W JAKI SPOSÓB NOWI LUDZIE UKAZUJĄ SIĘ NAD 
STARYMI HORYZONTAMI 
Początek kwietnia, jeden z tych miesięcy, które służą za przejście między zimą i 
wiosną. Śnieg już zniknął, ale nie ukazała się jeszcze zieloność; drzewa są 
czarne, trawniki szare i niebo szare: wygląda jak marmur poprzecinany 
srebrnymi i złotawymi nitkami. 
Jest około piątej po południu. Panna Izabela siedzi w swoim gabinecie i czyta 
najnowszą powieść Zoli: Une page d'amour. Czyta bez uwagi, co chwilę 
podnosi oczy, spogląda w okno i półświadomie formułuje sąd, że gałązki drzew 
są czarne, a niebo szare. Znowu czyta, spogląda po gabinecie i półświadomie 
myśli, że jej meble kryte błękitną materią i jej niebieski szlafroczek mają jakiś 
szary odcień i że festony białej firanki są podobne do wielkich sopli śniegu. 
Potem zapomina, o czym myślała w tej chwili, i pyta się w duchu: „O czym ja 
myślałam?... Ach, prawda, o kweście wielkotygodniowej...” I nagle czuje ochotę 
przejechania się karetą, a jednocześnie czuje żal do nieba, że jest takie szare, że 
złotawe żyłki na nim są tak wąskie... Dręczy ją jakiś cichy niepokój, jakieś 
oczekiwanie, ale nie jest pewna, na co czeka: czy na to, ażeby chmury się 
rozdarły, czy na to, ażeby wszedł lokaj i wręczył jej list zapraszający na 
wielkotygodniową kwestę? Już taki krótki czas, a jej nie proszą. 
Znowu czyta powieść, ten xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx, kiedy podczas gwiaździstej nocy p. 
Rambaud naprawiał zepsutą lalkę małej Joasi, Helena tonęła we łzach 
bezprzedmiotowego żalu, a opat Jouve radził, ażeby wyszła za mąż. Panna 
Izabela odczuwa ten żal i kto wie, czy gdyby w tej chwili ukazały się na niebie 
gwiazdy, zamiast chmur, czy nie rozpłakałaby się tak jak Helena. Wszak to już 
ledwo parę dni do kwesty, a jej jeszcze nie proszą. Że zaproszą, o tym wie, ale 
dlaczego zwłóczą?... 
„Te kobiety, które zdają się tak gorąco szukać Boga, bywają niekiedy 
nieszczęśliwymi istotami, których serce wzburzyła namiętność. Idą do kościoła, 
ażeby tam wielbić mężczyznę” — mówi opat Jouve. 
„Poczciwy opat, jak on chciał uspokoić tę biedną Helenę!” — myśli panna Izabela 
i nagle odrzuca książkę. Opat Jouve przypomniał jej, że już od dwu miesięcy 
haftuje pas do kościelnego dzwonka i że go jeszcze nie skończyła. Podnosi się z 
fotelu i przysuwa do okna stolik z tamburkiem, z pudełkiem różnokolorowych 
jedwabiów, z kolorowym deseniem ; rozwija pas i zaczyna gorliwie wyszywać 
na nim róże i krzyże. Pod wpływem pracy w sercu budzi się otucha. Kto tak jak 
ona służy kościołowi, nie może być zapomnianym przy wielkotygodniowej 
kweście. Wybiera jedwabie, nawłóczy igły i szyje wciąż. Oko jej przebiega od 
wzoru do haftu, ręka spada z góry na dół, wznosi się z dołu do góry ale w myśli 
zaczyna rodzić się pytanie, dotyczące kostiumu na groby i toalety na Wielkanoc. 
Pytanie to wkrótce zapełnia jej całą uwagę, zasłania oczy i zatrzymuje rękę. 
Suknia, kapelusz, okrywka i parasolka, wszystko musi być nowe, a tu tak 
niewiele czasu i nie tylko nic nie zamówione, ale nawet nie wybrane... 
Tu przypomina sobie, że jej serwis i srebra już znajdują się u jubilera, że już 
trafia się jakiś nabywca i że dziś lub jutro będą sprzedane. Panna Izabela czuje 
ściśnięcie serca za serwisem i srebrami, lecz doznaje niejakiej ulgi na myśl o 
kweście i nowej toalecie. Może mieć bardzo piękną, ale jaką?... 
Odsuwa tamburek i ze stolika, na którym leżą Szekspir, Dante, album 
europejskich znakomitości tudzież kilka pism, bierze „Le Moniteur de la Mode” 
i zaczyna go przeglądać z największą uwagą. Oto jest toaleta obiadowa; oto 
ubiory wiosenne dla panienek, panien, mężatek, młodych mężatek i ich matek! 
oto suknie wizytowe, ceremonialne, spacerowe; sześć nowych form kapeluszy, z 
dziesięć materiałów, kilkadziesiąt barw... Co tu wybrać, o Boże?... Niepodobna 
wybierać bez naradzenia się z panną Florentyną i z magazynierką... 
Panna Izabela z niechęcią odrzuca monitora mody i siada na szezlongu w 
postaci półleżącej. Ręce splecione jak do modlitwy opiera na poręczy, głowę na 
rękach i patrzy w niebo rozmarzonymi oczyma. Kwesta wielkotygodniowa, 
nowa toaleta, chmury na niebie — wszystko miesza się w jej wyobraźni na tle 
żalu za serwisem i lekkiego uczucia wstydu, że go sprzedaje. 
„Ach, wszystko jedno!” — mówi sobie i znowu pragnie, ażeby chmury rozdarły 
się choć na chwilę. Ale chmury zgęszczają się, a w jej sercu wzmaga się żal, 
wstyd i niepokój. Spojrzenie jej pada na stolik stojący tuż obok szezlonga i na 
książkę do nabożeństwa oprawną w kość słoniową. Panna Izabela bierze do rąk 
książkę i powoli, kartka za kartką, wyszukuje w niej modlitwy: Acte de 
résignation, a znalazłszy zaczyna czytać: 
„Que votre nom soit béni á jamais, bien qui avez voulu m'éprouver par cette 
peine.”W miarę jak czyta, szare niebo wyjaśnia się, a przy ostatnich 
słowach...”et d'attendre en paix votre divin secours...” chmury pękają, ukazuje 
się kawałek czystego błękitu, gabinet panny Izabeli napełnia się światłem, a jej 
dusza spokojem. Teraz jest pewna, że modły jej zostały wysłuchane, że będzie 
miała najpiękniejszą tualetę i najlepszy kościół do kwesty. 
W tej chwili delikatnie otwierają się drzwi gabinetu; staje w nich panna 
Florentyna, wysoka, czarno ubrana, nieśmiała, trzyma w dwu palcach list i 
mówi cicho: 
— Od pani Karolowej. 
— Ach, w sprawie kwesty — odpowiada panna Izabela z czarującym uśmiechem. Cały 
dzień nie zaglądałaś do mnie, Florciu. 
— Nie chcę ci przeszkadzać. 
— W nudzeniu się?... — pyta panna Izabela. — Kto wie, czy nie byłoby nam weselej 
nudzić się w jednym pokoju. 
— List... — mówi nieśmiała osoba w czarnej sukni, wyciągając rękę do Izabeli. 
— Znam jego treść — przerywa panna Izabela. — Posiedź trochę u mnie i jeżeli nie 
zrobi ci subiekcji, przeczytaj ten list. 
Panna Florentyna siada nieśmiało na fotelu, delikatnie bierze z biurka nożyk i z 
największą ostrożnością przecina kopertę. Kładzie na biurku nożyk, potem 
kopertę, rozwija papier i cichym, melodyjnym głosem czyta list pisany po 
francusku: 
„Droga Belu! wybacz, że odzywam się w sprawie, którą tylko ty i twój ojciec 
macie prawo rozstrzygać. Wiem, drogie dziecię, że pozbywasz się twego 
serwisu i sreber, sama mi zresztą o tym mówiłaś. Wiem też, że znalazł się 
nabywca, który ofiarowuje wam pięć tysięcy rubli, moim zdaniem za mało, choć 
w tych czasach trudno spodziewać się więcej. Po rozmowie jednak, jaką miałam 
w tej materii z Krzeszowską, zaczynam lękać się, ażeby piękne te pamiątki nie 
przeszły w niewłaściwe ręce. 
Chciałabym temu zapobiec, proponuję ci więc, jeżeli zgodzisz się, trzy tysiące 
rubli pożyczki na zastaw wspomnianego serwisu i sreber. Sądzę, że dziś 
wygodniej będzie im u mnie, gdy ojciec twój znajduje się w takich kłopotach. 
Odebrać je będziesz mogła, kiedy zechcesz, a w razie mojej śmierci nawet bez 
zwracania pożyczki. 
Nie narzucam się, tylko proponuję. Rozważ, jak ci będzie wygodniej, a nade 
wszystko pomyśl o następstwach. 
O ile cię znam, byłabyś boleśnie dotkniętą usłyszawszy kiedyś, że nasze 
rodzinne pamiątki zdobią stół jakiego bankiera albo należą do wyprawy jego 
córki. 
Zasyłam ci tysiące pocałunków, 
Joanna 
P.S. Wyobraź sobie, co za szczęście spotkało moją ochronkę. Będąc wczoraj w 
sklepie tego sławnego Wokulskiego przymówiłam się o mały datek dla sierot. 
Liczyłam na jakie kilkanaście rubli, a on, czy uwierzysz, ofiarował mi tysiąc, 
wyraźnie: tysiąc rubli, i jeszcze powiedział, że na moje ręce nie śmiałby złożyć 
mniejszej sumy. Kilku takich Wokulskich, a czuję, że na starość zostałabym 
demokratką.” 
Panna Florentyna skończywszy list nie śmiała oderwać od niego oczu. Wreszcie 
odważyła się i spojrzała: panna Izabela siedziała na szezlongu blada, z 
zaciśniętymi rękami. 
— Cóż ty na to, Florciu? — spytała po chwili. 
— Myślę — odparła cicho zapytana — że pani Karolowa na początku listu 
najtrafniej osądziła swoje stanowisko w tej sprawie. 
— Co za upokorzenie! — szepnęła panna Izabela, nerwowo bijąc ręką w szezlong. 
— Upokorzeniem jest proponować komuś trzy tysiące rubli na zastaw sreber, i to 
wówczas, gdy obcy ofiarowują pięć tysięcy... Innego nie widzę. 
— Jak ona nas traktuje... My chyba naprawdę jesteśmy zrujnowani... 
— Ależ, Belciu!... — przerwała ożywiając się panna Florentyna. — Właśnie ten 
cierpki list dowodzi, że nie jesteście zrujnowani. Ciotka lubi być cierpką, ale 
umie oszczędzać nieszczęście. Gdyby wam groziła ruina, znaleźlibyście w niej 
tkliwą i delikatną pocieszycielkę. 
— Dziękuję za to. 
— I nie potrzebujesz obawiać się tego. Jutro wpłynie nam pięć tysięcy rubli, za 
które można prowadzić dom przez pół roku... choćby przez kwartał. Za parę 
miesięcy... 
— Zlicytują nam kamienicę... 
— Prosta forma, i nic więcej. Owszem, możecie zyskać, podczas gdy dzisiaj 
kamienica jest tylko ciężarem. No, a po ciotce Hortensji dostaniesz ze sto 
tysięcy rubli. Zresztą — dodała po chwili panna Florentyna podnosząc brwi — ja 
sama nie jestem pewna, czy i ojciec nie ma jeszcze majątku. Wszyscy są tego 
zdania... 
Panna Izabela wychyliła się z szezlonga i ujęła rękę panny Florentyny. 
— Florciu — rzekła zniżając głos — komu ty to mówisz?... Więc naprawdę uważasz 
mnie tylko za pannę na wydaniu, która nic nie widzi i niczego nie pojmuje?... 
Myślisz, że nie wiem — domówiła jeszcze ciszej — że już miesiąc, jak pieniądze 
na utrzymanie domu pożyczasz od Mikołaja... 
— Może właśnie ojciec chce tego... 
— Czy i tego chce, ażebyś mu co rano podkładała kilka rubli do pugilaresu? 
Panna Florentyna spojrzała jej w oczy i poruszyła głową. 
— Za dużo wiesz — odparła — ale nie wszystko. Już od dwu tygodni, może od 
dziesięciu dni widzę, że ojciec miewa po kilkanaście rubli... 
— Więc zaciąga długi... 
— Nie. Ojciec nigdy nie zaciąga długów w mieście. Każdy wierzyciel przychodzi 
z pożyczką do domu i w gabinecie ojca dostaje kwit albo procent. Nie znasz go 
pod tym względem. 
— Więc skądże teraz ma pieniądze? 
— Nie wiem. Widzę, że ma, i słyszę, że zawsze je miał. 
— Po cóż w takim razie zezwala na sprzedaż sreber? — pytała natarczywie panna 
Izabela. 
— Może chce zirytować rodzinę. 
— A kto wykupił jego weksle? 
Panna Florentyna zrobiła rękoma ruch, oznaczający rezygnację. 
— Nie wykupiła ich Krzeszowska -rzekła — to wiem na pewno. -Więc — albo 
ciotka Hortensja, albo... 
— Albo?... 
— Albo sam ojciec. Czy nie wiesz, ile rzeczy robi ojciec, ażeby zaniepokoić 
rodzinę, a potem śmiać się... 
— Za cóż chciałby mnie, nas niepokoić? 
— Myślę, że ty jesteś spokojna. Córka powinna nieograniczenie ufać ojcu. 
— Ach, tak!... — szepnęła panna Izabela zamyślając się. 
Czarno ubrana kuzynka z wolna podniosła się z fotelu i cicho wyszła. 
Panna Izabela znowu poczęła patrzeć na swój pokój, który wydał jej się 
popielatym, na czarne gałązki, które chwiały się za oknem, na parę wróbli 
świergoczących może o budowie gniazda, na niebo, które stało się jednolicie 
szarym, bez żadnej jaśniejszej prążki. W jej pamięci znowu odżyła sprawa 
kwesty i nowej toalety, ale obie wydały się jej tak małymi, tak prawie 
śmiesznymi, że myśląc o nich nieznacznie wzruszyła ramionami. 
Dręczyły ją inne pytania: czyby nie oddać serwisu hrabinie Karolowej — i — skąd 
ojciec ma pieniądze? Jeżeli miał je dawniej, dlaczego pozwolił na zaciąganie 
długów u Mikołaja?... A jeżeli nie miał, z jakiego źródła czerpie je dziś?... Jeżeli 
ona odda serwis i srebra ciotce, może stracić okazję do korzystnego pozbycia się 
ich, a jeżeli sprzeda za pięć tysięcy, pamiątki te naprawdę mogą dostać się w 
niewłaściwe ręce, jak pisała hrabina. 
Nagle przerwał się ten bieg myśli: bystre jej ucho usłyszało w dalszych 
pokojach szmer. Było to męskie stąpanie, miarowe, spokojne. W salonie stłumił 
je nieco dywan, w pokoju jadalnym wzmocniło się, w jej sypialni przycichło, 
jakby ktoś szedł na palcach. 
— Proszę, papo — odezwała się panna Izabela usłyszawszy pukanie do swych 
drzwi. 
Wszedł pan Tomasz. Ona podniosła się z szezlonga, ale ojciec nie pozwolił na 
to. Objął ją w ramiona, ucałował w głowę i zanim usiadł przy niej, rzucił okiem 
w duże lustro na ścianie. Zobaczył tam swoją piękną twarz, siwe wąsy, swój 
ciemny żakiet bez zarzutu, gładkie spodnie, jakby dopiero co wyszły od krawca, 
i uznał, że wszystko jest dobrze. 
— Słyszę — rzekł do córki uśmiechając się — że panienka odbiera korespondencje, 
które jej psują humor. 
— Ach, papo, gdybyś wiedział, jakim tonem przemawia ciotka... 
— Zapewne tonem osoby chorej na nerwy. Za to nie możesz mieć do niej żalu. 
— Gdyby tylko żal. Ja boję się, że ona ma rację i że nasze srebra mogą naprawdę 
znaleźć się na jakim bankierskim stole. 
Przytuliła głowę do ramienia ojca. Pan Tomasz spojrzał niechcący w lusterko na 
stoliku i przyznał w duchu, że oboje w tej chwili tworzą bardzo piękną grupę. 
Szczególniej dobrze odbijała obawa rozlana na twarzy córki od jego spokoju. 
Uśmiechnął się. 
— Bankierskie stoły... — powtórzył. — Srebra naszych przodków bywały już na 
stołach Tatarów, Kozaków, zbuntowanych chłopów, i nie tylko nam to nie 
uchybiało, ale nawet przynosiło zaszczyt. Kto walczy, naraża się na straty. 
— Tracili przez wojnę i na wojnie — wtrąciła panna Izabela. 
— A dziś nie ma wojny?... Zmieniła się tylko broń: zamiast kosą albo jataganem 
walczą rublem. Joasia dobrze to rozumiała sprzedając nie serwis — ale rodzinny 
majątek, albo rozbierając na wybudowanie spichlerza ruiny zamku. 
— Więc jesteśmy zwyciężeni... — szepnęła panna Izabela. 
— Nie, dziecko — odparł pan Tomasz prostując się. -My dopiero zaczniemy 
triumfować i bodaj czy nie tego boi się moja siostra i jej koteria. Oni tak 
głęboko zasnęli, że razi ich każdy objaw żywotności, każdy mój śmielszy krok dodał 
jakby do siebie. 
— Twój, papo? 
— Tak. Myśleli, że poproszę ich o pomoc. Sama Joasia chętnie zrobiłaby mnie 
swoim plenipotentem. Ja natomiast podziękowałem im za emeryturę i zbliżyłem 
się do mieszczaństwa. Zyskałem u tych ludzi powagę, która zaczyna trwożyć 
nasze sfery. Myśleli, że zejdę na drugi plan, a widzą, że mogę wysunąć się na 
pierwszy. 
— Ty, papo? 
— Ja. Dotychczas milczałem nie mając odpowiednich wykonawców. Dziś 
znalazłem takiego, który zrozumiał moje idee, i zacznę działać. 
— Któż to jest? — spytała panna Izabela, ze zdumieniem patrząc na ojca. 
— Niejaki Wokulski, kupiec, żelazny człowiek. Przy jego pomocy zorganizuję 
nasze mieszczaństwo, stworzę towarzystwo do handlu ze Wschodem, tym 
sposobem dźwignę przemysł... 
— Ty, papo? 
— I wówczas zobaczymy, kto wysunie się naprzód, choćby przy możliwych 
wyborach do rady miejskiej... 
Panna Izabela słuchała z szeroko otwartymi oczyma. 
— Czy ten człowiek — szepnęła -o którym mówisz, papo, nie jest jakim aferzystą, 
awanturnikiem?... 
— Nie znasz go więc? — spytał pan Tomasz. On jednak jest jednym z naszych 
dostawców. 
— Sklep znam, bardzo ładny — mówiła panna Izabela zamyślając się. — Jest tam 
stary subiekt, który wygląda trochę na dziwaka, ale nadzwyczajnie uprzejmy... 
Ach, zdaje mi się, że kilka dni temu poznałam i właściciela... Wygląda na 
gbura... 
— Wokulski gbur?... — zdziwił się pan Tomasz. — Jest on wprawdzie trochę 
sztywny, ale bardzo grzeczny. 
Panna Izabela wstrząsnęła głową. 
— Niemiły człowiek — odpowiedziała z ożywieniem. — Teraz przypominam go 
sobie... Będąc we wtorek w sklepie zapytałam go o cenę wachlarza... Trzeba 
było widzieć, jak spojrzał na mnie!... Nie odpowiedział nic, tylko wyciągnął 
swoją ogromną czerwoną rękę do subiekta (nawet dość eleganckiego chłopca) i 
mruknął głosem, w którym czuć było gniew: panie Morawski czy Mraczewski 
(bo nie pamiętam), pani zapytuje o cenę wachlarza. A... nieciekawego znalazł 
papo wspólnika!... — śmiała się panna Izabela. 
— Szalonej energii człowiek, żelazny człowiek — odparł pan Tomasz. — Oni tacy. 
Poznasz ich, bo myślę urządzić w domu parę zebrań. Wszyscy oryginalni, ale 
ten oryginalniejszy od innych. 
— Papa tych panów chce przyjmować?... 
— Muszę naradzać się z niektórymi. A co do naszych — dodał patrząc w oczy 
córce — zapewniam cię, że gdy usłyszą, kto u mnie bywa, ani jednego nie 
zabraknie w salonie. 
W tej chwili weszła panna Florentyna zapraszając na obiad. Pan Tomasz podał 
rękę córce i przeszli we troje do jadalnego pokoju, gdzie już znajdowała się 
waza tudzież Mikołaj odziany we frak i wielki biały krawat. 
— Śmieję się z Belci -rzekł pan Tomasz do kuzynki, która nalewała rosół z wazy. 
— Wyobraź sobie, Floro, że Wokulski zrobił na niej wrażenie gbura. Czy ty go 
znasz? 
— Któż by dziś nie znał Wokulskiego — odpowiedziała panna Florentyna podając 
Mikołajowi talerz dla pana. — No, elegancki on nie jest, ale — robi wrażenie... 
— Pnia z czerwonymi rękoma — wtrąciła ze śmiechem panna Izabela. 
— On mi przypomina Trostiego, pamiętasz, Belu, tego pułkownika strzelców w 
Paryżu -odpowiedział pan Tomasz. 
— A mnie posąg triumfującego gladiatora -melodyjnym głosem dodała panna 
Florentyna. — Pamiętasz, Belu, we Florencji, tego z podniesionym mieczem? 
Twarz surowa, nawet dzika, ale piękna. 
— A czerwone ręce?... — zapytała panna Izabela. 
— Odmroził je na Syberii — wtrąciła panna Florentyna z akcentem. 
— Cóż on tam robił? 
— Pokutował za uniesienia młodości — rzekł pan Tomasz. -Można mu to 
przebaczyć. 
— Ach, więc jest i bohaterem!... 
— I milionerem — dodała panna Florentyna. 
— I milionerem? — powtórzyła panna Izabela. — Zaczynam wierzyć, że papo zrobił 
dobry wybór przyjmując go na wspólnika. Chociaż... 
— Chociaż?... — spytał ojciec. 
— Co powie świat na tę spółkę? 
— Kto ma siłę w rękach, ma świat u nóg. 
Właśnie Mikołaj obniósł polędwicę, gdy w przedpokoju zadzwoniono. Stary 
służący wyszedł i po chwili wrócił z listem na srebrnej, a może platerowanej 
tacy. 
— Od pani hrabiny — rzekł. 
— Do ciebie, Belu — dodał pan; Tomasz biorąc list do ręki. — Pozwolisz, że cię 
zastąpię w połknięciu tej nowej pigułki. 
Otworzył list, zaczął go czytać i ze śmiechem podał pannie Izabeli. 
— Oto — zawołał — cała Joasia jest w tym liście. Nerwy, zawsze nerwy!... 
Panna Izabela odsunęła talerz i z niepokojem przebiegła papier oczyma. Lecz 
stopniowo twarz jej wypogodziła się. 
Słuchaj, Florciu — rzekła — bo to ciekawe. 
„Droga Belu! -pisze ciotka. -Zapomnij, aniołku, o moim poprzednim liście. W 
rezultacie twój serwis nic mnie nie obchodzi i znajdziemy inny, gdy będziesz 
szła za mąż. Ale chodzi mi, ażebyś koniecznie kwestowała tylko ze mną, i 
właśnie o tym miałam zamiar pisać poprzednio, nie o serwisie. Biedne moje 
nerwy! jeżeli nie chcesz ich do reszty rozstroić, musisz zgodzić się na moją 
prośbę. 
Grób w naszym kościele będzie cudowny. Mój poczciwy Wokulski daje 
fontannę, sztuczne ptaszki śpiewające, pozytywkę, która będzie grała same 
poważne kawałki, i mnóstwo dywanów. Hozer dostarcza kwiatów, a amatorowie 
urządzają koncert na organ, skrzypce, wiolonczelę i głosy. Jestem zachwycona, 
ale gdyby mi wśród tych cudów zabrakło ciebie, rozchorowałabym się. A więc 
tak?... Ściskam cię i całuję po tysiąc razy, kochająca ciotka, 
Joanna 
Post scriptum. Jutro jedziemy do magazynu zamówić dla ciebie kostium 
wiosenny. Umarłabym, gdybyś go nie przyjęła.” 
Panna Izabela była rozpromieniona. List ten spełniał wszystkie jej nadzieje. 
— Wokulski jest nieporównany! -rzekł śmiejąc się pan Tomasz. — Szturmem 
zdobył Joasię, która nie tylko nie będzie mi wymawiała wspólnika, lecz nawet 
gotowa o niego walczyć ze mną. 
Mikołaj podał kurczęta. 
— Musi to jednakże być genialny człowiek — zauważyła panna Florentyna. 
— Wokulski?... no, nie — mówił pan Tomasz. — Jest to człowiek szalonej energii, 
ale co się tyczy daru kombinowania, nie powiem, ażeby posiadał go w wysokim 
stopniu. 
— Zdaje mi się, że składa tego dowody. 
— Wszystko to są dowody tylko energii — odpowiedział pan Tomasz. — Dar 
kombinacji, genialny umysł poznaje się w innych rzeczach, choćby... w grze. Ja 
z nim dosyć często grywam w pikietę, gdzie koniecznie trzeba kombinować. 
Rezultat jest taki, że przegrałem osiem do dziesięciu rubli, a wygrałem około 
siedemdziesięciu, chociaż — nie mam pretensji do geniuszu! — dodał skromnie. 
Pannie Izabeli wypadł z ręki widelec. Pobladła i chwyciwszy się za czoło 
szepnęła: 
— A!... a!... 
Ojciec i panna Florentyna zerwali się z krzeseł. 
— Co ci jest, Belu?... — spytał zatrwożony pan Tomasz. 
— Nic — odpowiedziała wstając od stołu — migrena. Od godziny czułam, że będę ją 
mieć... To nic, papo... 
Pocałowała ojca w rękę i wyszła do swego pokoju. 
— Nagła migrena powinna by przejść zaraz — rzekł pan Tomasz. — Pójdź do niej, 
Florciu. Ja na chwilę wyjdę do miasta, bo muszę zobaczyć się z kilkoma 
osobami, ale wcześniej wrócę. Tymczasem czuwaj nad nią, kochana Florciu, 
proszę cię o to -mówił pan Tomasz ze spokojną fizjognomią człowieka, bez 
którego poleceń albo prośby nie może być dobrze na świecie. 
— Zaraz do niej pójdę, tylko tu zrobię porządek — odpowiedziała panna 
Florentyna, dla której ład w domu był sprawą ważniejszą od czyjejkolwiek 
migreny. 
Już mrok ogarnął ziemię... Panna Izabela jest znowu sama w swoim gabinecie; 
upadła na szezlong i obu rękami zasłoniła oczy. Spod kaskady tkanin 
spływających aż na podłogę wysunął się jej wąski pantofelek i kawałek 
pończoszki, ale tego nikt nie widzi ani ona o tym nie myśli. W tej chwili jej 
duszę znowu targa gniew, żal i wstyd. Ciotka ją przeprosiła, ona sama będzie 
kwestować przy najładniejszym grobie i będzie miała najpiękniejszy kostium; 
lecz mimo to — jest nieszczęśliwą... Doznaje takich uczuć, jak gdyby wszedłszy 
do pełnego salonu ujrzała nagle na swym nowym kostiumie ogromną tłustą 
plamę obrzydłej formy i koloru, jakby suknię wytarzano gdzieś na kuchennych 
schodach. Myśl o tym jest dla niej tak wstrętną, że ślina napływa jej do ust. 
Co za straszne położenie!... Już miesiąc zadłużają się u swego lokaja, a od 
dziesięciu dni jej ojciec na swoje drobne wydatki wygrywa pieniądze w karty... 
Wygrać można; panowie wygrywają tysiące, ale nie na opędzenie pierwszych 
potrzeb, i przecież — nie od kupców. Ach, gdyby można, upadłaby ojcu do nóg i 
błagała go, ażeby nie grywał z tymi ludźmi, a przynajmniej nie teraz, kiedy ich 
stan majątkowy jest tak ciężki. Za kilka dni, gdy odbierze pieniądze za swój 
serwis, sama wręczy ojcu paręset rubli prosząc, ażeby je przegrał do tego pana 
Wokulskiego, ażeby wynagrodził go hojniej, niż ona wynagrodzi Mikołaja za 
zaciągnięte długi. 
Ale czyż jej wypada zrobić to, a nawet mówić o tym ojcu?... 
„Wokulski?... Wokulski?... — szepce panna Izabela. — Któż to jest ten Wokulski, 
który dziś tak nagle ukazał się jej od razu z kilku stron, pod rozmaitymi 
postaciami. Co on ma do czynienia z jej ciotką, z ojcem?...” 
I otóż zdaje się jej, że już od kilku tygodni coś słyszała o tym człowieku. Jakiś 
kupiec niedawno ofiarował parę tysięcy rubli na dobroczynność, ale nie była 
pewna, czy to był handlujący strojami damskimi, czy futrami. Potem mówiono, 
że także jakiś kupiec podczas wojny bułgarskiej dorobił się wielkiego majątku, 
tylko nie uważała, czy dorobił się szewc, u którego ona bierze buciki, czy jej 
fryzjer? I dopiero teraz, przypomina sobie, że ten kupiec, który dał pieniądze na 
dobroczynność, i ten, który zyskał duży majątek, są jedną osobą, że to właśnie 
jest ów Wokulski, który do jej ojca przegrywa w karty, a którego jej ciotka, 
znana z dumy hrabina Karolowa, nazywa: „mój poczciwy Wokulski!...” 
W tej chwili przypomina sobie nawet fizjognomię tego człowieka, który w 
sklepie nie chciał z nią mówić, tylko cofnąwszy się za ogromne japońskie 
wazony przypatrywał się jej posępnie. Jak on na nią patrzył... 
Jednego dnia weszła z panną Florentyną na czekoladę do cukierni, przez figle. 
Usiadły przy oknie, za którym zebrało się kilkoro obdartych dzieci. Dzieci 
spoglądały na nią, na czekoladę i na ciastka z ciekawością i łakomstwem 
głodnych zwierzątek, a ten kupiec — tak samo na nią patrzył. 
Lekki dreszcz przebiegł pannę Izabelę. I to ma być wspólnik jej ojca?... Do 
czego ten wspólnik?... Skąd jej ojcu przyszło do głowy zawiązywać jakieś 
towarzystwa handlowe, tworzyć jakieś rozległe plany, o których nigdy dawniej 
nie marzył?... Chce przy pomocy mieszczaństwa wysunąć się na czoło 
arystokracji; chce zostać wybranym do rady miejskiej, której nie było i nie 
ma?... 
Ależ ten Wokulski to naprawdę jakiś aferzysta, może oszust, który potrzebuje 
głośnego nazwiska na szyld do swoich przedsiębiorstw. Bywały takie wypadki. 
Ileż to pięknych nazwisk szlachty niemieckiej i węgierskiej unurzało się w 
operacjach handlowych, których ona nawet nie rozumie, a ojciec chyba nie 
więcej. 
Zrobiło się już zupełnie ciemno; na ulicy zapalono latarnie, których blask 
wpadał do gabinetu panny Izabeli malując na suficie ramę okna i zwoje firanki. 
Wyglądało to jak krzyż na tle jasności, którą powoli zasłania gęsty obłok. 
„Gdzie to ja widziałam taki krzyż, taką chmurę i jasność?...” — zapytała się 
panna Izabela. Zaczęła przypominać sobie widziane w życiu okolice i — marzyć. 
Zdawało się jej, że powozem jedzie przez jakąś znaną miejscowość. Krajobraz 
jest podobny do olbrzymiego pierścienia, utworzonego z lasów i zielonych gór, 
a jej powóz znajduje się na krawędzi pierścienia i zjeżdża na dół. Czy on 
zjeżdża? bo ani zbliża się do niczego, ani od niczego nie oddala, tak jakby stał w 
miejscu. Ale zjeżdża: widać to po wizerunku słońca, które odbija się w 
lakierowanym skrzydle powozu i, drgając, z wolna posuwa się w tył. Zresztą 
słychać turkot... To turkot dorożki na ulicy?... Nie, to turkoczą machiny 
pracujące gdzieś w głębi owego pierścienia gór i lasów. Widać tam nawet, na 
dole, jakby jezioro czarnych dymów i białych par, ujęte w ramę zieloności. 
Teraz panna Izabela spostrzega ojca, który siedzi przy niej i z uwagą ogląda 
sobie paznogcie, od czasu do czasu rzucając okiem na krajobraz. Powóz ciągle 
stoi na krawędzi pierścienia niby bez ruchu, a tylko wizerunek słońca, odbitego 
w lakierowanym skrzydle, wolno posuwa się ku tyłowi. Ten pozorny spoczynek 
czy też utajony ruch w wysokim stopniu drażni pannę Izabelę. „Czy my 
jedziemy, czy stoimy?” — pyta ojca. Ale ojciec nie odpowiada nic, jakby jej nie 
widział; ogląda swoje piękne paznogcie i czasami rzuca okiem na okolicę... 
Wtem (powóz ciągle drży i słychać turkot) z głębi jeziora czarnych dymów i 
białych par wynurza się do pół figury jakiś człowiek. Ma krótko ostrzyżone 
włosy, śniadą twarz, która przypomina Trostiego, pułkownika strzelców (a może 
gladiatora z Florencji?), i ogromne czerwone dłonie. Odziany jest w zasmoloną 
koszulę z rękawami zawiniętymi wyżej łokcia; w lewej ręce, tuż przy piersi, 
trzyma karty ułożone w wachlarz, w prawej, którą podniósł nad głowę, trzyma 
jedną kartę, widocznie w tym celu, aby ją rzucić na przód siedzenia powozu. 
Reszty postaci nie widać spośród dymu. 
„Co on robi, ojcze?” — pyta się zalękniona panna Izabela. 
„Gra ze mną w pikietę” — odpowiada ojciec, również trzymając w rękach karty. 
„Ależ to straszny człowiek, papo!” 
„Nawet tacy nie robią nic złego kobietom” — odpowiada pan Tomasz. 
Teraz dopiero panna Izabela spostrzega, że człowiek w koszuli patrzy na nią 
jakimś szczególnym wzrokiem, ciągle trzymając kartę nad głową. Dym i para, 
kotłujące w dolinie, chwilami zasłaniają jego rozpiętą koszulę i surowe oblicze; 
tonie wśród nich -nie ma go. Tylko spoza dymu widać blady połysk jego 
oczów, a nad dymem obnażoną do łokcia rękę i — kartę. 
„Co znaczy ta karta, papo?..” — zapytuje ojca. 
Ale ojciec spokojnie patrzy we własne karty i nie odpowiada nic, jakby jej nie 
widział. 
„Kiedyż nareszcie wyjedziemy z tego miejsca?...” 
Ale choć powóz drży i słońce odbite w skrzydle posuwa się ku tyłowi, ciągle u 
stopni widać jezioro dymu, a w nim zanurzonego człowieka, jego rękę nad 
głową i — kartę. 
Pannę Izabelę ogarnia nerwowy niepokój, skupia wszystkie wspomnienia, 
wszystkie myśli, ażeby odgadnąć: co znaczy karta, którą trzyma ten człowiek?.. 
Czy to są pieniądze, które przegrał do ojca w pikietę? Chyba nie. Może ofiara, 
jaką złożył Towarzystwu Dobroczynności? I to nie. Może tysiąc rubli, które dał 
jej ciotce na ochronę, a może to jest kwit na fontannę, ptaszki i dywany do 
ubrania grobu Pańskiego?... Także nie; to wszystko nie niepokoiłoby jej. 
Stopniowo pannę Izabelę napełnia wielka bojaźń. Może to są weksle jej ojca, 
które ktoś niedawno wykupił?... W takim razie wziąwszy pieniądze za srebra i 
serwis spłaci ten dług najpierw i uwolni się od podobnego wierzyciela. Ale 
człowiek pogrążony w dymie wciąż patrzy jej w oczy i karty nie rzuca. Więc 
może... Ach!... 
Panna Izabela zrywa się z szezlonga, potrąca w ciemności o taburet i drżącymi 
rękoma dzwoni. Dzwoni drugi raz, nie odpowiada nikt, więc wybiega do 
przedpokoju i we drzwiach spotyka pannę Florentynę, która chwyta ją za rękę i 
mówi ze zdziwieniem: 
— Co tobie, Belciu?... 
Światło w przedpokoju nieco oprzytomnia pannę Izabelę. Uśmiecha się. 
— Weź, Florciu, lampę do mego pokoju. Papo jest? 
— Przed chwilą wyjechał. 
— A Mikołaj? 
— Zaraz wróci, poszedł oddać list posłańcowi. Czy gorzej boli cię głowa? — pyta 
panna Florentyna. 
— Nie — śmieje się panna Izabela -tylko zdrzemnęłam się i tak mi się coś 
majaczyło. 
Panna Florentyna bierze lampę i obie z kuzynką idą do jej gabinetu. Panna 
Izabela siada na szezlongu, zasłania ręką oczy przed światłem i mówi: 
— Wiesz, Florciu, namyśliłam się, nie sprzedam moich sreber obcemu. Mogą 
naprawdę dostać się Bóg wie w jakie ręce. Siądź zaraz, jeżeliś łaskawa, przy 
moim biurku i napisz do ciotki, że.. przyjmuję jej propozycję. Niech nam 
pożyczy trzy tysiące rubli i niech weźmie serwis i srebra. 
Panna Florentyna patrzy na nią z najwyższym zdumieniem, wreszcie 
odpowiada: 
— To jest niemożliwe, Belciu. 
— Dlaczego?... 
Przed kwadransem otrzymałam list od pani Meliton, że srebra i serwis już 
kupione. 
— Już?... Kto je kupił? — woła panna Izabela chwytając kuzynkę za ręce. 
Panna Florentyna jest zmieszana. 
— Podobno jakiś kupiec z Rosji... — mówi, lecz czuć, że mówi nieprawdę. 
— Ty coś wiesz, Florciu!... Proszę cię, powiedz!... — błaga ją panna Izabela. Jej 
oczy napełniają się łzami. 
— Zresztą tobie powiem, tylko nie zdradź tajemnicy przed ojcem prosi kuzynka. 
— Więc kto?... No, kto kupił?... 
— Wokulski — odpowiada panna Florentyna. 
Pannie Izabeli w jednej chwili obeschły oczy nabierając przy tym barwy 
stalowej. Odpycha z gniewem ręce kuzynki, przechodzi tam i na powrót swój 
gabinet, wreszcie siada na foteliku naprzeciw panny Florentyny. Nie jest już 
przestraszoną i zdenerwowaną pięknością, ale wielką damą, która ma zamiar 
kogoś ze służby osądzić, a może wydalić. 
— Powiedz mi, kuzynko -mówi pięknym kontraltowym głosem -co to za 
śmieszny spisek knujecie przeciwko mnie? 
— Ja?... spisek? powtarza panna Florentyna przyciskając rękoma piersi. — Nie 
rozumiem cię, Belu... 
— Tak. Ty, pani Meliton i ten... zabawny bohater... Wokulski... 
— Ja i Wokulski?... — powtarza panna Florentyna. Tym razem zdziwienie jej jest 
tak szczere, że wątpić nie można. 
— Przypuśćmy, że nie spiskujesz — ciągnie dalej panna Izabela — ale coś wiesz... 
— O Wokulskim wiem to, co wszyscy. Ma sklep, w którym kupujemy, zrobił 
majątek na wojnie... 
— A o tym, że wciąga papę do spółki handlowej, nie słyszałaś?... 
Wyraziste oczy panny Florentyny zrobiły się bardzo dużymi. 
— Ojca twego wciąga do spółki?... — rzekła wzruszając ramionami. — Do jakiejże 
spółki może go wciągnąć?... 
I w tej chwili przestrasza się własnych słów... 
Panna Izabela nie mogła wątpić o jej niewinności; znowu parę razy przeszła się 
po gabinecie z ruchami zamkniętej lwicy i nagle zapytała: 
— Powiedzże mi przynajmniej: co sądzisz o tym człowieku? 
— Ja o Wokulskim?... Nic o nim nie sądzę, wyjąwszy chyba to, że szuka rozgłosu 
i stosunków. 
— Więc dla rozgłosu ofiarował tysiąc rubli na ochronę? 
— Z pewnością. Dał przecie dwa razy tyle na dobroczynność. 
— A dlaczego kupił mój serwis i srebra? 
— Zapewne dlatego, ażeby je z zyskiem sprzedać — odpowiedziała panna 
Florentyna. -W Anglii za podobne rzeczy dobrze płacą. 
— A dlaczego... wykupił weksle papy? 
— Skąd wiesz, że to on? W tym nie miałby żadnego interesu. 
— Nic nie wiem — pochwyciła gorączkowo panna Izabela — ale wszystko 
przeczuwam, wszystko rozumiem... Ten człowiek chce zbliżyć się do nas... 
— Już się przecie poznał z ojcem — wtrąciła panna Florentyna 
— Więc do mnie chce się zbliżyć!... — zawołała panna Izabela z wybuchem. Poznałam 
to po... 
Wstyd jej było dodać: „po jego spojrzeniu”. 
— Czy nie uprzedzasz się, Belciu?... 
— Nie. To, czego doznaję w tej chwili, nie jest uprzedzeniem, ale raczej 
jasnowidzeniem. Nawet nie domyślasz się, jak ja dawno znam tego człowieka, a 
raczej — od jak dawna on mnie prześladuje. Teraz dopiero przypominam sobie, 
że przed rokiem nie było przedstawienia w teatrze, nie było koncertu, odczytu, 
na których bym go nie spotykała, i dopiero dziś ta... bezmyślna figura wydaje mi 
się straszną... 
Panna Florentyna aż cofnęła się z fotelikiem, szepcząc: 
— Więc przypuszczasz, żeby się ośmielił... 
— Zagustować we mnie?... — przerwała ze śmiechem panna Izabela. — Tego nawet 
nie myślałabym mu bronić. Nie jestem ani tak naiwna, ani tak fałszywie 
skromna, ażeby nie wiedzieć, że się podobam... mój Boże! nawet służbie... 
Kiedyś gniewało mnie to jak żebranina, która zastępuje nam drogę na ulicach, 
dzwoni do mieszkań albo pisuje listy z prośbą o wsparcie. Ale dziś — tylko 
zrozumiałam lepiej słowa Zbawcy: „Komu wiele dano, od tego wiele żądać 
będą.” 
— Zresztą — dodała wzruszając ramionami — mężczyźni w tak bezceremonialny 
sposób zaszczycają nas swoim uwielbieniem, że nie tylko już nie dziwię się ich 
nadskakiwaniu albo impertynenckim spojrzeniom, ale temu, gdy jest inaczej. 
Jeżeli w salonie spotkam człowieka, który mi nie mówi o swej sympatii i 
cierpieniach albo nie milczy posępnie w sposób zdradzający jeszcze większą 
sympatię i cierpienia, albo nie okazuje mi lodowatej obojętności, co ma być 
oznaką najwyższej sympatii i cierpień, wtedy -czuję, że mi czegoś brak, jak 
gdybym zapomniała wachlarza albo chusteczki... O, ja ich znam! tych 
wszystkich donżuanów, poetów, filozofów, bohaterów, te wszystkie tkliwe, 
bezinteresowne, złamane, rozmarzone albo silne dusze:.. Znam całą tę 
maskaradę i zapewniam cię, że dobrze się nią bawię. Cha! cha! cha!... jacy oni 
śmieszni... 
— Nie rozumiem cię, Belciu... — wtrąciła panna Florentyna rozkładając ręce. 
— Nie rozumiesz?... Więc chyba nie jesteś kobietą. 
Panna Florentyna zrobiła gest przeczący, a następnie powątpiewający. 
— Posłuchaj — przerwała panna Izabela. — Od roku już straciliśmy stanowisko w 
świecie. Nie zaprzeczaj, bo tak jest, wszyscy o tym wiemy. Dziś jesteśmy 
zrujnowani... 
— Przesadzasz... 
— Ach, Floro, nie pocieszaj mnie, nie kłam!... Czyżeś nie słyszała przy obiedzie, 
że nawet tych kilkanaście rubli, które ma obecnie mój ojciec, są wygrane w 
karty od... 
Panna Izabela mówiąc to drżała na całym ciele. Oczy jej błyszczały, na twarzy 
miała wypieki. 
— Otóż w takiej chwili przychodzi ten... kupiec, nabywa nasze weksle, nasz 
serwis, opętuje mego ojca i ciotkę, czyli — ze wszystkich stron otacza mnie 
sieciami jak myśliwiec zwierzynę. To już nie smutny wielbiciel, to nie 
konkurent, którego można odrzucić, to... zdobywca!... 
On nie wzdycha, ale zakrada się do łask ciotki, ręce i nogi oplątuje ojcu, a mnie 
chce porwać gwałtem, jeżeli nie zmusić do tego, ażebym mu się sama oddała... 
Czy rozumiesz tę wyrafinowaną nikczemność? 
Panna Florentyna przestraszyła się. 
— W takim razie masz bardzo prosty sposób. Powiedz... 
— Komu i co?... Czy ciotce, która gotowa popierać tego pana, ażeby mnie zmusić 
do oddania ręki marszałkowi?... Czy może mam powiedzieć ojcu, przerazić go i 
przyśpieszyć katastrofę? Jedno tylko zrobię: nie pozwolę ojcu, ażeby zaciągał 
się do jakichkolwiek spółek, choćbym miała włóczyć mu się u nóg, choćbym 
miała... zabronić mu tego w imieniu zmarłej matki... 
m. Panna Florentyna patrzy na nią z zachwytem... 
— Doprawdy, Belciu — rzekła — przesadzasz. Z twoją energią i taką genialną 
domyślnością... 
— Nic znasz tych ludzi, a ja widziałam ich przy pracy. W ich rękach stalowe 
szyny zwijają się jak wstążki. To straszni ludzie. Oni dla swoich celów umieją 
poruszyć wszystkie siły ziemskie, jakich my nawet nie znamy. Oni potrafią 
łamać, usidlać, płaszczyć się, wszystko ryzykować, nawet — cierpliwie czekać... 
— Mówisz na podstawie czytanych romansów. 
— Mówiç na mocy moich przeczuć, które ostrzegają... wołają, że ten człowiek po 
to jeździł na wojnę, ażeby mnie zdobyć. I ledwie wrócił, już mnie ze wszystkich 
stron obsacza... Ale niech się strzeże!... Chce mnie kupić? dobrze, niech 
kupuje!... przekona się, że jestem bardzo droga... Chce mnie złapać w sieci?... 
Dobrze, niech je rozsnuwa... ale ja mu się wymknę, choćby — w objęcia 
marszałka... O Boże! nawet nie domyślałam się, jak głęboką jest przepaść, w 
którą spadamy, dopóki nie zobaczyłam takiego dna. Z salonów Kwirynału do 
sklepu... To już nawet nie upadek, to hańba... 
Siadła na szezlongu i utuliwszy głowę rękoma szlochała. 