Jarosław Iwaszkiewicz
Panny z Wilka 
Wojna już dawno minęła. Wiktor Ruben w kieracie codziennej pracy zapomniał zupełnie o niej i zajmowały go 
tylko sprawy powszednie, bardzo jednak absorbujące. Tym bardziej nie myślał o czasach przed wojną, czasach 
ubogiej młodości, orki, uniwersytetu, któremu poświęcił tyle czasu, a którego nie mógł skończyć, gdyż z orbity 
normalnej wytrąciły go wypadki historyczne. No, a potem to już tak poszło, tak nim zawinęło, że ani pomyślał o 
młodości, a tutaj tymczasem zbliżył się czterdziesty rok życia. Bardzo był przepracowany, ale to tym lepiej, 
powiadał, nie miał czasu na żadne rozmyślania, a wiedział przecie z praktyki, że to do niczego nie prowadzi. 
Śmierć Jurka naruszyła jednak jego równowagę, nie mógł się z nią oswoić i poczuł się tak źle, że zwrócił się o 
poradę do lekarza. Nie była to porada poważna, oczywiście; nie poszedł do żadnego gabinetu, nie jeździł 
specjalnie do Warszawy. Zlazł był właśnie z wózka, którym przyjechał z pola — było to w początkach lata — doktor 
wysiadł z samochodu, aby jak zwykle zrobić cotygodniowe odwiedziny zakładu. Wiktor od trzech lat był 
zarządzającym małego 
folwarczku, zapisanego towarzystwu ociemniałych, i gdzie co roku urządzano kolonię letnią dla ślepych dzieci. 
Doktor przejeżdżał co tydzień i teraz także właśnie przybył. Wiktor pogadał z nim trochę, a potem powiedział, że 
się źle czuje. Nie sypiał w nocy, był bardzo zdenerwowany i nie mógł wcale pracować. I przy tym ciągle myślał o 
przyjacielu, który umarł przed dwoma miesiącami na suchoty. 
Podawał to wszystko od niechcenia, ale o Jurku spokojnie nie mógł mówić. Był to jedyny dotychczasowy jego 
przyjaciel, kleryk, siostrzeniec przełożonej kolonii, zupełnie zwyczajny człowiek, wierzący, spokojny, dobry. 
Prawie od dzieciństwa bardzo dużo pracował i musiał latać po mieście, odziany w jakieś nie wystarczające palto, 
przeziębiał się w parszywe warszawskie pogody i na tym tle wywiązały się tuberkuły. Umarł, zresztą, nie zdając 
sobie sprawy z niebezpieczeństwa swego stanu, ale jak gdyby od dawna był na tamtym brzegu, do niczego się 
nie przywiązywał i jeśli nawet wiedział o tym, że umiera, już mu niczego nie było żal. Wiktor nie był przy jego 
śmierci. Jurek umierał w szpitalu, na wiosnę, Wiktor nie myślał, że to tak prędko nastąpi, trzeba było tyle zrobić 
na folwarku, który nazywał się "Stokroć". Zakładali w tym roku pierwsze inspekta, i to od razu na dwieście okien, 
nawozu brakowało, nie było gdzie dostać, szarpano go na wszystkie strony, jeździł aż pod Błonie za tymi 
sprawami i wróciwszy zastał wiadomość o śmierci. To mniej więcej opowiadał doktorowi, gdy siedzieli pod 
kasztanem, przed domkiem kolonijnym, i czekali, aż dzieci przyjdą ze spaceru. Doktor zajadał z brązowej 
miseczki zimne kwaśne mleko, które mu bardzo smakowało, bo dzień był gorący. Nic nie mówił, tylko potakiwał 
Wiktorowi i pomrukiwał nad mlekiem. Potem dopiero, gdy ujrzał w kurzu drogi drepcące szeregi i trzymające się 
gromadnie ślepe dzieci, spojrzał Wiktorowi w oczy: 
— Wiktorku — powiedział (doktor do wszystkich mówił "ty")-nie ma co gadać, jak dawno pan tu pracuje? 
— Trzy lata. 
— Nie ma co gadać. Wyjeżdża pan na trzy tygodnie. Powiem matce przełożonej. Janek pana zastąpi, a pan 
wyjedzie. Nie ma pan gdzie rodziny czy znajomych na wsi? Niech pan wyjeżdża. 
Tym sposobem znalazł się w podróży. Dawno już myślał, aby odwiedzić te strony, ale to były takie westchnienia, 
jak postanowienia dalekich podróży, które robimy patrząc na piękne fotografie, wystawione w oknach 
magazynów. Nie, nie myślał nigdy o tamtych czasach ani o realizacji tego; nie spotkał nikogo, nikogo od owych 
wakacyj, i nie wiedział nic o miejscu, do którego teraz szedł. 
Oczywiście, wszystko po drodze było takie samo. Przy stacji tylko, która dawniej gwarzyła samotnie przez drogę 
z opuszczonym żydowskim zajazdem, wyrosło teraz z dziesięć domów, gdzie roiły się kolejowe interesy. Dalej był 
płot, zamykający skład węgla i drzewa, i dopiero potem, na prawo, zaczynała się ta szosa, która — ta już 
oczywiście — nic się nie zmieniła. Świeżo wówczas wybudowany dwór-willa z czerwonej cegły postarzał się, 
ogródek naokoło niego 
podrósł. Ale dalej przy szosie stały tak olbrzymie białodrzewy, że czas lat minęło, to wszystko jedno. On idzie 
teraz drogą na Wilko i pogwizduje, jest lato, jest ciepło, czerwiec, koniec czerwca, żniwa za jakie dziesięć dni, 
może nawet wcześniej, bo pogoda sprzyja. To zawsze wuj tak mówił: "Pogoda sprzyja". 
Zauważył już od dawna, że bardzo często, zwłaszcza wtedy, kiedy był zmęczony lub przepracowany, równolegle 
do toku myśli normalnie biegnących drogami skojarzeń, nagle w zupełnie nie wytłumaczony sposób wynurza się 
jakiś pejzaż z widzianych dawno widoków, trzymał się chwilę na powierzchni świadomości, aż go zauważył i 
określił, a potem znowu zanurzał się w głębię. Po pewnym czasie 
wypływał znowu, ten sam albo częściej inny. I teraz właśnie, kiedy dochodził znajomą drogą do znajomego 
ogrodzenia, kiedy słońce świeciło "jak zawsze" i psy ujadały "jak zawsze" na bydło wracające z pola pogodnymi 
łąkami, wynurzył mu się przed oczami pejzaż też dawny, także letni — ale bardzo odmienny. Spalone pole, gorący 
kurz, z boku pod gruszą błysk zostawionego kulomiotu i pośrodku grzędy żytniego ścierniska kłębek szarych i 
zielonych łachmanów: trup zastrzelonego przed chwilą człowieka. Zidentyfikował. Tak, to podczas odwrotu 
kazano im rozstrzelać dezertera czy szpiega: małego chudego żołnierza, który spokojnie wypalił papierosa przed 
zgonem. 
A potem obraz zapadł się. Znowu była wyboista droga, poznawał prawie pod stopą nierówności gruntu i ten 
deseń w małych zaroślach zielonego perzyku, który językami właził na ścieżkę, nie dbając na stałe 
przydeptywanie. Potem przyszło ogrodzenie, czworaki. Nikt go nie zauważył. Przed wieczorem wszyscy są tak 
zajęci, każdy ma coś do roboty, bydło, konie, kury i kaczki zabierają się do spania, a ludzie muszą dopilnować, 
zamknąć do obory czy kurnika, napoić i nakarmić przed nocą. Okrągłym łukiem podjazdu Wiktor Ruben wszedł 
przed ganek, przez ganek przeszedł: w przedpokoju owionął go zapach tego domu. Było tak, jakby się weszło do 
bufetu w stołowym pokoju: pachniało suchą herbatą, metalem -jak z puszki — trochę, sosnowym drzewem, trochę, 
ale odrobinę, grzybami. Stanął i machinalnie powiesił na prawo na haku teczkę, palto i kapelusz. Zobaczył tylko, 
że meble w przedpokoju były inne, ale nie myślał nad tym, bo w głębi za 
przedpokojem słychać było głośne rozmowy. Dużo kobiet mówiło razem, krzyczały także dzieci. Głosy były tak 

łudząco podobne do tych, jakie słychiwał tu dawniej, że przekonany był, iż za chwilę zjawi się w progu malutka 
Tunia i zawoła: "Pan Wiktor przyjechał!" 
I rzeczywiście, ktoś odsunął krzesło ze śmiechem, wstał i wpadł do przedpokoju. Wiktor zobaczył w progu młodą 
i bardzo ładną osobę w jasnej sukni. Stanęła nieruchomo i popatrzyła na niego pytająco. 
Wiktor skłonił się tylko i nie wiedział, co ma powiedzieć. Panna czekała. 
— Pan do pana Kaweckiego? — spytała niskim, ciepłym głosem. 
— Ja — powiedział Wiktor i uśmiechnął się. Dziewczyna poznała go po tym uśmiechu. Krzyknęła głośno słowa 
sakramentalne: 
— Jezus Maria! Pan Wiktor przyjechał! 
Pociągnęła go za rękę w głąb, do sąsiedniego pokoju, gdzie paliła się już lampa, mimo że na dworze było jasno. 
Tam otoczyło go mnóstwo kobiecych ramion, nagich i ciepłych, ktoś go nawet pocałował. 
Wołano: "Gdzie mama? gdzie mama? Mamo, Wiktor przyjechał!" 
Ale mama, jak zwykle, nie zjawiała się i zresztą nawet nie wiadomo, czy pamiętała, kto to jest Wiktor. Co innego 
"panienki", pamiętały go doskonale, zaraz mu to jedna z nich wyjaśniła. Była to gruba, ciepła, dobrze ubrana 
dama, bardzo korpulentna i nawet przez chwilę Wiktora zadziwiło, że mówiła mu "ty". Podług wszelkich danych 
musiała to być Julcia, najstarsza; poznał nawet jej niski, piękny głos, namiętny potem przez długie lata, ale osoba 
była czymś zupełnie innym. Zmieszany, oglądał się po obecnych, poruszenie ogólne powiększały jeszcze dzieci, 
chłopczyk i dziewczynka, skaczące dookoła niego, bezmyślnie się cieszące, bo przecież nie wiedziały, o co 
chodzi. 
Tymczasem Julcia powoli objaśniała: 
— Bo trzeba ci wiedzieć, że w Wilku stałeś się legendą. Mówi się zawsze, żeby to Wiktor był, toby naprawił; żeby 
Wiktor był, toby to, toby owo... Jeszcze niedawno mówiłam do Joli, że za czasów Wiktora to by się nie zdarzyło. 
Oszołomiony Ruben odzyskiwał dobry humor: 
— Wiesz, że zupełnie się tego nie spodziewałem. No, widzicie, tak się tworzy historia, ja, który byłem przekonany, 
że moja osoba przeszła przez Wilkojak cień. I dlatego nie starałem się przypomnieć, myślałem, że nikt tu o mnie 
nie pamięta. 
— Złe myślałeś — powiedziała inna kobieta, tę poznał od razu, była to prześliczna Jola, najładniejsza z sióstr — za 
każdym razem, cośmy były u wujostwa, pytałyśmy się o ciebie. 
— Ale wujostwo nic nie wiedzieli — śmiał się Wiktor. 
— A my się wszystkie zbieramy na wakacje w Wilku. Razem z dziećmi, z tłomokami. Często się mijamy, ale dziś 
jesteśmy wszystkie. 
— A gdzie Fela? — zapytał Wiktor. 
— Fela, Fela, chodź tu — zawołała Julcia — zobacz, jaka to ogromna dziewucha, no, chodź, Fela. 
Z sąsiedniego pokoju wyszła duża, gruba, brzydka dziewczyna dziesięcioletnia, podobna, zresztą, w kolorycie do 
matki i ciotek, i przywitała się z Wiktorem. 
— To moja starsza — powiedziała Julcia ta mała to moja druga. 
— Tak, olbrzymie są już — powiedział z roztargnieniem Wiktor — nie wiedziałem wcale, że wyszłaś za mąż. Ale ja się 
pytam o dużą Felę. 
— Jak to, nie wiesz? — powiedziała cicho Julcia. — Fela umarła, o, już przeszło dziesięć lat temu. Na hiszpankę. 
Wiktorowi zrobiło się bardzo przykro, nie uprzytamniał sobie na razie nawet, że to Fela umarła, tylko to, że 
popełnił niezręczność. 
— Zaprowadzę ciebie na jej grób — powiedziała Jola. 
Poważna, chuda, najbrzydsza Kazia, zawsze gospodarna, podniosła się i powiedziała: 
— Muszę zajrzeć do kolacji, zostaniesz z nami, prawda? — zwróciła na Wiktora oczy. Potem wyszła, a za nią 
poskakał chłopczyk, zapewne jej synek. Panie zasypywały znowu Wiktora pytaniami. 
Właściwie dwie tylko: Julcia i Jola. Dwie młodsze, dawne uczennice, trzymały się na boku i patrzyły zdziwione na 
przystojnego, zaniedbanego pana, którego prawie nie pamiętały: był to ów Wiktor z legendy. Gdy siedli do 
kolacji, Wiktor spojrzał po obecnych w jasnym świetle lampy. Jeszcze przechodząc z gabinetu, dokąd go 
wciągnięto, do stołowego, patrzył uważnie na Julcię. Nie, to zupełnie kto inny, te ruchy pełne powagi, ten gest 
godny, jak gdyby zakasywała rękawy, 
śmiech wesoły, ale opanowany, ten spokój rozlany w każdym poruszeniu. To nie była dawna Julcia. Wiktor 
spojrzał na zebrane kobiety i powiedział: 
— No, ale mówcie coś o sobie. Ja przez piętnaście lat... 
— Nie licz, nie licz — zawołała wesoło Jola. 
— ...przez piętnaście lat nie wiedziałem o was dosłownie nic, coście robiły, gdzieście były. Kto jest zamężny, a kto 
nie, żebym nie robił gaf. No? 
— Ja zamężna, dzieci dwoje — powiedziała Julcia. — Kazia rozwiedziona, jeden syn; Jola zamężna, bezdzietna; 
Zosia zamężna, jeden syn. 
— Ojej już! — powiedział Wiktor i spojrzał na swoją uczennicę. — A łacina? 
Zosia zaśmiała się: 
— Już ma dwa lata. Nazywa się Henio. 
— Tunia, panna do wzięcia — ciągnęła Julcia. — To wszystko. 
Wiktor uśmiechnął się i spojrzał na Julcię, potem na Tunię. Może najpodobniejsze były ze sobą, ale jakże inne. 
Tunia miała dziś tyle lat zapewne, co Julcia w tamtych czasach. Była może ładniejsza, mniej hoża, cieńsza w 
przegubach, delikatniejsza i miała spłoszone wielkie, szare oczy, podczas gdy Julcia miała niebieskie, ładne, ale 
banalne. 
— A ty, Wiktorze? -spytała się Jola. 
Wiktor znów się uśmiechnął, inaczej. Czy tam warto o nim mówić. 
— Teraz pracuję, zarządzam folwarkiem fundacyjnym pod Warszawą, byłem w wojsku, byłem kapitanem, teraz 
jestem w stanie spoczynku. No, to wszystko... 

I nagle popłynął przed nim, ponad twarzami tych białych kobiet, karawan obrazów, zdarzeń, mąk, walk i 
bezcelowych "czynów". Pomyślał o życiu swoim pogmatwanym i połamanym w samym zaraniu i wstrząsnął się. 
— Nie, nie, naprawdę, ja nic ważnego nie robię — powiedział. — Nie warto o mnie mówić, żyję, jak i wszyscy. 
I poczuł: to dopiero jest straszne, że on żyje, jak i wszyscy, wszyscy tak żyją, jak on. 
Pamiętał te czasy, kiedy tu bywał. Zawsze mu się wydawało, że życie będzie miał inne, obfitsze, bogatsze, 
niezwyklejsze niż wszyscy. 
Rozmawiał o tym tylko z Kazia. Z nią mówił bardzo mało zazwyczaj, ale raz na tydzień, raz na dwa tygodnie 
ucinali sobie rozmowę naprawdę ważną, która była, jak to nazywali wtedy między sobą, "etapem". W czym? Nie 
zastanawiali się wtedy, czy etapem w ich rozwoju duchowym, czy w rozwoju ich przyjaźni, czy po prostu jakiejś 
drogi do jutra, nie pytali o to. Pamięta tylko, że jeden z "etapów" był specjalnie poświęcony jego możliwościom na 
przyszłość. To było zaraz po jego maturze i Kazia namawiała go, aby nie szedł na prawo. Poza tym przestrzegała 
go, aby nie myślał, że to tak łatwo, że mu się życie tak ułoży — naiwnie formułowała istotne przestrogi, a jemu 
wszystko było mało. "To zabawne — pomyślał — że wówczas nigdy nie myślałem o niepodległości, a przecie tak 
było najłatwiej". A jednak ona miała rację. Chciał popatrzeć na Kazię, spojrzeć jej w oczy, podziękować za te 
"etapy" — ale ona w tej chwili wychyliła się poza krzesło, aby przez plecy Joli i Zosi zobaczyć, co się dzieje na 
szarym końcu stołu, gdzie jej syn, Antoś, dokuczał którejś kuzynce. Ona już wtedy nie miała żadnych złudzeń, a 
jednak przebrnęła przez małżeństwo i rozstanie. 
Jakże to było wszystko? Nigdy się o tym nie dowie, o Kazi nigdy nikt nic nie wiedział, była zamknięta, 
małomówna, gospodarna. Pamiętał, że znowu go zadziwiła jej inteligencja, jak gdyby trochę źle umieszczona. 
Nie mogła z niej zrobić użytku, prócz pesymistycznych nastawień na przyszłość. "Ciekawy jestem — pomyślał 
Wiktor — co ona myśli o przyszłości Antosia?" 
Julcia tymczasem mówiła mu o wujostwu, że wuj się bardzo postarzał, że ciotka zawsze taka sama. W połowie 
kolacji, cichutka i potulna, wypłynęła z dalszych pokojów "mama". Nie znalazła żadnego słowa, aby nim powitać 
Wiktora, pocałowała go w głowę i usiadła w cieniu okazałej Julci, która siedziała na pierwszym 
miejscu. Nie zmieniło to ani na chwilę toku rozmowy, głośnej, ożywionej i wesołej, a "mama" zaczęła kolację nie 
od punktu wyjścia, tylko od chwili, w której przybyła do stołu, to znaczy od drugiej potrawy. 
Jedna rzecz zastanowiła Wiktora, a mianowicie to, że go tutaj tak dobrze pamiętano, że przez piętnaście lat 
mówiono o nim w tym ustroniu, podczas gdy on myślał, że — nieznany i niepotrzebny korepetytor, mały człowiek 
przyjeżdżający na wakacje w sąsiedztwo — prześliznął się nie zauważony i niepozorny przez pokoje dworu w 
Wilku, zawsze postawionego na szerokiej stopie. Okazało się 
jednak, że odegrał tutaj ważną rolę, z której nie zdawał sobie przez tyle lat sprawy. Był za młody, aby odczuć 
oczy tych kobiet na niego wówczas zwrócone. Dało mu to dziś do myślenia, ale nie miał czasu zastanawiać się 
nad tym, bo musiał odpowiadać na pytania i słuchać, co mu opowiadają. 
Uważnie patrzył na mówiącą Julcię i myślał o tamtych czasach. Jeżeli podczas lat wojennych, garnizonowych, 
pracy w samorządach, wreszcie w Stokroci, jeśli podczas tych trudów szarych i nieznośnych przypomniał sobie 
był Wilko, to nieodłącznie z twarzą i postacią, z głosem Julci. Nie tej damy dostojnej, gorącej, miłej i poważnej, 
która teraz siedziała na końcu stołu i opowiadała mu jakże inne dzieje tych samych upłynionych lat niskim, 
dobrym głosem. Ach, nie, tamta Julcia była smukła, zgrabna, żywa, nieopanowana i mająca jakieś dziwne 
porywy. Zabierała go zawsze konno na spacery, na których nic z nim nie mówiła, grywali w tenisa. Nie było 
między nimi żadnego flirtu, żadnego zbliżenia się. Kokietowała go raczej Jola, młodziutka wówczas, 
szesnastoletnia i prześliczna panna. Nie rozmawiał z Julcia, tak jak z Kazia, wcale z nią nie rozmawiał, i zdaje 
mu się, że dzisiejsza właśnie rozmowa, którą tak zdecydowanie Julcia objęła w swoje posiadanie, jest właśnie 
najdłuższą rozmową, jaką dotychczas z 
sobą prowadzili. I jeszcze jedno myślał czasami przelotnie Wiktor Ruben. Myślał, że gdy się kiedy z Julcią 
jeszcze spotkają, wyjaśnią sobie wszystko. Teraz jednak pojął, że wszystko musi utonąć w przepaści lat 
minionych i nigdy już nie będzie wyjaśnione. I gdy teraz patrzył na Julcię mówiącą prędko i wyraźnie, na jej zimne 
niebieskie oczy i bardzo prawidłowe rysy pięknej twarzy, na błyszczące i obfite brylanty na nieco spuchniętych 
białych palcach, zrozumiał, że nic tutaj nie było do wyjaśnienia. 
Aby to "wszystko" zrozumieć, należy sobie uprzytomnić topografię i zwyczaje dworu w Wilku. Przede wszystkim 
panny doroślejąc nabierały manii, że każda musi mieć osobny pokój. Jeszcze trzy młodsze dławiono w 
olbrzymim "dziecinnym", położonym za gabinetem, Jola miała tam swoją toaletę, ale sypiała w małym saloniku 
za dużym salonem, na kanapie, a Kazia i Julcia na górce. Górka, czyli 
pięterko, składało się z korytarza i czterech jednakowych pokoi. 
Wiktora umieszczono, gdy przyjechał tu na stałe, na wakacje trzynastego roku, w gościnnym pokoju za Julcia. 
Oba pokoje miały bardzo podobne umeblowanie, zresztą, Wiktor często zaglądał do pokoju Julci po książki, po 
fotografie, które Julcia wywoływała, i znał doskonale jego rozkład. 
Pewnego razu, już pod koniec wakacyj, Wiktor bardzo długo wieczorem, w noc nawet, był z Jolą na spacerze. 
Pomiędzy stawami wilkowskimi a Rożkami wujostwa i tamtejszym sporym jeziorem ciągnęła się zarośnięta 
tatarakiem i rzęsą struga, kryjówka kaczek i zimorodków. Jola z Wiktorem postanowili popłynąć małą łódeczką 
wilkowską do wujostwa na kolację. Wypłynęli zaraz po podwieczorku, ale przeprawa była ciężka, czółno trzeba 
było parę razy przeciągać, rzeczywiście zajechali dopiero przed kolacją na rożeckie jezioro i mimo przedstawień 
wujostwa uparli się wracać tą samą drogą. Co prawda, noc była księżycowa, droga powrotna szła o wiele łatwiej, 
ale bądź co bądź przyjechali dosyć późno, kiedy dom cały spał, a psy były spuszczone z łańcucha. Wiktor 
rozmarzył się tym koleżeńskim obcowaniem z Jolą, która mu się najbardziej ze wszystkich sióstr 
zawsze podobała, i co do niej jednej nie miał zupełnej pewności, że pozostaje na jego urodę i inteligencję 
obojętna. Godzinami pletli głupstwa, dokuczali sobie, dostawał klapsy, walczyli czasami z sobą, a potem razem 
jeździli na spacery, jak ten, albo wózkiem do lasu, albo jeszcze gdzie indziej, do miasteczka; kąpali się razem i 
jeździli konno, a zawsze ich było słychać z daleka, tak dużo i głośno, i bez żadnego sensu gadali. Milkli, kiedy się 

kto do nich zbliżał, ale tylko dlatego, że się wstydzili bezmyślnej treści tych rozmów. Widywano ich razem i 
przyzwyczajono się do tego, nikogo to nie dziwiło, nie uważano tego jakoś za flirt, tylko za zażyłe koleżeństwo. 
Wiktor nawet jakiś czas, zaraz po maturze, korespondował z Jolą, ale potem to im wywietrzało. 
Tego wieczora, zmęczeni i senni, wrócili rozmarzeni i pożegnali się w salonie, gdzie jeszcze dla nich stała zimna 
herbata, chleb, masło i wędliny. Zjedli to wszystko i Jola poszła spać do swojej "alkowy", jak nazywała salonik, a 
Wiktor szedł po schodach do siebie. 
W zamyśleniu zupełnie nieświadomie otworzył, zamiast drzwi swoich, drzwi pokoju Julci. Nieraz się potem 
zastanawiał, jak to się stało, i nie mógł sobie uprzytomnić. To tylko jest pewne, że nigdy by na coś podobnego 
sobie nie pozwolił świadomie. Wszedł po ciemku i nie zapalając świecy usiadł na pierwszym z brzegu krześle, i 
patrząc na okna, przez które widać było niebo niebieskie od niewidocznego księżyca, zdjął buty i skarpetki najważniejsze 
części swojego ubrania, poza tym nie miał na sobie dużo, lekkie okrycie ciała spoczęło obok 
krzesła. Podszedł do łóżka i tutaj spostrzegł pomyłkę swoją, zaśmiał się cicho i sam nie wiedział już, dlaczego 
począł ową pomyłkę kontynuować: sam grać przed sobą. Dotknął leżącej dziewczyny, ale ona się nie ruszyła, 
siadł przy niej, spała. Wyciągnął się obok niej i poczuł całą rozkosz jej ciała przez cienkie prześcieradło. Po chwili 
zrozumiał, że Julcia nie śpi, i zmartwiał z tego wrażenia. Leżeli tak przy sobie przez długie chwile, nie mówiąc ani 
słowa, powściągając oddech. Pomału, nieznacznie, jak wskazówki zegara wykonywali cały 
szereg zmian pozycji, aby się przybliżyć ku sobie, objąć, przycisnąć. 
Nigdy w życiu Wiktor nie zapomni tego wrażenia, jakiego doznał poczuwszy pod dłońmi skórę tej dziewczyny. 
Było to coś tak skończenie pięknego, ciepłego i materialnego jak kwiat. Nie wie, dlaczego nie powiedzieli nic do 
siebie. Dlaczego symulowali nawzajem przed sobą całkowicie nieprawdopodobną komedię snu. To, co robili, 
wykluczało wszelką możliwość nieświadomości. Wiktor czuł takie natężenie wszystkich sił erotycznych w sobie, 
że ogarniał go jakiś bolesny zachwyt, każde przesunięcie ręką po ciele Julci przyprawiało go prawie o omdlenie. 
Ze nigdy przedtem nie odczuwał nic podobnego, to nie dziwota, bo jakiż tam to był ten jego dotychczasowy 
mizerny erotyzm, ale nigdy potem się to nie powtórzyło i wspomnienie tej pierwszej nocy miłosnej, bardzo 
gorącej i cichej, nosił w sobie przez całe życie. Nigdy już nic, żaden owoc ani żadne ciało nie miało tego dotyku, 
tej sprężystości w ugięciu się, tego atłasu, co młode piersi Juki wtedy w Wilku. Nie spali, udając sen, do świtu. 
Wtedy Wiktor zabrał swoje rzeczy i przekradł się do swojego pokoju. Zasnął wtedy naprawdę jakby snem 
kamienia i zbudził się dosyć późno. 
Julcia wcześnie rano wyjechała z matką do Warszawy, tak że się z nią nie zobaczył, dopiero na trzeci dzień pod 
wieczór. Grał w tenisa z Jolą i Kazia na podwórzu, skąd było widać drogę idącą od stacji. Zobaczył Julcię 
siedzącą obok swej matki, ubraną w migdałowy kostium z czerwonym krawatem. (Ukradł jej potem ten czerwony 
krawat i długo miał w swoich rzeczach, aż wszystko razem gdzieś się 
zgubiło). Obojętnie zwrócona w stronę kop na polu, nie spojrzała na grających, potem dopiero po podwieczorku 
przyszła do nich i grali razem, jak gdyby nic nie było. I nie powiedzieli do siebie od tego czasu ani słowa. 
Owszem, rozmawiali o potocznych rzeczach, jeździli nawet wszyscy odprowadzili go na ganek. Gwar zrobił się 
straszny. Julcia zapraszała go, aby przyjechał jutro na obiad, pozna jej męża, Kaweckiego. Ale Wiktor 
odpowiedział, że się wujostwo obrażą. 
— Jutro muszę zjeść obiad z wujostwem, przyjdę na podwieczorek, a za to dopiero pojutrze będę na obiedzie! 
Mówił wesoło i wskoczył do powozu jak młodzik, przyjemnie mu było, że go tu lubiano i pamiętano o nim. Panie 
też były gwarne i wesołe. Wszystkim ubyło tych lat piętnaście i każdy był z tego zadowolony. 
— Pan się nie ożenił jeszcze, a nam już wszystkie panny za mąż powychodziły — powiedział sentencjonalnie 
furman, stary Antoni. 
— Nie wszystkie, jest jeszcze panna Tunia — odpowiedział Wiktor. 
— E, takie tam dziecko — sarknął Antoni i machnął biczem. Widać dla niego też czas stanął przed piętnastu laty. 
W przeciwieństwie do Wilka, Rożki był to domek bardzo skromny i skromnie prowadzony. Wuj, niegdyś ekonom, 
dorobił się, ciotka mu pomogła handlując kurami, folwarczek był malutki, ale rządny i mądrze utrzymany. Dom też 
niewielki, skromny, w posiłkach przebijający się własnymi środkami, to znaczy drobiem, ogórkami i kwaśnym 
mlekiem. Ale też Wiktor ogromnie lubił tę pracowitą, 
własnoręczną skromność. 
Tym razem jednak nie siedział długo z wujostwem, tyle tylko, co należało; przyznał się do tego, że zaszedł do 
Wilka, ciotka pokiwała głową: "Mój Boże, najlepsze panny sprzed nosa ci zabrali!" Wuj na nią huknął, głupkowata 
Kasia, duplikat takiej samej Walerci sprzed lat piętnastu, zaniosła przed nim lampę do zimnego, dusznego 
pokoju. 
Wiktor został sam. 
Chodził tam i z powrotem po tym pokoju, jak u siebie w Stokroci, ale trzeba przyznać, że nie myślał ani o jednym 
z tamtejszych kłopotów, ani o jednej sprawie, co go tak irytowały i tyle mu krwi psuły. Zapadły się one nagle pod 
ziemię, a Wiktor prowadził most od dwóch pamiętnych lat młodości, skromnych zresztą w zdarzenia, jakie 
przepędził w Wilku i w Rożkach. Słyszał teraz z rozmów swoich inteligentnych przyjaciół, Jurek mu o tym coś 
mówił, że się ludzie 
wiele zajmują ideą czasu, że piszą książki o przezwyciężaniu czasu. Otóż jemu się wydało, że on także 
przezwyciężył, przeskoczył czas i potrafił go zawrócić. Że stoi teraz tam, gdzie był przed piętnastu laty, i że teraz 
może wybrać! 
Teraz dopiero rozumiał, co było urokiem tamtych dwóch łat i dlaczego tak łatwo mu się one uplastyczniły. To był 
nie uświadomiony, młodzieńczy erotyzm, jaki się rozlewał w powietrzu naokoło sześciu dziewcząt ładnych i 
przyjemnych. To było to, co i dla nich miało wówczas znaczenie, i dlatego one tak dobrze o nim pamiętały. 
Powtarzały mu najdrobniejsze jego słowa, czyny, jak naprawił dzwonki, jak czyścił sobie żółte buty kwaśnym 
mlekiem. 
Wszystko, co wtedy się działo, to były nie uświadomione zapowiedzi rzeczy, których nie zrealizowali. Ale on 
przerzucił most, zawrócił czas, teraz można zrealizować wszystko, co się wówczas zapowiadało. 
Wówczas to było cielęce szczęście, ale teraz on stał się już dojrzałym mężczyzną, potrafi zrealizować to, co 

wtedy było szkicem, chwiejnym rysunkiem. Tak, oczywiście. Dotychczas niewiele urzeczywistniał, ale to były 
przyczyny wyższe, warunki. A zresztą, dlatego pewnie wszystko odkładał, że podświadomie czuł, że wróci tutaj, 
że będzie znowu na podwieczorku w Wilku, a to jest przecież takie zupełnie, zupełnie inne niż wszystko, co było 
dotychczas. 
Julcia, niestety, nie liczy się. Wszystko z nią związane, nieodwołalnie zamknięte, nawet nie potrafi się z nią 
rozmówić. Ona to jest zamknięta książka. Zupełnie inna, niepodobna, skończona. Jednak te lata nie zawsze 
dadzą się przeskoczyć. Kazia nigdy nie miała żadnego znaczenia, ale inne? Jola, Zosia, Tunia. Biedna Fela, 
byłaby teraz najładniejsza, ale umarła. Otworzył drzwi do przyległego pokoju, gdzie słyszał jeszcze glosy 
wujostwa. Ciotka czesała przed 
lustrem długie, siwe włosy. 
— Kiedy umarła Fela? — zapytał gwałtownie. — Nic o tym nie wiedziałem. 
— A bo to jeszcze podczas wojny — powiedziała ciotka. — Zaraz po ślubie Julci. 
— A na co? 
— Na hiszpankę, mówili. Serce zawsze miała słabe. 
— Bój się Boga — taka dziewczyna! — sapnął wuj już spod pierzyny. 
— No, to dobranoc wujostwu. 
— Dobranoc. 
Wiktor wycofał się znowu do swego pokoju. Wreszcie ułożył się w wysokim, drewnianym, mocno skrzypiącym 
łóżku. Sen długo nie przychodził, męczył go zapach świeżo upranych prześcieradeł i słomą napchanych 
sienników. Wreszcie zasnął, zbudził się potem i już był dzień. Za oknem gdakały kury, piał kogut, ciocia 
dyskutowała o czymś z Kaźmierzową, jednym słowem, nastrój Rożków w całej pełni. 
Ubrał się leniwie i włóczył po ogrodzie niewielkim i olbrzymim podwórzu, napełnionym mnóstwem narzędzi wuja 
Roberta. Oglądał bezmyślnie siewniki i rozpylacze, a czekał niecierpliwie obiadu, który na szczęście bywał 
bardzo wcześnie, jak to u ludzi zdrowych. Chciało mu się dowiedzieć czegoś ze strony, z boku, o wilkowskich 
pannach, jak je nazywano. A ciotka była kroniką całej okolicy. Na pewno uzupełni mu wiadomości, których skąpił 
sobie od tych czasów. 
Niestety, gdy obiad nastąpił (krupnik i siekane kotlety), niewiele się mógł dowiedzieć. Wuj nie dał dojść do słowa 
ciotce i trochę w kółko zapytywał Wiktora, co ten robi, co robił, o dawno minione dzieje, jak wojsko rosyjskie, 
Murman, przeprawy do Francji i odwrót spod Kijowa. Za każdym pytaniem wuja Wiktor patrzył na niego przez 
chwilę ze zdziwieniem, potem siłą musiał uprzytamniać sobie swoje minione życie. 
— A tak, tak, proszę wujaszka... — mówił i bardzo krótko odpowia — dał. Nie mógł odpędzić tych pytań, ale chciał 
odpędzić te myśli, więcej, chciał odpędzić te zdarzenia i nawet raz powiedział: 
— Tak, tak, to było okropne, wolałbym o tym nie wiedzieć. 
Dotyczyło to namniej okropnego epizodu jego przyszłego życia, mianowicie, dość wesołego i niefrasobliwego 
pobytu w Archangielsku, ale teraz dopiero wydał mu się ten świat bez kobiet, przez który przebrnął z trudnością, 
czymś doprawdy okropnym. Ciotka od razu wyczuła, że Wiktor nie chce mówić o tamtych czasach, a jeszcze 
mniej o teraźniejszej swojej pracy, którą wszyscy krewni uważali za 
wielki upadek kariery Rubena. Ale wuj nie dawał jej przejść do słowa. 
Wreszcie, gdy się już pod koniec obiadu Wiktor dorwał do pytań, musiał wysłuchać całej geneologii rodziny 
Kaweckich, ich pokrewieństw, czym się Kawecki trudnił, jak się teraz doskonale zajął Wilkiem i jego folwarkami, 
potem, jak Wilko obecnie prosperowało, ile mieli krów, ile owiec i ile zasadzili w tym roku buraków. Potem 
opowiadała mu ciotka, jak się obie córki Julci rodziły, jedna w Warszawie, druga w Wilku, i ile z tym było kramu. 
Ostatecznie mniej go to niecierpliwiło od pytań wuja. Wstał od stołu w dobrym humorze i powiedział: 
— Proszę cioci, ja na podwieczorku nie będę. Obiecałem już, że przyjdę do Wilka. 
Ciocia się uśmiechnęła. 
— Mój drogi — powiedziała — my tutaj to już nie bardzo nacieszymy się twoim widokiem. 
— Cóż robić? — westchnął wuj — młodzi zawsze jednakowi. 
— Młodzi? — zaśmiał się Wiktor. — Niestety, wujaszku, już nie młodzi. 
Ciotka zamachała rękami: 
— Młodszy jesteś, niż dawniej byłeś, a piękniejszy w każdym razie. Właśnie do wuja mówiłam: kto by to pomyślał 
dawniej, że z ciebie taki piękny chłopiec wyrośnie. Jak tu bywałeś, to tylko Kazia i Jola uważały, żeś przystojny, a 
wszyscy się śmieli z tego. Chudy byłeś i wysoki jak koń angielski, a teraz przyjemnie popatrzeć. Wilkowskie 
panny pewnie pożałują, że na ciebie nie poczekały. Zresztą, teraz zamążpójście to tylko próba... 
Wiktor pogwizdując pobiegł do swego pokoju i zmieniając krawat na ciemniejszy (jednak nie tylko dwie koszule 
zawierała jego teczka) przypatrywał się swojej twarzy w lustrze. Pewnie, że przystojny, tylko zaniedbany, rysa na 
policzku — muśnięcie kuli. Kąty czoła zbyt wgłębione w kędzierzawe włosy; gdy się co dzień golił, to zaraz lepiej 
wyglądał. Jak gdyby czyściej. Niedawno dowiedział się o tym, że miał ładne oczy. Powiedział mu to ktoś zupełnie 
bezstronny, któryś z 
kolegów. Janek, zdaje się. W ogóle zawsze myślał, że był bardzo brzydki, i to go jeszcze bardziej onieśmielało. 
W Wilku przy stole rzadko się odzywał, stronił od ludzi, przychodził nie zauważony i był do wczoraj przekonany, 
że nie zasługiwał na żadną uwagę. Chodził czytać do ogrodu na wzgórek pod sosnami, ale ukrywał się z tym, co 
czyta, bo panny bardzo szydziły z jego lektury. Schillerowi zwłaszcza dostało się i Nietzschemu. Co prawda, 
Nietzschego sam wówczas niewiele rozumiał. Zachwycał się za to dwiema książkami, które miały dla niego 
zasadnicze znaczenie: "Science et hypothese" Poincarsgo oraz "Ewolucja twórcza" Bergsona. Dlaczego właśnie 
te książki, a nie inne? Był to jeden z tych niewiadomych skoków młodości, która wybiera nieokreślone rzeczy z 
niewiadomych powodów i powołuje się raz na Nietzschego, odrzucając Bergsona, to 
znowuż faworyzuje francuskiego pisarza, nie lubi Nietzschego, nie może zrozumieć najprostszej myśli Hegla, a 
studiuje trudności Kanta. Zresztą, to wszystko ma gdzieś. Nie czytuje ani Kanta, ani Bergsona, nie czytał ich od 
tamtych czasów ani razu. Ani w Archangielsku, ani jako podstarosta w Rudkach, ani jako zarządzający w 
Stokroć! nie miał na to czasu. Zapewne teraz także nie weźmie się do książek. 

Włożył kapelusz, wziął szpicrutę wuja i uderzając nią po udzie wyszedł przed dom. Dzień był ciepły i jasny. 
Zapach suszonej trawy, piołunu roztopił się w powietrzu, a chociaż niebo jaśniało, niebieskie stawy i wszystkie 
wody, jakie spotykał po drodze, były białe. 
Nie wiedział dlaczego, ale myślał cały czas o Feli i jej przedwczesnej śmierci. Fela byłaby może ładniejsza od 
Joli, dorodniejsza, mocniejsza; trzymała się zawsze prosto i z dziecinną powagą nosiła, jak pełne naczynia, małe, 
ledwie rozwinięte piersi. Pamiętał ją jak dzisiaj. 
Natomiast we wszystkim, co dzisiaj słyszał od ciotki, co przebijało pomiędzy jej słowami a pytaniami wuja, była 
pewna niechęć do Joli. Może nawet nie tyle niechęć, ile jakieś ciche potępienie; o mężu Joli, który zresztą prawie 
nigdy do Wilka nie przyjeżdżał, ciotka mówiła z widocznym smutkiem w głosie; wyliczając gości bywających w 
Wilku o kilku panach mówiła dosyć niewyraźnie: "przyjeżdża", "zaprzyjaźnili się". Wiktor określił do dokładnie i 
dosadnie, przechodząc ponad stawem ku wyciętemu lasowi i ku szosie; machnął szpicrutą po 
leszczynie, aż poleciały liście ciemnozielone, i powiedział: "Puszcza się po prostu". Nie sprawiło mu to określenie 
żadnej przykrości, ale też było jak gdyby wykreśleniem Joli z programu. Szkoda jednak, ładna jest jeszcze 
bardzo, ale nie mógł określić, do czego odnosi się to "szkoda". 
Obiad w Wilku bywał daleko później niż w Rożkach, dlatego też Wiktor nie obliczywszy się przyszedł zaraz po 
sprzątnięciu ze stołu, wszystkie damy porozłaziły się po swoich osobnych pokojach, a gdy zajrzał do 
dziecinnego, zobaczył tylko Felę i Kicię, leżące po obiedzie na płaskich, osobno w tym celu zbudowanych, 
pochyłych deskach; zachmurzone i brzydkie, nic nie odpowiadały na jego "dzień dobry". Panie wszystkie były na 
górze, tamte cztery pokoje służyły teraz Juki z mężem, Kazi z Antosiem, Zosi z Heniem i Tuni. Jola nie 
wyprowadzała się ze swojej "alkowy", całkiem ją zamieniwszy na sypialnię. Na górce pachniało teraz rezedą i 
wodą kolońską, świeżą bielizną, prześcieradłami, pudrem, jednym słowem; kobietami. Zapukał do pokoju Julci, 
wszedł i zastał ją leżącą na kanapce w różowych szlarkach całą, bardzo dorodną i piękną. Obok niej na fotelu, z 
nogami na stołku, siedział jej mąż Kawecki, przystojny, okazały w 
jasnym, bardzo porządnym ubraniu. Wiktor poczuł dla niego od razu całą niechęć zaniedbanego mężczyzny do 
eleganta, poza tym Kawecki gadał bez przerwy rzeczy banalne, inteligentne, ale zupełnie oczywiste. Mówił o 
wszystkim, co Wiktor i Julcia przyjmowali do wiadomości, co leżało w założeniu, co wiedzieli i odczuwali. Miał styl 
zbliżony przy tym do powiedzenia: "Miło jest w dzień pogodny zrobić wycieczkę na świeżym powietrzu". Wiktor 
na próżno starał się go 
sprowadzić na zagadnienia czysto gospodarskie, którymi sam się interesował. Miał zamiar dowiedzieć się 
naprawdę czegoś od doskonałego gospodarza i skorzystać z tych wiadomości przy prowadzeniu gospodarstwa 
w Stokroci. Tak na przykład chodziło mu o kalkulację gospodarstwa mlecznego w majątku, położonym dalej od 
Warszawy, kwestię "mleko czy masło?", dostawy, taryfy, koszty transportu do najbliższej stacji. Ale Kawecki 
niechętnie poruszał te tematy. Wolał mówić rzeczy oderwane i niepotrzebne, jak to, że niebo jest niebieskie, że 
gorąco, że kurz jest latem dokuczliwy, że muchy należy tępić flitem. Wiktor nie wytrzymał i spytał się o Jolę. 
— Jola ma dzisiaj gości — powiedziała Julcia. — Przyjechali z Edwardem (Edward to był Kawecki) z Warszawy, nie 
będzie mogła ci towarzyszyć. Jeżeli się chcesz przejść po podwieczorku, to Zosia może pójść z tobą. 
Wiktor wyszedł na korytarz i zastanowił się, jak ma zawołać na Zosię. Pomyślał, że będzie najlepiej tak, jak 
dawniej: "Zosiu". Odezwała się tuż obok w jego dawnym pokoju, wszedł tam i zobaczył znowuż Zosię, leżącą na 
kozetce, sytą i białą, pomyślał, że i ta też była skłonna do otyłości. Obok niej, w wózeczku przykrytym gazą, spał 
jej synek. Zosia mówiła zupełnie głośno. 
— Możesz się nie krępować jego obecnością — powiedziała do Wiktora — on swoje dwie godziny po obiedzie musi 
odespać, żeby tam armaty waliły. Przed czwartą się nie obudzi. Prawdziwy mężczyzna! 
— A ty musisz go tu pilnować? 
Zauważył, że Zosia bez najmniejszego omówienia tej kwestii mówiła mu po imieniu, jak starsze siostry. 
Oczywiście tak było najprościej, ale przecież należało to określić wzajemną umową. 
— Nie, nie muszę, zaraz przyjdzie panna Franciszka. 
— A czy nie chciałabyś pójść ze mną na podwórze albo do ogrodu? 
— Och, to chyba po podwieczorku. Teraz jestem za leniwa. Tunia cię oprowadzi, ona ma zapał i zdrowie zaśmiała 
się pokazując białe, mocne zęby, największą ozdobę swojej świeżej twarzy. Uśmiech także miała 
bardzo miły. 
Wiktor czuł, że między nimi na zawsze niezapomnianą przegrodą pozostaną ich dawne lekcje i antypatia, jaka 
się między nauczycielem a uczennicą wytworzyła z powodu jej lenistwa, a jego niechęci. Pierwotne urazy tych 
spotkań pozostawiły stałe ślady i Wiktor czuł w Zosi, spokojnej kobiecie oddanej trawieniu i macierzyństwu, ową 
dziewczynę, która pogardzała nim, robiła mu sceny w gorące, letnie południa, kiedy z nią przerabiał łacinę, a 
dziewczynie chciało się 
jeździć konno. Nazywała go wtedy ekonomem, jego wuja rządcą i do pasji ją doprowadzała równowaga Wiktora, 
którego zwłaszcza tak demokratyczne wymysły nie mogły wyprowadzić — rzecz prosta — ze spokoju. I teraz szukał 
w słowach Zosi, w jej wymówkach, że nie może iść na spacer, w jej pytaniach, których kilka mu zadała, 
wykazując wielkie wyrobienie towarzyskie i konwersacyjne, szukał śladów 
dawnej pogardy. I przyznał, że je znajdował. Łatwość, z jaką przeszła z nim na "ty", pytania, które jakoś 
omawiały, omijały kwestię jego pracy i zarobkowania, które nie mówiły także wszystkiego ani o jej siostrach, ani o 
jej mężu, który pracował w Ministerstwie Spraw Zagranicznych (po jego nazwisku sądząc Wiktor wiedział, że jest 
wicekonsulem w Lubece) — wszystko to do pewnego stopnia było tej pogardy i antypatii leciutkim wyrazem i 
pokrywką. A przy tym Wiktor czuł, że mu się ta mała Zosia, wówczas bardzo nieznośna, a która teraz była 
najbardziej damą ze wszystkich sióstr, ogromnie podobała. Imponowała mu spokojem, niefrasobliwością i 
umiejętnością cieniowania słów. Przy tym rzeczywiście była ładna i młoda, senna, trochę ociężała i jakby 
zmęczona swoją cielesnością. Miał w stosunku do niej coś z uczucia chama, który pragnie zgwałcić swoją panią, 
toteż naumyślnie był bardziej ordynarny i obcesowy w 
słowach, niż miał to we zwyczaju. Zosia udawała, że tego nie widzi — mimo iż miał iść na podwórze i do ogrodu, 
przegadali tak do czwartej, w której to godzinie coś zaszamotało się pod gazową pokrywką i odezwał się głos 

Henia, od razu energiczny i wyraźny, nic w sobie ze snu nie mający. Małego zabrała panna Franciszka, ubrała go 
w oczach zachwyconej Zosi i obojętnego na te wdzięki Wiktora, i wreszcie nadeszła godzina podwieczorku. 
Podwieczorek ten rozczarował Wiktora. Za dużo było obcych osób i wszyscy byli jak gdyby skrępowani 
wczorajszą wesołością. Zresztą, wczoraj był sam z paniami, które znał dobrze, a teraz zjawiło się mnóstwo ludzi, 
którzy — jemu nie znani ani jego znający — nabrali w Wilku przez tych lat kilkanaście zasadniczego znaczenia. 
Przede wszystkim Kawecki, tronujący obok Julci i nadający cały ton 
zebraniu. Widać było, że ani Kazia, ani Jola nie darzyły go sympatią, a Wiktor domyślał się, że musiały w tym 
domu zachodzić skomplikowane zagadnienia materialne, dotyczące podziału dochodów z Wilka i w ogóle 
działów, ponieważ właśnie najmłodsza z sióstr była od roku pełnoletnia i musiała niedawno do tych aktów 
przystąpić. Mama nie zeszła wcale na podwieczorek, a Jola bardzo się spóźniła, nadeszła, pomimo dwukrotnego 
gęstego brzęku gongu, po pewnym czasie 
dopiero przez szklane drzwi od ogrodu w towarzystwie dwu nieznajomych panów, z których jeden był w 
mundurze wojskowym. Wiktor rozmawiając z Kaweckim widział, jak przeszła przez werandę bardzo wesoła i 
uśmiechnięta. Pamiętał, że Jola miała bardzo krótki wzrok, a teraz spostrzegł, że wada ta rozwinęła się do tego 
stopnia, iż Jola idąc przez werandę garbiła się trochę, patrząc ciągle pod nogi; a że przy tym miała w ręku 
wysoką trzcinową laseczkę, nadawało jej to 
wyrazu nieoczekiwanie starczego. Ale gdy podnosiła głowę, aby spojrzeć na jednego ze swych towarzyszy, 
olbrzymi biały kapelusz, który przed chwilą przykrywał ją jak grzyb, stawał się słoneczną aureolą naokoło 
roześmianej, cienkiej, podłużnej twarzy. Jakaż była ładna! W słonecznym świetle jasnego popołudnia można to 
było dopiero zobaczyć. W pokoju ruszała się normalnie, bystro, żwawo, wzruszając cienkimi ramionami, 
obnażonymi z białej lekkiej sukni. 
Śmiała się do wszystkich, do Kaweckiego nawet, z Wiktorem witała się serdecznie i przedstawiała mu obu 
eleganckich panów, z których każdy bardzo ładny i wypielęgnowany. Zwłaszcza skóra nad sztywnym 
kołnierzykiem wojskowym oficera doprowadzała Wiktora do pasji, była niezmiernie biała, podbita tłuszczykiem, 
wykarmiona i odżywiona jak na gatunkowym, włoskim wieprzu. Sam rotmistrz był 
chudy, zresztą zgrabny, wysoki i miał niezmiernie piękne ręce. 
Rozmowa przy stole była ożywiona, zabawna, zdawkowa jednak bardzo i towarzyska. Obecność nieznajomych 
panów bardzo zmroziła Wiktora i podwieczorek, na który tak się cieszył, znudził go ostatecznie. Zwrócił się do 
Tuni, która, chuda i z rozszerzonymi oczami, siedziała już prawie między dziećmi. 
— Widzę, że tylko Tunia zostaje mi, aby oprowadzić po Wilku i pokazać, co się zmieniło — powiedział. — Pójdziemy 
na spacer? Dobrze? 
Tunia mruknęła "tak" i pogrążyła swe usta i oczy w białej filiżance z mlekiem. Coś jeszcze niezmiernie 
dziecinnego i podlotkowatego było w jej zachowaniu się i Wiktor bynajmniej nie dziwił się Antoniemu, że nazwał 
ją "takim dzieckiem". 
I rzeczywiście, po podwieczorku ruszyli na spacer. Kawecki z Julcią poszedł na inspekty, aby jej tam coś 
pokazać, Kazia miała z Antosiem lekcję, Jola znowu w cieniu płóciennego kapelusza zajęła leżak na werandzie i 
otoczyła się "swoimi panami". Tym razem Zosia dotrzymywała jej towarzystwa. 
Wyszli przed ganek i zatrzymali się przez chwilę, patrząc na śliczny widok, jaki się stąd rozlegał. Zaraz za 
podjazdem zaczynał się równy, dość wąski kanał i ciągnął się w alei starych grabów, jak strzała, wyprostowany i 
przejrzysty przynajmniej na jaki kilometr. Na zakończenie tego kanału u wylotu alei stał duży młyn drewniany, a z 
młynem zaczynała się wieś parafialna. 
— Czy lubisz dużo chodzić? — spytał się Wiktor Tuni. 
— A pan? — zapytała się. 
— Przede wszystkim nie możesz do mnie mówić "pan". Wszystkie twoje siostry mówią do mnie po imieniu. 
— Na razie to mi będzie trudno — szepnęła zmieszana. — Pan jest o tyle ode mnie starszy... — tu się jeszcze bardziej 
zmieszała i poczerwieniała, aż po proste łuki brwi. — Ojej — zawołała — palnęłam jakieś głupstwo. 
— No, nie, to nie jest wcale głupstwo, masz rację, moje dziecko. — Wiktor nadrabiał miną, choć rzeczywiście 
powiedzenie Tuni nie sprawiło mu żadnej przyjemności. — Pamiętam ciebie zupełnie malutką, miałaś zawsze 
przestraszone oczy... najbardziej wtedy, gdy wpadłaś zdyszana do salonu i zawołałaś przestaszona: "Ojej, kura 
mnie goniła!" 
Śmieli się oboje. Obeszli podjazd i poszli wzdłuż kanału, wymijając główną drogę. 
— Zawsze chodziłem z Felą w stronę młyna — powiedział Wiktor — a ty pamiętasz dobrze Felę? 
— Pamiętam — powiedziała obojętnie Tunia — ale to już dziesięć lat, jak umarła... 
— Wiesz co, chodźmy teraz na cmentarz? 
— Dobrze — zgodziła się Tunia — to przecie niedaleko. 
Całą drogę, co szli wzdłuż grabów, Wiktor mówił o Feli, wspominał jej różne powiedzenia, spacery z nią, zabawy. 
Fela wiecznie siedziała na stawach, w wodzie, kąpała się całymi godzinami, bo bardzo dobrze pływała. Bawiło ją 
to ogromnie. Tunia słuchała obojętnie i uwagi, którymi przerywała opowiadanie Wiktora, świadczyły, że myśli 
zupełnie o czym innym. Dotyczyły one urodzajów na polach po obu stronach alei, połowu raków i ewentualnej 
hodowli ryb, którą 
projektował Kawecki. Myśli ich płynęły tak równolegle, jak gdyby szły dwiema stronami kanału, nie spotykały się, 
ale też nie przeszkadzały sobie. 
O jednej scenie nie mógł jej opowiedzieć. Było to ostatniego lata, na parę tygodni przed wybuchem wojny. 
Wracał kiedyś przed wieczorem z jakiegoś polowania, na kaczki, zdaje się, bo lubił tak chodzić sobie z fuzją tu i 
ówdzie, choć niewiele nastrzelał. Miał zajść do Wilka na kolację i nagle wyszedł z zarośli wierzbowych na łączkę 
nad stawem. Pośrodku łąki stała plecami do niego Fela, całkiem naga, i żółtym grzebieniem rozczesywała 
niedługi warkocz; zwracając się do siedzącej naprzeciw niej Joli, ubranej w czerwoną suknię, mówiła coś czy 
opowiadała. Wiktor zatrzymał się gwałtownie. Słońce miał za sobą przed samym już zachodem i żółty blask 
padał na całą grupę, dokładnie oświetlając białe kształtne ciało Feli i czerwoną suknię jej siostry. Jola zobaczyła 
Wiktora i patrzyła na niego bez słowa z przerażeniem; Fela poszła za jej wzrokiem i, zobaczywszy go, spojrzała 

na niego zdziwiona przez ramię: "Dlaczego nie przechodzisz? " — powiedziała spokojnie i bez popłochu. Ale nagle 
wrzasnęła gwałtownie, przypadła do ziemi i schowała się błyskawicznie za Jolę. 
"Zapomniałam, że zrzuciłam trykoty!" — wołała śmiejąc się trochę, a jednocześnie bardzo zażenowana. Wiktor 
zawrócił w wierzbowe zarośla i czekał tam, aż się Fela ubierze. Zamykał oczy i wciąż widział przed sobą w białym 
oświetleniu Felę, czeszącą się i spokojnie zwracającą ku niemu swój profil. Pachniało wtedy pomiędzy wierzbami 
goryczą mokrych lasków i teraz, ilekroć poczuł taki zapach przechodząc obok kanału, wypływała przed nim ta 
grupa. Fela ubrała się wtedy i uciekła naprzód, nie chcąc się spotkać z Wiktorem, a oni 
wracali z Jolą; czuł się wtedy bardzo mężczyną, z fuzją za plecami, przy pięknej Joli, i zabawne zażenownie i 
nieporozumienie Feli napełniało go raczej pogardliwą wyrozumiałością. Uważał Felę za "małą", coś zaledwie 
starszego od Zosi, i nigdy nie patrzył na nią inaczej, jak na dziecko. Teraz czuł, że może się mylił. Nie tylko teraz 
scena ta przychodziła mu na pamięć. Wypływała jako typowy jego "pejzaż" na Murmanie, kiedy tak bardzo długo 
nie widzieli ani 
jednej kobiety. Albo podczas wyprawy kijowskiej, kiedy spał na łóżku, na którym przed chwilą zakłuto Żyda, i czuł 
mdły zapach krwi w powietrzu, ale sen był ważniejszy od wszystkiego, od zbolałych i poobcieranych nóg, od 
widoku śmierci i ran, z którym się przecie miał czas przez tyle lat oswoić; i wtedy właśnie wypływał obraz 
kąpiących się kobiet, pławiących się w spokojnym świetle zachodzącego słońca. 
Jednak widział, sumując dopiero teraz te rzeczy, że nie zapomniał on tak bardzo o Wilku; że myślał o nim 
częściej, niżby się zdawało. Że w każde wolne oko jego świadomości wpadło zaraz coś z tamtej epoki, obraz 
którejś z tych kobiet. 
Spojrzał na Tunię, szła obok niego wiotka, "kroczyła" raczej, jak archanioł obok Tobiasza na obrazie Giorgiona, 
stawiając osobno długie nogi. I w całej tej manierze chodzenia, w lekkim pochyleniu naprzód, w oczach, które 
prześlizgiwały się po dalszych obiektach z krótkowzroczną obojętnością, spostrzegł zadatek na starcze 
chodzenie Joli. "Za lat piętnaście będzie tak samo chodziła" — pomyślał. 
Do cmentarza było niedaleko, za młynem zaraz zaczynała się wieś, a na prawo na wzgórzu, za pierwszymi 
domami, leżał cmentarz. Szło się tam zboczem, potem trochę w dół, gdzie stała krynica z żurawiem, z czterema 
srebrnymi białodrzewkami, a potem była brama. Samo pole boże też było zasadzone gęsto drzewami i szczelnie 
wypełnione małymi, zacierającymi się wzgórkami, pod którymi odpoczywali ludzie. Krzyże, powalone i nikłe, 
gdzieniegdzie tylko sterczały nad nimi. Trzeba było przejść to mrowie, aby dojść, pod samym już 
murem okólnym, do grobu rodzinnego państwa z Wilka. Ale i on już był przepełniony. Felę położono opodal w 
kącie, przy zbiegu dwóch murów, ułożonych z polnych kamieni. Nad grobem stal krzyż brzozowy otoczony 
sztachetami, ale mogiłka była zaniedbana. Wiktor popatrzył na ten wzgórek, na którym nie było ani jednego 
kwiatka, i zrozumiał, że jego pytanie o Felę nie dlatego było 
niestosowne, że poruszało świeżo zabliźnioną ranę, ale dlatego, że budziło rzeczy dawno zapomniane. Tak, z 
tego, co mówiła mu dziś Tunia, z tego, jak wyglądał ten grób, wynikało dobitnie, że o Feli nikt już nie pamięta. 
— Mama tu często przychodzi? — zapytał się Tuni. 
— O, mama teraz prawie się nie rusza. Niedobrze się czuje. 
Wiktor stał nad mogiłą i nie wiedział, co teraz ma powiedzieć, co jeszcze ma pomyśleć. Zapomnieli o jej istnieniu 
nawet, a któż by dopiero pamiętał jej ciało oświetlone zachodzącym słońcem. On sam tylko na świecie ma taką 
tajemnicę, kto wie, może jadąc tutaj myślał tylko o tym, że spotka się z Felą. Nie, nie myślał o niej, wie o tym 
dobrze i wcale nie myślał o Wilku, dopóki nie zrobił pierwszych kroków na szosie za stacją. Ale ją zastałby tutaj 
najmniej zmienioną, wtedy była na wstępie, dziś byłaby na końcu najpiękniejszego łuku 
na moście życia kobiety, prawie taka sama jak wtedy na łące schodziłaby ku dojrzałości, spokojnie może by 
zwróciła głowę w jego stronę i powiedziała: "Dlaczego nie przechodzisz?" Albo może: "Dlaczego nie 
przychodzisz?" Przyszedł, ale za późno, już to wszystko, co mogło na niego czekać, stało się popiołem. 
Dziesięć lat — po dziesięciu latach nie ma tam zapewne nic, prócz kilku kości, ani odrobiny z tych szerokich 
białych pleców wiotkiej dziewczyny, zwróconych pod żółte słońce. Westchnął. 
Tunia zaśmiała się lekko: 
— Wzdychasz jak zakochany. 
Spojrzał na nią zdziwiony i osadził go brak delikatności u tej młodej dziewczyny. "Jak to można" — pomyślał, ale 
nic nie powiedział. Nad cmentarzem leciały trzy kaczki, pokazał je Tuni. Tunia nigdy nie strzelała do kaczek, 
umówili się, że w przyszłym tygodniu pojadą o kilka kilometrów stąd na ważyckie stawy, gdzie on już zna takie 
miejsca. Świetnie się strzela kaczki, akurat w przyszłym tygodniu wypadało Piotra i Pawła. Wyszli z cmentarza i 
nawet się nie obejrzeli. 
Bo i po co? Nie ujrzeliby tam nic, co by przypominało Felę albo kazało 
o niej pamiętać. Niech śpi w spokoju. 
Ale już nazajutrz przyszedł tu sam rankiem, tak, aby gdzieś pójść, przejść się, i jak sentymentalna panienka 
nazrywał po drodze bławatków, aby je położyć na tym gobie... Śmiał się sam z siebie, ale nie zrobił tego z jakichś 
specjalnie sentymentalnych względów, po prostu wstyd mu było, że tak wszyscy o biednej dziewczynie 
zapomnieli. 
Od obiadu w Wilku wykręcił się, szepnął na ucho Julci: "Przyjdę, kiedy już nie będzie tych panów od Joli". Ale 
ona się zaśmiała: "Pojadą ci, będą inni, tutaj zawsze ktoś jest". Tak, ale on będzie miał parę dni wypoczynku, 
musi posiedzieć choć z wujostwem. Chciał mieć jakiś jeden, dwa dni wolne na zebranie myśli. Obraz, który 
powstał w jego głowie pierwszego zaraz wieczora, począł się 
rysować i mącić. Właściwie nie potrzebował zbierać myśli, tylko uczucia. Kłębiło się w nim, gotów był potępić 
wszystko dotychczasowe, pojąć coś nowego, ale co było tą nowością, nie mógł określić. I owszem, mógł: była to 
miłość. Powstawała w nim wbrew wszystkiemu, co dotychczas o niej myślał: poczynała panować nad jego 
czynami. Najzabawniejsze jednak było w tym uczuciu, że było ono 
niepotrzebne i nigdzie nie skierowane, zawieszone zupełnie w próżni, po prostu wszystko, co miał dawniej z 
radości życia, a co więdło, przygniecione zwaliskami i kamieniami męczącego przebiegu codziennych zdarzeń, 
wyrastało jak pokrzywy przybite rumowiskiem, podnosząc się ku górze. Humor miał doskonały i ciągle w zachwyt 

wprawiał wuja i ciotkę. Dopiero teraz spostrzegł, że wuj 
rzeczywiście bardzo się postarzał, zapominał się, zadawał te same pytania, jak jakaś osoba z dramatu wciąż 
chciał przypomnieć Wiktorowi to wszystko, co ten pogrzebał. Ale Wiktor brał to na wesoło i odpowiadał wujowi, iż 
nie chce o tym myśleć. I niemyślenie nie sprawiało żadnego wysiłku. 
Z rana poszedł na cmentarz, po obiedzie czytał w ogródku jakieś zapomniane pamiętniki z początków XIX wieku. 
Wieczorem gadał z wujostwem do późna, aż oni sami go do snu zapędzili. Nazajutrz od samego rana pojechał 
konno na ważyckie stawy, aby zobaczyć, jak tam wygląda, czy się nic nie zmieniło i kto może pozwolić na 
jednokrotne zapolowanie na tamtejszych wodach. Okazało się, że 
stróż i rybak w jednej osobie jest ten sam, co dawniej. Ponieważ Piotra i Pawła wypadało w niedzielę i miał 
polować sam starosta, Wiktor umówił się z Barem (tak się stróż nazywał) na wtorek. Mieli przyjechać koło 
południa, popływać trochę i przed wieczorem postrzelać, jak zwykle. A o pozwolenie to się sam Bar już miał 
postarać. Znaczyło to, że trzeba mu było dać pięć złotych w łapę i 
strzelać, ile śrutu starczy. Wrócił, kiedy wujostwo już byli dawno po obiedzie, zostawiono dla niego jedzenie i 
ciotka sama mu towarzyszyła przy stole. Jak zwykle rozmawiano o Wilku, ciotka mówiła, że bardzo jest niedobry 
Kawecki dla sióstr swojej żony, że się szalenie kłóci z nimi o wydatki, że Kazię maltretuje, bo ona nie ma męża i 
musi siedzieć u matki z dzieckiem, że działy są już przeprowadzone, że majątek należy wspólnie do Kaweckich i 
do Rudnickich (to Jola), a że tamte siostry mają być spłacone, że spłat jeszcze nie rozpoczęto, że Kazia 
zahipotekowała swój kapitał na części matki, jednym słowem, 
wprowadzała go w komplikacje majątkowe "panien z Wilka". 
Wiktor słuchał jednym uchem, wypuszczał drugim i medytował, skąd by to dostać dubeltówkę, nakładając sobie 
na talerz góry sałaty. Nagle ktoś puknął w okno, Wiktor ujrzał białą parasolkę, potem biały kapelusz. Oboje 
skoczyli do drzwi: Jola przyszła. 
Wilko i Rożki były najbliższym sąsiedztwem, ale nie panowały tu stosunki przyjacielskie ani zażyłe. Raczej 
jedynym łącznikiem pomiędzy dwoma domami był Wiktor. I owszem, starsze pokolenia odwiedzały się w święta 
domowe i ogólne ale panny już rzadko do Rożków zaglądały. Toteż nadejście Joli było wielkim świętem. 
Przyszła prosić "wujostwa" (tak ich zawsze wszystkie panny nazywały) na pewno, pojutrze na imieniny mamy. 
Same imieniny wypadają w poniedziałek, Emilii, ale już przeniesiono je na niedzielę i razem z Piotrem i Pawłem 
odprawią. Koniecznie na obiad, a potem do samego wieczora, i naturalnie Wiktor także. Nie, Wiktor zostanie w 
domu, co? 
Ciocia czym prędzej poszła do kuchni przygotować podwieczorek. Na pewno zaraz wystąpi czekolada z pianką 
jak dla dzieci, a Wiktor i Jola zostali sami w stołowym pokoju. Zostali w ogóle po raz pierwszy sami, odkąd się 
znowu spotkali. Jola rozglądała się po mieszkaniu, tak dawno tutaj nie była, już parę lat, bo przyjeżdża tylko na 
parę tygodni do Wilka, na dwa miesiące czasami. 
Dwór wujostwa stał na stronie, trochę w dołku i nie dostał się w tak ostre ognie walk, nie tak bardzo też był 
zniszczony jak dwór w Wilku, meble pozostały te same, nawet fortepian, stary grat, brzęczący pod palcami Joli. 
Jola rozglądała się i mówiła o tym wszystkim jakoś prędko, nie swoim głosem, i nie patrzyła Wiktorowi w oczy. 
Wiktor czuł się panem sytuacji i uśmiechnął się patrząc na jej nerwowe ruchy i na unikanie jego wzroku. 
Wreszcie zapytał: 
— Jolu, co to za dwaj faceci byli przedwczoraj u was? Zupełnie mi zepsuli cały podwieczorek i przyjemność 
twojego towarzystwa. Nie powiedziałaś do mnie ani słowa. 
— Taka tam i przyjemność; zresztą, oni już pojechali. 
— Podobno przyjadą inni. Julcia mi mówiła. 
— Julcia zawsze dużo gada. A zresztą, dlaczego ci to robi różnicę? Patrzcie go, po piętnastu latach jest 
zazdrosny! 
— Rzeczywiście — Wiktor roześmiał się. — Dziwny ton przybrała nasza rozmowa. Ty się tłumaczysz, a ja 
niepotrzebnie pytam. Nic mnie to przecież nie obchodzi. 
— A to szkoda — powiedziała nagle inaczej, prościej Jola i popatrzyła w oczy Wiktorowi. 
Nigdy może Wiktor nie odczuł silniej wymowy dwóch źrenic, patrzących prosto w inne źrenice. Było w nich daleko 
więcej, niż można wypowiedzieć słowami, na szczęście było wszystko prócz miłości. Wiktor z kolei odwrócił oczy. 
— Szkoda, że cię to nie obchodzi i nigdy nie obchodziło. 
— Kochałaś się we mnie? 
— A ty we mnie? 
— Ja nie... chyba nie, choć bardzo ciebie lubiłem. 
— Nie, i ja nie. Nie kochałam się w tobie nigdy i mam nadzieję, że się domyślasz, że teraz także nie kocham. Ale 
miałeś w moim życiu inną, ważniejszą rolę. Wiesz, że nawet wiedziałam przez wujostwo niby niechcący 
wszystko, co się z tobą działo. Nie, nie o to chodzi. Miałeś dla mnie wtedy znaczenie szalonego autorytetu. 
Pomyśl sobie, jakim byłam wtenczas szczeniakiem. Siedemnastu lat nie miałam, kiedy byłeś u nas. I zawsze 
wszystko, co robiłam, stawiałam przed 
twój domniemany osąd. Nic się nie domyślałeś, ale ja zawsze zadawałam sobie pytanie: co by Wiktor o tym 
powiedział? Czytałam jakieś książki, układałam je tak, abyś zauważył, że ja się kształcę; ale ty nigdy nie 
widziałeś; pytałam czasami ciebie o różne poważne rzeczy, ale najczęściej zbywałeś mnie żartami, oczywiście, 
byłam taka sobie pannica, ale najzabawniejsze, że to przetrwało tak długo. Wiesz, że chciałabym, abyś i teraz 
czasami pochwalił moje postępowanie. I teraz myślę chwilami, co by na to Wiktor powiedział... I... 
— Jolka? Co? 
— No, wiesz — i nagle odwróciła znowu na niego oczy pełne łez, które szklaną płytką przykryły jej prześliczne 
źrenice. 
— No i wiesz, Wiktor, nie zawsze myślę, że byłbyś ze mnie zadowolony. 
— A ty jesteś zadowolona? 

— Pytanie. Psiakrew! — zaklęła i wstała z ceratowej kanapki. 
Przypatrywała się pilnie jakiemuś portretowi, zawieszonemu na ścianie. Po chwili dodała: 
— No, i właśnie po to dzisiaj przyszłam. Żebyś wiedział, że ja wiem, że to nie jest dobrze... wiesz, jaka składnia... 
no, jednym słowem, żebyś mnie nie potępiał. 
Wiktor uśmiechnął się: 
— A czy ty zastanowiłaś się, Jolko, jakie ja mam prawo do sądzenia ciebie czy kogokolwiek? Czy ty wiesz, jaki ja 
jestem? 
— Ja wiem. Ty jesteś szlachetny człowiek. 
— Och, to bardzo niewiele. I bardzo dużo, jak na moje skromne barki. Ty więc wiesz, jakie miałem życie. Ani 
jednego punktu w nim nie ma, z którego mógłbym cię sądzić. Rozumiesz. Gładka pustka. 
— A twoja praca w Stokroci? 
— Bo nie mam innej. 
— A ja wiem. Twoja matka mówiła wujence, poświęcasz się dla ślepych. 
— Jola! Jola! — zawołał Wiktor i roześmiał się na dobre, szczerze. 
Rzeczywiście, to niewiele. Tyle bajd można opowiadać o okropnym, strasznym życiu, które nie miało w sobie nic 
ze szlechetnego materiału. 
— Widzisz, ja ciebie nie kocham i nigdy nie kochałam, ale daleko więcej: ja ciebie szanuję. 
— O, Jolka, to dla mnie za mało. 
Roześmieli się oboje. 
— Och, ty jesteś taki dobry — powiedziała nagle Jola i stanęła pośrodku pokoju. 
Znowu oczy jej się zaszkliły.- Ale w tej chwili przyszła ciotka z tacą: rzeczywiście, jechała czekolada z żółtym 
kremem. Jola była łakoma. Zasiedli więc we trójkę do podwieczorku. 
Potem miały przyjechać po nią powozem Tunia i Kazia z dziećmi, wracając z lasu. Na razie jedli i gadali. Po 
czekoladzie Jola poprosiła Wiktora, aby ją oprowadził nie po ogrodzie, ale po podwórzu, po gospodarstwie. U 
pana Roberta zawsze takie śliczne rzeczy. A ona tak dawno tego nie widziała. 
Poszli więc przez ogromne podwórze usiane narzędziami. Każde stało pod osobnym daszkiem, niby ule. Takie 
było dziwactwo wuja Roberta. Obok szeregu wozów, stojących z dyszlami na baczność, do krowiarni, stajen i 
kurników; zwłaszcza prześliczne były kury i świnie, choć koło jednych i drugich śmierdziało potężnie. Folwarczny 
wypuścił prześliczną czarną maciorę włoskiej rasy i z drugiej strony czworo jej prześlicznych, dużych już, prosiąt. 
Jola była zachwycona, ale wciąż ciągnęła z Wiktorem przerwaną rozmowę. 
— Mój drogi — mówiła — w życiu musi być jakiś autorytet moralny. Im bardziej niemoralne życie człowiek prowadzi, 
tym bardziej autorytet ten jest potrzebny. 
— Co, zresztą, znaczy niemoralny? Patrz, teraz te w białe łaty. 
— Prześliczne. Niemoralny, tak jak ja to rozumiem, da się zastąpić raczej słowem bezcelowy. Coś takiego z kąta w 
kąt, bez żadnego uzasadnienia. To ja nazywam brakiem moralności. 
Przeszli teraz do kur. Za wielkimi kratami z drutu, które stanowiły tylko "przedmurze" specjalnych, ogrzewanych 
domków, siedziało mnóstwo białego drobiu, białych kur i pantarek. W innym domku wspaniałe, wysokie, 
czerwone kurzyska machały olbrzymimi nogami. 
— Patrz, patrz — mówiła Jola — one biegają jak zwierzęta przedpotopowe. 
Oboje nie mieli pojęcia, jak biegały zwierzęta przedpotopowe, ale porównanie to wydało im się dobre i śmieli się 
długo. Wreszcie stanęli na środku podwórza i Jola rysując parasolką na piasku rozmaite desenie mówiła bez 
przerwy. Ale nie bardzo to się trzymało kupy. 
Wiktor coraz bardziej zachowywał rezerwę, spostrzegając w gadaniu Joli odrobinę histerii, jakiś posmak uczuć 
niezadowolonej, bezdzietnej, chorej kobiety. Bał się tego jak ognia, ale Jola naprawdę była taka piękna w swoim 
klasycznym białym kapeluszu, który ją przytłaczał, gdy pochylała głowę, i unosił, gdy ją podnosiła. Wszystko 
razem wyglądało na daleko idące zwierzenia z jej strony, do których bynajmniej jej nie zachęcał. Nic go to nie 
obchodziło i w miarę jak 
mówiła, stawała mu się coraz bardziej obca. Wyprostowywał się, odchylał się od niej, i gdy skończyła 
zobaczywszy, że on nic nie mówi, skonfundowana i obca już mu zupełnie, odeszła ku domowi. Szedł za nią i 
patrzał, jak nieudolnie i zgrabnie stawiała nogi, jak przechylona nieco naprzód, a jednak wyprostowana patrzyła 
uważnie na ścieżkę krótkowidzącymi oczami. Wszystko, co miało mu ją zbliżyć, odsunęło ją. Bardzo był zły na 
nią o to, bo podobała mu się ogromnie, i gdy teraz przypomniał sobie dawne czasy i te spacery wspólne, a 
zwłaszcza ten 
pamiętny spacer łódką do Rożków na kolację, coraz więcej myślał o tym, że się podkochiwał w Joli. Musi 
poprosić Kazi, aby mu pokazała dawne jego listy, jest w nich pewnie coś o tym wszystkim, bo pamięta, że się 
Kazi "zwierzał", choć mógł komponować z chęcią imponowania młodej dziewczynie. Ale ten cały nastrój lata, 
szczęścia i niefrasobliwych spotkań, pełnych pomysłów i żartów, był bardzo 
podobny do miłości. 
Jola stanęła na ganku i patrzyła na niego z uśmiechem, wreszcie wyciągnęła do niego rękę: 
— Widzę, że ci popsułam dobry humor — powiedziała — taki jesteś zamyślony. 
— Ale gdzie tam — odpowiedział Wiktor — myślę właśnie o tym, jaką chlewnię zaprowadzić w Stokroci, bo właśnie 
mam się tym zająć... 
Zjechały Kazia i Zosia z dziećmi, ale nawet nie wysiadały z powozu, i tak się już spóźniły, nie wiadomo, kto Kazię 
zastąpił w wydaniu kolacji i co z tego będzie. Edward do tego zły jest od samego rana. Zabrały tylko Jolę i 
pojechały. Wszyscy mieszkańcy Rożków obiecali, że przyjadą pojutrze na obiad. 
Gdy powóz się już oddalił i znikło echo turkotu, ciotka poczęła przestrzegać Wiktora przed Jolą. Roześmiał się 
tylko. 
— Zapomina ciocia — powiedział — że już nie mam dwudziestu lat. A cóż to ja do trzydziestu siedmiu lat życia kobiet 
nie widziałem, czy co? 
Cóż ona może mi zrobić. 

— No, boja bym chciała, abyś się ty z Tunią ożenił — przyznała się ciotka — a ona wszystko psuje. 
— Nic nie popsuje, bo nic nie będzie do psucia — powiedział Wiktor. — Nie, ciociu, niech ciocia porzuci wszelkie 
nadzieje. Ja się już w Wilku nie ożenię, chyba z Kazia, ale ona już za stara. 
I rzeczywiście, pomyślał sobie, naprawdę nie ożenię się w Wilku i nigdy bym nie chciał: jaka może być tego 
przyczyna? 
Wyjaśnił to sobie może dopiero na trzeci dzień, podczas imienin, na które zjechało się bardzo dużo ludzi z 
okolicy. Oprócz domowych, było przeszło trzydzieści osób, naprzód był olbrzymi i długi obiad. Wiktor siedział 
między dwiema nieznajomymi paniami, które wolały mówić z innymi sąsiadami, naprzeciwko siebie miał 
rotmistrza Joli, który znowu powrócił. Jeszcze z nim najwięcej rozmawiał, rotmistrz dowiedział się, że Wiktor jest 
kapitanem rezerwy, że ma dwa razy krzyż walecznych, i nabrał do niego szacunku i przekonania. Jego wojskowe 
dobre wychowanie wyrażało się w tym, że nie chciał pić bez Wiktora i zadawał mu co pewien czas pojedyncze 
pytania, dotyczące przebiegu jego służby. Cały stół, zresztą, był bardzo ożywiony, w drodze wyjątku przyjechał 
mąż Joli, bardzo skromny, korpulentny, znakomity mecenas. Kawecki był w dobrym humorze, pito zdrowie 
mamy, której fiołkowa suknia nic nie zmieniła skromnej miny i 
potulnej postaci. Wszystko to nieprawdopodobnie znudziło Wiktora i zaraz po obiedzie, kiedy towarzystwo się 
porozłaziło po pokojach i werandach, poszedł na dłuższy spacer do ogrodu, do lasku, nad staw. 
Chodził przynajmniej godzinę, ale dosyć bezmyślnie. Jakoś i teraz, i w ogóle w ciągu ostatnich dni nie bardzo 
mógł się odnaleźć. Gubił się w sprzecznych tokach myśli, dużo także miejsca zajmowała mu w głowie Jola i jej 
wizyta w Rożkach. Natomiast wszystkie sprawy warszawskie i stokrockie upadły, jak gdyby ich ważność na 
chwilę została zawieszona przez jakieś moratorium erotyczne. 
Wracając obszedł cały dom dokoła i zajrzał do spiżarni. Dom w Wilku przecinał z przedpokoju idący ogromny 
korytarz. Na końcu tego korytarza był mały ganeczek potem rodzaj krytego, drewnianego przejścia prowadził do 
osobnego, sporego budynku, gdzie się mieściła kuchnia i jej przyległości. Tam się też mieściła 
słynna wilkowska spiżarnia. Był to wielki pokój, cały obramiony dębowymi półkami, ogromny stół stał w pośrodku. 
Wiktor śmiał się, że zastępowała ta spiżarnia bibliotekę, której w Wilku wcale nie było. Za stołem znajdowało się 
zejście do piwnicy, większej od całego domu. Na półkach stało nieprzebrane mnóstwo słoi i słoików podług 
hierarchii dat, każdy z odpowiednim napisem i notatką, były to konfitury i soki; osobna półka była poświęcona 
grzybom i marynatom, osobna wreszcie preparatom Weka, mały zakątek szczególniej ulubiony w swoim czasie 
przez Wiktora i Jolę zawierał suche konfitury, gruszki w miodzie, rożenki i tym podobne przysmaki. W tej chwili, 
kiedy Wiktor zajrzał do spiżarni, Kazia stała przy olbrzymim stole, w białym fartuchu, i przygotowywała 
podwieczorek. 
— Chodź, chodź, to mi pomożesz — powiedziała nie odwracając oczu od ogromnych truskawek, które układała na 
półmisku, wyłożonym zielonymi liśćmi. 
— Co mam robić? — zapytał Wiktor, rad, że mu się nadarza sposobność pogadania z Kazią i pożytecznego 
odsunięcia się od nudzących się gości. 
— Zjedz sobie truskawek, z tych mniejszych — powiedziała Kazia — i pobaw mnie trochę przy tym niezabawnym 
zajęciu. 
— Nie mogłaś nic lepszego zaproponować. Znieść nie mogę tego towarzystwa. Nie rozumiem dlaczego? 
— Bo jest bezmyślne — powiedziała Kazia kładąc największą truskawkę na środek góry owocowej. 
— Jesteś zanadto obcesowa — mówił Wiktor jedząc truskawki — masz za łatwy sąd. Trudno od wszystkich 
wymagać, aby byli filozofami. A oni są wszyscy poczciwi i pracowici. 
— Zwłaszcza moje siostry. 
— Nie, ale ci wszyscy inni. Tylko ja jakoś inaczej patrzę na rzeczy. Przecie nie jestem czymś nadzwyczajnym. Ja 
myślę, że to, przez co ja przechodziłem, oddzieliło mnie od całego świata. 
— Ty zawsze byłeś inny. Od samego początku i to nie potem dopiero oddzieliłeś się od innych ludzi, zawsze byłeś 
oddzielony. 
— Pochlebiasz mi, Kaziu. 
Kazia odstawiła truskawki i przysunęła sobie wielki klosz szklany, niebieski. Poczęła na nim układać w deseń 
suche konfitury, wyjmując je szczypczykami z metalowych puszek. 
— To nie jest wcale żadne pochlebstwo. To nie jest ani zaleta, ani zasługa. Ja nie mam żadnych zalet ani zasług, 
a przecie także jestem oddzielona i osobna, i to jest w moim życiu najważniejsze. Te rzeczy decyduje ktoś poza 
naszymi plecami — ustawia na szachownicy, wilki osobno same, a owce gromadnie. Z tą tylko różnicą, że tutaj 
owce zjadają wilki, a nie na odwrót. 
— Porównanie skomplikowane. 
— A bo wczoraj grałam z Antosiem całe popołudnie w wilki i owce, to mi to przyszło do głowy. 
— Ale ja bym coś chciał poradzić na moją osobność. Widzisz, ta moja praca w Stokroci to nie jest żadna kariera 
ani nawet zarobek, to chęć pracowania ze wszystkimi razem. Ale mi to bardzo nie wychodzi. 
— Nie lubisz tego? 
— Nie. 
— A dlaczego porzuciłeś wojsko, tam byłoby ci może lepiej. 
— Och, nie. Garnizon, to było okropne. Nie możesz sobie wyobrazić pustki i ubóstwa życia oficerskiego. Nie, już 
wolę w Stokroci, to ma jakiś bezpośredni sens i natychmiastowy rezultat. Dopiero gdy tutaj wróciłem, widzę 
dokładnie, jak inaczej to sobie stąd wyobrażałem. 
— I myśmy inaczej ciebie widziały wtedy, kiedyśmy szalały za tobą. 
— Ach, moja droga, kto tam szalał — westchnął Wiktor i odłożywszy łyżeczkę począł skubać suche owoce. 
— Nie bierz tych ułożonych — skarciła go Kazia — masz pełne puszki. 
— Ja tak sobie tylko, nie będę już. 
— Szalałyśmy, szalałyśmy, teraz to się dopiero widzi, Jola to może nie tak, bardziej udawała, wypadało jej, bo 
gdzieżby ona coś zrobiła nie tak, jak ja. Zawsze mnie naśladowała od dzieciństwa. A ja szalałam. 
— Kochałaś się we mnie, na serio? — Wiktor tak się zdziwił, że zapomniał o konfiturach. 

— Och, i bardzo na serio — powiedziała Kazia, zamieniając szczypce na długą ostrą szpilkę i wyjmując nią z puszki 
z wielką ostrożnością zielone owoce agrestu. — Przez długi czas mi to nie mijało. W pierwsze lata wojny 
myślałam, że wrócisz, no, a potem poszłam za mąż. Bardzo dobrego i miłego miałam męża, rozstaliśmy się w 
zgodzie, on sobie wziął inną. 
— Ale teraz się już we mnie nie kochasz? -z niepokojem zapytał Wiktor. 
Kazia się uśmiechnęła nie odwracając oczu od szpilki, którą operowała zręcznie i szybko. 
— No, nie niepokój się. Zupełnie o tobie zapomniałam i tak się niezmiernie zdziwiłam, kiedy zobaczyłam ciebie 
znowu u nas. Wydajesz mi się taki zupełnie inny. 
— Postarzałem się. 
— No, oczywiście, zestarzałeś się, ale to nie tylko to. Tak jakoś zgasłeś. 
Wiktorowi, mimo że był wypoczęty, znowu wynurzył się ten nieznośny pejzaż z zabitym żołnierzem, spowiniętym 
w szare i zielone łachmany. Odłożył korzonek gruszki, którą ogryzał, i popatrzył uważnie na Kazię. Nie miał 
potrzeby wyjaśniać wszystkiego, zresztą, czy mógłby nawet wyjaśnić; zdaje się, że najtrudniej tutaj było rzucić 
most przez te piętnaście lat, gdzie go nie zapomniano, jak mówiła Kazia, ale wciąż jeszcze widziano w 
heroicznym świetle dwudziestej wiosny życia. 
— Wiesz, Kaziu — powiedział po chwili — widziałem kiedyś Felę nagą, stojącą na łące nad stawem. To jest tak to, co 
ty chcesz we mnie zobaczyć — jakbym odkopał trumnę Feli i dziwił się, że to nie tamta dziewczyna, taka piękna. 
Kazia podniosła na niego uważne oczy. 
— Ależ ja bym wcale nie chciała widzieć ciebie takiego jak dawniej — powiedziała szczerym tonem — to by było 
okropne. To by mi zburzyło całe moje życie, które sobie jakoś tam ułożyłam. Nie, tylko chciałam cię z mojej 
strony zapewnić, że nic ci nie grozi, że kiedyś się w tobie kochałam jak panna, jak podlot prawie, po wariacku, że 
śmieszy mnie to teraz, że nic z tego nie zostało i że w ogóle nie wyobrażam już dziś sobie, że można się tak w 
kimś kochać. Wydaje mi się to trochę śmieszne, no, bo przyznaj, że każda wielka miłość ma w 
sobie coś upokarzającego i śmiesznego. 
— Upokarzające może — powiedział Wiktor — ale śmieszne? 
— Nie czułeś nigdy niestosowności, całej strony ridicule takiego przywiązania? 
— Nie, nigdy. 
— No, to pewnie nigdy nie kochałeś. 
— Nie miałem na to czasu — powiedział wstając gwałtownie. 
Podszedł do półki z konfiturami i obracając słoiki w ręku sprawdzał na nich daty. Niektóre miały po dwa, trzy lata i 
więcej. 
— Po co się tyle tego robi? — zapytał Kazi. 
— Aby się niektóre z tych słoików dostały wybranym. 
Rzeczywiście dopiero teraz w trakcie rozmowy z Kazia przyszła Wiktorowi ta myśl do głowy, że nigdy nie kochał 
się w nikim jak wariat. Podkochiwał się, miał romanse, jedna heca zmusiła go do tego, żeby wcześniej wyjść z 
wojska, niż to zamierzał; gdy pracował w starostwie w Budkach, była pani Zakowa, wszystko prawda. Ale jakie to 
mizerne wobec tego, co mogło było być. Odwrócił się od 
konfitur i spojrzał na Kazię; nic teraz nie robiła, odsunęła od siebie kryształowe wazony ze słodyczami i, oparta 
na ręku łokciem na nie politurowanym stole, patrzyła w dal, w te same lata zapewne, które on teraz przebiegł 
właśnie myślami. Wydała mu się prawie ładna, miała rozszerzone duże czarne oczy, poza tym była chuda, włosy 
spadały jej na uszy ładnymi lokami. Spostrzegła, że na nią patrzy, uśmiechnęła się i strzepnęła dłonią kruszyny 
cukru ze stołu. 
— Patrzysz tak na mnie, jakbyś czego żałował — powiedziała. 
— O nie, ja niczego nigdy nie żałuję — powiedział Wiktor stanowczo. 
Zbliżył się do niej i wziął ją za rękę: 
— No, widzisz — powiedział — przepraszam cię bardzo, ale ja naprawdę nic o tym nie wiedziałem. A choćbym i 
wiedział, cóż można na takie rzeczy poradzić? 
— Pewnie, że nic, toteż ja nie mam do ciebie ani żalu, ani żadnych złych uczuć. 
Służący wszedł, spojrzał zdziwiony na Wiktora — nie gościom przecież było miejsce w spiżarni — i począł zabierać 
klosze i talerzyki przygotowane przez Kazię do stołowego pokoju. 
— Herbata już gotowa — powiedział do Kazi — zaraz podajemy. 
I poszedł sobie. Kazia też chciała iść, ale Wiktor ją zatrzymał. 
— Chwileczka jeszcze — powiedział — tutaj tak dobrze w tej spiżarni, niby pod podszewką ciepłego płaszcza. I miło 
mi, że odbywamy jeszcze jeden "etap" — dodał — wspominając dawne czasy. 
— No, to chyba już ostatni — uśmiechnęła się Kazia, odpasując fartuch — widzisz, jak one nas daleko zaprowadziły, 
te "etapy". 
— Na Sybir — gorzko powiedział Wiktor. 
I wyszli, goście przespali się już i zaroili pokoje, Kazia poszła do stołowego, Wiktor przeszedł przez salon i 
wyszedł na werandę: tu się po większej części odbywały dawne "etapy" jego z Kazia, nie podejrzewał, jakie 
nasiona zasiewał wtedy. W ogóle był przerażony przepaściami swej owoczesnej nieświadomości, ale i teraz 
widział, że nie pojmował wielu rzeczy jak inni, że stał się osobniejszy, niż był, że stał się odludkiem i pracując dla 
społeczeństwa stanął jakoby na boku, poza nim. 
Gdy schodził z werandy do ogrodu, przyszedł mu na myśl nagle Jurek, przyjaciel jedyny, który go właśnie 
opuścił, przypomniał sobie rozmowy z nim i zobaczył wyraźnie, jakie to wszystko było pozażyciowe, teoretyczne i 
jak zupełnie nie można było sprawdzić wartości ich postanowień. "Śmierć Jurkowi poplątała wszystkie szyki pomyślał 
— odszedł, zanim się dowiedział, jak to wszystko nic nie znaczy, to, co człowiek postanawia i dokonywa 
świadomie, a wszystko ważne i 
dokonane niechcący zostaje gdzieś za nami i potem nas ściga albo my je, co gorsza, ścigamy". 
Nie! Nie! on jednak ścigać nie myśli: po raz pierwszy od przyjazdu pomyślał o swojej pracy w Stokroci. Ciężka 
była, ale wydała mu się portem rzeczy trudnych, wybranych decyzją i określonych. A to, co otaczało go tutaj 

wokoło, z radosnych możliwości przeradzało się nagle w chimery nie popełnionych win. 
Wieczorem wracał z wujostwem do domu powozem. Noc była zimna, ciemna, ale letnia mimo wszystko, to 
znaczy pełna wewnętrznego, ukrytego przed okiem ludzkim życia i tylko krążące zapachy, dochodzące do 
nozdrzy, świadczyły o tym, że się coś naokoło działo. 
Wiktor mimo woli począł mówić o Kazi i dowiadywał się od ciotki, jak tam właściwie z nią było. Kawecki był 
podobno dla niej nieznośny, powtarzano mu to już parę razy. Dlaczego siedziała więc tutaj, pracowała nad 
obcym jej gospodarstwem? Czyżby nie mogła mu pomóc w Warszawie? W Stokroci? 
Otrząsnął się z tych myśli, kiedy przyjechał do domu i znowu został sam w pokoju; nie spał długo i myślał nie tyle 
o Kazi, co o sobie. Ale myśli te stały się daleko wyraźniejsze dopiero nazajutrz, kiedy zmęczony niewyspaniem 
położył się po południu, aby się zdrzemnąć na chwilę. Wszystko ucichło oprócz upału i, leżąc spocony pod 
osłoną muślinowej siatki, powoli przeprowadzał przez swą świadomość szereg obrazów, które mu plastycznie 
uprzytamniały nicość jego 
przeżyć dotychczasowych, w stosunku do fal, jakie wywołał, wpadając jak kamień w zastałą wodę. I po raz 
pierwszy atmosferę Wilka przyrównał do stojącej wody w stawie, i wtedy pomyślał także, że nie może być nic 
wspólnego pomiędzy wodą a kamieniem. 
Z drzemki tej zbudził się ociężały i jak gdyby w gorączce. Włóczył się z kąta w kąt po całych Rożkach, ale do 
Wilka nie poszedł, chociaż go ciotka namawiała, miał tego dosyć, sama rozmowa z Kazia mogła na parę dni 
wytworzyć w jego duszy roztwór nasycony; tym bardziej, zresztą, nie jechał do "panien z Wilka", że musiał się 
wcześnie położyć i o świcie nazajutrz wstać na kaczki na ważyckie stawy. 
Polowanie to było pamiętne, nie ze względu jednak na ilość ubitej zwierzyny; przeciwnie, przyjechali dosyć 
późno, bo Tunia nie w czas po Wiktora zajechała, kaczki się pochowały, nie widzieli ani jednej. Malutkim 
czółnem pożyczonym od rybaka jechali długo przez szuwary, po wodzie zarośniętej rzęsą, płytkiej, tym cichszej 
więc, otoczeni tatarakiem wjeżdżali w małe zatoczki pomiędzy trzcinami, przekradali się z sykiem i szelestem. 
Nie było im gorąco, bo od wody szedł świeży oddech, uspokajający i serdeczny. Wiktor zaniedbał myślenia o 
sobie i o swoich sprawach, ani wspominał rzeczy, które minęły i których naprawić nie można już było. Czuł dzień 
dzisiejszy i przyjemność mu sprawiała myśl, że jest jeszcze młody, tą młodością, która ma w sobie tyle 
równowagi, że jeszcze ma czas zacząć życie na nowo, że wszystko może się jeszcze odmienić i zmarnowana 
młodość powrócić wbrew piosnkom i przysłowiom w odmiennej, konkretniejszej postaci. 
Wszystkim tym myślom przyczyną była oczywiście Tunia; ta sama kobieta, co wtedy, w czasie jego młodości, 
mijała go w kształcie dziecinnym, nie zauważonym. Za mała była wówczas, aby jak Zosia obdarzyć go 
jakimkolwiek uczuciem, i już to samo, że była owym dzieckiem dawnym, że nie była splamiona żadnym 
wspomnieniem sprzed piętnastu lat, czyniło z niej istotę nową, godną uwagi i odmładzającą. 
Wiktor poddał się bez żadnego zastanowienia przyjemności obcowania z przemiłą, zdrową panną, która ani 
jednym słowem nie poruszyła jego melancholii, nie miała ona w sobie żadnej zdolności wspomnień ani żalów. 
Feli po prostu nie pamiętała, chociaż przypominała bardzo zmarłą siostrę. I jeżeli czasami przychodziło do 
Wiktora jakieś echo dawnych czasów, których wówczas tak bardzo nie rozumiał, to w uśmiechu, rozśmianiu się, 
odwróceniu lub pochyleniu głowy Tuni, które miało w sobie tyle z rozmaitych trwań i poruszeń się Feli. 
Widząc dzisiaj w Tuni te wszystkie wyrazy i sposoby, które dawniej przed nim roztaczała Fela, począł rozumieć 
znaczenie rozmów, które miewał ze zmarłą, sens spacerów, które z nią odbywał. Czytał to wszystko jako 
palimpsest, jako wyznanie zza grobu, jako odnowienie tego, co stracił. 
Ale jeżeli zastanawiał się przez chwilę i, odwracając głowę od Tuni, aby przepchnąć czółno przez tatarak i 
trzcinę, strzegł, co mu z kokieterii, miłości może, ofiarowywała dawniej Fela, to spoglądając z powrotem na swoją 
towarzyszkę, widział znowu jej uśmiech, jej zęby, jej prześliczne oczy i smukły stan, smuklejszy od stanu Feli. 
Dopiero późnym popołudniem zebrali się do domu i Wiktor mógł przez długie godziny błądzić między szuwarami 
i szukając niby to kaczek poić się młodym towarzystwem Tuni. 
A ona też była z tego zadowolona: Wiktor widocznie stanął przed nią nie obciążony żadnym wspomnieniem, dla 
niej jednej (nareszcie!) był nowym znajomym, niespodziewanie nowym, może pięknym i ona jedna ze wszystkich 
osób, jakie tu spotkał, nie obciążała go żadnymi dostrzeżonymi zmianami. Poczuł się wolnym od wspomnień i 
przez to powróciła mu młodość. 
Tak mu się te postacie Tuni i Feli zlały, że nawet wieczorem tegoż dnia, gdy wyjeżdżał już z Wilka i Tunia stała 
na progu, odprowadzając swojego całodziennego towarzysza, wydało mu się nagle, że to Fela wyszła, żeby go 
pożegnać. I nie czuł w tym zjawisku strachu śmierci, tylko przeciwnie, radość życia. 
Na drugi dzień po polowaniu, z rana, już dosyć wcześnie, był w Wilku. Odszukał Tunię i poszli razem do 
sosnowego gaiku: tych kilku wysokich sosen, które stały za ogrodem na wzgórzu i które tak dobrze widać było z 
daleka. Siedli znowu na trawie i rozpoczęła się ta gra, która tak czarowała przez cały dzień wczorajszy Wiktora: 
w nocy mu się nawet śniła. Gra żartów i niedomówień, zmysłowej bliskości i niedostępności, zapachu ciała i lata, 
źdźbeł trawy, które łechtały 
dokuczliwie, lub mrówek, które spacerowały po rękach i nogach, wywołując dreszcz i otrząś. Była to 
jednocześnie gra starości i młodości, wspomnień i rzeczywistości, życia i śmierci, Tuni i Feli. 
Tunia miała teraz lat dwadzieścia jeden czy dwadzieścia dwa; ale wyglądała znacznie młodziej, gdy stawiała 
równo swoje długie nogi, podobna do anioła z Giorgiona. Gdy siedziała obok Wiktora na trawie, tak bardzo 
przypominała trzepocącego się ptaka. Nieuchronnie nastąpiło to, co nastąpić musiało; Wiktor chwycił dziewczynę 
za oba łokcie i przyciskając do trawnika pocałował mocno w usta. Tunia porwała się i krzyknęła. Potem zaczęła 
obrzucać Wiktora wyrazami 
niezadowolenia, w końcu jednak roześmiała się serdecznie i pozwoliła się pocałować po raz drugi, mocniej i 
dłużej. Pachniała żywicą. 
— Nie — powiedziała potem, podnosząc palec do góry. — Więcej ani trochę, nie ma mowy! — i śmiała się serdecznie. 
Wiktora śmiech ten lekko dotknął: Tunia powinna była łaskawiej traktować ten pocałunek, powinien się był jej 
wydawać czymś o wiele poważniejszym. W śmiechu tym tkwiła jak gdyby kpina z niego i jego uczuć. Wrócił do 
dworu zawiedziony, a Tunia szła przy nim, ściszona nagle i poważna nad usposobienie. Spostrzegł, jak 

spoglądała bez celu na boki swoimi ciemnoszafirowymi oczami spod szeroko zarysowanych brwi. Zrobiło mu się 
jej żal i serce mu się ścisnęło myślą, jak 
bardzo mógłby pokochać takie wesołe, piękne stworzenie. 
Potem był podwieczorek i zdarzenia, które nastąpiły po podwieczorku, skierowały jego myśli na inne tory. 
Pojechali wszyscy dwoma powozami do lasu. Ale ponieważ było za dużo osób (znowu byli goście Joli), zabrakło 
miejsca i doprzężono do małej jednokonnej bryczki konia folwarcznego, który oczywiście szedł daleko pomalej 
od cugowych. W tamtą stronę jechali tą bryczką Jola z kapitanem. Wiktor 
siedział w powozie z Julcią, jej córeczkami i Tunią. Dzieci kręciły się, a Julcia sympatycznym niskim głosem 
gadała przez cały spacer. 
Wiktor patrzył na Tunię, która odwracała się od rozmowy, od dzieci, i tym samym wzrokiem, który już dziś 
zauważył, poważnie i nieoczekiwanie skupionym, patrzyła na pola po bokach drogi. Wiktor patrzył także na 
mówiącą Julcię i porównywał powierzchowność obu sióstr. 
Były zupełnie do siebie niepodobne. Oczy tylko miały ten sam kolor, ale wyraz inny. Może Julcia dawniej, gdy 
była chudsza, podobniejsza była do Tuni, ale dzisiaj różnił je zanadto wiek. Jedna tylko rzecz w ich urodzie była 
uderzająco podobna: ich skóra. Ten ciepły, żółtawy atłas, którego widoczne prawie granulacje stanowiły o 
wartości drogocennej materii, jednakowy był prawie na dwóch szyjach, które porównywał Wiktor. Szyje, ramiona, 
karki sióstr obciągnięte prawie jednakowo gładko, choć warstwa tłuszczu Julci o wiele pokaźniejsza. I znowu 
przypomniały się Wiktorowi — choć o tym już przestał 
myśleć — owe noce, kiedy pieszczota takiej skóry utkwiła mu w pamięci. 
W lesie Jola zgubiła bransoletkę. Wszyscy jej szukali, co zajęło bardzo dużo czasu. Wreszcie znalazł ją mały 
Antoś Kazi i stał się przeto bohaterem całego wieczoru. Jola zdenerwowana pojechała naprzód powozem i Julcia 
z Wiktorem zostali sami do jednokonnego powoziku. 
Na polanach było moc kwiatów i Wiktor z bukietu, jaki miała Tunia, zatrzymał dużą stokrotkę o żółtym, pustym 
wnętrzu. Prowadził palcami po owym środku i po białych płatkach postrzępionych i już lekko przywiędłych. Czuł 
ich drobną ziarnistość, spoistość i sprężystość cząstek, z których się składały przystrzyżone na jeża słupki i płatki 
delikatne, jedwabiste. Myślał o tych kwiatach, o Tuni i o Julci, kiedy wsiedli do małej dryndulki i Julcia zacięła 
leniwego a spracowanego konia. 
Julcia powoziła. Zrobiło się ciemno na dworze, pół nieba zajęła z wolna posuwająca się chmura. Nie była to 
nadchodząca burza, zmieniała się tylko pogoda. Miał być deszcz i niebo przebierało się jak kobieta. Gwiazdy i 
zorze gasły, chmura się nasuwała, ale powietrze było równie duszne, jak przez cały dzień. Wiktor czuł się 
podniecony. 
Bryczuszka w ciemności zjechała na kosogór i przechyliła się gwałtownie. Wiktor, aby nie wypaść, przytrzymał 
się jedną ręką poręczy, drugą przycisnął do Julci. Gdy tylko zostali sami, Julcia ,przestała mówić i Wiktor poczuł 
zbliżającą się chmurę, jak ta, co na niebo wschodziła, otaczała ich ona i spajała ciężarnym milczeniem. 
Przesuwał powoli rękę po plecach towarzyszki, doszedł jej kraku, potem opuścił się niżej na ramiona. Wciąż czuł 
na palcach wspomnienie tamtej skóry sprzed piętnastu lat, która była czymś piękniejszym od kwiatu. Ale to, co 
miał pod ręką w tej chwili, czego przezornie i ostrożnie dotykał w miarę chybotania się bryczki, było czymś 
zupełnie różnym i tak banalnym, że się przestraszył. Tyle razy już miał pod ręką taką skórę, iż teraz zdawało mu 
się, iż dotyka czegoś bardzo dobrze znanego, prawie tak, jakby własnego ciała dotykał. Nic z dawnego 
nieprawdopodobnego dreszczu, nic z tego milczenia żądzy, która paraliżowała mu język. Julcia była taką samą 
kobietą, jak 
tysiące innych. 
Powiedział głośno, widząc, że rozdziera tymi słowami niepotrzebnie czas letniej nocy: 
— Czy widzisz drogę, Julciu bo jeszcze się wywrócimy. 
Julcia przez chwilę nie odpowiadała, chociaż drgnęła na głos Wiktora. Wiedziała, że pytanie to znaczy zupełnie 
co innego, ale jeszcze nie od razu się mogła zorientować co. Dla zbadania sytuacji powiedziała po dobrej chwili: 
— Nie, nic nie widzę, ale klacz sama do domu nas zawiezie. 
— Zawieźć, zawiezie, ale może po drodze wywrócić. 
Ręka Wiktora opadła niżej i znowuż ściskała Julcię za kibić. Dziwił się, że jest taka obszerna, dawniej była wiotka 
jak Tunia. 
— Mimo wszystko jesteście do siebie podobne z Tunią. 
Julcia w odpowiedzi mruknęła tylko i nagle Wiktor zrozumiał, że palnął głupstwo, że Julcia pomyślała sobie 
zupełnie co innego. Jedynym lekarstwem na popełniony błąd było jechać teraz na gwałt do końca, ale Wiktor nie 
mógł się przezwyciężyć. Nie, te piętnaście lat naprawdę istniały. 
I tak już dojechali. Nie dawali spaść na siebie milczeniu, ale słowa i zdania, które zamieniali między sobą, nie 
miały naprawdę żadnego znaczenia ani zewnętrznego, ani wtórnego. Chodziło im tylko o dziurawienie letniego 
obłoku. Wiktor czynił to z pewnym żalem, ale jednocześnie czul, że wspomnienia dawnych czterech nocy rosną, 
olbrzymieją, dają mu tęsknotę za latem minionym, choć i to, które teraz przeżywał, było piękne i pachnące. Julcia 
mówiła obojętnie i 
naprawdę może nic to ją nie obchodziło. 
Tylko gdy już dojechali i w ogólnym gwarze siadali do kolacji, a wszyscy mówili o zgubieniu bransoletki, o 
Antosiu, o tym, jak się tyle razy przechodziło koło tego samego miejsca, gdzie leżał zgubiony klejnocik, gdy 
siadali do kolacji, Julcia, stojąc przy swoim pierwszym miejscu i czekając, aż wszyscy się zbiorą, powiedziała ze 
śmiechem swoim niskim głosem: 
— Nie wiedziałam, że Wiktor boi się jeździć w nocy. Ciągle mnie przestrzegał, że wywrócę. 
— Dobrze, że nas ten bucefał nie ponosił — powiedział na to Wiktor i wszyscy się śmieli z biednej fornalskiej klaczy. 
Parę dni potem nie ruszał się z Rożków i omijał z daleka aleję, wiodącą w stronę Wilka. Damy stamtąd też nie 
zgłaszały się do wujostwa i dnie mijały zupełnie bezbarwnie i monotonnie. Wiktor nie myślał o niczym i 
wypoczywał. Jak był osłabiony, miał dowód oczywisty — a może to już zbliżająca się czterdziestka sprawiała — że 
nabrał teraz w Rożkach zwyczaju spania po południu. Sen ten popołudniowy, zajmujący najgorętsze godziny 

dnia, różnił się zasadniczo od snu nocnego, który mógł nie przychodzić, z chwilą jednak przybycia spadał jak 
czarna płachta i dawał kompletne zapomnienie. 
Gorący i ciężki sen popołudniowy był, właściwie mówiąc, drzemką tylko, a częstokroć przybierał formy bardziej 
intensywnego i bardziej konkretnego myślenia. Mieszały się w nim dopiero co przeżyte uczucia z marami 
wspomnień, opromienione chwałą urzeczywistnienia. Sny i zjawy tych drzemek popołudniowych miały zazwyczaj 
charakter bardzo erotyczny. Zamknąwszy wszystkie okiennice, 
Wiktor układał się w salonie na małej kanapce, z podkurczonymi nogami. Niewygodna ta pozycja stanowiła jeden 
z charme'ów tego obrządku. Leżąc tak z głową przykrytą Jaśkiem, słuchał z równą uwagą stłumionego 
brzęczenia much, jak swoich zwolnionych w tempie myśli. Przyjemne ciepło, rozlewające się w podłuż 
skręconego ciała, przekształcało się niebawem w rzeczywisty dotyk i stawało się rozciągniętym tuż przy nim, 
innym, mocno przyciśniętym, ciałem. Poza tym stawało się tak, jakby zawiasy wszystkich drzwi, zwory wszystkich 
ścian rozluźniły się i nic nie miało granic. Jego ciało stawało się tym obcym kobiecym ciałem, tuliło się doń i 
rozłączało. 
Mimo ścisłego zespolenia odczuwał przepaść pomiędzy sobą a owym ciałem, o którym nawet nie wiedział, do 
kogo należało. Nie umiał go nazwać i drzemka stawała się męką, pragnął wiedzieć coś o nim i było zawsze 
nieokreślone. Raz tylko jeden oznaczył je jako ciało zabitego żołnierza, ale nie sprawiło mu to żadnej przykrości. 
Przeciwnie, trup ten wydzielał przyjemne ciepło, które go łechtało erotycznie, zresztą, po chwili łachmany jego 
opadły, zlały się w jedno z poduszką pod głową, z poduszką na głowie, a on, Wiktor, znowu stanowił jedno z 
tym ciałem, które leżało wzdłuż niego, i znowu się oddzielał od niego nieprzeniknioną przepaścią męczącej 
osobności, i wszystko razem, męka i radość, duszność i osobność, stanowiło tylko formy erotycznego 
podniecenia, kształty męczącego snu. 
Budził się ociężale i powoli przychodził do równowagi ledwie poznając granice otaczających go przedmiotów i 
zawartości myśli w głowie. Za to później przez cały dzień czuł się zupełnie wypoczęty i nieprędko zasypiał z 
wieczora. Nie przychodziły mu nigdy na myśl w czasie snu kobiety z Wilka. Gdy się budził jednak, czuł potrzebę 
zanurzenia się w ich atmosferę i naprawdę musiał się zmuszać, aby nie chodzić do Wilka. Tak przyszedł prawie 
koniec drugiego tygodnia 
pobytu na urlopie. Wiktor obojętnie myślał o tym, że za tydzień czy trochę więcej trzeba będzie zbierać manatki 
do powrotu. Bawiło go przyglądanie się swojej osobie, jak gdyby komu obcemu. Nie mógł wykreślić linii swojego 
życia i czuł w niej luki, których niepodobna było uzupełnić logicznie. Przecięcie pionowe w momencie wyjazdu 
jego z Wilka w roku 1914 zmieniło zasadniczo symetrię tej linii. 
Nawet zabawił się wykreśleniem tego, ale mu się nie udało, gdyż nie wiedział, jak prowadzić "krzywą życia" po 
czternastym, a zwłaszcza po dwudziestym roku: w górę czy w dół. Ostatecznie zrobił taki wykres: do 
czternastego roku, potem piętnaście kratek przerwy i znowu ciąg dalszy linii na poziomie przerwanym i w górę. 
Ponad piętnastoma kratkami narysował zamkniętą elipsę; życie inne, 
skończone. 
Rysując te wszystkie linie w bardzo piękny ranek i, trzeba się przyznać, tylko na piasku, myślał także o Feli. Ona 
też miała życie w kształcie zamkniętej elipsy, nie miała tylko nic poza tym. I nagle, gdy tak rysował, zachciało mu 
się zobaczyć Julcię, Jolę czy Tunię, i wprost od kreślunku wyruszył znajomą drożyną (wybrał najkrótszą), i po 
dwudziestu minutach wchodził na ganek dworu wilkowskiego. 
Nie spotkał jednak żadnej z pożądanych kobiet. Czekała na niego jakby naumyślnie Zosia. Zastał ją w gabinecie 
czytającą. Siedziała w fotelu i podniosła na niego oczy zza grubej, wytwornej książki. 
— Przecież przyszedłeś — powiedziała Zosia, jak gdyby się ucieszyła, ale zaraz zmyła ten pozór — siostry o niczym 
innym nie mówiły przez te dni, tylko dlaczego ciebie nie widać. Ale żadna nie miała tyle energii, aby pójść lub 
pojechać do Rożków. 
Wiktor usiadł przy niej, machinalnie wyjął jej książkę z ręki i oglądał. Zosia patrzyła na niego z uśmiechem. 
Wreszcie powiedziała: 
— Obawiam się, że znowu staniesz się bohaterem naszego domu. 
One tylko o tobie mówią. 
— Nie bój się — z gorzkim, zdawało się, uśmiechem odpowiedział Wiktor. — Nic nie będzie z mojego bohaterstwa, 
za tydzień wyjeżdżam i tyle mnie widzieli. 
— Ja też — powiedziała Zosia, myśląc widocznie tylko o sobie — mojego męża przenoszą do Awinionu, muszę mu 
pomóc w przeprowadzce. — A potem, przypomniawszy sobie Wiktora, dodała: -Jak to? Nie wrócisz już więcej do 
Wilka? 
— W tej chwili myślę, że wrócę — powiedział Wiktor po chwilce zastanowienia. — Oczywiście, że wrócę, ale 
obawiam się, że kiedy się dostanę w moje życie codzienne, znowu o was zapomnę. 
— Jesteś uprzejmy — powiedziała Zosia. 
— Nie bawimy się tutaj w żadne uprzejmości, jestem po prostu szczery, więcej nic. Sam sobie ze wstydem to 
przyznaję, ale mam wrażenie, że praca mnie tak pochłonie, nagle stanie się taką przytłaczającą rzeczywistością, 
że tam dla Wilka miejsca nie będzie. 
— Ty się obchodzisz zupełnie bez kobiet? 
— Tak! 
To "tak" było powiedziane z niezachwianą pewnością siebie, bez żadnego wahania, aż Zosia zaśmiała się 
dyskretnie. 
— Ty jesteś nadzwyczajny — powiedziała po chwili i wstała. Poprawiła włosy przed lustrem, a potem odwracając się 
do Wiktora dodała: — Uprzedzam cię, że tu nie wszyscy są tego pewni, i mam wrażenie, że jeżeli nie jesteś 
przedmiotem nadziei, to w każdym razie pożądań — zaśmiała się znowu. 
Potem znowu siadła. 
— Widzę, że masz minę przerażoną i niepewną — powiedziała — jak dawniej boisz się decyzji, boisz się 

wszystkiego, nawet samego siebie. 
— Czy myślisz, że te cnoty posiadam od dawna? Czy obserwowałaś mnie i wtedy? 
— Byłam głupim i złym dzieckiem — powiedziała Zosia — cieszyło mnie to, że nie orientowałeś się zupełnie w 
sytuacji. To było jak w ciuciubabce: stałeś pośrodku pokoju z zawiązanymi oczyma, a wszystko zmieniało się — co 
chwila naokoło ciebie. Bawiłam się Jolą, chociaż miałam dopiero dwanaście lat. Ja jednak widziałam więcej od 
ciebie. 
— Byłaś kobietą. 
— Tak, dwunastoletnia kobieta spostrzega więcej od dwudziestoletniego mężczyzny. Może dlatego nie miałeś 
nigdy w oczach moich powagi, śmiałam się z ciebie i nie lubiłam ciebie. 
— Mówisz mi same nieprzyjemne rzeczy — powiedział Wiktor z uśmiechem. 
— Bo wiem, że cię to nic nie obchodzi — uśmiechnęła się Zosia czarująco. -Ciebie to naprawdę, rzeczywiście nic 
nie obchodzi. 
Wiktor patrzył przez okno. Był to jeden z tych dni na przełomie lata, kiedy jest bardzo ciepło, ale niebo jest 
pokryte, białe i ciepłe obłoki układają się w nieprzerwaną zasłonę. Drzewa stały z opuszczonymi, jakby zwiędłymi 
liśćmi, które pokazywały białą podszewkę. 
Kwiaty też jakby zwiędły, dalie i fuksje zwiesiły głowy. Poczuł, patrząc na niemoc przyrody, że nie przezwycięży 
ona jesieni, i sam w sobie odczuł ów brak oporu, który decydował o przełomie lata. 
Wyszedł na balkon i patrzył na ogród, i poczuł się jak gdyby innym człowiekiem, nie tym samym, który tu 
przyszedł przed kwadransem. 
Zosia przyszła za nim, czuł do niej wdzięczność za to, iż swoim mroźnym tonem wywołała ten nastrój przywiędły, 
a decydujący. 
— Wiesz, odmieniłaś mnie kilkoma słowami. 
— Wywołałam może to, co dawno leżało uśpione w tobie. 
— Nie nie. Przeciwnie. Lato się we mnie przełamało. 
Powiedział te słowa i zszedł po stopniach w dół. Zatrzymał się i czekał, aż Zosia zejdzie za nim, ale ona 
zatrzymała się na tarasie, ręce oparła, dłoniami dotykając balustrady, i patrzyła na niego przenikliwie i z 
ciekawością. 
Odwrócił się i odszedł w głąb ogrodu. 
Dzień zamknięty pod namiotem obłoków miał w sobie jakąś słodycz i gorycz, jak zapach łubinu. Było bardzo 
cicho i bardzo ciepło, a w powietrzu, mimo jego czystości, unosił się jakiś trupi zapach. Ziemia była nieruchoma, 
połysk podłużnego kanału wydawał się czymś martwym. Powietrze było przejrzyste i fury ze zbożem, jadące na 
pagórku za ogrodem, wydawały się jakby przybliżone przez lornetę, każde źdźbło sterczało nieruchomo i 
wyraźnie. Turkot niegłośny wolno poruszających się kół stanowił jedyną, przerywaną muzykę tego popołudnia. 
Przeraził się tej godziny. Przeszedł się pod nawisłymi gałązkami leszczyny, potem w lasku usiadł na darniowej 
ławie, siedział, czekał, patrzył i nie miał zupełnie poczucia rzeczywistości. Tylko to przełamane lato bolało go 
mocno, jak gdyby zranił się w palec. Z pogmatwanych, nieokreślonych myśli wyłaniało się tylko jedno uczucie: 
niemożność żadnego osiągnięcia. 
Znał to uczucie w pracy społecznej, w Stokroci nazywał je brakiem doskonałości. Tymczasem tutaj w to martwe, 
białe, prześliczne letnie popołudnie ukazało mu się ono w upiornej postaci. Nie chciał z nim walczyć, a ono 
ogarniało zupełnie, odpędzając concreta. Nic nigdy nie dopełnić, nic nigdy naprawdę nie zrobić, nic nigdy nie 
posiąść do głębi. 
Odnalazła go Jola samotnego, zabłąkanego pomiędzy zakurzonym igliwiem sosen. Wyrwała go z przejrzystych 
przestrzeni nierzeczywistości i powróciła do życia bardzo zwyczajnymi słowami. Gadała wiele i jak za dawnych 
czasów opowiadała o tym, co było na obiad, jak zapomniano o mamie i nie poproszono jej do stołu, jakie były 
lody, jak mąż Zosi, który po nią przyjechał, robił dyplomatyczne miny, choć jest tylko wicekonsulem. Śmiała się 
trochę nienaturalnie i stukała 
parasolką po pniach sosen. Nie patrzyła wcale na Wiktora, nie miała na to czasu i odwagi. Wiktor też ją omijał 
spojrzeniem i wciąż jeszcze kusiły go białe chmury pomiędzy czarnymi drzewami. 
Poszli ku domowi, spotkali Tunię, razem z nią wybrali się na daleki 
spacer. 
Przez cały czas mówiła Jola, Tunia dodawała od czasu do czasu jakiś szczegół do jej opowiadań, Wiktor 
zadawał tylko pytania albo potakiwał. Pod wieczór chmury się przetarły, z jasnych zrobiły się ciemne, i odeszły. 
Parę niebieskich pasów zostało na białawym, czystym zachodzie. Ochłodziło się. 
Wiktor nie słuchał i myślał o tej chwili ciszy, kiedy był w ogrodzie, wprowadzony w trans samotności ironicznym 
spojrzeniem Zosi. Czuł, że atmosfera wokół nich zgęszcza się i staje się cięższa, ale nie chciał sobie tego 
tłumaczyć. Wiedział, raz na zawsze wiedział teraz, że wszystkie rzeczy tak, jak istnieją naprawdę, są 
nieosiągalne. Ze musi stać sam nad brzegiem białego morza, a morze podejdzie stopniowo i zabierze go, i nic za 
nim nie pójdzie. 
— Posiąść naprawdę coś, to jest rzecz niemożliwa — powiedział głośno, nie zastanawiając się, czy powiedzenie to 
da się zastosować w bieżącym momencie rozmowy. Ale ton jego głosu, który — nie słowa — nawet Tunię 
zastanowił, nie zdołał przerwać toku wymowy Joli i wreszcie Wiktor zrozumiał, iż Jola gada byle co, jak gdyby 
chciała zagłuszyć jakieś wewnętrzne brzmienia czy jak gdyby nie chciała dopuścić Wiktora do słowa. 
Po kolacji pojechali konno we dwójkę z Jolą. Po ciepłym dniu spadła chłodna rosa i liście, które biły po twarzy 
Wiktora, były zupełnie mokre. Księżyc wstawał późno, prując chmury, przedzierając w nich dziury. Plamy jego 
blasku na obłokach podobne były do plam śniegu leżącego na górach. Jola powiedziała to, ale Wiktor milczał. 
Potem oboje milczeli i jechali tak, stępa, daleko. 
Wiktor czuł nieprzeniknioną samotność człowieka; niemożność pokazania Joli tego, co się dziś w nim działo: jak 
wszystko osiągalne, mogące się konkretyzować, rozpływało się na nic i zostawiało coś w rodzaju zamyślonej 
mgły. Wyrzekał się wszystkiego, dzisiejszy dzień brzmiał jak muzyka niektórych wielkich sonat Beethovena; a 
czuł, że Jola nie chciała się niczego wyrzec. Właśnie dzisiaj, coraz cieplejsza i piękniejsza, spokojniejsza, dumna 

jechała obok niego, dotykając stopą jego strzemion. 
— Pamiętasz, jakeśmy tak jeździli dawniej ? — powiedziała tylko. 
Nie pamiętał. Przypuszczał nawet, że może nigdy nie jeździli we dwójkę konno po nocy. Letnia noc nie pachniała 
tak nigdy piołunem, a przy tym nigdy tak nie żegnał życia czynnego, młodości. Rzeczywiście noc była bardzo 
piękna i nagle w swej białości i przepaścistości wydała się Wiktorowi tym samym dniem, który minął, biały. 
Między drzewami lasu, obok którego przejeżdżali, widniały zapadliny cienia, niebieskie przestrzenie, dokąd nie 
dosięgał blask światła. 
Cicho było ogromnie i Wiktor mimo woli pochylił się i pocałował Jolę. 
Wrócili późno do domu, wszyscy spali. Wiktor niezdecydowany stanął w przedpokoju, ale Jola go pociągnęła do 
salonu, a za salonem do małego buduarku, który jej służył za sypialny. Jej dzienna gadatliwość przeszła, stawała 
się milkliwa, Wiktor też nie bardzo miał ochotę dźwigać ciężar rozmowy, zgasił więc lampę i potoczył się wraz z 
Jolą w objęcia tak niebieskiego cienia, jak niebieski był ów cień między drzewami w lesie. Zaśmiał się cicho w 
mroku, pomyślawszy, iż tak się kończył ów dzień rezygnacji. Ale Jola wykazała tyle 
miłosnej sztuki i fachowego wykształcenia, że wszystko, co było w jego czynie prymitywnym impulsem, wchłonęła 
bardzo prędko. 
Odszedł z małego ciemnego pokoiku przez okno bardzo szybko, bynajmniej nie nasycony czynami, których 
dokonał, i szedł cieniem drzew ogrodowych, i potem już do samych Rożków, jak gdyby spłoszony. Czuł jednak 
swój każdy mocny krok na ziemi, czuł rzeczywistość liści i gałęzi, czuł prawdę zmysłowego nasycenia i 
prawdziwy strach konsekwencyj. Postanowił sobie jednak, że wieczór dzisiejszy nie będzie miał wieczorów 
podobnych. 
I zaraz nazajutrz był od samego rana w Wilku: wbrew wszystkiemu chciał patrzeć na Jolę i na Tunię, a nade 
wszystko chciał rozmawiać z Kazią, która była tak spokojna, zdecydowana, zaaklimatyzowana w tej atmosferze; 
tutaj gdzie jego pociągało i odrzucało, gdzie mógł obserwować najsprzeczniejsze reakcje swojego 
barbarzyństwa, gdzie jego barometr wskazywał coraz to inne ciśnienia, ta kobieta z kluczykami, w spiżarni, w 
kuchni, na werandzie miała olimpijski wyraz niektórych twarzy Rafaela. Ale Kazia, jak to przed południem, kręciła 
się ciągle i zostawiała go samego; siedziała na ganku i cała praca domowa, skrzętna i mająca wszelkie pozory 
niepotrzebności, przewijała się przed nim jak obraz mrowiska. 
Przykro mu było trochę, iż mógł śledzić to krzątanie się z zupełną bezinteresownością, że w życie tego domu nie 
wszedł i nie wejdzie nigdy. Za parę dni wyjeżdża, odsuwa się w swoje własne zajęcia i nawet nie wie, czy nowe 
wspomnienia Wilka zakryją mu sprzed oczu tamte dawne. Nawet noc wczorajsza nie potrafiła go tak olśnić, jak 
widok Feli po kąpieli, na łące. Skonstatował stępianie się wrażliwości, jakie przychodzi z wiekiem, pomyślał, że 
jednak tamtej nocy, u Julci, nic nie potrafi dorównać. Banalna przygoda wczorajsza jak 
gdyby zepsuła mu wszystko, co tu przeżył dawniej; to była już bardzo spóźniona historia. 
Dzień był chłodny, drzewa odcinały się ostro na szarym niebie, a podwórze przed domem pełne było ruchu i 
odgłosów gospodarskich; widział owo krzątanie się, które stało w zupełnym przeciwieństwie do 
kontemplacyjnego zamyślenia, w jakim się pogrążył. 
Wtedy przyszła Jola, jeszcze nie ubrana, w białym stroju porannym, pełnym zapachów i koronek. Była śliczna i 
uśmiechnięta, zupełnie swobodna i nawet zaraz zaczęła mówić Wiktorowi o dniu wczorajszym, jak gdyby się 
chciała tłumaczyć czy usprawiedliwiać. 
Ale Wiktor potraktował od razu jej przeprosiny najbardziej radykalnym "szkoda gadać", jakie mu zostało z czasów 
żołnierskich. 
Zobaczył, iż delikatna i ładna kobiecina przepłoszyła się, jakby jej naprawdę na Wiktorze zależało, przykro mu 
było, że ją tak potraktował. Ale cóż było robić? Naprawdę, szkoda mu było gadania o rzeczy, do której nie 
przywiązywał najmniejszej wagi, i bał się, aby Jola nie powiększała jej do niepożądanych rozmiarów. 
Jola zabrała go do jadalni, gdzie jadła drugie śniadanie, składające się z chleba, masła i długich zielonych 
ogórków, które zręcznie obierała srebrnym nożykiem i krajała na blade plasterki. Jadła żwawo i dużo, tak samo 
jak mówiła. Trochę raziło to Wiktora, że nie zdradzała najmniejszego zażenowania, że się nawet niespecjalnie 
wdzięczyła do niego, lecz okazywała towarzyską uprzejmość i obojętność. Słońce zjawiało się między chmurami 
od czasu do czasu i oświetlało porywiście stołowy pokój, biały jej strój i srebrny nożyk, którym operowała. 
Mówiła znowu o byle czym, opowiadała o listach męża, które mają zawsze ton handlowo-urzędowy. Blask jej 
oczu i dźwięk jej głosu wydawał mu się fałszywym. Wreszcie Jola, jak gdyby nie mogła znieść jego milczenia, 
powiedziała, odkładając nóż i widelec: 
— Ja wiem, co ty myślisz, ale już mi jest wszystko jedno... 
— Niedawno mówiłaś inaczej... 
— Wszystko jedno. Naprawdę. Jestem tak zgryziona wczorajszą realiizacją rzeczy, które powinny były pozostać 
na zawsze w stadium nieurzeczywistnienia. 
— Więc ty nazywasz to urzeczywistnieniem? Do głowy mi to nie przyszło. To było na tak innej płaszczyźnie niż 
nasz młodzieńczy flirt, że w ogóle tych rzeczy nie można porównać. 
— To prawda. Ale mi pozostało po dawnych czasach takie pragnienie twojej przyjaźni. Uważam, że teraz to jest 
niemożliwe. 
Wiktor uśmiechnął się: 
— Aż tak? Nie, nie, Jolka, uspokój się. Zrozum, że w ogóle przyjaźń pomiędzy nami jest czymś niemożliwym. 
Należymy... obracamy się w tak innych "sferach". Nie w tym znaczeniu, jak to mówiono przed pół wiekiem, ale w 
znaczeniu astronomicznym. 
— Jednym słowem, nie możemy mieć nigdy wspólnej orbity? 
— Chyba gdyby nastąpiła jakaś katastrofa wszechświatowa... 
— Jesteś okropny. 
W tej chwili weszła Julcia wyspana, wyczytana, wyleżana, biała, różowa, też pełna wstawek i koronek, tyle tylko 
że pod suknią lekką i białą rysował się staromodny gorset. Julcia zaczęła się śmiać z Joli, że ile razy kto wejdzie 
do sali jadalnej, zawsze ją zastanie przy stole, łakomstwo Joli znane, zresztą, było powszechnie. Ale Julcia, 

pośmia wszy się do woli, przysunęła sobie talerz i niby to żartami także zaczęła zmiatać chleb z masłem i ogórki, 
wreszcie zadzwoniła na służącą i kazała sobie podać białego sera. 
Wiktor przysłuchiwał się ich przekomarzaniu, potem wstał i chodząc po pokoju przypatrywał się obu kobietom, 
ładnym i miłym, jak wiele jadły i dość łapczywie przy tym. Patrzył, jak długie, białe zęby Julci pogrążały się w 
matowym twarogu, jak Jola pochylała się nad stołem, smarując chleb masłem, gdyż jej krótki wzrok zmuszał ją 
do tego: przypatrywała się z uwagą swoim czynnościom na stole, co robiło wrażenie, że usuwa swoje białe czoło 
spod kontroli Wiktora. Ten zaś uśmiechał się tylko na to. Oto dwie "jego" kobiety siedziały 
naprzeciwko we wzorowej zgodzie i żadna z nich nie myślała na serio 
o Wiktorze ani jego miłości. 
I przypomniała mu się zimna noc w okopie, kiedy odżywał w nim dotyk ciała Julci. Teraz ma tę kobietę przed 
sobą i inną kobietę, o której nie myślał w okopach, ale o której, wie to teraz dobrze, długo pamiętał. Jej szare 
oczy, gdy wzniosą się teraz, przypomną mu bardzo wiele dawnych chwil: ale nie wzniosły się. Obie siedzą 
naprzeciwko siebie i zajadają: smacznie, żwawo, treściwie. Nie może, niestety, nic więcej się dowiedzieć od nich 
i o nich. Mają mężów, Julcia ma dzieci, Jola ma kochanków (domyślił się tego od razu, a teraz ponadto po jej 
"szkole") — siedzą teraz przed nim i gadają na przemiany o wszystkim, co tylko myśl do głowy przyniesie. Jola 
nawet wydaje się wesoła — czasami rzuca na Wiktora wzrok porozumiewawczy, jak gdyby to ją ogromnie bawiło, 
że została jego kochanką. 
Wiktor przypomina sobie dawne dnie nazajutrz po tym, gdy nocował w pokoju Julci: ta mieszanina zawstydzenia, 
skrępowania i bakcyli erotycznych, latających między nimi, stwarzała atmosferę niezapomnianą. Dzisiaj Jola 
wydaje mu się bezwstydną w tym, co mówiła, a jeszcze bardziej w tej chwili, kiedy patrzy na niego ukradkiem, 
chowając swój wzrok od Julci. Wiktor mimo woli bierze 
ciepłą i miękką dłoń Julci do ręki i podnosi do ust. Obie panie są zdziwione, ale Wiktorowi kontakt tej ręki, 
zupełna względem niej obojętność sprawiła jakąś wtórną, inną niż wszystkie, przyjemność. 
Podziękował jej tym pocałunkiem za owe dawne, niezapomniane noce i miło mu, że uczynił to wobec Joli, która 
zupełnie nie rozumie tego postępku. Patrzą na niego szeroko otwartymi szarymi oczyma i znowu czuje w twarzy 
tyle młodości. 
— Nie dziw się, Jolka — powiada Wiktor — ja zawsze bardzo kocham Julcię. 
Po tych słowach wychodzi, zostawiając obie panie zdziwione jego zachowaniem się. Jola ma rozpacz w oczach, 
gdy on się oddala, ale Wiktor myśli, że one zaraz wrócą do ogórków. Poszedł do spiżarni, Kazi tam nie było. 
Znalazł ją w gabinecie: pochylona nad szufladą staroświeckiej, brzydkiej komody wkładała sztuki świeżo 
wypranych obrusów i serwet, wyjmując je z dużego kosza. Wiktor patrzył przez chwilę na tę spokojną robotę, 
wreszcie powiedział: 
— Wiesz, moja droga — ja bym już chciał jechać. 
— Nie możesz pójść piechotą? — zapytała spokojnie Kazia. 
— Mogę. Ale to daleko, szkoda czasu, ja chcę wracać do Warszawy, do Stokroci. 
— Urlop się przecie kończy dopiero za cztery dni. 
— Mógłbym urlop nawet przedłużyć, gdybym tylko chciał. 
— Naprawdę? — Kazia się ucieszyła, ale potem, pomyślawszy trochę, dodała: — Ale jeśli myślisz, że ci to zrobi 
lepiej, jeżeli wyjedziesz, to śpiesz. Po co masz się czymkolwiek wiązać? 
Ale nie pojechał od razu: nie przedłużył sobie urlopu, bo uważał to za niepotrzebne, jednak wysiedział do 
ostatniego dnia w Rożkach. Na parę dni przed wyjazdem miał zasadniczą rozmowę z ciotką, rozmowę, która go 
zmęczyła i zirytowała. Z trudnością mógł wytłumaczyć jej, że nie ma zamiaru się żenić, że w ogóle małżeństwo 
nie leży w jego charakterze, a tym bardziej że nie ma zamiaru angażować się z którąś z panien z Wilka, że Wilko 
i jego atmosfera jest czymś wprost przeciwnym temu sposobowi życia, które on prowadzi i ma zamiar 
prowadzić. Na co ciotka zapytała: 
— Czy ty rzeczywiście masz zamiar zawsze prowadzić takie życie? 
Tyle było w tym pytaniu ironii i niechęci, że to na serio zagniewało Wiktora. Uniósł się i powiedział ciotce kilka 
bardzo nieprzyjemnych rzeczy, których zaraz pożałował. Przeprosił ciotkę, ale mimo to nie mógł się uspokoić i 
poszedł na bardzo daleki i długi spacer. 
Lubił te strony, było tu faliście, zboże rozkładało się dużymi łanami i stare wyjeżdżone drogi tworzyły rodzaj 
wąwozików otoczonych z obu stron bujną trawą, którą jeszcze w tej porze gęsto przetykały polne kwiaty. 
Rzeczywiście nie wiedział, dlaczego się tak zirytował, ale zagniewało go to zestawienie dwóch sposobów życia, 
zagniewało samo przypuszczenie ciotki, że chciałby zmienić tryb życia. Wybrał to, co wybrał, i ani myślał o czym 
innym, ma swoje ślepe dzieci, 
Stokroć, zarządzanie folwarkiem, to, co mu daje głębokie wewnętrzne zadowolenie, a że tam czasem go to nudzi 
i myśli, że nie warto, no, to przypuszcza, że każdy ma takie momenty zniechęcenia, każdemu ostatecznie jest 
ciężko. "Pannom z Wilka — pomyślał — też łatwo chyba nie jest. Jola ma takiego męża, mój Boże, poza tym 
wstydzi się". Przypomniał sobie spokój, z jakim Julcia zajadała chleb z serem siedząc w stołowym pokoju, a 
nagle jakieś rozświetlenia słońca przerywającego chmury ukazywały ją niby w aureoli, zapalając jej młode 
jeszcze, złote włosy. Jej niski przyjemny głos dźwięczał mu w uszach i także głos Joli, która była prawie 
nieszczęśliwa tego dnia, kiedy mu mówiła o przyjaźni, o szacunku, o przyszłości, a po prostu myślała, że jej 
Wiktor powie: "Porzuć no tego twojego starego i jedź ze mną do Warszawy", albo może zwyczaj nie czekała, że 
ją zapyta, czy dzisiaj może przyjść do niej i o której. 
Wszystko to nudziło go i nie chciał iść do Wilka. Albo i ta Kazia, która się nagle ucieszyła, że może on sobie 
urlop przedłuży. Naumyślnie nie przedłużył. 
Ale czy zrobił to naprawdę dla Kazi? Nie, na pewno nie. Trzymał się tego terminu ze strachu. Może, gdyby teraz 
nie wyjechał, nie wyjechałby już nigdy. Wsiąknąłby w Wilko, został z nimi, czując przy sobie to białe ciepło, tę 
świeżość, to życie zdrowe i potężne, przepływające przez rozgrzane ciała kobiet. 
Wracając zaszedł na cmentarz na grób Feli. Był tak samo zapuszczony, jak przed paru tygodniami. Sterczał tu 
tylko jeszcze oskubany zeschły wiecheć bukietu, złożonego wtedy przez niego. Tak samo był ten murek 

kamienny. Te same rzadkie, odarte z liści akacje, ten sam smutek bezdomny rzeczy brzydkich i niepotrzebnych. 
Nikt tu nie był od tego czasu, co on tu przychodził, mogiła pięknej dziewczyny zionęła opuszczeniem, akacja, 
przez całe lato tracąca liście, zasypała zeschłą trawę brązowymi talarkami i tak to stało, trwało, było, wszystko 
chyba tylko po to, aby zapisać się w jego sercu żałosnymi zgłoskami. 
Stał i patrzał. Nad niskim murkiem widziało się niskie i szare chmury, co chwila rozświecane od dołu, czasami 
błękitne trójkąty rozwidniały się jak oczy, które się otwierają nieoczekiwanie do słodkiego bytu. 
— Nie, nic mi po tym — powiedział Wiktor. 
Nie było w nim najmniejszych wahań. Ani przez myśl mu nie przeszło, aby na przykład dziś w nocy wstać, przejść 
pieszo ten mały kawałek drogi, jaki oddziela Rożki od Wilka, i zapukać do okna małego buduarku, znajdującego 
się za salonem. 
"Nie, nic mi po tym" — powtarza i zawraca z cmentarza, mija drogę do Wilka wzdłuż kanału i idzie prosto przed 
siebie w stronę Rożek. Myśli już teraz tylko o swojej pracy, do której ma wrócić, i tylko jako wtórne pejzaże czy 
myśli akompaniatorskie zjawiają mu się obrazy rozstrzelanego żołnierza, Feli stojącej na łące w żółtym promieniu 
niskiego słońca czy też czerwony kolor sukni Joli pewnego dawnego popołudnia. 
Dopiero kiedy przyszedł do swojego pokoju, wieczorem, dosyć nawet późno — stanął przy oknie i patrzył na niebo 
niebieskie i przejrzyste mimo wieczora, przypomniał sobie, że to już jutro ma wyjechać, i chwycił go nieopisany, 
wielki żal. Zdawało mu się przez chwilę, że wszystko rzeczywiste odbyło się wówczas, piętnaście lat temu, a on 
nic o tym nie wiedział. Tyle starań i wysiłków włożył w następne lata życia, tak wyczerpały go one i teraz dopiero 
spostrzega, że były one prochem. Nic mu z nich nie zostało, nawet wspomnienie owoczesnego szczęścia dzisiaj 
dopiero sobie zdobył. Zobaczył jak na dłoni, że, jak się to mówi w mieszczańskich rodzinach, zmarnował się. 
Wielki to grzech nie umieć spostrzec własnego szczęścia. 
I to także jest nieprawdą, że zmarnowały go lata wojny, że zasypały go gradem szarych, niwelujących zdarzeń; 
nie, to on sam przywołał te zdarzenia, chciał, aby one nad nim zapanowały. Bał się po prostu myśli, że można 
żyć inaczej, jak przez piętnaście lat opędzał się od myśli, że można pojechać do Wilka. Nie kochał nigdy nikogo, 
ale nie dlatego, że nie było po temu sposobności, tylko dlatego, że tchórzył. 
Jakiż ciężki był ów żal, który ogarnął go tego wieczora i długo nie dawał mu zasnąć na twardym materacu 
kochanych wujostwa w Rożkach. 
Zbudził się wcześnie: był to ostatni dzień jego pobytu tutaj. Przez cały dzień rozmawiał z wujostwem, drzemał, 
chodził w stronę kanału i ostatecznie nie poszedł do Wilka, tylko, zamiast odjechać wieczornym pociągiem, 
postanowił odłożyć wyjazd do następnego rana. 
Wtedy, widząc już, że nic się nie zmieni i nic nie pomoże, dzielnie spakował drobiazgi do teczki i przyjrzał się 
sobie w lustrze. Wyjeżdżał opalony i dobrze wyglądający: poszedł na Wilko i pożegnał się z paniami z daleko 
idącym opanowaniem. Julcia mu zarzuciła, że jest zbyt obojętny. Zosia zapytała, czy znowu się zjawi za lat 
piętnaście. 
Pomyślał sobie: "Nigdy", ale nie powiedział nic, uśmiechnął się tylko i nikt na pewno nic nie zauważył w tym jego 
uśmiechu. Kazia mu przyniosła dużą paczkę, starannie związaną sznurkiem, były to zapasy z jej spiżarni, "nowy 
etap naszej przyjaźni", powiedziała z jakąś nieprzyjemną ironią; była jak gdyby rozżalona. 
Wiktor widział, że Jola wzięła biały płócienny kapelusz, nachylając głowę zeszła z ganku. 
— Ja cię odprowadzę — powiedziała -jak wtedy w dziewięćset czternastym. 
— Czy do tego samego miejsca? -spytał Wiktor. 
— A ty pamiętasz, dokąd doszliśmy wtedy? 
— Idąc zatrzymałem się i przypomniałem sobie dokładnie. Jest tam kopiec graniczny, ale zagajnik urósł. 
Gdy wyszli na drogę, dzień wydał im się jesienny, choć było pełne lato; w przymgleniu nieba, w ciszy na ziemi 
drzemały hasła jesieni. Tak jakby lato już odchodziło, choć było obecne, dojrzałe, pod ręką stojące, pełne 
zapachu siana i jagód. 
Prawie milcząc — wymieniając tylko te uwagi o dziwnym nastroju dnia — przeszli przez drogę, szosą aż do 
zagajnika, który już teraz lasem trzeba by było nazwać, i znaleźli się w tym samym miejscu, w którym Jola 
żegnała go w roku dziewięćset czternastym. Wiktor popatrzył na zegarek i zobaczył, że do pociągu, który go miał 
zabrać, była jeszcze przeszło godzina: pośpieszył się, chcąc czym prędzej porzucić te strony. 
Przy dawnym kopcu granicznym przysiedli. Jola oparła się o darń wzniesienia i gryząc trawkę patrzyła w niebo, 
po którym przesuwały się ogromne, dojrzałe obłoki. Wiktor, przeciwnie, pochylił się, zgarbił i patrzył w ziemię. Nie 
widział, zresztą, ani źdźbeł, na które patrzył, ani drobnych owadów, dokonywających między nimi swojej 
męczącej pracy. Przesuwał w pamięci lata, które go dzieliły od tamtej chwili, kiedy siedział w tym miejscu w 
towarzystwie tej samej kobiety. 
Wszystkie wydały mu się monotonne i do siebie podobne i przestraszyła go ich ilość, kiedy ją sobie uprzytomnił. 
Piętnaście razy mógł wrócić w to samo miejsce i nie wrócił tu ani razu. 
— Z jakimi uczuciami porzucasz Wilko? — spytała go po długiej chwili Jola, a Wiktor w odpowiedzi niechętnie 
wzruszył ramionami i zwrócił ociężale swą głowę ku niej. Żałował, że to nie siedzi przy nim Kazia, której by mógł 
powiedzieć w przybliżeniu to samo, co myślał. 
Jej nie mógł powiedzieć nic. Gdyby powiedział, że żałuje tamtych czasów, gdyby powiedział w ogóle cokolwiek ona 
wszystko chciałaby interpretować jako wyznanie miłosne. A on był naprawdę tak daleko od tego. Wszystko, 
co czuł teraz, było jednak tęsknotą za miłością, która mu się przelała jak woda między palcami — ale nie teraz, 
tylko kiedyś tam! Trzeba było może kochać — ale to nie znaczy, że teraz trzeba objąć Jolę i mocno ją pocałować 
w usta. Toteż Wiktor 
milczał. 
Gest odwróconej ku Joli głowy wydał mu się już czymś zbyt wielkim, więc znowu ją opuścił ku trawkom i 
insektom po nich spacerującym. Potem podniósł dłoń do ust i nakrył je wierzchem wargi, jakby się miał 
wstrzymać od płaczu. Ogarnął go prosty i jaskrawy żal. Żal za wszystkim, co mija i odpływa. Za wszystkim, co 
można ujrzeć dopiero z perspektywy, jak łódź oddalającą się na zakręcie rzeki. 
— Smutne rozmyślania — westchnęła raz jeszcze Jola. 

— O, bo ty mnie nie rozumiesz — powiedział Wiktor i nagle dodał nerwowo i skwapliwie: — Widzisz, tak mi tu było 
dobrze i zrozumiałem... zrozumiałem... 
Zatrzymał się nagle i popatrzył na Jolę z przerażeniem. 
— Co zrozumiałeś? 
Ale Wiktor machnął ręką, jakby pełen zwątpienia, a potem wstał z kopca. 
— No — powiedział — bo pociąg sobie pójdzie, a jutro już bym może stąd nie wyjechał. 
— Żartujesz — powiedziała Jola poważnie. 
— Naturalnie. Cóż ja bym tutaj między wami robił, zabłąkany z innej planety? Do widzenia — dodał i pocałował ją w 
rękę. 
— I potem... co ja chciałem jeszcze powiedzieć? — dodał — a, tak, nie zaniedbujcie tak grobu Feli. 
Potem odszedł nie oglądając się, zrazu drobnym i niepewnym krokiem. Jola wstała i rozłożywszy ręce patrzyła, 
jak odchodził. 
Wytężała swój krótki wzrok, ale kontury odchodzącego mężczyzny zaczęły jej się zacierać w oczach. Strzepnęła 
więc białą suknię i zawróciła do domu, ale nie, obejrzała się jeszcze. 
Krok Wiktora, w miarę jak odchodził, stawał się mocniejszy i pewniejszy. Głowa wznosiła się do góry, a gdy 
wchodził na stację, machał już wesoło swoją teczką, myśląc o tym, co tam Janek w Stokroci przez te trzy 
tygodnie robił. 
Syrakuzy, kwiecień 1932 
