Świdnickiej, niech ci wyznaczy pokutę za 
nieprzystojne zachowanie się.
Krysia padła z impetem na kolana, aż jękła podłoga, objęła jej miłość za nogi i uderzyła w 
płacz.
 — O Jezus, Jezus… tak się też źlicie na mnie… umrę od żałości!… Ptakiem do was 
leciałam… że już na każdej książce gładziuśko czytam, chciałam się pochwalić, ze już wasze 
umiłowane imię zdolę ślicznie napisać… Śpiewałam sobie przez drogę: pocałuje mnie, 
pocałuje najmiłościwsza pani! A tu masz! Miast nagrody kara… o Jezus, Jezus…
Schowała twarzyczkę we fałdy sukni królewny i zawodziła piskliwym głosem. Anna 
Jagiellonka spojrzała na Kumelskiego i zaśmiała się cicho.
 — No, no, już się nie gniewam, już wszystko dobrze, ino daj spokój płakaniu — mówiła 
dobrotliwie, gładząc Krysię po główce.
Dziewczynka chwyciła rękę jej miłości, przytuliła do niej buzię i szlochała dalej.
 — Krysiuniu, dość tego. Powtarzam ci, że się już nie gniewam.
 — A do pani ochmistrzyni mam iść o karę się dopominać?
 — Nie, nie, już tym razem i karę daruję.
 — A miłujecie mnie?
 — Miłuję.
 — No, to mnie pocałujcie.
 — Niech się pan krajczy przypatrzy, co to za koza: nabroi, nabroi, jeszcze i nagrody żąda.
Przygarnęła dziewczynkę do piersi i serdecznie kilka razy ucałowała.
 — Mogę się przywitać z Je… z panem Andrzejem? — spytała Krysia, patrząc spod oka na 
miłościwą panią.
 — Pierwsze słyszę o tej znajomości — dziwiła się królewna. Teraz Jędruś zdobył się na 
odwagę i kłaniając się do ziemi, zaczął:
 — A bo to… za łaską miłościwej pani… — głos się rwał, odwagi było maluczko.
Za to w Krysi dzielność urosła.
 — To było bardzo dawno… jeszcze wtedy, jak Pazzo przed kominem ze mną…
 — A mój pan przyjechał do Łomży z nowinami o elekcji — wpadł jej w mowę Jędruś.
 — A on był paziem i stał w progu. Mnie się żal zrobiło, więc…
 — Więc mnie przywołała k’sobie, proszę miłościwej pani.
 — A ja mu pokazałam moje lalusie i zaraz pojechał na polowanie.
 — A ona siedziała w oknie i śpiewała.
 — A on był moim mężem.
 — A ona była moją żoną i na koronacji króla Henryka byliśmy społem.
 — I przywiezie mi z wojny cudowności, drogości; tak obiecał, naprawdę’
 — Z wojny, powiadasz? Hm, hm — dziwowała się królewna, przygryzając wargi.
 — A tak. Więc teraz wasza królewska miłość jasno widzi i dobrze rozumie, że się już 
okrutnie dawno znamy.
 — O, tak… widzę jasno, że nic nie rozumiem.
 — W każdym razie — odezwał się Kumelski z rubasznym śmiechem — postąpili sobie 
według przysłowia, które powiada, że rannego wstania i wczesnego ożenienia jeszcze nikt nie 
żałował. Jakbym tak złożył na kupę lata onego zacnego stadła, chyba trzydziestu nie doliczę.
Krysia postąpiła dwa kroki, Jędruś trzy kroki… popatrzyli sobie w oczy… Jędruś miał 
czapkę w rękach… usta poruszyły się nieznacznie… szmer przeleciał powietrzem:
 — Będziesz na mnie czekała?
 — Będę.
Chłopiec pokłonił się w pas, dziewczyna stała chwilkę z otwartą buzia, z opuszczonymi ku 
ziemi rękoma. Nagle zakręciła się jak fruczka* i nim się kto opatrzył, wyleciała z komnaty.
 — Święte słowa miłościwej pani — rzekł Kumelski. — Jeszczeć to nie panna Krystyna, 
ino sprawiedliwa koza. Cha, cha, cha… jak mi Bóg miły, koza!
 — Teraz zasię i gdy dziecka nie ma miedzy nami, rozważmy jeszcze sprawę, o której 
mówiliśmy poprzednio — rzekła Anna Jagiellonka. — Pan krajczy umyślił już pono sposób 
na schwytanie najemnika zbójeckiego?
 — Za łaską waszej królewskiej miłości zda mi się, że tak trzeba uczynić: do późnego 
wieczora brama stać będzie otworem, latarni nie każę świecić w sieni, rzekomo dla 
oszczędności; Kaspra wasza królewska miłość przywoła na górę… łacno się najdzie jakie 
zlecenie; inszym znów razem ja go wyślę z karteluszkiem do któregoś z moich znajomych, 
słowem, co dzień swobodne, nie strzeżone wnijście do dworca będzie, tuszę, zachęcało onego 
łotra do spełnienia swej bezecnej służby. Ino że w najciemniejszym kącie będę czyhał ja, 
moje oczy wypatrzą, moje ręce przy łapią mordercę. Śpijcie, miłościwa pani, spokojnie!
Minął dzień jeden, drugi, ale wieczorem nikt podejrzany nie ukazał się w pobliżu dworca 
królewny, pomimo że Kumelski zarządził wszystko jak najzręczniej ku zachęcie tajemniczego 
zbrodniarza.
Stary Kasper, dobroduszny i ograniczony, niczemu się nie dziwił, o niczym nie rezonował, 
owszem, zakaz świecenia latarki pochwalił: "Bo to Bogiem a prawda mało kto do nas zajrzy, 
po co drogi grosz w błoto rzucać?” Drzemał po ciemku w swej izdebce, nie troszcząc się, że 
brama otwarta: „Jej miłość tak chce, ano, to dobrze”.
I trzeci, i czwarty dzień upłynął zwykłym trybem; Krysia, nieświadoma 
niebezpieczeństwa, chodziła z miłościwą panią na nieszpory. Tylko królewnę rozbolała jakoś 
noga, utykała mocno i musiała się opierać na ramieniu swej wychowanki, idąc do kościoła, a 
Marysia Krupska i najstarszy z paziów szli tuż obok. Z powodu tej chorej nogi zapewne 
powracano wcześniej do domu, zawsze za białego dnia.
 — No i cóż, panie krajczy? — spytała Anna piątego wieczora, spotkawszy Kumelskiego w 
korytarzu.
 — Ha, siedzę na warcie, upatruję i czekam — odrzekł stary. — Gdybym nie znał 
Chwaliboga od dziecka, posądziłbym go. że mu się to wszystko śniło albo przysłyszało. Ale 
chłopak roztropny, nie gadałby na wiatr, jeszcze i przed miłościwą panią. Za łaską waszej 
królewskiej miłości idę na czaty, bo już zmierzch zapada.
 — A jeśli ów człek mocniejszy od was… niech Bóg zachowa…
 — Mam kij dębowy, niczego się nie boję. Coby mi się jednak z rąk nie wypsnął, postaram 
się o pomoc.
 — Pamiętajcie, o wasze zdrowie bardziej mi nawet chodzi niż o co.
Kumelski zeszedł po cichu ze schodów i schował się w najciemniejszym kacie za jednym z 
filarów wspierających sklepienie przedsionka. Wytężył wzrok w kierunku otwartej bramy i 
czekał z niezmąconą cierpliwością.
Może tak siedział godzinę, może i dłużej; z kuchni, położonej w głębi podwórza, 
dolatywały głosy i śmiechy służby, czasem dziewka przebiegła z jakimś poleceniem od 
Marcinowej do izby pani Wronowskiej i znowu uciszało się na chwilę.
Krajczy patrzył i nadsłuchiwał. Coś zaszemrało od strony rynku… cień jakiś ukazał się w 
otworze bramy, postał kilka sekund i cofnął się… Było już tak ciemno, że tylko bardzo bystry 
wzrok zdołał rozróżnić poruszanie się czegoś nieokreślonego przy wejściu do sieni.
I znowu szmer… jakby ostrożne stąpanie bosych nóg…
Kumelski odczuł raczej, niż dojrzał zbliżanie się człowieka… Coś przystanęło… za chwilę 
wyraźne stuknięcie…
„Aha, uderzył nogą o słupek… — pomyślał Kumelski — teraz maca rękoma, żeby znów o 
co nie zawadzić…”
Deski na schodach zachrzęściły. Kumelski liczył każdy trzask…
„Dwa, trzy… pięć… osiem… dziewięć… aha, przystanął na zakręcie… czeka… 
Poczekam i ja chwilę, cobym go nie spłoszył…”
Wysunął się po cichu zza filara, a potem szedł już swobodnie ku podwórzu. Na kamiennej 
ławie przed wozownią siedziało dwóch stajennych i kuchta.
 — Chłopcy… — rzekł do nich półgłosem — pójdziemy na łowy.
 — Cóż to za krotochwile? — zaśmiał się Szymon, chłop jak tur.
 — Śmiechu tu nijakiego nie ma: zbój się zakradł na schody. Kije do rąk, postronki mocne 
za pazuchę, łapać i wiązać. Ty, Kuba — zwrócił się do kuchty — idź ku bramie, ino 
powoluśku, coby ten psi syn nie zmiarkował, że wiemy o nim. A śpiewaj se jakiego 
krakowiaka, pamiętaj. Skoro dojdziesz, w te pędy bramę zawieraj, drągiem zasuń i biegnij do 
nas na schody, może się przydasz. Szymon, masz latarkę?
 — Nie miałbym? Toli wisi na murze w stajni.
 — Zaświeć i schowaj pod kubrak; dopiero przy samych schodach ją odsłoń, cobyśrny 
gościa w jasności powitali. Jeślim dobrze zmiarkował a nie zmylił, to go najdziemy na 
pierwszym zakręcie. No, gotowiście?
 — Jużci.
 — Kuba, naprzód!
Płynie Wisła, płynie, do morza, do morza,
A moja Kondusia rumienna jak zorza!
 — zahuczał sobie kuchta, aż mury odpowiedziały.
Krajczy z parobkami doszli do schodów… Szymon zaświecił znienacka… skulony przy 
ścianie siedział człek niemłody, bosy. w łachmanach.
 — A ty tu czego szukasz na schodach, zbójeckie nasienie! — wrzasnął Jacek wyrywając 
się naprzód.
 — Miłosierne ludzie… — pokornie odparł dziad — wybaczcie biedakowi! Położyłem się 
spać na pańskich schodach, bom nędzny żebrak, ani denara na nocleg nie mam… jutro skoro 
świt byłbym poszedł dalej. Czy ja wiedział, że to nie wolno?
 — O, ty Judasie! Zbóju płatny… pięć dni na cię wyczekuję! — zawołał Kumelski. — Ani 
mi się rusz, bo łeb na dwoje rozwalę. No, chłopcy, wiązać go, a mocno!
 — Zaraz, zaraz, dy nie uciekam… po co wiązać.
Zerwał się nagle, buchnął Szymona głową w piersi, pięścią Jacka między oczy, sięgnął w 
zanadrze, ale równocześnie uderzony pałką krajczego zachwiał się i upadł z jękiem na ziemię.
Z dołu nadbiegł Kuba, z antykamery na górze błysnęło światło, ktoś drzwi otworzył.
 — Co tam za hałas? — dał się słyszeć głos pani Świdnickiej.
 — Raczcie, wasza miłość, powiedzieć najjaśniejszej królewnie, żeśmy chwycili ptaszka! 
Już ona się dorozumie, o czym mowa. Jakby on skowronek nie chciał śpiewać, to się ta 
najdzie sposób… dowiemy się, kto go tu nasłał.
Skrępowano dziadowi ręce i nogi i wrzucono go do podziemnej komory. W zanadrzu miał 
krótki nóż obosieczny, ostry jak brzytwa.
W dniu 14 stycznia 1576 r. odbył się zjazd w Jędrzejowie. Przybyło senatorów mnogo, 
przeważnie stronnictwo Batorego. Z duchowieństwa nikt się nie stawił prócz Stanisława 
Karnkowskiego, biskupa kujawskiego. Rozdwojenie wprawdzie zmniejszało się z każdym 
dniem, ale cesarz Maksymilian miał jeszcze wiernych stronników i w senacie, i w rycerstwie.
Na tym zjeździe wysłannik siedmiogrodzkiego księcia, Hieronim Filipowski, przedstawił 
listy, w których Batory dziękował Polakom za ich dobrą wolę ku swej elekcji okazaną i 
nawzajem przyrzekał solennie wszystkie swe starania obrócić dla dobra Rzeczypospolitej.
Tedy nie tracąc czasu, wyruszono do Krakowa; tam wojewoda Piotr Zborowski 
przeciągnął mnóstwo wahających się na stronę Stefana Batorego. Bracia jego krzątali się 
pilnie, Tęczyński nie szczędził zabiegów, a przekonywające mądrością słowa Zamoyskiego 
łamały opór stronników Maksymiliana. Burmistrz i rada miasta Krakowa oświadczyli, że 
stoją do śmierci przy królowej Annie i królu Stefanie. Widząc, że się szala zwycięstwa 
stanowczo przechyla na stronę ich kandydata, przywódcy partii uznali, że teraz wszystko 
zawisło od pośpiechu. Kto pierwszy na ziemi polskiej stanie, kto pierwszy w katedrze 
wawelskiej ukoronowany na tronie Piastów i Jagiellonów zasiądzie, temu hołd złoża wierni 
poddani, ku temu się skłonią wprędce i przeciwnicy.
Gdy takie postanowienie zgodnie powzięto, czym prędzej wyjechało poselstwo polskie do 
Siedmiogrodu. Zawiadomiono ich w drodze, by się kierowali do miasta Megeszu, gdyż tam 
obecnie księcia znajdą.
Zajechawszy, prosili o posłuchanie.
Gdy weszli do sali audiencjalnej. pokłonili się nisko tuż przy drzwiach. Na 
trzystopniowym wzniesieniu, zasłanym perskim kobiercem, stało krzesło bogato rzeźbione i 
wyzłacane, zakończone u góry herbem Batorych: Wilcze zęby. Ponad tarcza mitra książęca.
Stefan Batory siedział swobodnie rozparty, z rękoma na poręczach krzesła. Długie, 
poważne spojrzenie powitało przybyłych, zanim przemówił. Wyciągnął ku nim prawice, dając 
znak, by się przybliżyli.
Wtedy wystąpił z grona posłów Ostroróg, mówca nad mówce, i w łacińskim języku 
przedstawił, prośbę narodu polskiego, by wojewoda siedmiogrodzki książę Stefan Batory 
przyjąć raczył koronę, a w zamian oddał swe serce Rzeczypospolitej. Ostroróg zakończył 
tymi słowy:
 — Racz, miłościwy panie, wejrzeć na ciężkie sieroctwo ojczyzny naszej, cztery już lata 
tron bez króla… berło bez pana… my, synowie tej umiłowanej matki, bez ojca i opiekuna. 
Karności nie ma ni porządku, swawola krajem włada! Gdy moc Boska nie zdejmie z 
Rzeczypospolitej tego brzemienia, w gruzy rozpadnie się ten gmach wspaniały, przez wieki i 
przez wielkich królów zbudowany. Ale właśnie miłosierdzie Boże nad nieszczęśliwi: 
ojczyzna wskazało nam w tobie ratunek i jedyne zbawienie. Wołamy na cię pokornym i 
gorącym sercem: przyjmij koronę!
Przenikliwy wzrok przyszłego króla przesunął się z wolna po twarzach posłów. Powstał i 
wyprostował się. Szczupły był, lecz dobrego wzrostu: głowę trzymał nieco WT tył odrzuconą, 
co nadawało pięknemu obliczu jego wyraz rozkazujący, a całą postać czyniło wyższa.
 — Witam was, panowie! — rzekł. — Witam życzliwie i wdzięcznie. Nie ino uszy słuchały 
waszej mowy; słuchało jej serce, rozum i wola. Serce użala się ciężkiej niedoli królestwa bez 
pana, rozum pojmuje, że złemu pilno zaradzić trzeba, wola raźno bieży z pomocą. 
Powiadomiliście mnie już dawniej o waszych zamiarach, dziś przychodzicie po odpowiedź. 
Krótka jest i jasna: Przyjmuję koronę, będę waszym królem. Całą dusza, wszystkimi siłami 
pracować chcę dla dobra ojczyzny waszej, która od dzisiejszego dnia za macierz rodzoną 
obieram i jako macierz miłować będę, tak mi, Panie, dopomóż.
ROZDZIAŁ VI
Z przyjazdem Stefana Batorego do Polski uspokajały się i cichły zatargi stronnictw, a po 
jego ślubie z Anną Jagiellonką i koronacji obojga królestwa wszystkie stany i wszystkie 
ziemie Rzeczypospolitej złożyły hołd nowemu królowi i przysięgały na wierność. Miasto 
Gdańsk jedynie, z dawna skłonne do samowoli i żądne wyswobodzenia się spod 
zwierzchnictwa królów polskich, uparcie sprzeciwiało się wyborowi Batorego. Gdy 
łagodność i wyrozumiałość do najdalszych granic posunięta nie pomagała, owszem, zuchwali 
mieszczanie coraz bezczelniej się stawiali, król zmuszony był poskromić buntowników z 
bronią w ręku. Ta wojna domowa, ciężka dla braku pieniędzy w skarbie i małej ilości wojska, 
trwała przeszło rok.
Ledwie król skończył z Gdańskiem, aliści doniesiono mu, że wielki kniaź moskiewski 
Iwan wtargnął do ziemi inflanckiej, dopuszcza się gwałtów i strasznych okrucieństw; zamki i 
miasta zagarnia pod swe panowanie.
Batory postanowił rozprawić się zbrojnie z najeźdźcą, wypędzić go z Inflant, a jeżeli się 
powiedzie orężowi polskiemu, przesunąć dalej ku wschodowi i północy granice 
Rzeczypospolitej. Z pociechą dowiedział się równocześnie, że dowódcy wojsk litewskich nie 
zasypiają sprawy, wypierają nieprzyjaciela i szarpią go, jak mogą.
Dnia 3 lutego 1579 wybrał się król z Warszawy do Grodna celem porozumienia się z 
Litwą co do wojny przeciw Moskwie. Zajechał do Mikołaja Radziwiłła, wojewody 
wileńskiego. Nazajutrz panowie litewscy i znamienitsza szlachta, oczekujący króla od kilku 
tygodni, zbiegli się tłumnie do dworca Radziwiłłów. Stefan Batory przywitał wszystkich 
łaskawie i rzekł: — Rad widzę, żeście waszmościowie tak jednomyślni ze mną. Żołnierzem 
jestem, pilno mi do mego rzemiosła.
 — I nam!
 — I nam!
 — Pójdziemy w ogień za wami, najmiłościwszy panie!
Król, który w całym swym życiu skromny był, nienawidził niepotrzebnych ceremonii, 
gardził wystawnością tak w sprzętach, jak w ubiorze, a w obejściu z każdym, czy niskiego, 
czy wysokiego stanu człowiekiem, odznaczał się uprzejmą prostota, dziś także nie chciał 
zasiadać na wzniesionym krześle. Chodził swobodnie po komnacie, zapoznawał się to z tym, 
to z owym, przemawiał do szlachty przyjaźnie i jednał sobie szczere i proste serca Litwinów.
Gospodarz domu zbliżył się do najjaśniejszego pana i rzekł:
 — Raczcie zezwolić, miłościwy królu, bym was uweselił dobrymi nowinami.
 — Jakież to nowiny? — spytał Batory ciekawie.
 — Zechciejcie postąpić dwa kroki i wyjrzeć oknem. Co tam stoi wzdłuż murów? Sześć 
armat, zdobyłem je pod Kiesią. Będzie czym twierdze szturmować, choć ta i swoich nie 
zbraknie.
 — Dąjże wam, Boże, zdrowie! Prawdęście rzekli, wesoły to widok.
 — Nie na tym koniec, miłościwy panie; syn mój Krzysztof — dziś właśnie pismo 
otrzymałem — wjechał dobrze głęboko w zajęte przez Moskwę Inflanty, zamek Kerepet 
zdobywszy zburzył, liczne jeńce pobrał, a co najważniejsze, bydła sztuk kilkanaście tysięcy 
prowadzi. Przyda się dla naszego żołnierza.
 — Mości wojewodo, już mi teraz co złego zwiastujcie: starzy ludzie powiadają: "Siejba ze 
śmiechem, żniwo z płaczem”. Niechże się aby krzynę posmucę.
 — Oj, nie, miłościwy panie; co najucieszniejsze — schowałem na sam ostatek. Ino mi 
dziwno, gdzie się podział autor onego arcygrzecznego pomysłu, którego opowieścią chcę was 
uradować… Hej… panie bracie… mości starosto! Pilno was wzywamy! — zawołał do 
stojącego nie opodal olbrzymiej postaci szlachcica z opadającymi aż na piersi rudymi wąsami.
 — Taj coże znów takiego! — huknął tamten tubalnym głosem; lecz spostrzegłszy pod 
oknem króla, którego mu tłumnie zgromadzone rycerstwo na sali zasłoniło, uderzył się ręką 
po ustach, utorował sobie drogę dwoma rzutami ramion, stanął przed królem i pokłonił się 
czapką do ziemi.
 — Pozwólcie, miłościwy panie — rzekł Radziwiłł — bym zlecił waszej łasce przyjaciela 
mego: Fedor Puciata, starosta mitański.
 — Lepszej waszmość nie możesz mieć rekomendacji jako ta, żeś przyjacielem wojewody 
wileńskiego — rzekł Batory z serdeczną uprzejmością.
 — No, po cóżem was tu wołał, panie bracie? Opowiedzcie miłościwemu królowi wasze 
sprawki.
 — Oj, Bożeż ty mój… tak co gadać? Nie warto ani gęby strzępić: szkoda królewskiej 
osobie czas zabierać na takie błazeństwa.
 — Nie chcecie, to ja opowiem; ale jakbym co zmylił…
 — Nie dajcie się prosić, panie starosto — dodał król — ciekaw jestem okrutnie.
 — Ha, skaczy, wraże, jak pan każe* — mruknął Puciata po rusku, a głośno rzekł: — Ta 
coże? Niedługo nudząc najmiłościwszego pana, zwięźle powiem: Miasto Dynaburg odbiłem 
Iwanowi bez krwi rozlewu. Ot, i koniec.
 — I powiadacie, że nie warto o tym gadać? — zdziwił się król.
 — Prawdę gadam. Napracowałszy się dniem i nocą, pod gradem kul, naraziłszy karku 
twierdzę zdobyć — to rozumiem., to chwała; ale tak…
 — Więc jakże to było?
 — Trzysta ino chłopa miałem, to i nie zbliżałem się pod mury, bo skuczno* porywać się z 
motyką na słońce. Tak co ja nie robiąc? Ładuję na wóz szesnaście wiadrówek okowity: 
„Hryńko — gadam do mego pacholika — pojidesz w hostynu”*. — „Pojidu, pane” — gada 
Hryńko. I pojechał. Białą chustkę do biczyska przywiązał, widzieli z murów, że bezbronny, 
dopuścili aż pod bramę. „Piśmo wid starosty”* — gada do nich i podaje kartelusz ode mnie. 
Stało tam, jak znając przewagę załogi, a bardziej jeszcze srogi animusz moskiewskiego 
wojska, nie kuszę się o dobywanie twierdzy i wracam, skądem przyszedł. Na znak zasię, że 
im zdrowia i wszelakiego dobra życzę, posyłam im w podarunku nieco gorzałki, coby wypili 
na cześć swego kniazia” a nas uchodzących nie ścigali.
Urwał i ręką machnął pogardliwie.
 — No i cóż się stało? — spytał Batory.
 — Co? Opiły się, psie syny, na umor. Tej samej nocy przystawiliśmy drabiny, wleźli na 
mury, a oni spali wszyscy niczym, te kamienie. Żeby jeden się zbudził… ni! Tak porznęliśmy 
ich pięknie jak baranów.
 — Jakże to? Mówiliście przecież, że bez krwi rozlewu?
 — Jej Bohu, bez krwi rozlewu! Z moich mołojców żadnemu włos z głowy nie spadł… 
jakem Fedor Puciata.
Na drugi dzień nowa była narada. Chodziło o prowianty i pieniądze na koszta wojny. 
Stefan Batory przewodniczył. Reszta rycerstwa na ławach pod ścianami, w zagłębieniach 
okien albo i stojący przepełniała salę.
 — Wiadomo waszmościom — rzekł król — że Korona złożyła już na cele wojny pół 
miliona złotych; zali Wielkie Księstwo Litewskie postanowi jakie podatki na tę potrzebę?
 — Już uchwalone! — zawołał Sapieha.
 — Grosz się sypie, nie damy się prześcignąć Koronie! — dodał Konstanty Łaba.
 — Co ino potrzebne, wszystkiego dostarczymy! — rzekł Montwiłł.
 — Ja się podejmuję przystawić trzystu chłopów z siekierami, motykami, rydlami do robót 
oblężniczych! — krzyknął. Koszewski.
 — Ja dwustu! — rzekł Kiszka.
 — I ja dwustu! A mój brat tyleż zobowiązuje się — oświadczył Rudowski z Nowogródka.
 — My zgromadzamy prowianty! — zawołało kilku naraz — Główna koncentracja 
zapasów, jako i amunicji w Świrze. Ta sprawa już przez pół załatwiona.
 — Szczęść nam, Boże! Przy takiej ochocie i gotowości zwyciężymy wroga niechybnie! — 
zawołał Stefan Batory drżącym od wzruszenia głosem. — Ja także dokładam ręki do 
przygotowań, zanim w pole wyruszymy. Pisałem do Poznania, aby mi natychmiast przysłali 
człeka sprawnego, o którym doniesiono mi, że znamienicie umie proch przyrządzać; 
obiecałem hojną płacę, mam odpowiedź, że już wyjechał; lada dzień się tu stawi. 
Ruśnikarzów*, płatnerzów* zdatnych mam także; Włocha niektórego, co kule ogniste 
przyprawia, wiozę z sobą. Z Krakowa, Poznania i z Warszawy już wysłano fury z bronią 
wszelaką. Armaty z Malborka i Gdańska idą morzem do Niemna, potem wołami do Dzisny i 
znowuż wodą do Dźwiny.
 — Niech żyje nasz król! Nasz hetman nad hetmany! — krzyknął ktoś w tłumie.
 — Niech żyje! — powtórzyli wszyscy za nim.
 — Niech nas prowadzi!
 — Hajże na Moskwę!
 — Zwyciężymy!
 — Niech żyje król Stefan!
A że to okna, choć w lutym, lecz dla gorąca w izbie były pouchylane, przeto ludność 
gromadząca się pod dworem Radziwiłła dosłyszała owe okrzyki i niebawem całe miasto 
zawrzało wojennym zapałem. Rojno było na rynku, po ulicach kupili się Judzie i rozprawiali 
o wojnie; gwar się wzmagał, gwar wesoły, ochoczy, serca biły gorączkową żądzą walki.
Było to dnia 30 sierpnia, późnym wieczorem. Cisza panowała w obozie polskim pod 
Połockiem; wszystko spało twardym snem ludzi ciężko spracowanych. Przez cały dzień 
dzisiejszy wrzał krwawy bój… Oblegające od trzech tygodni Połock wojska polskie, 
litewskie, węgierskie i najemne rzuciły się dziś z wściekłością do szturmu. Odparci przez 
załogę twierdzy, tyle jednak szkody zrobili w murach i palisadach, że tak hetmani, jak i 
pospolity żołnierz, wszyscy przewidywali pomyślny koniec, czyli zdobycie miasta, 
niechybnie na dzień jutrzejszy.
Straże porozstawiane co pięćdziesiąt kroków czuwały nad bezpieczeństwem obozu. 
Ponieważ od strony głębokiej i szerokiej Dźwiny dostęp do miasta był niemożliwy, przeto 
armia oblężnicza rozłożyła się po obu brzegach Poloty, rzeczki płytkiej, mającej kilka 
brodów. Po jednej stronie rozbili namioty Węgrzy, część polskiego i litewskiego wojska. Za 
rzeką, w potrójnym kole namiotów, otoczywszy się dwoma rzędami wozów, reszta wojska.
Namiot króla Stefana, niczym prawie nie różniący się od innych, stał w samym środku. 
Przez szczeliny w płótnie migało światło; przed wejściem stał żołnierz.
Mąż jakiś wspaniałej postaci, w sukiennej delii zarzuconej na ramiona, zbliżył się doń, 
wymówił hasło z cicha, a potem spytał:
 — Miłościwy pan śpi?
 — Nie; przed chwilą wyszedł pan rotmistrz Bekiesz, a tylko co słyszałem, jak 
najjaśniejszy król kazał sobie podać nowe świece.
Rycerz wszedł do przedsionka i kazał dworzanom spytać, zali go miłościwy pan raczy 
przyjąć; po chwili wszedł cicho i stanął w progu. W pośrodku namiotu, przy stole zbitym z 
desek umocowanych na czterech nie ociosanych pniakach, siedział Stefan Batory z głową 
wspartą na ręku i czytał. W mosiężnym dwuramiennym lichtarzu paliły się woskowe świece. 
W kącie łoże — raczej małe, wąskie, żelazne łóżko, na nim siennik, skórzana poduszka i 
gruba wełniana derka. Oto były sprzęty i ozdoby namiotu królewskiego.
Gość odchrząknął z cicha, król podniósł oczy od księgi.
 — A… pan hetman… jak to dobrze, żeście przyszli, pogadamy.
 — Obawiałem się wejść; mniemałem, że po takich trudach dawno spoczywacie, miłościwy 
panie. Dopiero ujrzawszy światło, ważyłem się wstąpić.
 — Nie pomyliliście się, wojewodo; odpoczynku miłego zażywam po pracy — odparł król. 
 — Oto siedzę w ciszy, wygodnie.
Hetman Mielecki uśmiechnął się nieznacznie; dostrzegł ten uśmiech Batory.
 — No tak, powiadam: wygodnie, gdy się cały dzień stoi niczym karbowy przy żniwie, gdy 
nie ma czasu ani jeść, ani przysiąść na ćwierć godziny, gdy człek własnego głosu wśród 
onych wrzasków, jęków i huków nie słyszy, to błogość serce ogarnia, że się ma bodaj taką 
sękatą deskę za ławę; można się przynajmniej opamiętać nieco w cichości tych wiotkich 
ścian. Ciało odpoczywa i dusza… .
 — Dusza? Czytaliście przecież…
Król podsunął milcząc księgę ku hetmanowi.
 — ”Commentari de bello Gallico”*… Pisma Cezara?
 — Tak jest. Przyjaciel to mój wierny; dzieła jego muszą mieć zawżdy pod ręką, 
gdziekolwiek przebywam. .W gniewie łagodzi mnie, w smutku rozrywkę daje, naukę czerpię, 
roztropności nabywam. Zda mi się, że duch mój w jasności żywię, gdy tego wielkiego ducha 
czuję w pobliżu siebie.
Mielecki słuchał z podziwem tej mowy.
 — O najmiłościwszy panie… przy was żyć, waszych rozkazów słuchać — to takoż w 
jasności przebywać!
Batory zamknął księgę i odsunął ją na bok.
 — Jak myślicie, będzie temu koniec jutro? Co dzień upatruję białej chorągwi, toć szpiegi 
powiadają…
 — Łgarstwo jest, co szpiegi donoszą, dziś to sprawdziłem. Bajkują, aby ino zapłatę 
otrzymać, a /żaden poza koniec nosa nie widział. Dziś przytrzymano zbiegów z fortecy, tych 
darowałem zdrowiem, byle prawdę powiedzieli.
 — I .cóż?
 — Załoga liczna, dzielna, mało co mniej niż sześć tysięcy ludzi. Szeremetiew, Łuków, 
Krywoborskij, kniaź Paleckij — wszystko to doświadczeni starzy wodzowie. Piotr Wołyński] 
chce układów, ale tamci ani sobie gadać nie dadzą o poddaniu. Prochu i kuł na pół roku 
starczy, żywności w bród. Oto, czegom się dowiedział od tych ludzi. Ino jedno haniebnie się 
stało, żem nie zdolił słowa dotrzymać biedakom…
 — Jakże to?
 — Ano dostawszy języka, puściłem wszystkich dziesięciu wołno. „Idźcie z Bogiem, gdzie 
oczy poniosą”. Nawet ich kazałem wyprowadzić dobry kawał za obóz…
Urwał, zmarszczył brwi, przesunął ręką po twarzy i odetchnął głęboko.
 — Coś wam srodze dolega, wyrzućcie tę gorycz z siebie.
 — Uciekały, chudziaki, rade, że śmierci umknęły, a tu sroższa ich w polu czekała niż za 
murami.
 — Co powiadacie?
 — Wiadomo wam, najjaśniejszy panie, że załoga moskiewska chwyciwszy cztery dni temu 
kilkunastu oblegających Niemców z naszej piechoty najemnej…
 — Tak, tak, wiem, umęczyli ich okrutnie i wyrzucili ciała do Dźwiny.
 — A nasi patrzyli na to, zgrzytając zębami. Tak i pomścili swych towarzyszy na onych 
dziesięciu zbiegach. Skoczyli za nimi w pole, zakłuli spisami i porąbali na sztuki, mimo że 
tamci o ziemię się rzucali i zmiłowania błagali.
Król się żachnął.
 — Ukaraliście surowo bezecników?
 — Miłościwy panie, odwet wojenny… pomsta za braci… nie umiałem być srogim… 
wyznaję.
Batory brwi zmarszczył, ale nic nie odrzekł; po chwili mówił::
 — Z tego, coście się dowiedzieli, konkluduję*, że nadzieja nasza ino w zburzeniu murów a 
wałów… inaczej twierdzy nie dostaniemy.
 — One wieże drewniane, które im kniaź Iwan dał pobudować, to nasz wróg najgorszy. Te 
zniszczyć, a Połock nasz.
 — Nie zapominajcie, panie hetmanie, że ich kule ogniste nie mają dobrego lotu; padają 
blisko, nie doszedłszy celu, a ledwie co czwarta się rozpęka. Zaś nasz mistrz Rudolfino* w 
swym tajemnym warsztacie wielką nam posługę uczyni. Jego kule niczym sępy z rozpędem 
lecą, a upadłszy na ziemię, wybuchają i śmierć niosą.
 — Na te kule mistrza Rudolfina ja też najbardziej liczę; zanim do was przyszedłem, 
miłościwy panie, byłem u niego. Czarodziej to chyba: już ich znowu ma gotowych około 
czterystu, ażem się zdumiał. Tak mu ta praca składnie idzie, a ino swego głuchoniemego brata 
ma do pomocy. Bóg raczy wiedzieć, co za pioruny ten człek w onych kulach zamyka.
Gwar pomieszanych głosów, gniewne krzyki zbliżały się. ku namiotowi królewskiemu.
 — Raczcie wyjrzeć, panie hetmanie, co się tam dzieje — prosił król.
Mielecki wyszedł na pole.
 — Co to za hałasy? Jak śmiecie?
Czterech żołnierzy przystąpiło doń; jeden z nich trzymał latarkę. Prowadzili młodego 
człowieka w wiejskim ubraniu, ze skrępowanymi w tył rękoma. Pokłonili się i czekali w 
karnej postawie, aż im jego wielmożność mówić pozwoli.
 — Co to za człowiek? — zapytał.
 — A szpieg moskiewski chyba, nie co inszego — rzekł najstarszy z żołnierzy. — 
Pojmaliśmy go, jak się przemykał po ciemku między wozami, hasła nie zna, tłumaczyć się nie 
umie. Podpatrzyć co chciał abo podsłuchać, a może i uśmiercić kogo… znacznego, bo w tę 
stronę się kierował.
 — Krócicę miał za pasem i nóż za pazuchą, o, jaki ostry! — dodał drugi żołnierz.
 — Gadaj, co tu robisz? — surowo przemówił Mielecki do chłopa.
 — Nic dziwnego, żem hasła nie znał — rzekł młody człowiek po polsku. — Z daleka idę. 
Szpiegiem nie jestem, ino bić się chcę za sławę ojczyzny umiłowanej. Z głębokiej Rusi 
jechałem, koń mi padł w drodze, przebrałem się po wiejsku, bo tak bezpieczniej. Wszedłem 
do obozu, nie wiedziałem, gdzie się obrócić, aż i schwytali mnie. Szlachcic jestem, Andrzej 
Chwalibóg się zowię.
 — Łacno to podszywać się pod uczciwe nazwisko, gdy cię nikt nie zna. Sprawa 
nieczysta… nie o sławę ci chodzi, ino o niecny zarobek… szpiegować przyszedłeś, 
szpiegowską zapłatę otrzymasz. Na śledztwa. i sądy nie ma tu czasu: postronek, gałąź i 
koniec.
 — Upraszam waszej wielebności o jedną łaskę ino, raczcie mnie postawić przed panem 
kasztelanem gnieźnieńskim, ten mnie zna.
 — Przypatrzcie się, wasza wielmożność, jaki to psi syn mądry… — zaśmiał się żołnierz. 
 — Powiadomiony, co się w obozie dzieje, jakby zjadł z nami beczkę soli.
 — Chce zyskać na czasie, coby mógł uciec przed stryczkiem — dodał drugi.
 — O kasztelana gnieźnieńskiego się dopominasz? Nie ma go w obozie — rzekł hetman 
krótko.
 — O mój Boże… a gdzie? W jego pułku chciałem służyć.
 — Mogę ci to powiedzieć, bo i tak nie wyjdziesz stąd żywo. Kasztelan Zborowski stoi z 
trzema chorągwiami na drodze do Sokoła, by nie dopuścić stamtąd odsieczy oblężonym. Po 
mowie znać, żeś Polak, w hańbie się tarzasz, płatny szpiegu moskiewski. Wyprowadzić za 
obóz i powiesieć — rzucił rozkaz żołnierzom i odwrócił się z obrzydzeniem:
 — O Mario Częstochowska, ratuj! — krzyknął rozdzierającym głosem Chwalibóg, ale 
żołnierze popchnęli go przed siebie i szturchając w plecy kolbami przesuwali się ciasnym 
przejściem pomiędzy gęstwą namiotów.
Płócienna płachta, rzucona niecierpliwą ręką, odgięła ślą na bok, przed namiotem stanął 
król.
 — Kto to wołał ratunku tak żałośliwie? — spytał Mieleckiego.
 — Schwytano szpiega, kazałem go obwiesić — odpowiedział hetman.
 — Moskwicin?
 — Niestety, Polak. Kłamstwem się zasłania, Zborowskiego na świadka wzywa, musiał 
wiedzieć, że onego tu nie masz.
 — Podał nazwisko?
 — Jakoby Andrzej Chwalibóg, ale to…
Stefan Batory chwycił Mieleckiego silnie za ramię.
 — Rany Chrystusa… co żeście uczynili, panie hetmanie! Toć i ja znam tego człowieka! .
 — Hej, ty!… — zawołał król do żołnierza na warcie. — Biegaj za nimi… niech wracają 
natychmiast! Pojmanego puścić wolno… Wiesz, którędy poszli?
 — Widziałem, miłościwy panie; już oni daleko… a ciemno… nie dogonię. .
 — To krzycz, wołaj, co ino masz sił… wołaj cięgiem: „Chwalibóg!” Zrozumieją przecież i 
zatrzymają się! Wracać mi co żywo!
Kilkanaście minut oczekiwania, grozy, męki, wreszcie jakiś szmer ledwie dosłyszalny… 
potem coraz głośniejszy… miarowy chód żołnierzy, światło latarki mignęło z daleka…
Westchnienie ulgi wydarło się z piersi hetmana i króla.
Andrzej Chwalibóg uwolniony z więzów runął na ziemię i objął króla za kolana.
 — Boże Wszechmogący… toć żem się wyprosił ze służby, pana porzuciłem, ptakiem 
pędziłem do onej wojny świętej… bić wroga, choćby żywot dać za matkę jedyną! A gdyby 
nie wy, najmiłościwszy panie, byłbym zginął bezecną śmiercią, gorzej psa!
Przytulił twarz do kolan królewskich i szlochał głośno.
 — Mości Chwalibóg… wybaczcie… zgrzeszyłem ciężko przeciw wam… — jęknął 
hetman. — Nie pamiętajcie mi tej krzywdy… Na Boga ukrzyżowanego was zaklinam, 
podajcie mi rękę!
Młody człowiek podniósł się z klęczek, wbił oczy ponuro w ziemię i potrząsnął głową 
przecząco.
Batory położył mu rękę na ramieniu łagodnie i uśmiechnął się.
 — A to co za żołnierz, co hetmana nie słucha? Jeszcześ do naszego zakonu nie przystał i 
od buntu poczynasz? Za karę mianuję cię przybocznym ordynansem jego wielmożności, 
mianuję cię prawą ręką pana hetmana.
Mielecki nie czekał odpowiedzi, objął chłopca wpół i przycisnął do piersi.
 — Zdejmijże mi ten kamień ze serca — prosił — jutro dzień sądu dla wielu, może i moja 
godzina wybije… użal się mej siwej głowy… synu!
Tego już nie mógł znieść Jędruś obojętnie. Ileż to lat minęło ód śmierci ojca! Ile już lat 
nikt mu nie powiedział… synu!
Schylił się pokornie jak dziecko i pocałował hetmana w rękę.
Ledwie świtało, gdy się szturm na nowo rozpoczął. Kule mistrza Rudolfina, wyrzucane z 
armat oblężniczych, szerzyły popłoch w załodze Połocka. Odległość strzału była tak 
wymierzona, by każda z tych kul trafiła do wnętrza twierdzy, a każda padając wybuchała i 
słała wokół siebie trupy i ciężko rannych.
Stefan Batory po naradzie z pułkownikiem Bekieszem, hetmanami Zamoyskim i 
Mieleckim kazał ruszyć piechotnym oddziałom na zdobycie bardzo przez poprzednie walki 
nadwerężonej warowni.
Trąbki zagrały, bębny zadudniły, wojsko biegło z wściekłością na szańce. Podwójna . 
dębowa palisadą, wypełniona wewnątrz, kamieniami i gliną, leżała w wielu miejscach 
rozwalona i potrzaskana, a wśród szturmów, dzień w dzień czyniących wyrwy, nie mogli 
oblężeni nadążyć z naprawą. Ku tym to gruzom pędzili jakby szałem gnani żołnierze.
Już dosięgali niemal fosy zasypanej do równości przez oddziały robotnicze, gdy spod 
wysuniętego bastionu przez furtę wypadło z twierdzy mrowie Moskwicinów z okrzykiem 
„Hura” i się jak klin w żelazny pierścień polskiej piechoty, która tą niespodziewaną 
wycieczką stropiona jęła się mieszać i cofać z popłochem. Zachęceni powodzeniem 
połocczanie parli naprzód i byliby rozerwali roty polskie, gdy na znak dany przez króla 
Zamoyski na czele piechurów z ukosa rzucił się z całym impetem, aby odciąć odwrót 
wycieczce.
Spostrzegli się połocczanie. Pod gradem kul ludzi Zamoyskiego cofali się czym prędzej, a 
już naderwany w tym miejscu krąg oblężników zrósł się na nowo i pędził ku palisadom.
Zaczęto przystawiać drabiny, na które z trudem wdzierali się polscy żołnierze, prażeni z 
góry kulami, zlewani wrzątkiem i strugami roztopionej smoły. Najgorzej jednak do zdobycia 
twierdzy przeszkadzała owa drewniana wieża, z której strzelcy połoccy razili oblegających w 
sposób straszliwy. Co chwila z drabin osuwały się trupy, strącając swym ciężarem poniżej 
stojących żołnierzy. Zdawało się, że i ten szturm, jak poprzednie, skończy się odwrotem.
Przed króla wysunął się z jego otoczenia Węgier Piotr Racz i zaczął o coś usilnie upraszać, 
ale hetman Mielecki nie umiejąc po węgiersku, nie rozumiał ani słowa. Stefan Batory zwrócił 
się doń i rzekł:
 — Mój Racz chce zebrać ochotnika i pójść .podpalić wieżę.
 — O panie miłościwy… niech idzie, niech idzie!
Jakoż po niedługiej chwili ujrzano setkę piechoty gnającą ku drewnianej wieży, 
wznoszącej się ponad palisadą. Hetman wytężył wzrok…
Każdy żołnierz miał przytwierdzoną na piersiach ogromną wiązkę chrustu, która go niemal 
całego zasłaniała. Górą przez szpary widzieli drogę przed sobą, więc raźno i pewnym krokiem 
biegła ta garstka zuchwalców. Mielecki nie spuszczał z nich wzroku.
A spoza gruzów palisady, z okienek wieży biły kule…
Mały hufiec zaczął się piąć na wał. Mielecki przysłonił oczy rękoma od blasku 
słonecznego i patrzał, patrzał… Jeden ze śmiałków zesunął się z pochyłości wału i już nie 
powstał… Za chwilę padło trzech, znowu jeden, znowu dwóch; towarzysze ani się zatrzymali, 
tylko w górę a w górę.
Przystanęli u stóp wieży. Hetman liczył sekundy przyśpieszonym, huczącym w uszach 
biciem swego serca.
 — O Chryste Panie! Pięciu spada z wału… toż ani jeden z życiem nie ujdzie!
Każdy żołnierz odpiął połowę chruścianego pancerza i wtykał, gdzie trafił, w szczeliny 
między deskami…
Przybiegli jak burza; pomknęli z powrotem jak wicher, a w miejscu, gdzie stali przed 
chwilą, zaczęły się ukazywać szare, skręcone w śrubę, kędzierzawe dymy. Niebawem biały 
obłok przysłonił trzypiętrową, sterczącą nad ostrokołem wieżę, a na tle białego obłoku 
ślizgały się brudnoczerwone plamy.
Zmora oblegających rozwiewała się z dymem, straszna wieża płonęła.
Obrońcy z krzykiem rozpaczy rzucili się na ratunek, ale na próżno usiłowali zgasić 
płomień obejmujący beluardę*; jej drewniane wiązania strzelały w górę słupami ognia, 
pióropuszami dymu.
Pan Racz z oczyma krwią nabiegłymi, okopcony jak diabeł, powracał na czele garstki 
swoich ochotników, krzycząc i wymachując rękoma w stronę pożaru…
 — Patrzcie, wasze wielmożności, jak to wicher pięknie dokonywa, cośmy szczęśliwie 
zaczęli! Upieką się, upieką, bo ani moi wytrzymać nie mogli!
Rudolfino jął kierować wyrzucaniem kuł ognistych z furia zdwojoną. Leciały w górę z 
sykiem złowieszczym, pękały nad miastem i spadały, niecąc pożogę wśród ulic drewnianych. 
Skorzystali polscy wojownicy z popłochu nieprzyjaciół oszalałych wśród pożaru i walki. Już 
na drabinach pełno było ludzi, którzy słabo spychani dosięgali wierzchołków palisady, pchali 
się przez wyręby, pełni animuszu, porwani zwycięskim impetem.
Nad miastem, na baniastej kopule cerkwi Św. Zofii, ukazała się biała chorągiew.
Jędruś Chwalibóg powracał wśród ochotników pana Racza.
Upojony walką, usmolony dymem, opamiętał się dopiero na widok jego królewskiej 
mości. Straszno mu się zrobiło na sercu.
Kiedy spostrzegł zastępy młodzieży, wyrywającej się ku śmierci pod wodzą mężnego 
Węgra, krew mu buchnęła do głowy, nie mógł wytrzymać… Zeskoczył z konia i pognał z 
nimi razem.
Teraz dopiero ochłonął.
 — O ja nieszczęśliwy… gdzieżem miał rozum!… Gdzieżem miał upamiętanie!… Król 
miłościwy raczył mię w swej łaskawości uczynić ordynansem pana hetmana, a ja… Za 
nieposłuch zawsze surowa kara… a dopiero w wojennym czasie… w godzinie bitwy!!.. To 
tak jakbym uciekł z pola!… Gorzej jeszcze.
Aż tu obaj hetmani zabiegli drogę powracającym z ognia ochotnikom. Pan Zamoyski 
pochylił się z konia i podał rękę Raczowi.
 — Pójdźcie waszmościowie wszyscy do najjaśniejszego pana, niech się jego serce 
rozraduje, że Węgrzy powiedzieli w dzisiejszym szturmie ostatnie słowo.
 — Prawdy się trzymając — to Węgrzy i Polacy — odparł Racz. — Mam tu trzech 
robotników zacnych, co za dziesięciu stoją — i wskazał na idących tuż za sobą: — Wąsowicz, 
Łapczyński i Chwalibóg.
 — Co takiego? — zawołał Mielecki marszcząc brwi groźnie! — Pójdź waszmość ku mnie, 
na słowo. Raczcie, panowie, nie zatrzymywać się — rzekł do Zamoyskiego i ochotników — 
król jegomość czeka; my się tam stawimy za chwilę.
Odeszli.
 — Co to było? — krzyknął ostro do swego adiutanta.
 — Panie hetmanie… 
 — Jak śmiałeś się dopuścić takowego zuchwalstwa! Wysłałem cię z rozkazem do 
pułkownika Montwiłła, a ty…
 — Rozkaz zaniosłem, panie hetmanie…
 — A potem? Samopas, gdzie wola, prawda? Piękna subordynacja! Ciekaw jestem, co król 
na to powie? A ja cię opłakałem jak prawego żołnierza, mniemałem, że w powrocie padłeś od 
kuli…
 — Miałem ich cały deszcz nad sobą, panie hetmanie… — wyjąkał Chwalibóg.
 — Służba samowoli nie cierpi.
Jędruś chwycił za strzemię i pocałował Mieleckiego w kolano.
 — Wiem, zawiniłem, zgrzeszyłem… ten jeden, pierwszy i ostatni raz mi wybaczcie.
W twarzy hetmana coś drgnęło… przymknął oczy.
 — Nie, nie przebaczę — szarpnął wąsy, odetchnął z fukiem. — Pójdź do króla!
Przed namiotem Mielecki zsiadł z konia. Stefan Batory z rozweselonym obliczem 
rozmawiał z ochotnikami; Racza miał tuż przy sobie i trzymał mu poufale rękę na ramieniu. 
Twarz dzielnego Węgra gorzała dumą. Król jegomość własną szablę odpasał i na pamiątkę 
mu podarował. Wąsowiczowi szlachectwo nadał, Łapczyńskiego Jan Zamoyski do swego 
herbu przyjął. Wszyscy inni otrzymali od króla i hetmanów upominki drogie.
 — Najmiłościwszy panie — rzekł Mielecki dziwnym jakimś głosem — przyprowadzam tu 
jeszcze jednego. Raczcie spojrzeć… ten Murzyn to mój ordynans Chwalibóg.
 — Gdzież to waszmości tak usmolono? — zaśmiał się król. Jędruś drżał na całym ciele. 
Ach… co go czeka? Degradacja w obliczu całego wojska, potem wieża, a może… coś jeszcze 
straszniejszego!…
 — Nie dziwujcie się, miłościwy panie, słabości mej; tak się poganin spraszał, tak się rwał 
na ono podpalenie… co miałem czynić… pozwoliłem.
Chwalibóg padł jak długi na ziemię twarzą do nóg hetmana.
 — A mnie go wasza miłość ustąpicie na kilka tygodni? Pokornie was proszę! — rzekł król 
żartobliwie. — Pismo mam do miłościwej małżonki z opowieścią o wiktorii dzisiejszej, a 
znam Chwaliboga, jako jest do wożenia listów jedyny.
 — Niech jedzie. A kiedy wraca?
 — Myślę, że dwadzieścia dni aż nadto wystarczy, choć do Warszawy kęs drogi.
 — Według woli waszej królewskiej miłości.
Podniósł nieznacznie palec w górę i spojrzał na stojącego na boku Chwaliboga.
 — Za dwadzieścia dni o tej godzinie!… — rzekł półgłosem. — Przekonam się, zali nauka 
nie poszła w las.
 — O tej godzinie. Chybabym nie żył.
Dnia 9 września rano paź oznajmił królowej posłańca z listami. Anna Jagiellonka kazała 
go natychmiast wpuścić do swej komnaty.
Przy oknie, odwrócona do drzwi plecami, haftowała na krosnach panienka.
Chwalibóg stanął u progu, lecz nie miał siły czekać w milczeniu, póki go nie spytają, tylko 
rozradowanym głosem zawołał:
 — Najmiłościwsza pani… Połock wzięty!
Na ten wykrzyknik odpowiedział pisk przeraźliwy, panna dworska zerwała się z ławy.
 — Święta Patronko!
I stanęła jak wryta.
 — Przeczytam list za chwilę — rzekła królowa. — Powiadaj prędko: zdrów pan 
miłościwy? Nic mu się nie przygodziło w tym wojennym upale?
 — Najlepszym zdrowiem się cieszy; a odkądeśmy weszli do zdobytej twierdzy, łaskaw na 
wszystkich, wesół, mowny, aż serce rośnie nań patrzący,
 — No, a tobie jak wojna smakuję? — z uśmiechem spytała królowa.
 — Miłościwa pani… ani w niebie nierad bym co inszego czynić, ino wojować. Człek żyje 
siedmiogrodzkim życiem! To jedno bieda, że nie ma czasu myśleć o niczym… — spojrzał 
spod oka na Krysię — chyba rano i wieczór przy pacierzu.
Anna Jagiellonka uśmiechnęła się.
 — Anioł Pański w południe takoż pobożnie odmawiasz? No, Krysiu, dziś pozwalam 
przywitać pana Andrzeja.
Podali sobie ręce.
 — Waszmość co dzień… wszak na wojnie mogą zabić, zastrzelić, zarąbać, wojna taka 
straszna…
 — Wrócę zdrów, niech panna Krystyna będzie spokojna — zerknął na bok, miłościwa pani 
czytała list pilnie. — W złotogłów cię oblokę, diamentami obsypię… umiłowanie moje!
ROZDZIAŁ VII
Po wyjściu za mąż Kachny Leszczyńskiej podrastająca Krysia zajęła jej miejsce. 
Wprawdzie Marysia Krupska zawsze była niezbędna i najpotrzebniejsza we wszelkiej 
pokojowej usłudze i przy ubieraniu miłościwej pani, ale znowu żadna z dworek nie czytała 
tak pięknie ani też śpiewać przy lutni nie umiała tak wdzięcznym głosem jak Krysia.
Dziewczyna ukochała królowę gorącą, pokorną miłością od pierwszej chwili, gdy ją Anna 
pieszczotliwą ręką przygarnęła do siebie. Wzrastając w lata, rozumiała coraz lepiej swoje 
sieroctwo bezimienne, zwłaszcza że nieraz dostał jej się gorzki docinek od panien dworskich, 
zazdrosnych o łaskę królowej. Za to właśnie serdeczne wyróżnienie, za służbę przy boku jej 
miłości Krysia wdzięczna i całą duszą oddana, gotowa była w przepaść skoczyć dla swej 
najlepszej opiekunki i pani.
Smutek i czarne myśli chowała na swobodne nocne godziny we dnie swym dziecinnym 
szczebiotaniem, śpiewkami spędzała zadumę z czoła królowej, a gdy zgryzoty zasępiały 
oblicze Anny Jagiellonki, Krysia klękała u jej stóp i z przymileniem tuląc główkę do jej 
kolan, przyciszonym głosem zaczynała odmawiać różaniec. Królowa wyciągała zza pasa 
bursztynową koronkę i modliły się razem.
 — Ani wiesz, Krysiuniu, co cię czeka — rzekła jej miłość pewnego ranka do swej 
ulubienicy.
 — Zgadywać? — spytała dziewczynka, przechylając figlarnie główkę na ramię.
 — Nie próbuj nawet, bo nie zdolisz, ot, powiem ci od razu: jutro rano wyjeżdżamy do 
Krakowa.
 — Jezus! Toć miłościwa pani cztery lata już nie ruszała się z Warszawy?
 — A tak; od pierwszej wojny moskiewskiej. Męża i króla nie było w Krakowie, a na 
starość człek do miejsca przywyka, dobrze mi w Warszawie, to i siedzę, gdzie mi dobrze.
 — Król jego miłość już wrócił?
 — Właśnie od króla pismo dziś otrzymałam: zaprasza mię da Krakowa na wesele 
synowicy swej Gryzeldy.
 — Powie mi wasza królewska miłość, kogo ta panna poślubia?
 — Zaszczyt z obu stron: panna młoda — Batorówna, a narzeczony — kanclerz i hetman 
wielki koronny, Jan Zamoyski.
 — O święta Matko… i mnie miłościwa pani chcecie wziąć z sobą?. .
 — Wszystkie zabieram, a ciebie bym miała ostawić? Tuszę pewnie, że bezpieczne możesz 
jechać.
 — Sądzicie, miłościwa pani, że już nikt nie czyha na mnie?
 — Wszakże już siódmy rok biegnie, jak dziad z piekła rodem, którego się tak srodze 
lękałaś, złapany w nocy w sieni mego tu dworca i osadzony in fundo* zmarł nagle na trzeci 
dzień, jednego słowa nie wyznawszy. Od tego czasu mamy spokój.
 — Pamięta wasza królewska miłość, jak się pan krajczy onej śmierci dziwował!
 — A tak: zapewniał, że jakaś zbrodnicza ręka zaprawiła mu pożywienie trującym jadem, 
bo zmarł w boleściach niebawem po obiedzie.
 — Mała byłam wtedy, ale mi się wierzyć nie chciało takowym posadkom. Po cóż go 
miano uśmiercać?
 — Mała niemądra urosła i nie zmądrzała. Toć łacno odgadnąć, że on dziad był ino sługą 
kogoś możnego, komu ty z niewiadomej przyczyny w drodze stoisz. Ów tajemny zbrodzień 
dawał zapewne pozór na to, co się dzieje, a gdy spostrzegł, że i ten raz się nie powiodło, struł 
swego sługę, aby go przed sądem nie zdradził.
 — Wszak do więźnia nikogo nie dopuszczano?
 — Pieniądz mury przenika i żelazne kłody otwiera. Przepłacił którego z pachołków i ten 
zaniósł dziadowi zatrute jadło. Ot, dziękowałaś tylekroć Matce Najświętszej za ocalenie, 
poproś i nadal o wszechmocną opiekę i bądź dobrej myśli. Mniemam, że ów zły człowiek 
lęka się, by go nie schwytano, i dlatego przycichł. A kto wie, może i umarł do tej pory… tyle 
lat! Wracając do naszej podróży, przepatrzcie skrzynie i szafy w gotowalni, wybierzcie co 
najpiękniejsze stroje, szaty, pasy, manele*, łańcuchy i spakujcie do kufrów ostrożnie, coby się 
rzeczy nie pogniotły. O sobie nie zabacz, Boże, uchowaj; trzeba się bogato zaopatrzyć, gdyż 
wszędy będziesz mi towarzyszyła.
„Ach, Boże, Boże… co mnie Kraków obchodzi, nijakie zabawy mi nie, w głowie… — 
pomyślała Krysia wzdychając. — Kto wie, gdzie się biedny Jędruś podziewa!”
Dnia 4 czerwca 1583 zjechała królowa na Wawel.
Przywiązanie wzajemne nie złociło pożycia małżonków, czemu trudno się dziwić, gdyż 
Stefan Batory niechętnie poślubił niemłodą i nieładną królową. Anna zaś w poczuciu 
szlachetnej dumy usunęła się odeń od razu i stale mieszkała w Warszawie. Pozory jednak 
były troskliwie zachowywane; od czasu do czasu król odwiedzał żonę w jej rezydencji, ona 
zaś, nawzajem, jeździła niekiedy do Krakowa. W takich dniach bywali razem w kościele, 
zasiadali na majestacie przy biesiadnym stole, a zawsze okazywali sobie wielką uprzejmość.
Na wesele bratanki królewskiej zjechało mnóstwo osób, zdało się, że Kraków podwoił na 
te dni liczbę swych mieszkańców.
Gdy zawiadomiono pana hetmana, o zbliżaniu się narzeczonej do granic Polski, rozstawił 
na jej drodze pachołków konnych, by mu dali znać natychmiast, skoro będzie dojeżdżała do 
Niepołomic, gdzie na zamku miało nastąpić powitanie. Naprzeciw Batorówny wyjechały 
panie polskie: Radziwiłłowa, Oleśnicka, Myszkowska, Bonarowa i wiele innych. Panna 
młoda zaś miała przy sobie żony magnatów węgierskich i poczet znamienitej szlachty.
Po wzajemnym poznaniu się i nieodzownych, przesadnie pochlebnych oracjach, 
towarzystwo rozeszło się po salach zamku; niektóre panie węgierskie i polskie zostały z 
Gryzeldą w bawialnej komnacie.
Wtem nadbiegł paź, oznajmiając przybycie Jana Zamoyskiego. Narzeczona powstała z 
krzesła i szła do połowy izby; zaś we drzwiach ukazał się wspaniałej urody, acz nie pierwszej 
młodości narzeczony. Pokłonił się nisko, ale nie uniżenie, i w łacińskiej mowie radość z tak 
szczęsnej godziny w swym życiu wyraził. Gryzelda nie pozostała mu dłużną i bez zająknienia 
odpowiedziała po łacinie, sypiąc hojnie miłymi słówkami.
 — Jeżeli wasza miłość nie czujesz się zbytnio utrudzoną — rzekł hetman — mam zlecenie 
od najjaśniejszej pani, by was niebawem przywieźć do Krakowa; królowa pragnie was poznać 
i przy ślubnym obrządku jako matka pobłogosławić.
 — Każdej chwili towarzyszyć waszej miłości jestem gotowa — odpowiedziała z dwornym 
ukłonem Gryzelda. — Ja również rada bym co rychlej ucałować ręce miłościwej królowej za 
tak wiele łaskawości, gdy mnie nawet jeszcze nie zna.
 — Skoro zatem nic nie stoi na przeszkodzie, to każę powozom zajeżdżać.
Ruszono tedy w drogę ku Krakowu, panowie konno, panie w kolasach. Gryzelda 
zamieszkała w jednej z komnat królowej, które dziś liczne a bogatymi sprzętami przybrane 
inaczej wyglądały niż dawne izdebki królewny.
Nazajutrz rano, po mszy św., odprawionej w kaplicy Św. Stanisława, państwo młodzi udali 
się do apartamentów jej królewskiej miłości, gdyż tego sobie życzyła. Tam w sali, ozdobionej 
kwiatami i zielonością, urządzony był ołtarz, lśniący od srebra i złota i zasłany kunsztownie 
haftowanym obrusem. Świeczniki wieloramienne jarzyły się dokoła ścian, a na ołtarzu 
płonęło, dwadzieścia cztery świec, z białego wosku.
Na wysokich, złotą makatą zarzuconych krzesłach, przy ścianie przeciwległej ołtarzowi, 
siedzieli oboje .królestwo. Drużbowie i druhny podprowadzili ku nim narzeczonych i ci, 
trzymając się za ręce, klękli u stóp monarszej pary.
Król Stefan polską mową niezbyt biegle władał, przemówił więc po łacinie z Wielką 
serdecznością, kilkakrotnie zowiąc pana młodego swym najwierniejszym przyjacielem. W 
końcu dodał, zwracając się do synowicy, że powinna gorąco Bogu dziękować za szczęście, iż 
mąż tak wielkich cnót i niezmiernych zasług wybrał ją za dozgonną towarzyszkę.
Anna błogosławiła państwa młodych ze łzami w oczach; serce jej ścisnęło się żałośnie. 
Gdybyż to był jej syn rodzony… albo córka rodzona… Dlaczego całe życie musiała być 
samotną!
Biskup kamieniecki, Marcin Białobrzeski, dopełnił ślubnego obrządku i prosto od ołtarza 
nowożeńcy, miłościwi państwo i tłum gości weselnych przeszli do wielkiej komnaty stołowej, 
gdzie już oczekiwała ich uczta. Stefan Batory zasiadł z małżonką w pośrodku niezmiernie 
długiego stołu. Potem od strony króla panowie po starszeństwie i godności, po stronie 
królowej panie. Naprzeciw zaś najjaśniejszych państwa hetman i Batorówna, raczej Jan i 
Gryzeldą Zamoyscy.
Co tylko Polska miała mężów znakomitych i niewiast cnotą, urodą, nazwiskiem sławnych, 
wszystko się znalazło przy owym weselnym stole. Z Węgier przybyli wysokich rodów 
przedstawiciele: Ifin, Banffy, Csaki, Patoczy, Bebek, Bocskay, Pernoczy z żonami lub 
córkami.
Po uczcie, nie nazbyt długiej, król odszedł do swych komnat, królowa została i zaraz 
szepnęła podkomorzym, by kazali muzyce grać do tańca. Uprzątnięto stoły i olbrzymia sala 
balowa zawrzała uciechą.
Jej miłość kazała przywołać do siebie Krysię i inne panny, które w towarzystwie młodych 
dworzan jadły obiad w przyległej izbie.
 — Zasiądźcie na ławach wedle ścian, wasza kolej teraz, poskaczcie sobie — rzekła do 
swych dworek łaskawie. — Ty, Krysiu, stań za moim krzesłem.
Rozpoczęły się ochocze tany. Senatorscy synowie zwracali się do wojewodzianek i córek 
węgierskich panów, dworzanie królewscy i hetmańscy tańczyli z panienkami królowej. 
Największe powodzenie miała Krysia, bo drugiej takiej ślicznej, smukłej i zręcznej 
dziewczyny darmo było szukać i wśród swoich, i wśród gości. Ona jednak zimnym sercem 
przyjmowała — hołdy, obojętnie słuchała komplementów, czarne oczy przesuwały się po 
komnacie tam i na powrót, jakby czegoś lub kogoś upatrując.
Z dawnego szczupłego grona panien ubyła Kasia Leszczyńska i Jagna Kłodzińska; obie 
wyszły za mąż: pierwsza za Wacława Ostroroga, lecz owdowiawszy po roku, zaślubiła 
ochmistrza, miłościwej królowej, Jana Koneckiego, starostę łomżyńskiego. Nie było jej na 
weselu Gryzeldy, bowiem synaczek przed miesiącem urodzony nie puszczał matusi od siebie. 
Jagna zaś, pani Zaborowska, cześnikowa zakroczymska, uzyskawszy pozwolenie małżonka, 
pląsała z zawziętością wielką; a że jej czepiec przy tańcu wadził*, zdjęła go ukradkiem i 
hulała jakby na własnym weselu. Ewunia Reyówna, co tak z Kachny matuzalowych lat 
żartowała, sama dobiegła tejże mety, bo właśnie we wielkanocne święta cyfrę dwóch dwójek 
przekroczyła. Basia Szczepiecka, mimo że raczej niedźwiadkowi niż pannie była podobna, 
przecież znalazła wielbiciela i tańczyła prawie ciągłe — tylko ze swym narzeczonym, imci 
panem Jakubem Oleskim, podsędkiem sochaczewskim. Tenże, bardzo szczupłej urody 
młodzian, a wzrostem pannie ledwie ramienia sięgający, dumny był, że taka sążnista dziewa 
jego mizeraczka na dozgonnego towarzysza sobie upodobała.
Król Stefan darował młodej pani trzy sznury pereł uriańskich, królowa Anna modlitewnik 
łaciński w szczerozłotej oprawie, od męża dostała Gryzelda kilkanaście sztuk drogich materii 
na suknie i skrzynkę pełną klejnotów. Prócz tego wszyscy goście, tak Polacy, jak Węgrzy, — 
znosili jej cenne podarunki.
W kilka dni po weselu odbyło się wspaniałe przyjęcie na zamku w Rabsztynie, własności 
pana hetmana. Po uczcie dwie roty żołnierzy pieszych kruszyło ze sobą kopie, wieczorem 
palono ognie sztuczne. Zamoyski ofiarował królowi najpiękniejszego konia ze swego stada, 
królowej kubek złoty, a wszystkim gościomi pamiątkowe monety złote z wizerunkiem twarzy 
królewskiej.
Późno w nocy wrócono do Krakowa.
Jaś Chojnacki, odbywszy chrzest wojenny pod Wielkimi Łukami; powrócił do domu 
pomagać staremu ojcu w gospodarstwie, inni paziowie pełnili teraz służbę przy królowej. I 
właśnie jeden z nich, dyżurny, wniósł na tacy śniadanie miłościwej pani, ulubiony jej 
krupniczek z drobnej, jęczmiennej kaszki. Nakrył stolik białym haftowanym ręcznikiem, 
ustawił na nim wazę, talerz i łyżkę i nie odchodził ku drzwiom, lecz stał jak żołnierz przed 
hetmanem, patrząc bystro w oczy królowej.
 — Masz co do powiedzenia? — spytała.
 — Jego wielmożność pan miecznik Wolski uprasza o posłuchanie w pilnej sprawie.
 — Mówiłeś mu, żem jeszcze nie śniadała?
 — Tak jest; powiedział, że zaczeka, pokąd rozkażecie. Siedzi w antykamerze.
 — Wpuść pana miecznika do bawialni i proś, by raczył spocząć. Za ćwierć godziny będę 
mu rada.
 — Dawno nie widziałam waszej miłości, panie mieczniku — rzekła Anna wchodząc po 
niedługiej chwilce do bawialnej komnaty. — Witam was uprzejmie. Jakąż to sprawę macie do 
mnie? Jeżeli ino w mojej mocy przysłużyć się wam, skwapliwie to uczynię. Lecz… nie sami 
jesteście… paź nie powiadomił mnie, że macie towarzysza ze sobą.
 — Ten ci to człek niepoczciwy jest przyczyną, dla której ośmieliłem się nachodzić waszą 
królewską mość o tak wczesnej porze. *
 — Zaciekawiacie mnie srodze, panie mieczniku…
 — ”Mam zaszczyt przedstawić najmiłościwszej pani syna dobrego przyjaciela: Stanisław 
Żółkiewski, wojewodzie bełzki.
 — Zbliżcie się, panie wojewodzicu; znam od wielu lat zacnego ojca waszego. Że zasię 
niedaleko pada jabłko od jabłoni, tuszę, że chlubę ino a pociechę przynosicie rodzicowi i 
miłej matce Rzeczypospolitej.
Podała mu rękę, ucałował ją ze czcią i skłoniwszy się nisko, stanął skromnie na uboczu.
 — Cóż tedy usłyszę, mości mieczniku? — spytała siadając za stołem i wskazując gościom 
ławę po drugiej stronie.
 — W krótkich słowach rzecz przedstawię — rzekł Wolski. — Pojutrze na cześć 
nowożeńców i ku chlubnemu przypomnieniu tylokrotnych zwycięstw miłościwego pana nad 
Moskwą odbędą się piękne przedstawienia i zabawne igrzyska na Rynku krakowskim. Młodsi 
z rycerstwa, pochopni do uciesznych pomysłów, ułożyliśmy, by własnym sumptem, własnymi 
dworzany, a nawet z osobistym udziałem poczynić orszaki wojenne, alegoryczne wizerunki, 
takoż pogańskie bożyszcza nadobnie wyobrażone przez żywe osoby i one ciekawe bawidła 
przeprowadzić dokoła Rynku, zatrzymując się dłużej przed domem Spiglera, gdzie 
najjaśniejszy pan przyrzekł zasiąść na ganku wraz z wasza królewską miłością gwoli 
przypatrywania się igrzyskom.
 — Tak jest, ale nie dorozumiewam się, w czym ja?
 — Otóż wchodzę właśnie in medias res…* O pana wojewodzica tu chodzi, którego 
nieświadomego mych celów chytrze przed obliczność waszej królewskiej miłości 
przywiodłem. Błagam pomocy najjaśniejszej pani. Ten oto młody rycerz wzdraga się uparcie 
przedstawić swą osobą Dianę*, boginię rzymską, której rolę my starsi przeznaczyliśmy dlań 
jednogłośnie. Poczynione są właśnie wozy o wyzłacanych kołach i kwiatami przystrojonych 
siedziskach, na tych to rydwanach stać będą, niczym rzeźbione posągi, przeróżni starożytni 
bogowie, boginie i nimfy. Nie w mocy naszej przedstawić całe mnóstwo tych mieszkańców 
pogańskiego nieba, ino co ważniejszych wybraliśmy. Cóż teraz począć z kozłem zaciętym, co 
się uwziął zepsować nam taki grzeczny pomysł.
 — Toć bez Diany można się obyć… — rzucił niechętnie Żółkiewski.
 — A nie można! Właśnie Diana konieczna. Król jego miłość ino wojnę a łowy miłuje; 
Pomoną* ani Florą* go nie uraczymy.
 — Takżeście nieużyty, panie wojewodzicu? — spytała z uśmiechem królowa.
 — W niewieścich szatach, jak na pośmiewisko… nie żądajcie tego ode mnie, 
najmiłościwsza pani! — : szepnął Żółkiewski hamując niezadowolenie.
 — O taką drobnostkę wam chodzi? Wszakże ta bogini przedstawiana bywa z łukiem i 
kołczanem, a sforę psów na smyczy dzierży. Taka niewiasta to pół rycerza! Dajcie się 
uprosić! Małżonek mój dowie się… ręczę wam, jakoście męskiej dumie gwałt zadali dla 
zgotowania mu chwili uciechy.
 — Wszystko uczynię,… wszystko, co rozkażecie, miłościwa królowo! — zawołał 
Żółkiewski gorąco. — Wstyd mi ino, żem śmiał się wam przeciwić.
Anna Jagiellonka uśmiechnęła się dobrotliwie.
 — Przeciwienia cale nie dosłyszałam; ale uprzejmość waszą i dobrą wolę ku spełnieniu 
mej prośby wysoce sobie ważę. Przyjmijcie, panie wojewodzicu, szczerym sercem tę 
drobnostkę, jak ze szczerego serca ją darowuję.
Skinęła nań ręką, powstał z ławy, zbliżył się i przykląkł na jedno kolano.
 — Siła macie klejnotów i pierścieni, zapewne droższych i piękniejszych — rzekła — ja 
wam ino dla pamięci dnia dzisiejszego ten pierścionek na palec wkładam, com go, przed laty 
od siostry Izabeli dostała.
 — Łaska miłościwej pani stokrotnej ceny dodaje temu podarunkowi, nie rozstanę się z nim 
nigdy! — zawołał Żółkiewski, całując rękę królowej, a ona dodała wesoło:
 — Pomnijcie, urodna bogini, że was będę pilno upatrowała w onym pochodzie, a 
łaskawego skinienia głowy czekać.
Żółkiewski powstał i usiadł znów obok Wolskiego.
 — Ach, najjaśniejsza pani… — odezwał się miecznik, trąc czoło z miną zakłopotaną. — 
Jeszcze nie na tym koniec. Lękam się, że drugiej prośby tak łacno nie wysłuchacie.
 — Spróbować nie zawadzi — odparła Anna żartobliwie.
 — Małżonka moja… nie dziwujcie się, wasza królewska miłość… młodemu zawżdy pstro 
w głowie, umyśliła sobie jechać na wozie przybranym snopami zboża jako Ceres, bogini 
urodzajów. A że uwidziała na uczcie weselnej panienkę z waszego fraucymeru przecudnej 
urody, uparła się, że Prozerpinę* musi posadzić przy sobie i nikogo inszego, ino tej 
dziewuszki jej się zachciewa.
 — Bez wahania przyrzekam — odpowiedziała Anna. — Miło mi okazać waszmość 
państwu przychylność moją we wszelakiej mierze. Owszem, niech się Krysia zabawi pod tak 
znakomitą, opieką. Czy aby nie będzie wadziło pani miecznikowej, że to biedactwo sierota, 
nie znanych rodziców…
 — Oblicze panny i postawa starczą za pergaminy herbowe — rzekł Wolski z 
przekonaniem. — A jeśli wasza królewska miłość raczy ją cierpieć przy sobie, przecz byśmy 
się my pychą unosili?
 — Ino że stroju potrzebnego nie mam, a do jutra…
 — Wszystko gotowe, najjaśniejsza pani! — zawołał miecznik uradowany. — Jest piękna 
szata ze szkarłatnego aksamitu, złotem bramowana, jako przynależy monarchini piekielnych 
podziemi. Na wypadek pomyślnej odpowiedzi przysposobiła ją, moja Marychna.
Pochylił się ku miłościwej pani i szepnął:
 — Samuel znowu grasuje po Rzeczypospolitej…
 — Na miły Bóg… prawdę powiadacie?
 — Widziano go we Lwowie, przed tygodniem był w Kielcach, pewnikiem i Krakowa się 
nie zlęknie. Drwi sobie z sądów i wyroków.
 — Za wiele dufa w łaskawość królewską — westchnęła Anna. — Zuchwałość ściąga 
słuszny gniew… to się może źle skończyć. 
 — Służby wierne składam u stóp waszej królewskiej miłości.
 — Powodzenia w zabawie życzę waszmościom. Do zobaczenia jutro.
Pan Jakub Spigler, rajca miejski i właściciel kamienicy Pod Sobolem, chodził od rana jak 
błędny z radości. Toż to jemu — przypadło w udziale gościć najmiłościwszych państwa kilka 
godzin w swym domu. Przystroił na to święto wykusz z ganeczkiem na pierwszym piętrze, że 
naprawdę było się czemu dziwować; ściana z czerwonych róż pokrywała mur szczelnie, a na 
tym tle ognistym świetnie odbijał utkany z białych stokroci orzeł polski ze złotymi literami S–
A na piersiach. Baldachim ze złotogłowiu unosił się nad ganeczkiem, a krzesła królewskie, 
przyrzucone aksamitnymi poduszkami, z kutego były srebra.
Najjaśniejsi państwo przybyli o samej trzeciej godzinie i wśród .długo nie milknących 
okrzyków ludu zajęli przygotowane miejsca. Stefan Batory był wesoły i mowny jak rzadko; 
zaprosił ku sobie pana hetmana, który w sąsiednim oknie siedział z małżonką, i ciągle mu 
rzucał jakieś żartobliwe uwagi, z czego tak Zamoyski, jak i królowa Anna śmieli się 
serdecznie. Gryzelda wychylała się ku nim z okna i z nadąsaną minką żaliła się królowej, że 
miłościwy pan zabiera jej męża.
Na Rynku morze głów ludzkich falowało i szumiało gwarem. Na gankach Sukiennic, na 
dachach domów roiło się od widzów; nawet na gzymsach szkarp i ponad drzwiami kościoła 
Mariackiego uwiesiło się kilkunastu wyrostków. Zdawało się, że nie będzie miejsca na 
zapowiedziane widowisko. A jednak, gdy pierwsze zastępy ruszyły od strony ulicy Wiślanej, 
a mijając Sławkowską i Św. Jana kierowały się ku domowi Spiglera, tłumy rozstąpiły się na 
dwie strony i nawet bez nawoływania ceklarzy uczyniono szeroki plac przed lożą królewską.
Torując sobie drogę krzykiem i krótkim biczem, przybieżał przed króla Murzyn jaskrawo 
odziany, na karym koniu, i oznajmił przybycie swego pana. Niebawem ukazał się pan 
miecznik Mikołaj, Wolski również w murzyńskim, ale bogatym przybraniu, na czele pocztu 
usmolonych dworzan, pokłonił się najjaśniejszym państwu i wskazał ręką poza siebie. Tuż za 
murzyńską rotą toczył się wóz pozłocisty, na nim panna biało ze srebrem ubrana, wsparta na 
tarczy z herbem Zamoyskich. Obok niej młodzieniec ze sztandarem, na którym herb i cyfra 
Stefana Batorego.
Najmiłościwsi królestwo wychylili się z ganku, klaszcząc w ręce i głośno dziękując za 
piękną niespodziankę. Gryzelda śmiała się do Murzynów, a pan hetman powiewał czapką.
Wtem bystre oko jego dojrzało coś równie jak murzyński zastęp niespodziewanego, na 
który to widok ciemny rumieniec twarz mu oblał i głęboka bruzda przecięła czoło: nie dalej 
jak o dziesięć kroków harcował na siwym dzianecie… banita, Samuel Zborowski, wcale się 
nie ukrywając ani odwracając twarzy. Owszem, wzrok zuchwały utopił w obliczu 
Zamoyskiego. Pan hetman przygryzał wąsa… w obecności króla wszczynać pościg za 
zbrodniarzem, niweczyć całą zabawę było niepodobieństwem. Czuł się bezsilnym i 
bezbronnym, a drwiący uśmiech Samuela przytakiwał jego myśli.
Murzyni zawrócili ku Pannie Marii i posuwali się z wolna Rynkiem w ulicę Grodzką; a 
tymczasem nadchodziła v druga grupa.
Mikołaj Zebrzydowski jechał na starożytnym wozie jako Saturn*. Dwanaście pacholąt 
ubranych czarno i dwanaście biało, czyli godziny dnia i nocy, ciągnęło rydwan. Każde miało 
na głowie tarczę zegarową. Obok Saturna siedziała postać trzymająca oburącz kulę złotą, co 
miało oznaczać złoty wiek za panowania Batorego.
Potem jechał Jowisz* z Minerwą* na wozie otoczonym obłokami z jakiejś lekkiej, 
bawełnianej tkaniny. Z rąk bogów padały iskry piorunowe, bardzo kunsztownie 
przyrządzone… Wtem bogini mądrości, zapominając o swej niebiańskiej godności, wrzasnęła 
przeraźliwie, uniosła greckiej szaty wyżej, niż boginiom uchodzi, i jednym susem była na 
bruku, wśród tłumu nędznych śmiertelników. Jowisz spuścił na nią wzgardliwe spojrzenie, ale 
i jego boskie oblicze zzieleniało nagle przestrachem… bawełniane obłoki buchały 
płomieniami. Tedy i Najpotężniejszy zeskoczył z rydwanu. Na szczęście o dwa kroki stamtąd 
stała pod rynną Sukiennic kadź z wodą; w jednej chwili ugaszono ogień, a bogowie już bez 
obłoków i bez piorunów pojechali dalej.
 — Gdzie Chwalibóg? — spytał Samuel Zborowski jednego ze swych dworzan, rozglądając 
się w tłumie.
 — Był przed chwilą — odparł tenże. — Coś chyba ciekawego dojrzał, bo widziałem, jak 
parł koniem ku ratuszowi.
Tymczasem uwagę wszystkich, a nawet i Zamoyskiego, zajął widok przewspaniały: oto 
rozpoczynał się pochód tryumfalny, przedstawiający zwycięstwo króla nad Moskwą. Była to 
wieża, którą toczono na kołach przed miłościwego pana, a na niej złotymi, olbrzymimi 
literami wypisane zaniki i miasta zdobyte przez Batorego. Powyżej wiersz łaciński, głoszący 
chwałę zwycięzcy. Za wieżą szedł oddział konny i wojsko piesze, dalej wozy ze zdobytą 
bronią i przywiązani do wozów słudzy i czeladź pańska, przebrani z moskiewska, jako jeńcy 
wojenni spod Połocka, Wielkich Łuków i Pskowa.
Samuel Zborowski wmieszał się między rycerstwo i przedefilował bezczelnie z kilku 
dworzanami przed królem. Szczęściem dla niego, Batory nie przypuszczając nawet 
podobnego zuchwalstwa, mniej przypatrywał się wojsku niż pięknie umajonym wozom z 
trofeami; szlachta zaś, choć go prawie każdy poznał, nie śmiała go zaczepiać, by nie wywołać 
burdy albo i czegoś jeszcze gorszego.
 — A taż białogłowa na trzecim wozie co ma oznaczać? — spytał król Zamoyskiego. — 
Pancerzem okryta, u jej stóp skrępowany Moskwicin.
 — To ziemia inflancka oswobodzona orężem waszej królewskiej miłości.
 — A ci, co teraz nadjeżdżają? Orzeł biały na przedzie, cztery konie białe.
 — Na wozie stoją książęta Słuccy, przebrani za hetmanów — tłumaczył Zamoyski. — Z 
tyłu trzy kopie związane łańcuchem, do łańcucha przykuci słudzy książęcy, niby to bojarowie 
i starszyzna moskiewska.
 — Powiedz im wszystkim, wasza miłość, koniecznie, ino nikogo nie pomiń… że mię 
okrutnie ucieszyli tymi widowiskami; ani mi w myśli postało, że tyle wspaniałości oglądał 
będę.
 — Pojrzyjcie, miłościwy mężu — wmieszała się królowa Anna do rozmowy — wojenne 
obrazy skończone zda się, a zbliża się na dwukołowym rydwanie Kupido* z łukiem w ręku i 
kołczanem na ramieniu.
Król powstał z krzesła, oparł się rękoma o kamienną balustradę i patrzył rozbawiony w 
Rynek.
 — A tuż za synem Wenus* podąża, patrzcie, wasze miłoście, jaki specjalny ma wozik, na 
podobieństwo muszli morskiej. Ino… jak na niewiastę… bary za silne i kark jak u tura… cha, 
cha, cha! toż to Piotr Myszkowski! Daj go katu z taką Wenerą! A tenże skrępowany u jej 
stóp?
 — To starszy brat, Jan Myszkowski, przedstawuje Parysa* zwyciężonego przez piękność.
 — Ho, ho, i muzykę mają, i wonność rozpryskują dokoła, i dwór okazały… cóż za 
deputacja ku nam podąża?
Trzech jeźdźców strojnych zatrzymało się przed gankiem, jeden z nich podał hetmanowi 
wbite na ostrze włóczni złocone jabłko z napisem łacińskim „dla najpiękniejszej”.
Zamoyski podziękował i złożył ten dar pochlebny w ręce swej żony.
 — Teraz, teraz, miłościwy panie i mężu — zawołała królowa Anna z wielkim ożywieniem 
 — raczcie zwrócić uwagę, zbliża się właśnie owa urodziwa Diana, o której wam już wczoraj 
wspominałam. Nikt by nie odgadł, że to rycerz, a nie panna!
 — Zaprawdę, cale nadobnie wygląda — zdumiewał się król. — Maskę ma arcypięknie 
udaną.
Rydwan bogini Diany, ciągniony przez sześć chartów, toczył się z wolna i zatrzymał się 
przed gankiem domu Spiglera. Smukła postać w zielonej greckiej szacie i wieńcu na płowych 
włosach zwróciła twarz zamaskowaną ku najmiłościwszej pani, przycisnęła rękę do piersi i 
pochyliła głowę.
Ukłoń ten przyjęto hucznymi oklaskami; król jegomość wychylił się z ganku i bił w. 
dłonie, jak tylko mógł najgłośniej.
Diana przystanęła trochę na uboczu, a zaraz ukazał się wóz drabiniasty, ciągniony przez 
cztery węgierskie woły o zakrzywionych jak olbrzymie widły rogach. Drabki oplecione były 
gęsto pękami polnych kwiatów, a na snopach żyta i pszenicy siedziała boska opiekunka żniw, 
hoża Ceres ze swą córką, Prozerpiną.
Pani miecznikowa, rosła, przystojna blondynka, dobrała strój licujący z odgrywaną przez 
nią rolą. Zwinęła wysoko na głowie swe bujne, jasne włosy, a maleńki złoty sierp o rękojeści 
z drogich kamieni tworzył na nich rodzaj diademu. Szata z brokatu koloru słomy skrzyła się 
od brylantowych kropel rosy. Bogini Ceres była prześliczna.
Obok niej Prozerpina, szczupła, śniada, z puszczonymi wolno kosami, wieńcem ognistych 
maków nad czołem, w szacie pąsowej ze złotem. Przy dorodnej żniw przodownicy wyglądała 
jak prawdziwe nadziemskie zjawisko. Uśmiechnięte usteczka szły z makami w zawody, z 
przecudnych oczu płynął czar.
W orszaku rycerzy, co po skończonym pochodzie zwycięskim zostali na Rynku jako 
widzowie, znajdował się pan Samuel Zborowski z kilkunastu dworzanami. Był tam i Andrzej 
Chwalibóg. Od chwili pojawienia się wozu Cerery zapomniał, gdzie jest, z kim jest, 
zapomniał, że to Kraków, że to zabawa na cześć króla i państwa młodych, nie widział nic 
prócz Krysi… zmysły mu się mieszały. Kierował nieznacznie koniem, wymijał pieszych i 
jezdnych, byle iść tuż za nią, byle jej z oczu nie stracić.
Woły stąpały poważnie, powoli; najjaśniejsi państwo raczyli przemówić kilka słów 
łaskawych do pani miecznikowej, a ona z wysokości swego słomianego tronu podała 
królowej na posrebrzanych grabiach pięknie uwity wieniec z kwiatów i kłosów.
 — Gdzież nam zawrócić i którędy jechać? — spytał siostrzeniec pani miecznikowej, który 
był za woźnicę.
 — Rade byśmy już odpocząć — odpowiedziała. — Do domu, Stachu. Ino Małym 
Rynkiem i popod Gródek, bo tędy bliżej.
Jeszcze nie dojechali do rogu, gdy nagle z tłumu wypadł mąż jakiś zamaskowany i nie 
zatrzymując nawet wierzchowca, pochwycił Krysię na ręce, posadził przed sobą i pognał we 
Floriańską ulicę, gdzie ludzie z rzadka stali pod domami.
Głośnym śmiechem i oklaskami przyjęto ten wyborny pomysł. Każdy z widzów 
dorozumiał się od razu, że był to tylko niewinny figiel, bo przecież tu, na oczach królewskich, 
nic zdrożnego dziać się nie mogło. Niektórzy obeznani z mitologią wołali Śmiejąc się: 
 — Zuch Pluto! Porwał Prozerpinę!
 — Dzielnie mu się udało!
 — Nie wiecie, który to?
 — Jeden ze Słuckich może?
 — Raczej Osiecki, bo ten chybki jak piorun.
 — A to ci diabeł dopiero!
 — Ee… musi to być któryś z wojewodziców i z wiedzą królowej to uczynił; panna 
dworska… gdzieżby się ważył bez pozwolenia!
Pani miecznikowa siedziała przez chwilę jak skamieniała.
 — Co to takiego?… Co się stało? Gdzie ten człowiek? — wyjąkała wreszcie do 
siostrzeńca.
 — Ależ, ciotuniu, nie troskajcie się; nie ma wątpienia, że to było umówione, patrzcie, jak 
się ludzie śmieją. Umówiona krotochwila, nader zręczna.
Zamaskowany rycerz przebiegł ulicę w nieopisanym pędzie, zdawało się, że koń ziemi nie 
tyka kopytami, zdawało się, że leci. Ta jazda prawdziwie piekielna trwała nie dłużej jak 
minutę; gniadosz tajemniczego rycerza przemykał już pod sklepieniem bramy, gdy od strony 
Rynku zadudniło rozgłośnie… Drugi jakiś szaleniec gnał wściekłym galopem śladem 
pierwszego. Bez czapki, z oczyma rozwartymi szeroko, ze zwichrzonymi włosami, siekł 
konia harapem, kłuł ostrogami i leciał jak opętany.
 — Doścignie! — krzyczano dodając mu otuchy.
 — Nie doścignie! — słychać było inne głosy.
 — Ówten konia ma zacnego!
 — Ale ten za to lekki i sam jeden!
 — Oho, przeleciał bramę!
Kilku wydrapało się na mury, kilku pobiegło do Barbakanu, by śledzić z wieżyczek, co się 
dalej stanie.
 — Ależ pędzi!… Dogania go!
 — Oho, odsądził się… umyka, też to umyka!
 — Jezus, Maria!
Zamaskowany rycerz mknął jak wicher. Lewym ramieniem trzymał silnie porwaną 
dziewczynę, a krótką nahajką w prawej ręce ćwiczył konia; każde uderzenie znaczyło krwawe 
pręgi na skórze gniadosza.
 — Nie szarp się… spokojnie siedź… bo cię zastrzelę jak psa, dziewko zatracona! — 
warknął ochrypłym głosem.
 — O, rety… puśćcie mnie! Czymże wam zawiniłam? — szlochała Krysia.
 — Czym? Tym, że żyjesz ku mojej krzywdzie!
 — Nie znam was.
 — Milcz… nie mam czasu na gawędki!
Usłyszawszy tętent, obejrzał się.
 — Tysiąc biesów! — I ścisnął konia ostrogami.
Przeminęli ostatnie domki przedmieścia, wypadli na pole. Uderzenia kopyt końskich za 
nimi coraz były wyraźniejsze… pościg zbliżał się…
 — Truteń jakiś… gołowąs… psi syn… — rzucał przez rycerz.
Wyjął z olster krócicę i krzyknął odwracając
 — Wracaj precz, bo ją w twoich oczachu śmiercę! — A Krysi syknął w ucho: — Miałaś 
jeszcze dwie mile przed sobą, podziękuj ówtemu, że zginiesz pierwej!
I gnał przez żytnie łany, a rumak, jego pluł pianą i znaczył drogę krwią.
 — Nie słuchasz? Pilno ci? No to patrz!
Odwrócił kurek… 
Huknął strzał…
Zamaskowany rycerz trafiony kulą w plecy zachwiał się na siodle… koń .przebiegł jeszcze 
kilka kroków, lecz nie czując bata, szedł coraz wolniej, wreszcie przystanął.
Mdlejące ręce puściły zdobycz… dziewczyna ześlizgnęła się na ziemię. Rycerz runął Jak 
kłoda…
Jędruś Chwalibóg dobiegał już miedzą. Zeskoczył z konia.
 — Krysia! Umiłowanie moje!
 — Co… to… kto… Matko Boska, Jędruś!
Więcej mówić nie mogli; podali sobie ręce i patrzyli jedno na drugie jak w obraz cudowny. 
Chrapliwy jęk wrócił im przytomność.
Podeszli do rannego na palcach, w milczeniu, przejęci grozą.
Jędruś odwiązał maskę i żachnął się.
 — Co ci jest?
 — To ten sam…
 — Kto taki?
 — Ten, który się z dziadem zmawiał w karczmie.
 — Ach, jaki blady!
 — Śmierć ma na twarzy wypisaną — szepnął chłopiec. — Co tu robić? Ani we dwoje go 
nie udźwigniemy…
 — Ratować trzeba. Nie szukaj daleko… ot, dwie chałupy tuż; za żytem, idź, prędko 
sprowadź ludzi… ach, nie! zabierz mnie ze sobą! Ja tu sama nie ostanę!
Pobiegli.
Godzina minęła, zanim sprowadzeni chłopi z płachtami, na których złożono 
nieprzytomnego rycerza, donieśli go do miasta.
 — Nie gdzie indziej pójdziemy, ino prosto do króla — rzekł Jędruś. — Niech miłościwy 
pan sądzi i rozkaże, co czynić.
W Rynku wrzała jeszcze zabawa, gdy ponury pochód zawrócił z Floriańskiej ulicy do 
domu Spiglera.
Na widok obojga młodych, idących ze smutnie spuszczonymi oczyma, a bardziej jeszcze 
na widok noszów z umarłym czy konającym człowiekiem, przerazili się miłościwi państwo 
niezmiernie. Król dał znak ręką, by uciszono muzykę, i rzekł do Zamoyskiego:
 — Stało się nieszczęście; jakiś rycerz… czy poznajecie, kto to?
 — Nie; zda mi się, że go pierwszy raz widzę.
 — Poślijcie po medyka, ja zejdę na dół. Niepodobna weselić się w obliczu śmierci. 
 — Zezwólcie, miłościwy panie, że i ja pospieszę za wami — rzekła królowa. — Skąd się 
tu bierze Krysia, blada, zapłakana, z rozplecionymi kosami… sama z Chwalibogiem… nic nie 
rozumiem.
 — Co to za człowiek i co mu się przygodziło? — spytał król, poglądając po ludziach 
zgromadzonych dokoła noszów.
Zamoyski pochylił się nad umierającym.
 — Teraz go poznaję — rzekł. — To Hieronim Płoński, starościc barski; widywałem go 
kilkakrotnie u kasztelana mińskiego.
Król spytał po raz drugi:
 — Czy chory, czy ranny? Co się stało?
 — Ja go zabiłem — rzekł Chwalibóg, patrząc królowi spokojnie w oczy. 
 — Ty? I śmiesz stawać przede mną zuchwale, morderco bezecny?! — zawołał król w 
najwyższym oburzeniu.
Odetchnął głęboko, przesunął ręką po czole i pohamowawszy gniew, mówił dalej:
 — Z jakiej przyczyny zabiłeś tego rycerza?
 — Tu w Rynku, nie bacząc na majestat, porwał i uwiózł wychowankę najjaśniejszej pani. 
Puściłem się za nim w pogoń, a gdy widział, że go dopędzam, dobył krócicy i krzyknął, że 
pannę w mych oczach zabije. Nie dowierzałem tej groźbie… Lecz widząc, że kurek odwodzi, 
strzeliłem jak do dzikiego zwierza. Teraz mi każcie zdjąć głowę, miłościwy panie, jeślim 
popełnił: morderstwo.
Przez tłum przeciskał się paź królewski, za nim szedł lekarz. Pomacał skronie, wziął za 
puls.
 — Nie godzi się go dręczyć — rzekł — już dusza ucieka. Chyba wina starego… może się 
ocknie na mgnienie oka.
Gospodarz domu przybiegł z winem; doktor ulał odrobinę na łyżką i sączył po kropelce do 
ust umierającego.
Drgnął… otworzył błędne oczy… poruszył ustami…
 — Unieście go nieco, podeprzyjcie mu głowę, może chce czego — rozkazał król 
dworzanom.
 — Dopadłem cię… ubiłem jak psa… boli kula? Piecze jak ogień? Moje ciało czuje, jak cię 
boli!…
Przerywany śmiertelną czkawką głos konającego drgał wściekłością:
 — Już nie będziesz… Już nie ma Krystyny Płońskiej… skończyło się… ojcowie 
pomarli… dziewka zmar… ino ja… jedyny dziedzic!… Moja Rychta… moje Przewrocie… 
Ruda… Brana… Kośmin… jedyny dzie…
Rzucił głową, na wargach pokazała się różowa piana.
 — Nie ja go sądził będę — rzekł cicho Stefan Batory.
W tydzień po opisanych wypadkach na pokojach miłościwej królowej odbyły się 
zrękowiny szlachetnie urodzonego kawalera imci pana Andrzeja Chwaliboga, towarzysza 
chorągwi usarskiej wojewody podolskiego, z szlachetnie urodzoną imci panną Krystyną 
Płońską, wychowanką najjaśniejszej pani.
