DZIEWICZE MARZENIA 
Od Wielkiejnocy panna Izabela często myślała o Wokulskim, a we wszystkich 
medytacjach uderzał ją niezwykły szczegół: człowiek ten przedstawiał się coraz 
inaczej. 
Panna Izabela miała dużo znajomości i niemały spryt do charakteryzowania 
ludzi. Otóż każdy z jej dotychczasowych znajomych posiadał tę własność, że 
można go było streścić w jednym zdaniu. Książę był to patriota, jego adwokat bardzo 
zręczny, hrabia Liciński pozował na Anglika, jej ciotka była dumną, 
prezesowa — dobrą, Ochocki — dziwakiem, a Krzeszowski — karciarzem. Słowem: 
człowiek — była to jakaś zaleta albo wada, niekiedy zasługa, najczęściej tytuł lub 
majątek, który miał głowę, ręce i nogi i ubierał się więcej albo mniej modnie. 
Dopiero w Wokulskim poznała nie tylko nową osobistość, ale niespodziewane 
zjawisko. Jego niepodobna było określić jednym wyrazem, a nawet stoma 
zdaniami. Nie był też do nikogo podobny, a jeżeli w ogóle można go było z 
czymś porównywać, to chyba z jakąś okolicą, przez którą jedzie się cały dzień i 
gdzie spotyka się równiny i góry, lasy i łąki, wody i pustynie, wsie i miasta. I 
gdzie jeszcze, spoza mgieł horyzontu, wynurzają się jakieś niejasne widoki, już 
niepodobne do żadnej rzeczy znanej. Ogarniało ją zdumienie i pytała się: czy to 
jest gra podnieconej imaginacji, czy naprawdę istota nadludzka, a przynajmniej poza 
salonowa? 
Wtedy zaczęła sobie rejestrować doznane wrażenia. 
Pierwszy raz — wcale go nie widziała, czuła tylko zbliżający się jakiś ogromny 
cień. 
Był ktoś, który rzucił parę tysięcy rubli na dobroczynność i na ochronę jej 
ciotki; potem ktoś grał z jej ojcem w karty w resursie i co dzień przegrywał; 
potem ktoś, który wykupił weksle jej ojca (może to nie Wokulski?...), następnie 
jej serwis, a następnie dostarczył różnych rzeczy do przyozdobienia grobu 
Pańskiego. 
Ten ktoś był to zuchwały dorobkiewicz, który od roku ścigał ją spojrzeniami w 
teatrach i na koncertach. Był to cyniczny brutal, który dorobił się majątku na 
podejrzanych spekulacjach po to, ażeby kupić sobie reputację u ludzi, a ją, 
pannę Izabelę Łęcką, u jej ojca!... 
Z tej epoki pamiętała tylko jego grubo ciosaną figurę, czerwone ręce i szorstkie 
obejście, które obok grzeczności innych kupców wydawało się nieznośnym, a na 
tle wachlarzy, sakwojażów, parasoli, lasek i tym podobnych galanteryj — po 
prostu śmieszne. Był to przebiegły i bezczelny kupczyk, który w swoim sklepie 
pozował na upadłego ministra. Był wstrętny, nawet śmiertelnie nienawistny, 
gdyż poważył się udzielać im zasiłki w formie kupna serwisu albo przegranych 
w karty do ojca. 
Dziś jeszcze myśląc o tym, panna Izabela szarpała na sobie suknię. Niekiedy 
rzuciwszy się na szezlong biła pięściami sprężyny i szeptała: 
— Nikczemnik!... nikczemnik!... 
Sam widok niedoli, w jaką staczał się jej dom, już napełniał ją rozpaczą. A cóż 
dopiero, gdy ktoś wdarł się za zasłonę jej najskrytszych tajemnic i śmiał 
opatrywać rany, które ukryłaby przed samym Bogiem. Wszystko mogłaby 
przebaczyć, oprócz tego ciosu, jaki zadano jej dumie. 
Tu zaszła zmiana dekoracji. Wystąpił inny człowiek, który bez cienia 
dwuznacznej myśli powiedział jej w oczy, że kupił serwis, żeby zrobić na nim 
interes. A zatem on czuł, że panny Izabeli Łęckiej wspierać nie wolno, i gdyby 
to nawet zrobił, nie tylko nie szukałby rozgłosu albo wdzięczności, ale nawet nie 
śmiałby myśleć o tym. 
Ten sam człowiek wypędził ze sklepu Mraczewskiego, który poważył się 
złośliwie o niej mówić. Na próżno wrogowie panny Izabeli, baron i baronowa 
Krzeszowscy, wstawiali się za tym młodzieńcem; na próżno odezwała się za 
nim hrabina ciotka, która rzadko dziękowała, a jeszcze rzadziej prosiła. 
Wokulski nie ustąpił... Lecz jedno słówko jej, panny Izabeli, pokonało 
nieugiętego człowieka; nie tylko cofnął się, ale nawet dał Mraczewskiemu 
lepszą posadę. Nie robi się takich ustępstw dla kobiety, której się nie czci. 
Szkoda tylko, że prawie w tej samej chwili w jej czcicielu odezwał się pyszny 
dorobkiewicz, który na kwestyjną tacę rzucił rulon półimperiałów. Ach, jakież 
to było kupieckie!... I jak on nic nie rozumie po angielsku, nie ma wyobrażenia 
o języku, który jest modnym!... 
Trzecia faza. Zobaczyła Wokulskiego w salonie ciotki w pierwszy dzień 
Wielkiejnocy i spostrzegła, że on o całą głowę przerasta towarzystwo. 
Najarystokratyczniejsi ludzie ubiegali się o znajomość z nim, a on, ten brutalny 
parweniusz, odrzynał się od nich jak ogień od dymu. Chodził niezręcznie, ale 
śmiało, jakby salon ten był jego niezaprzeczoną własnością i posępnie słuchał 
komplimentów, którymi go zasypywano. Potem wezwała go do siebie 
najczcigodniejsza z matron, prezesowa, i po kilku minutach rozmowy z nim 
rzewnie zapłakała... Czyżby ten z czerwonymi rękoma parweniusz?... 
Teraz dopiero spostrzegła panna Izabela, że Wokulski ma twarz niepospolitą. 
Rysy wyraziste i stanowcze, włos jakby najeżony gniewem, mały wąs, ślad 
bródki, kształty posągowe, wejrzenie jasne i przejmujące... Gdyby ten człowiek 
zamiast sklepu posiadał duże dobra ziemskie — byłby bardzo przystojnym; gdyby 
urodził się księciem -byłby imponująco piękny. W każdym razie przypominał 
Trostiego, pułkownika strzelców, i — naprawdę — posąg gladiatora zwycięzcy. 
W tym czasie od panny Izabeli odsunęli się prawie wszyscy. 
Wprawdzie starsi panowie jeszcze obsypywali ją grzecznościami z powodu 
piękności i elegancji, za to młodzi, szczególnie utytułowani lub majętni, 
traktowali ją chłodno a krótko; gdy zaś, zmęczona samotnością i banalnymi 
frazesami, nieco żywiej odezwała się do którego, patrzył na nią z wyraźnym 
przestrachem jakby lękając się, że ona chwyci go za szyję i natychmiast 
pociągnie do ołtarza. 
Świat salonów kochała panna Izabela na śmierć i życie, wyjść z niego mogła 
tylko do grobu, ale z każdym rokiem, a nawet miesiącem, mocniej gardziła 
ludźmi; pojąć nie mogła, ażeby kobietę, tak jak ona piękną, dobrą i dobrze 
wychowaną, świat opuszczał dlatego tylko, że nie ma majątku!.,. 
„Cóż to za ludzie, Boże miłosierny!...” — szeptała nieraz, patrząc spoza firanek 
na przejeżdżające powozy elegantów, którzy pod rozmaitymi pozorami 
odwracali głowę od jej okien, ażeby się nie kłaniać. Czyżby sądzili, że ona 
wygląda ich?... 
A przecież istotnie ona do nich wyglądała!... 
Wówczas gorące łzy napływały jej do oczu; gryzła z gniewu piękne usta i 
szarpiąc taśmy zasłaniała okna firankami. 
„Cóż to za ludzie!... Cóż to za ludzie!...” — powtarzała, wstydząc się jednak sama 
przed sobą rzucić na nich jakiś ostrzejszy epitet, gdyż należeli do świata. 
Nikczemnikiem, według jej wyobrażeń, można było nazwać tylko Wokulskiego. 
Na domiar szyderstwa losu z całej niegdyś falangi zostało jej tylko dwu 
wielbicieli. Ochockim nie łudziła się: on więcej zajmował się jakąś latającą 
maszyną (co za obłęd!) aniżeli nią. Za to asystowali jej, zresztą nie narzucając 
się zbytecznie, marszałek i baron. Marszałek nasuwał jej na myśl zabitego i 
oparzonego wieprza, jakie czasem spotykała w rzeźniczych furgonach na ulicy; 
baron znowu wydawał się jej podobnym do niewyprawionej skóry, których całe 
stosy można widywać na wozach. Obaj stanowili dziś ostatnie jej otoczenie, 
nawet skrzydła, jeżeli jak mówiono, była naprawdę aniołem!... Okropna 
kombinacja dwu tych starców prześladowała pannę Izabelę dniem i nocą. 
Czasem zdawało się jej, że jest potępiona i że już za życia rozpoczęło się dla 
niej piekło. 
W podobnych chwilach jak topielec, który zwraca oczy do światła na dalekim 
brzegu, panna Izabela myślała o Wokulskim. I w bezmiarze goryczy doznawała 
cienia ulgi wiedząc, że jednak szaleje za nią człowiek niepospolity, o którym 
dużo mówiono w towarzystwie. Wtedy przychodzili jej na myśl sławni 
podróżnicy albo zbogaceni przemysłowcy amerykańscy, którzy przez szereg lat 
ciężko pracowali w kopalniach, a których od czasu do czasu z daleka 
pokazywano jej na paryskich salonach. 
„Widzi pani tego — szczebiotała jakaś hrabianka, niedawno wypuszczona z 
klasztoru, pochylając wachlarz w pewnym kierunku -widzi pani tego pana, 
który wygląda, na woźnicę omnibusów... To podobno jakiś wielki człowiek, 
który coś odkrył, tylko nie wiem co: kopalnię złota czy też biegun północny... 
Nawet nie pamiętam, jak się nazywa, ale zapewnił mnie jeden margrabia z 
akademii, że ten pan mieszkał dziesięć lat pod biegunem, nie... mieszkał pod 
ziemią... Okropny człowiek!... Ja będąc na jego miejscu umarłabym z samego 
strachu... A pani czy także by umarła?... 
Gdyby Wokulski był takim podróżnikiem, a przynajmniej górnikiem, który 
zrobił miliony, dziesięć lat mieszkając pod ziemią!... Ale on był tylko kupcem, 
w dodatku — galanteryjnym!... Nie umiał nawet po angielsku, co chwilę odzywał 
się w nim dorobkiewicz, który w młodym wieku restauracyjnym gościom 
przynosił jedzenie z kuchni. Taki człowiek, co najwyżej, mógł by być dobrym 
doradcą, nawet nieocenionym przyjacielem (w gabinecie, gdy nie ma gości). 
Nawet... mężem, boć spotykają ludzi straszne nieszczęścia. Ale kochankiem... 
No, to byłoby po prostu śmieszne... W razie potrzeby najarystokratyczniejsze 
damy kąpią się w błotnych wannach; lecz bawić się w błocie mógłby tylko 
szaleniec. 
Czwarta faza. Panna Izabela kilka razy spotkała Wokulskiego w Łazienkach i 
nawet raczyła odpowiadać na jego ukłony. Między zielonymi drzewami i obok 
posągów grubianin ten wydał jej się znowu innym aniżeli za kontuarem sklepu. 
Gdybyż on miał dobra ziemskie, z parkiem, pałacem, sadzawką?... Prawda, że 
dorobkiewicz, ale podobno szlachcic, synowiec oficera... Przy marszałku i 
baronie wygląda jak Apollo, arystokracja coraz więcej mówi o nim, a ten 
wybuch łez prezesowej?... 
Nadto prezesowa w oczywisty sposób popierała Wokulskiego u swojej 
przyjaciółki hrabiny i jej siostrzenicy, panny Izabeli. Parogodzinne spacery z 
ciotką po Łazienkach były tak nudne, a pogadanki o modach, ochronach i 
projektowanych w świecie małżeństwach tak dokuczliwe, iż panna Izabela miała 
nawet trochę żalu do Wokulskiego, że nie zbliża się do nich w czasie spaceru i 
choć z kwadrans nie porozmawia. Dla osoby z towarzystwa ciekawą jest 
rozmowa z tego rodzaju ludźmi, a pannie Izabeli chłopi na przykład wydawali 
się nawet zabawnymi swym odrębnym językiem i logiką. 
Chociaż kupiec galanteryjny, a do tego jeżdżący własnym powozem, nie musi 
być tak zabawny jak chłop... 
Bądź co bądź panna Izabela nie doznała przykrej niespodzianki usłyszawszy 
pewnego dnia od prezesowej, że pojedzie z nią i z hrabiną do Łazienek i — że 
zatrzyma Wokulskiego. 
— Nudzimy się, niech więc nas bawi — mówiła staruszka. 
Gdy zaś około pierwszej wjeżdżając do łazienkowskiego parku prezesowa ze 
znaczącym uśmiechem rzekła do panny Izabeli: 
— Mam przeczucie, że go tu gdzieś spotkamy... 
Panna Izabela lekko zarumieniła się i postanowiła wcale nie rozmawiać z 
Wokulskim, a przynajmniej traktować go z góry, ażeby sobie nic nie wyobrażał. 
O miłości, naturalnie, w owym „wyobrażaniu sobie” mowy być nie mogło. 
Panna Izabela jednak nie życzyła sobie nawet poufałej życzliwości. 
„I ogień jest przyjemny, szczególnie w zimie — myślała — ale... w pewnym 
oddaleniu.” 
Tymczasem Wokulskiego nie było w Łazienkach. 
„Jak to, on nie czekał? — mówiła do siebie panna Izabela — chyba jest chory...” 
Nie sądziła, ażeby Wokulski miał jakiś pilniejszy interes na świecie aniżeli 
widzenie się z nią; gdyby się zaś spóźnił, postanowiła nie tylko traktować go z 
góry, ale nawet okazać mu niezadowolenie. 
„Jeżeli punktualność — mówiła sobie dalej — jest grzecznością królów, to już co 
najmniej powinna być obowiązkiem kupców!.. „ 
Upłynęło pół godziny, godzina, dwie — należało wracać do domu, a Wokulski 
nie przychodził ; nareszcie panie wsiadły do karety: hrabina zimna jak zwykle, 
prezesowa nieco roztargniona, a panna Izabela rozgniewana. Oburzenie nie 
zmniejszyło się, gdy wieczorem ojciec powiedział jej, że od południa był na 
sesji u księcia, gdzie Wokulski przedstawił projekt olbrzymiej spółki handlowej 
i w zblazowanych magnatach obudził formalny zapał, 
— Od dawna przeczuwałem — zakończył pan Łęcki — że przy pomocy tego 
człowieka uwolnię się od troskliwości mojej familii i znowu stanę, jak 
powinienem! 
— Ale do spółki, ojcze, potrzeba pieniędzy — odparła panna Izabela lekko 
wzruszając ramionami. 
— Dlatego też pozwalam sprzedać naszą kamienicę; wprawdzie długi pochłoną ze 
sześćdziesiąt tysięcy rubli, ale zawsze zostanie mi jeszcze — co najmniej czterdzieści. 
— Ciotka mówiła, że za kamienicę nikt nie da więcej nad sześćdziesiąt... 
— Ach, ciotka!... — oburzył się pan Tomasz. — Ona zawsze mówi to, co mogłoby 
mnie zmartwić albo poniżyć. Sześćdziesiąt tysięcy daje Krzeszowska, która 
utopiłaby nas w łyżce wody... mieszczanka!... Ale rozumie się, ciotka jej 
potakuje, bo tu chodzi o mój dom, o moje stanowisko... 
Zarumienił się i zaczął sapać; lecz nie chcąc gniewać się przy córce, pocałował 
ją w czoło i poszedł do swego gabinetu. 
„A może ojciec ma rację?... — myślała panna Izabela. — Może on naprawdę jest 
praktyczniejszy od wszystkich, którzy go tak surowo sądzą? Przecież ojciec 
pierwszy poznał się na tym... Wokulskim... 
A jednak cóż za gbur z tego człowieka. Nie przyszedł do Łazienek, choć 
prezesowa z pewnością musiała go zaangażować. Zresztą może i lepiej: pięknie 
byśmy wyglądały, gdyby spotkał nas kto znajomy na spacerze z kupcem 
galanteryjnym!” 
Przez parę dni następnych panna Izabela słyszała tylko o Wokulskim. Salony 
rozbrzmiewały jego nazwiskiem. Marszałek przysięgał, że Wokulski musi 
pochodzić ze starożytnego rodu, a baron, znawca męskiej piękności (po pół dnia 
spędzał przed lustrem), twierdził, że Wokulski jest — „wcale... wcale...” Hrabia 
Sanocki zakładał się, że jest to pierwszy rozumny człowiek w kraju — hrabia 
Liciński głosił, że ten kupiec wzorował się na angielskich przemysłowcach, a 
książę — tylko zacierał ręce i uśmiechając się mówił: „Aha?...” 
Nawet Ochocki, odwiedziwszy któregoś dnia pannę Izabelę, opowiedział jej, że 
byli z Wokulskim na spacerze w Łazienkach. 
— O czymżeście rozmawiali?... — zapytała zdziwiona. — Bo chyba nie o machinach 
latających... 
— Bah! -odmruknął zamyślony kuzynek. -Wokulski jest chyba jedynym 
człowiekiem w Warszawie, z którym można o tym mówić. To numer... 
„Jedyny rozumny... jedyny kupiec... jedyny, który może dogadać się z 
Ochockim?.. — myślała panna Izabela. — Czymże jest naprawdę ten człowiek?... 
Ach! już wiem...” 
Zdawało jej się, że odgadła Wokulskiego. Jest to ambitny spekulant, który chcąc 
wedrzeć się do salonów pomyślał o ożenieniu się z nią, zubożałą panną 
znakomitego rodu. Nie w innym też celu skarbił sobie względy jej ojca, hrabiny 
ciotki i całej arystokracji. Przekonawszy się jednak, że i bez niej wciśnie się 
między wielkich panów, nagle ostygnął w miłości i... nawet nie przyszedł do 
Łazienek!... 
„Winszuję mu — mówiła sobie. — Ma wszystkie zalety potrzebne do zrobienia 
kariery: niebrzydki, zdolny, energiczny, a nade wszystko bezczelny i 
nikczemny... Jak on śmiał udawać zakochanego we mnie i z jaką łatwością... 
Doprawdy, że ci parweniusze zdystansują nas nawet w obłudzie... Cóż to za 
nędznik!...” 
Oburzona chciała zapowiedzieć Mikołajowi, ażeby nigdy nie wpuścił 
Wokulskiego za próg salonu... Najwyżej do gabinetu pana, gdyby do nich 
przyszedł z interesem. Lecz przypomniawszy sobie, że Wokulski wcale nie 
zapraszał się do nich, zarumieniła się ze wstydu. 
Wtem dowiedziała się od pani Meliton o nowym zatargu barona 
Krzeszowskiego z żoną i o tym, że baronowa kupiła od niego klacz za osiemset 
rubli, ale -że pewnie ją zwróci, gdyż za kilka dni ma odbyć się wyścig, a baron 
porobił duże zakłady. 
— Może nawet państwo baronowie pogodzą się przy tej okazji zauważyła pani 
Meliton. 
— Ach, cóż bym dała za to, ażeby baron nie dostał klaczy i przegrał zakłady!.. zawołała 
panna Izabela. 
W parę zaś dni dowiedziała się pod wielkim sekretem od panny Florentyny, że 
baron nie odzyska swojej klaczy, gdyż kupił ją Wokulski... 
Tajemnica była jeszcze tak zachowywaną, że kiedy panna Izabela poszła z 
wizytą do ciotki, zastała hrabinę i prezesowę naradzające się nad pogodzeniem 
państwa Krzeszowskich za pomocą owej klaczy. 
— Nic z tego nie będzie — wtrąciła ze śmiechem panna Izabela.-Baron nie 
dostanie swojej klaczy. 
— Może założysz się? — spytała chłodno hrabina. 
— Owszem, jeżeli wygram od cioci tę bransoletę z szafirów... 
Zakład stanął, dzięki czemu hrabina i panna Izabela były wysoce 
zainteresowane w wyścigach. 
Przez chwilę panna Izabela lękała się: powiedziano jej, że baron daje 
Wokulskiemu czterysta rubli odstępnego i że hrabia Liciński podjął się między 
nimi pośrednictwa. Nawet szeptano w salonie hrabiny, że Wokulski nie dla 
pieniędzy, ale dla hrabiego musi zgodzić się na ten układ. A wówczas panna 
Izabela pomyślała: 
„Zgodzi się, jeżeli jest chciwym parweniuszem, ale nie zgodzi się, jeżeli...” 
Nie śmiała dokończyć frazesu. Wyręczył ją Wokulski. Nie sprzedał klaczy i sam 
puścił ją w szranki. 
„On jednakże nie jest tak nikczemnym” — rzekła do siebie. 
I pod wpływem tej idei rozmawiała z Wokulskim na wyścigach bardzo 
łaskawie. 
Jednakże nawet za ten drobny objaw życzliwości panna Izabela robiła sobie w 
duchu wymówki: 
„Po co on ma wiedzieć, że nas interesuje jego wyścig?.., Nie więcej od innych. 
A po co ja mu powiedziałam, że <<musi wygrać...>>? Albo co znaczyła jego 
odpowiedź: <<wygram, jeżeli pani zechce...>>? On już zapomina, kim jest. Ale 
mniejsza, jeżeli za parę grzecznych słówek Krzeszowski rozchoruje się ze 
złości.” 
Krzeszowskiego nienawidziła panna Izabela. Kiedyś umizgał się do niej, a 
odtrącony, mścił się. Wiedziała, że nazywał ją za oczy — starzejącą się panną, 
która wyjdzie za swego lokaja. Tego było dosyć, ażeby pamiętać mu całe życie. 
Lecz baron, nie poprzestając na nieszczęsnym frazesie, nawet wobec niej 
zachowywał się cynicznie, drwiąc z jej starych wielbicieli i robiąc aluzje do ich 
majątkowej ruiny. Że zaś i panna Izabela od niechcenia przypominała mu jego 
żonę, mieszczankę, z którą połączył się dla pieniędzy, a nic od niej nie mógł 
wydobyć, więc toczyła się między nimi walka ostra, czasami nawet przykra. 
Dzień wyścigów był dla panny Izabeli triumfem, dla barona — klęską i wstydem. 
Wprawdzie przyjechał na plac i udawał bardzo wesołego, ale w sercu kipiał mu 
gniew. Gdy zaś jeszcze zobaczył, że Wokulski nagrodę i cenę konia złożył na 
ręce panny Izabeli, stracił władzę nad sobą i przybiegłszy do powozu zrobił 
skandal. 
Dla panny Izabeli impertynenckie spojrzenia barona i otwarte nazwanie 
Wokulskiego jej wielbicielem były strasznym ciosem. Zabiłaby barona, gdyby 
to uchodziło dobrze wychowanym kobietom. Cierpienie jej było tym 
dokuczliwsze, że hrabina słuchała jego wybuchu spokojnie, prezesowa z 
zakłopotaniem, a ojciec nie odzywał się nawet, od dawna uważając 
Krzeszowskiego za wariata, którego należy nie drażnić, ale traktować 
pobłażliwie. 
W takiej chwili (kiedy już zaczęto spoglądać na nich z innych powozów) 
przyszedł pannie Izabeli na pomoc Wokulski. I nie tylko przerwał baronowi tok 
jego niezadowoleń, ale wyzwał go na pojedynek. O tym żadne z nich nie 
wątpiło; prezesowa wprost zlękła się o swego faworyta, a hrabina zrobiła 
uwagę, że Wokulski nie mógł postąpić inaczej, ponieważ baron zbliżając się do 
powozu potrącił go i nie przeprosił. 
— Więc sami powiedzcie — mówiła wzruszonym głosem prezesowa — czy godzi 
się pojedynkować o taką drobnostkę? Wszyscy przecież wiemy, że Krzeszowski 
jest roztargniony i półgłówek... Najlepszy dowód w tym, co nam nagadał... 
— To prawda — odezwał się pan Tomasz — ależ Wokulski nie ma obowiązku 
wiedzieć o tym, a upomnieć się musiał. 
— Pogodzą się! — wtrąciła niedbale hrabina i kazała jechać do domu. 
Wtedy to panna Izabela dopuściła się najgorszego wykroczenia przeciw swoim 
pojęciom i... w znaczący sposób ścisnęła Wokulskiego za rękę. 
Już dojeżdżając do rogatek, nie mogła sobie tego darować. 
„Jak można było zrobić coś podobnego?... Co sobie taki człowiek pomyśli?...” mówiła 
w duchu. Ale wnet ocknęło się w niej uczucie sprawiedliwości i musiała 
przyznać, że t e n człowiek nie jest byle jakim. 
„Ażeby zrobić mi przyjemność (bo z pewnością nie miał innych powodów), 
podstawił baronowi nogę kupując konia... Całą wygraną (stanowczy dowód 
bezinteresowności) złożył na ochronę, i to na moje ręce (baron widział to). A 
nade wszystko, jakby odgadując moje myśli, wyzwał go na pojedynek... No, 
dzisiejsze pojedynki kończą się zwykle szampanem; ale zawsze baron przekona 
się, że jeszcze nie jestem tak starą... Nie, w tym Wokulskim jest coś... Szkoda 
tylko, że jest galanteryjnym kupcem. Przyjemnie byłoby mieć takiego 
wielbiciela, gdyby... gdyby zajmował inne stanowisko w świecie.” 
Wróciwszy do domu, panna Izabela opowiedziała pannie Florentynie o 
wyścigowych przygodach, a w godzinę — już nie myślała o nich. Gdy zaś ojciec 
późno w nocy doniósł jej, że Krzeszowski wybrał na sekundanta hrabiego 
Licińskiego, który bezwarunkowo żąda, ażeby Wokulski został przeproszony 
przez barona, panna Izabela zrobiła pogardliwy grymas ustami. 
„Szczęśliwy człowiek! — myślała. — Mnie obrażają, a jego będą przepraszać. Ja, 
gdyby ktoś przy mnie obraził ukochaną, nie pozwoliłabym się przeprosić. On, 
naturalnie, zgodzi się...” 
Gdy już położyła się do łóżka i zaczęła usypiać, nagle przyszła jej nowa myśl: 
„A jeżeli Wokulski nie zechce przeprosin?... Przecież ten sam hrabia Liciński 
układał się z nim o klacz i nic nie wskórał!... Ach, Boże, co też mi się snuje po 
głowie” — odpowiedziała sobie wzruszając ramionami i zasnęła. 
Na drugi dzień do południa ojciec, ona i panna Florentyna byli pewni, że 
Wokulski pogodzi się z baronem i że nawet inaczej nie wypada mu postąpić. 
Dopiero po południu pan Tomasz wyszedł na miasto i wrócił na obiad bardzo 
zakłopotany. 
— Cóż to, ojcze? — spytała go panna Izabela, uderzona wyrazem jego twarzy. 
— Fatalna historia! — odparł pan Tomasz rzucając się na skórzany fotel. — Wokulski odrzucił przeproszenie, a jego sekundanci postawili ostre warunki. 
— I kiedyż to?... — spytała ciszej. 
— Jutro przed dziewiątą — odpowiedział pan Tomasz i otarł pot z czoła. — Fatalna 
historia — ciągnął dalej. — Między naszymi wspólnikami popłoch, bo 
Krzeszowski strzela doskonale... Gdyby zaś ten człowiek zginął, wszystkie moje 
rachuby na nic. Straciłbym w nim prawą rękę... jedynego możliwego 
wykonawcę moich planów... Jemu jednemu powierzyłbym kapitały i jestem 
pewny, że miałbym co najmniej osiem tysięcy rubli rocznie... Los prześladuje 
mnie nie na żarty!... 
Zły humor pana domu źle oddziałał na innych; obiadu nikt nie jadł. Po obiedzie 
pan Tomasz zamknął się w gabinecie i chodził wielkimi krokami, co było 
dowodem niezwykłego wzruszenia. 
Panna Izabela także poszła do swego gabinetu i jak zwykle w chwilach 
zdenerwowania położyła się na szezlongu. Opanowały ją posępne myśli. 
„Krótko trwał mój triumf — mówiła sobie. -Krzeszowski naprawdę dobrze 
strzela... Jeżeli zabije jedynego człowieka, który dziś ujmuje się za mną, to co? 
Pojedynek jest istotnie barbarzyńskim zabytkiem. Bo Wokulski (biorąc go ze 
strony moralnej) więcej jest wart od Krzeszowskiego, a jednak... może zginąć!... 
Ostatni człowiek, w którym pokładał nadzieję mój ojciec.” 
Tu odezwała się w pannie Izabeli rodowa pycha. 
„No — mój ojciec nie potrzebuje przecież łaski Wokulskiego; powierzyłby mu 
swój kapitał, otoczyłby go protekcją, a on płaciłby mu procenta; w każdym razie 
szkoda go...” 
Przyszedł jej na myśl stary rządca ich niegdyś majątku, który służył u nich 
trzydzieści lat i którego bardzo lubiła, bardzo mu ufała; może Wokulski obojgu 
im zastąpiłby nieboszczyka, a jej rozsądnego powiernika i — zginie!... 
Jakiś czas leżała z zamkniętymi oczyma nie myśląc o niczym; potem przyszły 
jej do głowy niesłychanie dziwne kombinacje. 
„Co za szczególny traf! — mówiła w sobie. — Jutro walczyć będą z jej powodu 
dwaj ludzie, którzy ją śmiertelnie obrazili: Krzeszowski złośliwymi drwinami, 
Wokulski — ofiarami, jakie ośmielił się ponosić dla niej. Ona mu już prawie 
przebaczyła i kupno serwisu, i owe weksle, i owe przegrane w karty do ojca, z 
ktorych przez parę tygodni utrzymywał się cały dom... (Nie, jeszcze mu nie 
przebaczyła i nie przebaczy nigdy!...) Ale choćby nawet, to jednak — za jej 
obrazę ujęła się sprawiedliwość boska... I kto jutro zginie?... Może obaj. W 
każdym razie ten, który poważył się pannie Izabeli Łęckiej ofiarować pomoc 
pieniężną. Człowiek taki, jak kochanek Kleopatry, żyć nie może...” 
Tak myślała zanosząc się od płaczu; żal jej było oddanego sługi, a może 
powiernika; ale korzyła się przed wyrokami Opatrzności, która nie przebacza 
obrazy wyrządzonej pannie Łęckiej. 
Gdyby Wokulski mógł w tej chwili zajrzeć w jej duszę, uciekłby z przestrachem 
i uleczyłby się ze swego obłędu. 
Swoją drogą panna Izabela nie spała przez całą noc. Ciągle stał jej przed oczyma 
obraz jakiegoś francuskiego malarza przedstawiający pojedynek. Pod grupą 
zielonych drzew dwaj czarno ubrani mężczyźni mierzyli do siebie z pistoletów. 
Potem (czego już nie było na obrazie) jeden z nich padł uderzony kulą w głowę. 
Był to Wokulski. Panna Izabela nawet nie poszła na jego pogrzeb nie chcąc 
zdradzić się ze wzruszeniem. Ale w nocy parę razy płakała. Żal jej było tego 
nadzwyczajnego parweniusza, tego wiernego niewolnika, który swoje zbrodnie 
względem niej odpokutował śmiercią dla niej. 
Zasnęła dopiero o siódmej rano i spała jak drewno do południa. Przed samą 
dwunastą obudziło ją nerwowe pukanie do drzwi sypialni. 
— Kto tam? 
— Ja -odpowiedział jej ojciec radosnym głosem. -Wokulski nietknięty, baron 
raniony w twarz! 
— Czy tak?... 
Miała migrenę, więc została w łóżku do czwartej po południu. Była kontenta, że 
baron został ranny, a zdziwiona, że opłakany przez nią Wokulski nie zginął. 
Wstawszy tak późno panna Izabela wyszła przed obiadem na krótki spacer w 
Aleje. 
Widok pogodnego nieba, pięknych drzew, przelatujących ptaków i wesołych 
ludzi zatarł ślady jej nocnych przywidzeń; gdy zaś jeszcze z kilku 
przejeżdżających powozów spostrzeżono ją i powitano, w sercu jej ocknęło się 
zadowolenie. 
„Jednakże Pan Bóg jest łaskawy — myślała -gdy ocalił człowieka, który może się 
nam przydać. Ojciec tak liczy na niego, a i ja nabieram ufności. O ileż mniej w 
życiu doznałabym zawodów mając rozumnego i energicznego przyjaciela.” 
Słówko „przyjaciel” nie podobało się jej. Przyjacielem panny Izabeli mógłby 
być człowiek co najmniej posiadający majątek ziemski. Ale kupiec galanteryjny 
kwalifikował się tylko na doradcę i wykonawcę. 
Po powrocie do domu zaraz poznała, że jej ojciec jest w wybornym humorze. 
— Wiesz — mówił — byłem z powinszowaniem u Wokulskiego. To dzielny 
człowiek, istotny dżentelmen! Już ani myśli o pojedynku i nawet zdaje się 
żałować barona. Nic nie pomoże, szlachecka krew musi się odezwać, bez 
względu na kondycję... 
A potem odprowadziwszy córkę do gabinetu i rzuciwszy parę razy okiem w 
zwierciadło dodał: 
— No i powiedz sama, czy można nie ufać w opiekę boską? Śmierć tego 
człowieka byłaby dla mnie ciężkim ciosem — i — został uratowany! Muszę z nim 
zawiązać bliższe stosunki, a wtedy zobaczymy, kto wyjdzie lepiej: czy książę na 
swoim wielkim adwokacie, czy ja na moim Wokulskim. Jak sądzisz? 
— To samo myślałam przed chwilą — odpowiedziała panna Izabela uderzona 
zgodnością przeczuć jej własnych i ojca — papuś koniecznie powinien mieć przy 
sobie zdolnego i zaufanego człowieka. 
— Który w dodatku sam garnie się do mnie -dodał pan Tomasz.-Bystry 
człowiek! on to pojmuje, że więcej zrobi i lepszą zyska reputację pomagając 
dźwigać się dawnemu rodowi, aniżeli gdyby sam wyrywał się naprzód. Bardzo 
rozumny człowiek — powtórzył pan Tomasz. -Choć chwilowo zdobył sobie 
księcia i całą arystokrację, mnie jednak okazuje najwięcej przywiązania. I nie 
będzie tego żałował, gdy odzyskam stanowisko... 
Panna Izabela patrzyła na cacka ustawione na biurku i myślała, że jednak ojciec 
łudzi się trochę, sądząc, iż Wokulski garnie się do niego. Nie prostowała jednak 
omyłki, a na odwrót, przyznawała w duchu, że należy trochę więcej zbliżyć się z 
tym kupcem i przebaczyć mu jego stanowisko społeczne. Adwokat... kupiec... to 
prawie na jedno wychodzi: jeżeli zaś adwokat może być poufałym księcia, 
dlaczegóż by... kupiec (ach, jakie to niesmaczne!) nie mógł zostać powiernikiem 
domu Łęckich? 
Obiad, wieczór i kilka dni następnych zeszły pannie Izabeli bardzo przyjemnie. 
Zastanowiła ją jedna okoliczność, że w ciągu tak krótkiego czasu odwiedziło ich 
więcej osób aniżeli dawniej w ciągu miesiąca. Bywały godziny, że w pustym 
niegdyś salonie teraz rozlegał się gwar śmiechów i rozmów, aż wypoczęte 
meble dziwiły się natłokowi, a w kuchni szeptano, że pan Łęcki musiał odebrać 
jakieś wielkie pieniądze. Nawet damy, które jeszcze na wyścigach nie mogły 
poznać panny Izabeli, przyszły teraz do niej z wizytami; młodzi zaś panowie, 
aczkolwiek nie przychodziłi, poznawali ją na ulicy i kłaniali się z szacunkiem. 
I pan Tomasz miewał teraz gości. Odwiedził go hrabia Sanocki zaklinając, 
ażeby Wokulski przestał już bawić się wyścigami i pojedynkami, a zajął się 
spółką. Był hrabia Liciński i opowiadał dziwy o dżentelmenerii Wokulskiego. 
Lecz nade wszystko przyjeżdżał tu parę razy książę z prośbą do pana Tomasza, 
ażeby Wokulski bez względu na zajście z baronem nie zniechęcał się do 
arystokracji i pamiętał o nieszczęśliwym kraju. 
— I niech mu też kuzyn — zakończył książę — wyperswaduje pojedynki. To 
niepotrzebne; to dobre dla ludzi młodych, ale nie dla poważnych i zasłużonych 
obywateli... 
Pan Tomasz był zachwycony, szczególnie gdy pomyślał, że wszystkie te owacje 
spotykają go w przeddzień sprzedaży domu; rok temu bliskość podobnego 
wypadku odstraszała ludzi... 
„Zaczynam odzyskiwać należne mi stanowisko” — szepnął pan Tomasz i nagle 
obejrzał się. Zdawało mu się, że za nim stoi Wokulski. Więc dla uspokojenia się 
powtórzył parę razy: 
„Wynagrodzę go... wynagrodzę... może być pewnym mego poparcia” 
Trzeciego dnia po pojedynku Wokulskiego pannie Izabeli przyniesiono 
kosztowne pudełko i list, który ją wstrząsnął. Poznała pismo barona. 
„Kochana kuzyneczko! Jeżeli przebaczysz mi moje nieszczęsne ożenienie, ja w 
zamian daruję ci moją małżonkę, która już mnie samemu dokuczyła. Jako zaś 
materialny symbol zawartego między nami pokoju na zawsze, posyłam ci ząb, 
który mi wystrzelił W-ny Wokulski, zdaje mi się — za to, co ośmieliłem się 
powiedzieć ci na wyścigach. Upewniam cię, kochana kuzynko, że jest to ten 
sam ząb, którym cię dotychczas gryzłem i już gryźć nigdy nie będę. Możesz go 
wyrzucić na ulicę, lecz pudełeczko racz zachować na pamiątkę. Przyjmij ten 
drobiazg od człowieka dziś trochę chorego i wierzaj -nie najgorszego, a będę 
miał nadzieję, że kiedyś zapomnisz mi moich niedorzecznych złośliwości. 
Kochający cię i pełen głębokiego szacunku kuzyn Krzeszowski. 
P. S. Jeżeli mego zęba nie wyrzucisz za okno, przyszlij mi go na powrót, abym 
mógł ofiarować go mojej niezapomnianej małżonce. Będzie miała martwić się 
czym przez kilka dni, co podobno biedaczce jest zalecone przez doktorów. Ten 
zaś pan Wokulski jest bardzo miłym i dystyngowanym człowiekiem i wyznaję, 
że serdecznie go polubiłem, choć mi taką zrobił krzywdę.” 
W kosztownym pudełku znajdował się istotnie ząb owinięty w bibułkę. 
Panna Izabela po krótkim namyśle odpisała bardzo życzliwy list baronowi 
oświadczając, że już nie gniewa się i że przyjmuje pudełeczko, a ząb z należytą 
czcią odsyła jego właścicielowi. 
Tu już nie można było wątpić, że tylko dzięki Wokulskiemu baron pojednał się 
z nią i prosił o przebaczenie. Panna Izabela nieledwie roztkliwiła się swoim 
triumfem, a dla Wokulskiego uczuła jakby wdzięczność. Zamknęła się w swoim 
gabinecie i poczęła marzyć. 
Marzyła, że Wokulski sprzedał swój sklep, a kupił dobra ziemskie, lecz pozostał 
naczelnikiem spółki handlowej przynoszącej ogromne zyski. Cała arystokracja 
przyjmowała go u siebie, ona zaś, panna Izabela, zrobiła go swoim 
powiernikiem. On podźwignął ich majątek i podniósł go do dawnej świetności; 
on spełniał wszystkie jej zlecenia; on narażał się, ile razy była tego potrzeba. On 
wreszcie wyszukał jej męża, odpowiedniego znakomitości domu Łęckich. 
Wszystko to robił, ponieważ kochał ją miłością idealną, więcej niż własne życie. 
I czuł się zupełnie szczęśliwym, jeżeli uśmiechnęła się do niego, życzliwiej 
spojrzała albo po jakiejś wyjątkowej zasłudze serdecznie uścisnęła go za rękę. 
Gdy zaś Pan Bóg dał jej dzieci, on wyszukiwał im bony i nauczycieli, 
powiększał ich majątek, a nareszcie, gdy ona zmarła (w tym miejscu łzy 
zakręciły się w pięknych oczach panny Izabeli), on zastrzelił się na jej grobie... 
Nie, przez delikatność, którą ona w nim rozwinęła, zastrzelił się o kilka grobów 
dalej. 
Wejście ojca przerwało ciąg jej fantazji. 
— Podobno pisał do ciebie Krzeszowski? — zapytał ciekawie pan Tomasz. 
Córka wskazała mu list leżący na biurku i złote pudełko. Pan Tomasz kręcił 
głową Czytając list, a nareszcie rzekł: 
— Zawsze wariat, chociaż dobry chłopak. Ale... Wokulski oddał ci rzeczywistą 
przysługę: zwyciężyłaś śmiertelnego wroga. 
— Myślę, ojcze, że należałoby tego pana zaprosić kiedy na obiad... Chciałabym 
go poznać bliżej. 
— Właśnie od kilku dni miałem cię o to samo prosić!... — odpowiedział 
uradowany pan Tomasz -niepodobna trzymać się na zbyt etykietalnej stopie z 
człowiekiem tak użytecznym. 
— Naturalnie -wtrąciła panna Izabela -przecież nawet wierną służbę 
dopuszczamy do niejakiej poufałości. Uwielbiam twój rozum i takt, Belu!... zawołał 
pan Tomasz i zachwycony, pocałował ją naprzód w rękę, potem w 
czoło. 