ELIZA ORZESZKOWA 
GLORIA VICTIS 
ONI 
(R. 1863) 
...Był w zamkniętym, cichym pokoju wieczór zimowy, długi, gdy ta dawna znajoma 
moja, z twarzą na światło lampy obróconą, z wnętrza głębokiej zadumy mówiła: 
— Pytanie twoje o moje wspomnienia, prośby twoje, abym swoje wspomnienia twojej 
pamięci powierzyła, przenoszą „duszę moją utęsknioną” w wiosnę ową, w ów sen, w ową 
godzinę, którą niegdyś zegar przeznaczeń wydzwonił wielkim głosem. 
Wiosna przeminęła, sen zgasł, godzina umarła i dusze ludzkie pozostały za nimi daleko, 
wirem życia coraz dalej unoszone, lecz wiecznie ich pomnę. 
O, wiosno! kto cię widział w naszym kraju, 
Pamiętna wiosno. ...................................... 
Kto cię widział, jak byłaś. ......................... 
Obfita we zdarzenia, nadzieją brzemienna! 
Ja ciebie dotąd widzę, piękna maro senna! 
Przesunęła mi się o wczesnym poranku życia, jak sen złoty i krwawy, zniknęła. Po 
świecie rozlała się ciemność. W ciemności miałam duszę wiecznie utęsknioną i za słonecznymi, 
złotymi snami goniącą — po polach, nad którymi stały cisze głuche i hasały ponure 
wichry. 
Chcesz okrucha, momentu, fragmentu tej wiosny. Dobrze. Posłuchaj! 
I 
Miałam lat dwadzieścia, lecz pomimo młodości tak wczesnej, dla przyczyn, które pomijam, 
bo z moją osobą tylko były w związku, wiedziałam o wszystkim, co się dokoła 
działo, i nikt z niczego tajemnicy przede mną nie czynił. To tłumaczy, że w momencie 
owym znajdowałam się w tym domu i że byłam świadkiem sceny tej, bardzo uważnym i 
wzruszonym. 
Dom był jednopiętrowy, obszerny, na biało otynkowany, mający przed sobą dziedziniec 
bardzo rozległy, a za sobą wysokie oparcie drzew ogrodowych. Wszystko, co otaczało 
dom ten i znajdowało się w jego wnętrzu, oznajmiało dostatek wielki i smak wykształcony. 
Pięknie tam było, zamożnie, wytwornie i dotąd spokojnie. 
Ale teraz anioł spokoju z ziemi tej odleciał i rozlało się po niej wrzenie głuche, bo tajemnicą 
okryte, tym namiętniejsze i tym tragiczniejsze. Było to wrzenie serc i głów w kotle 
niewoli, pod pokrywą tajemnicy. 
W obszernym i ozdobnym wnętrzu domu toczyły się gwarne rozmowy trzydziestu 
około mężczyzn różnego wieku i różnej powierzchowności. Na dnie gwaru tego czuć było 
nie wypowiedziane, lecz niespokojne oczekiwanie. 
Byli to członkowie organizacji powstańczej paru powiatów poleskich, oczekujący na 
przybycie jednego ze współobywateli swoich, który dziś przed nimi miał złożyć oświadczenie, 
że przyjmuje dowództwo nad miejscowym oddziałem zbrojnym lub że je odrzuca. 
Prawie powszechne było zdanie, że nie odrzuci, ale pewności zupełnej nie posiadał nikt. 
Nikt z obecnych nie znał go z bliska, wielu nic znało go wcale. Jednak od kilku już miesięcy 
imię jego wymawiane było w okolicy bardzo często. 
— On jeden mógłby! — mówiono. — On tylko jeden! 
I czoła mówiących powlekały się troską, bo jeżeli on nie zechce, nikt w tych stronach 
nie potrafi. A rękom nieumiejętnym, sztuce wojskowej obcym, zadanie to powierzać... 
Nietrudno było przypuszczać, że nie zechce, bo zadanie posiadało wagę i grozę rzeczy 
niezmiernie wysokich i niebezpiecznych. 
Ten, kto zadania tego miał się podjąć, musiał posiadać bary Atlasa i serce gardzące 
mieczami Damoklesowymi. Mnóstwem mieczy najeżone było to zadanie i krwawiły się na 
nich napisy: Odpowiedzialność, Męka, Śmierć. Trzeba było porzucić wszystko, co było 
miłe, kochane, spokojne, bezpieczne, a pójść pomiędzy te miecze, w ich błyskawice i w 
ich mordercze szczęki. Trzeba było zwyciężyć albo zginąć; trzecie wyjście z koła ich nie 
istniało. Zwyciężyć zaś łatwo nie będzie; owszem, stokroć trudniej aniżeli poprzednikom, 
którzy w epizodach minionych tej już prawie stuletniej walki — nie zwyciężyli. Więc trzeba 
było mieć głowę zapaloną takim pożarem idei, aby w jego blaskach oślepnąć całkowicie na 
samego siebie, na wszystko, co nie jest przedmiotem tej idei i jej ofiarnym. ołtarzem. 
Trzeba było w samej nawet klęsce, zza zasłon czasu dostrzeżonej, widzieć krwawe, lecz 
nieśmiertelne ziarno przyszłego zwycięstwa i umieć na grób własny patrzeć źrenicą nie 
tylko niewzruszoną, lecz jeszcze rozradowaną przez myśl i nadzieję, że kiedyś, w pokoleń 
i czasu oddali z emanacji przez grób ten wyziewanych powstanie krwią przelaną unieśmiertelniony 
Arcyzwycięzca, Duch. 
Zdarzać się wprawdzie mogło, że w koło to wstępowało, w krater ten wskakiwało uniesienie 
lekkomyślne, uniesienie młodzieńcze, nie znające faktów, liczb, możności, niemożności, 
wzgardliwie omijając wszystko, co nie jest żądzą serca, marą wyobraźni. 
Ale o nim wiedzieli wszyscy, że w sile męskiej wieku będąc, młodzieńcem już nie był, 
że wiele wiedział, umiał, że w rzemiośle wojskowym był biegły. W tych stronach poleskich 
urodzony, młodość daleko stąd przepędził, w wojnach brał udział, twarde prawo żelaza 
i liczby znał. Pułkownik jednego z uczonych działów ogromnej armii, drogę miał 
przed sobą daleką, może z wysokimi szczytami u kresu. I nagle rozstał się z tą drogą, zerwał 
z przeszłością, wyrzekł się przyszłości, do rodzimej swej wsi poleskiej powrócił, w 
niej osiadł. Niedawno, zaledwie przed miesiącami. 
Nikt go tu z bliska nie znał, więc nikt nie wiedział, na jaką miarę pierś jego skrojona. 
Bo posiadać rozum, umiejętność, biegłość w fachu, nie zawsze znaczy to być człowiekiem 
mającym serce wielkie. 
Kto wie, jak postąpi? 
Poselstwo, przed niewielu dniami do niego wysłane, odpowiedzi stanowczej nie przywiozło. 
Przyrzekł, że dziś przed zgromadzonymi członkami organizacji stanie i postanowienie 
swoje oświadczy. 
Tymczasem nie przyjeżdża. 
Pora dnia już późna. Właściwie dzień już się skończył. W salonach służba zapaliła lampy. 
Jasne światło rozlało się po obrazach, sprzętach, kwitnących roślinach, obciążających 
stoły książkach, dziennikach, albumach. Przez kilka okien otwartych na wieczór kwietniowy, 
dziwnie cichy i ciepły, wlatywał zapach narcyzów i mieszał się w powietrzu z jasnym 
światłem lamp. 
Jasno i wonno było w salonach, jednak stawać się poczęło chmurnie i duszno. 
Rozmowy leniwiały, gwar głosów przycichał, na czołach osiadały chmury. 
Gospodarz domu, urodziwy i rosły brunet, w średnim wieku, z czołem wyniosłym i 
ustami przybierającymi często zarys mądrych, lecz sarkastycznych uśmiechów, z kilku 
starszymi gośćmi przechadzał się po salonie, coraz więcej milczący i roztargniony. Oni, ci 
goście, z pobłyskującą srebrem siwizną na głowach, kiedy niekiedy przystawali, przysłuchiwali 
się czemuś, zdawali się na coś oczekiwać. 
Co chwila ktoś wysuwał się z salonu, wychodził na ganek domu i w zmierzch łagodnego 
wieczoru wpatrzony wytężał wzrok i słuch. 
Inni otwierali leżące na stołach dzienniki, albumy, lecz łatwo było zgadnąć, że kart, na 
które patrzyli, nie widzieli, z myślą około czegoś innego krążącą. 
Inni jeszcze u otwartych okien stojąc zamieniali się półgłośnymi słowami, często milknąc, w zamyśleniu. 
Wśród tych u okien stojących najwyraźniej dziś dostrzegam szlachetną twarz Władysława 
Orszaka. Postawę miał ciężką nieco, ruchy powolne i mowę nieco powolną, rozważną. 
Starzej nad swoje lat czterdzieści wyglądający, oczy zmęczone i smutne wznosił ku górze, 
ku zawieszonym za oknem mrocznym błękitom, a pod bujnym, ciemnym wąsem łagodnymi 
jego usty poruszały ledwie dostrzegalne drgania. Jakby modlił się. Może. Światło 
lampy pozłacało mu ciemne włosy i brodę, na szeroką pierś spadającą. 
Najmłodsi z towarzystwa do nas, kobiet, się zbliżyli. Nas, kobiet, było tylko dwie. Gospodyni 
domu, ładna, wiotka, trochę tylko ode mnie starsza, tuż przy mnie na małej kanapce 
siedziała. Zbliżył się do niej i do mnie bardzo wysoki, atletycznie zbudowany brunet, 
którego dla rysów rzymskich i cery południowej Scypionem czasem nazywano. Powierzchowność 
to była człowieka śmiałego, mocnego w uczuciach i woli. Oczy płonęły jak 
czarne diamenty, usta pod czarnym wąsem gorzały purpurą. Przy nim niebawem stanął typ 
młodzieńczy zupełnie odmienny. Południe i północ. 
Postawa wysmukła, raczej wątła niż silna, twarz biała, włosy złote, wesołość niemal 
dziecinna w błękitnych oczach. Słynny na szeroką okolicę z namiętności myśliwskiej, ze 
znakomitej jazdy konnej, z wprawy strzeleckiej. Przeszłość krótka bardzo, lecz w której 
nic nie zapowiadało polotu ku gwiazdom lub pociągu ku otchłaniom. Trzeci, który się 
zbliżył, jeszcze prawie student, przez nas z powodu pokrewieństwa bliskiego po imieniu 
Florentym nazywany. Ze studiów uniwersyteckich przywiózł z sobą demokratyzm gorący, 
zawzięty, w myśli, sercu i mowie wciąż jakby pacierz odmawiający deklinację: lud, ludowi, 
dla ludu, przez lud, w ludzie... Ogorzały, barczysty, łączył w sobie z demokratycznym 
sposobem myślenia nieco też demokratyczną, umyślną rubaszność ruchów i słowa, gdy z 
szarych oczu patrzała na świat miękka, litościwa, wciąż ku wyżynom wzlatująca dusza marzyciela. 
Stanęli przed nami i zaczęli mówić o nim. 
— Spotkałem się z nim, widziałem go, to człowiek niezwykły, na wodza stworzony. 
Przyrzekł, więc przyjedzie... Tacy ludzie, gdy coś przyrzekną... 
— Rzecz prosta, że przyjedzie. Czy dowództwo przyjmie? nie wiadomo... 
— Przyjmie niezawodnie... 
— Dlaczego niezawodnie? 
Gospodarz domu zbliżył się do żony i z cicha rzekł: 
— Jest już tak późno, że kazałem podawać wieczerzę. Proś gości, Stefuniu! 
Wysokie czoło przeszywała mu zmarszczka niezadowolenia i w zarysie ust tkwił wy
raźniejszy niż kiedykolwiek sarkazm. Jeden ze stojących przed nami młodzieńców z 
drgnieniem ironii w głosie zapytał: 
— Pan już zwątpił? 
— Zwątpiłem. 
— Ja nie. 
— Ani ja. 
Gospodarz zawołał: 
— Szczęśliwa młodość! 
— Dlaczego szczęśliwa? — zapytały trzy młode głosy, w których brzmieniu czuć było już 
rozniecającą się iskrę tych sporów, uraz, zażaleń, które od roku, może więcej, wybuchały 
tu pomiędzy ludźmi starszymi a młodszymi co dzień, co godzinę, gorące, czasem namiętne 
i gwałtowne. 
Gospodarz domu sympatii młodego pokolenia nie posiadał, o! nie, za ironię, za to, co 
nazywało ono chłodem uczuć, może trochę za dumę człowieka wysoko wykształconego i 
możnego. Tym razem jednak znikł mu z ust bez śladu wyraz ironii. 
— Dlatego — odpowiedział — że młodość to wiara, która uszczęśliwia, gdy wątpienie boli. 
Mówił szczerze. Z wyrazu czoła i oczu znać było, że go coś dojmująco, głęboko bolało. 
Wkrótce wchodziliśmy wszyscy do wielkiej sali jadalnej, w której długi stół, okryty naczyniami 
stołowymi, błyszczał w rzęsistym świetle lamp i świec. 
W głębi sali, naprzeciw drzwi, przez któreśmy wchodzili, rysowała się na jasnym tle 
ściany kolumna z czarnego drzewa, z okrągłym wyrżnięciem w głowicy. Był to staroświecki 
zegar, aż pod sufit prawie wznoszący swe oblicze wielkie, okrągłe, białe, czarnymi 
zmarszczkami wskazówek przeorane. Wyglądał jak symbol czasu, z góry i obojętnie spoglądający 
na ludzkie zachody, niepokoje, losy. 
Był moment krótki, w którym zebrani, na znak gospodyni domu oczekując, otaczali stół 
w postawach stojących. Ona, stojąc również, na kilka osób nieco spóźniających się oczekiwała. 
Po sali płynął niegłośny szmer rozmów, dwie nasze kobiece suknie rzucały na 
czarne tło ubrań męskich plamy jasne i w blasku lamp świetliste. 
W tym właśnie krótkim momencie za oknami rozległ się turkot kół. Szmer głosów rozmawiających 
umilkł, salę zaległa cisza. Nikt nie usiadł. Po wszystkich twarzach rozlał się 
wyraz zaniepokojenia; niektóre z nich trochę pobladły. 
Gospodarz domu spiesznie do przedpokoju wyszedł i po minutach kilku już spóźnionego 
gościa obecnym przedstawiał. 
Po wielkiej sali, w rzęsistym świetle, wśród ciszy zupełnej i trzydziestu paru oczu w 
jednym punkcie utkwionych, rozległo się imię i nazwisko — Romualda Traugutta. 
Jednocześnie w głębi sali, prawie pod sufitem, zabrzmiał metaliczny, basowy dźwięk. 
Zegar z białą twarzą w czarnej obwódce uderzać zaczął godzinę. Dziesięć z kolei dźwięków 
metalicznych, głębokich płynęło górą, gdy dokoła stołu brzmiały nazwiska gości, z 
którymi gospodarz domu przybyłego najpóźniej zaznajamiał. 
Przyczyna opóźnienia z łatwością wyjaśnioną została: jakiś prosty i pospolity wypadek 
w kilkumilowej podróży po złych jeszcze drogach wiosennych. 
Miał lat trzydzieści sześć i na wiek ten wyglądał, wzrost średni, budowę ciała więcej 
sprężystą i szczupłą niż silną, a w ruchach łatwych, pewnych siebie, w postawie wyprostowanej 
coś, co przypominało typy wojskowe. Od pierwszego wejrzenia rzucała się w 
oczy głęboka czarność jego włosów, tak obfitych, że dwie ich fale, jedna nad drugą, wznosiły 
się nad czołem śniadym, kształtnym, przerżniętym od brwi aż prawie po włosy pionową 
linią głębokiej zmarszczki. Oczu niełatwo było dostrzec, bo okrywały je szkła okularów, 
lecz wśród owalu śniadej twarzy uwagę zwracały usta bez uśmiechu, spokojne i poważne. 
Może ta powaga ust i ta zmarszczka na czole przedwczesna sprawiały, że w powierzchowności 
tej uderzał przede wszystkim wyraz myśli surowej, skupionej, małomównej. 
Nic miękkiego, giętkiego, ugrzecznionego, nic z łatwością wylewającego się na zewnątrz. 
Tylko myśl jakaś panująca, przeogromna, nieustannie w milczeniu, w skupieniu 
pracująca, i pod jej pokładem jakiś tajemny upał uczuć, który na czole wypalił przedwczesna 
zmarszczkę i gorącym kolorytem powlókł milczącą twarz. 
Znać było, że daleko chętniej milczał, aniżeli mówił. Do rozmowy o rzeczach potocznych, 
która toczyła się w czasie wieczerzy, mieszał się rzadko i obojętnie, krótkimi słowy. 
W zamian niepodobna było nie dostrzec, że wzrokiem bada otaczające, świeżo poznawane 
twarze. Może w duchu, gotującym się do spełnienia jednego z najdramatyczniejszych aktów, 
jakie przez duch człowieczy spełnionymi byś mogą, zapytywał o wartość i siłę swoich 
w dramacie współaktorów. 
Cicho za odchodzącą służbą pozamykały się drzwi sali; wszyscy siedzieli w milczeniu 
dokoła długiego stołu, z którego zdjęte już były okrywające go wprzód naczynia. 
Gospodarz domu w postawie stojącej przemawiał. 
Mówił o tym, że niedawno jeszcze przeciwny był rozpoczynającemu się w kraju ruchowi 
i powstrzymywać go usiłował, nie dlatego, aby mniej od kogokolwiek pragnął wolności 
i szczęścia kraju, ale że pora nie zdawała mu się wybraną trafnie ani siły dość przygotowanymi, 
ani szansom zwycięstwa równymi szansom klęski, która jeżeli nastąpi, przyniesie 
następstwa wagi nieobliczalnej, najpewniej bardzo ciężkiej. Mniemał, że cierpliwe 
oczekiwanie na moment sposobny, na zbieg okoliczności dla walki pomyślny, na powiększenie 
sił i zasobów do niej, nie mniej jest warte od rzucenia się w walkę ze szlachetnym i 
choćby bohaterskim zapałem w sercu, lecz bez należytej orientacji w głowie, bez wagi w 
ręku i arytmetycznej tablicy przed oczyma. 
— Czcicielem rozumu jestem i tych szkiełek mędrca, które wyśmiewać ma prawo poezja, 
lecz których polityka sprzed oczu usuwać nie powinna. Dlatego odradzałem, walczyłem 
z prądem, usuwałem się na stronę. Byłem biały... 
Przy słowach ostatnich podniósł głowę i śmiałym spojrzeniem spotkał się z niechętnymi, 
ironicznymi uśmiechami, które na kilka twarzy wystąpiły. 
— Nie sam jeden w zgromadzeniu tym jestem, którym tak myślał i nazwę tę nosił. 
Wszak znajdują się tu współmyślący moi, nieprawdaż? 
Wyżej jeszcze podniósł głowę, na odpowiedź czekał. Poważnie kilka głosów odpowiedziało: 
— Tak. 
Więc mówił dalej: 
— Teraz uderzył już dzwon, wielki dzwon historyczny, i nie białym, ale czarnym byłby 
ten, kto by na dźwięk jego głuchym pozostał. Istnieje coś, co gdy raz nad powierzchnię 
ziemi wystąpi, zgładzone z niej być nie może. Tym czymś jest fakt. Fakt zbrojnej walki 
stał się. Znaczna część kraju w ogniu jej już stoi. Jakkolwiek niebezpieczeństwa czy niepodobieństwa 
mógłby dla niej i przez nią spostrzegać rozum, on również wskazuje, że 
przeciw niebezpieczeństwom i niepodobieństwom, przeciw hańbie także, która zuchwałych 
a niedołężnych okrywa, orężem ratunkowym może być tylko nasza jedność. Mądry 
syn domu ostrzega przed rozniecaniem ognia nieostrożnym i niewczesnym, lecz kiedy dom 
już gore, szalonym byłby, więcej — przeklętym byłby, gdyby nad nim nie roztoczył ramion 
czynnych, ratujących! Przekonań człowieka godzina każda odmieniać nie może, ale w godzinie 
każdej inne być mogą obowiązki. Obowiązkami godziny, która wybiła w kraju naszym, 
są dla nas: jedność i ofiarność. W nich nadzieja... Bez nich zginiemy... 
Wstrzymał się, z głową spuszczoną milczał, myślał. Rumieńce na policzki, blaski gorące 
w oczy wstępować mu zaczynały. 
— Są to przyczyny, dla których, gdy fakt stał się i godzina nowego obowiązku uderzyła, 
wstąpiłem do organizacji powstańczej tej poleskiej ziemi i na czele jej stanąłem. I od momentu, 
w którym rozum mój zatwierdził hasło: jedność i ofiarność! siebie samego i 
wszystko, co moje: dom, majątek, w potrzebie wolność i życie, siły rozumu, jakimi rozporządzam, 
i pragnienie serca najgorętsze z tych, których zaznałem kiedykolwiek, złożyłem 
na usługi sprawy. 
U przeciwnego końca stołu zabrzmiały ciche brawa, wyszeptywane przez te same usta, 
które przed chwilą uśmiechały się ironicznie i niechętnie. Ale mówiący, na ten szmer 
przyjazny, tak jak przedtem na nieprzyjazne uśmiechy obojętny, mówić kończył: 
— W charakterze nowo mianowanego naczelnika organizacji ziemi poleskiej, w imieniu 
jej i w obecności jej członków, zapytuję pana Romualda Traugutta, czy przyjmie dowództwo 
nad uformowanym przez organizację zbrojnym oddziałem tej ziemi? 
Niewysoki, szczupły, wyprostowany i tylko z pochylonym nieco czołem, na którym 
upał wewnętrzny wypalił pod falami kruczych włosów przedwczesną zmarszczkę, wstał z 
krzesła Romuald Traugutt i odpowiedział: 
— Z dalekich stron powróciłem tu z myślą, że usługi moje mogą być teraz potrzebne ojczyźnie. 
Zawód, któremu się oddawałem, przysposobił mię do ofiarowanego mi zadania, 
więc je przyjmuję. 
Krótkie to było, proste, skromne, wypowiedziane głosem mającym brzmienie czyste i 
metaliczne. 
Dokoła stołu wszyscy powstali i pochylili się w milczącym ukłonie, po czym salę zaległa 
chwilowa cisza. Cisza serc, oblewających się potajemnymi łzami wzruszenia i cisza 
grozy, którą oddychają momenty wyroczne; i ta jeszcze cisza, z jaką nad tym biednym 
światem kędyś wysoko ważą się na szalach przeznaczenia losy ludzi i narodów. 
Pierwszy ciszę przerwał Traugutt. 
— Proszę organizację o zdanie spraw z działań dla uformowania oddziału przedsięwziętych 
i dokonanych, z liczebności tego oddziału, uzbrojenia i wszechstronnych zasobów jego 
oraz o mapy powiatu i powiatów sąsiednich, czyli topograficznego terenu, na którym 
rozwijać się będą przyszłe działania wojskowe. 
Głos to był nieco inny już od tego, którym przemawiał przedtem. Pobrzmiewała w nim 
nuta rozkazu, czuć było człowieka, który z zadaniem raz na siebie przyjętym żartować nie 
będzie, i fachowca, który wiedząc dobrze, czego żądać mu należy, żądania swe stawi bez 
próżnych dodatków i omówień. 
Bardzo rychło zjawiły się na stole mapy mniejsze i większe, lecz przed ich rozwinięciem 
z kolei mówić zaczynali ci, którzy pełniąc w organizacji urzędy dziesiętników i setników 
zdawali sprawę ze zgromadzonych przez siebie dziesiątków i setek przyszłych 
zbrojnych partyzantów, cyfry nieduże zresztą, bo oddziały partyzanckie z samej natury tego 
rodzaju wojny liczne być nie mogą, potem nazwy broni, ilości jej i gatunki. 
Wódz z twarzą ku mówiącym podniesioną słuchał; w szkłach, które osłaniały mu oczy, 
zapalały się, przygasały, migotały odbicia światła, czasem pytania krótkie zadawał, czasem 
zsuwały się mu brwi czarne i zmarszczka na czole pogłębiała się widocznie. Raz tylko po 
rysach milczących przepłynęła, wnet znikając, smuga radości. Było to wtedy, gdy przemówił 
naczelnik zorganizowanej w powiecie poczty obywatelskiej, Władysław Orszak. 
Jak zwykle ociężały nieco w poruszeniach, jak zwykle powoli i rozważnie mówić zaczął 
o potrzebie otaczania partii zbrojnej pilną strażą tych, którzy w domach pozostaną, 
rozciągania dokoła niej takiej niby sieci drutów telegraficznych, z mężnych woli i serc wyprzędzionych, 
które by świat z nią i ją ze światem, i jeszcze ludzi jednomyślnie z nią działających, 
a rozproszonych po świecie — wiązały. 
Z twarzą nad wiek przywiędłą, łagodną, od której na piersi spływała ciemna, gęsta broda, 
z oczyma, w których zmęczonym, lecz czystym błękicie było coś z bolesnych upałów, 
które długo płonęły tajemnie i bezpożytecznie, mówił o tym, gdzie, jak, przez kogo przewożone, 
przenoszone będą wiadomości, ostrzeżenia, żądania, wskazania. 
Taka poczta nie jest najpodrzędniejszą częścią rozpoczętego dzieła; owszem, jest jego 
częścią bardzo ważną. Musi być zwinna, ostrożna, umiejąca latać i pełzać, prześlizgiwać 
się i umykać. Ale znaleźli się ludzie do roboty tej odpowiedni i pan naczelnik przebaczy, 
że nie samych starych do niej zabrano, lecz także trochę młodych, którzy już w partii słu
żyć nie będą, dopóki ona w okolicach tych pozostanie. Potem, gdy losy walki przeniosą ją 
w miejsce inne, i ci z nią się połączą, ale tymczasem do tej strażniczej roboty trzeba także 
trochę sił niesteranych i z zapałem młodości oddanych sprawie. Bo przecież... 
— Bo przecież partia to serca bijące i krew gorąca kilku setek ludzi, to... dziecko marzeń 
naszych, zabiegów, nadziei, że raz przecie nie jak niewolnicy z duszami zabitymi, lecz jak 
żywi ludzie żyć będziemy. Trzeba tedy nad nią czuwać, trzeba krwawym zapasom jej troskliwym 
czuwaniem dopomagać!... 
Pochylił twarz, która wraz z czołem pogięła się w mnóstwo fałd i zmarszczek, z łagodnej 
zwykle stając się posępną. Z każdej jej zmarszczki i z każdej jej fałdy wyglądały gorzkie 
myśli, ciężkie smutki, długo w milczeniu i niemocy przeżuwane. Powoli, głosem głuchym 
znowu mówić zaczął: 
— Powiedziałem: niewolnicy z duszami pozabijanymi. Tak jest. Kiedy ręce skute i usta 
zakneblowane, to i dusza zrazu usypia, a potem mrze. Byli tacy, którzy powiadali: „Czego 
wam brak? spokojnie sobie żyjecie, w dostatkach... po co zdrową głowę pod ewangelię 
kładziecie?” Otóż to... zdrową głowę! Śmiech gorzki z takiego zdrowia! Nic nam nie było 
wolno: ani czynić, ani głośno mówić, ani ludu naszego z jarzma niewoli i ciemnoty wyzwalać, 
ani życia swojego przerabiać, polepszać. Tylko: jedz, pij, śpij i gnij! To wolno. 
Niedobrze ci z tym? Powinno być dobrze, a jeżeli nie jest, to milcz! Jeżeli sarkniesz głośno 
lub palcem poruszysz — na Sybir! I tak było tyle lat. Boże mój! tyle dziesiątków lat! Byli 
tacy, którzy w tym błocie poznajdowali sobie różne rozkosze i nimi się potruli, ale byli inni. 
Boże! Ty jeden wiesz, ile ci inni cierpieli! jak im własne myśli paliły wnętrzności, jak z 
nich własne siły i ochoty, do niczego nie użyte, rzężały zaduszane, ciągle konające i nigdy 
nie mogące skonać! Najlepsze lata życia przechodziły nam, jak ten dym szary, który po 
ziemi się czołga, a gdy spróbuje wznieść się w górę, zły wiatr zaraz o ziemię go ciśnie i po 
błotnistej powierzchni jej rozciągnie... Tak dłużej nie można było żyć. Ja wiem, że siły nasze 
małe, więc czerwonym być nie śmiałem. Ale i białym nie byłem także, nie! Za wielem 
cierpiał, za wielem przysłuchiwał się śmiertelnemu rzężeniu duszy własnej i dusz bliskich, 
abym białym mógł być. A teraz co do tej motyki porywającej się przeciw słońcu, to myślę, 
że... Bóg jest z nami i że sprawa nasza to sprawa boska. Tedy... jaki tam koniec będzie, to 
będzie, powinność swoją... powinność swoją czyńmy. 
Bardzo wzruszony, z drżącymi wargami i pobladłym czołem na krzesło opadł, ciężko 
oddychał, a po krótkim milczeniu dodał już tylko: 
— Poczta obywatelska powinność swoją spełni. Ręczę. 
Wtedy to właśnie na milczącą twarz naczelnika oddziału zbrojnego spadła smuga radości 
i choć prędko zgasła, oczy jego, zza szkieł je osłaniających, tkwiły długo w szlachetnych, 
smutnych, przedwcześnie uwiędłych, zoranych rysach Orszaka. 
Teraz rozpostarło się na stole kilka map różnej wielkości i wieniec głów pochylił się 
nad nimi, gdy w gwarze rozmowy brzmiały liczne nazwy dworów, wsi, miasteczek, uroczysk. 
Żadna droga żelazna wówczas jeszcze stron tych nie przebiegała i było w nich trochę 
gościńców szerokich i mnóstwo dróg, drożyn, które w kierunki różne rozbiegały się po 
nieścignionej okiem równinie. 
Były w tych stronach okolice żyzne, ludne, falujące bujnymi zbożami, gęsto strzelające 
ku niebu grupami topoli, które przyozdabiały dwory, i krzyżów, które stróżowały u wrót 
wiosek. 
I były pustkowia niemal bezludne, kępami wilgotnych łąk wysadzane, wodami mokrzadeł 
świecące, przemawiające tylko głosami hulaszczych wichrów lub wędrownych ptaków, 
dla stóp obcego przybysza groźne śmiertelną grzęzła trzęsawisk. 
I były tam jeszcze lasy wielkie, głębokie, lasy odwieczne, przez wieki toporem nie dotykane, 
wspaniałe przybytki natury samotnej i dzikiej, obłędne labirynty, z drogami wia
domymi tylko zwierzom je zamieszkującym i ludziom o barach potężnych, wzroku bystrym, 
strzałach celnych, którzy nad ich niepokalaną całością stróżowali. 
I był tam na koniec wśród wielu wód innych, przez naturę po ziemi tej rozlanych, jeden 
szlak wody nieszeroki, przez ręce ludzkie na powierzchnię jej dobyty i nazwany Kanałem 
Królewskim. 
Podniósł się wieniec głów znad map na stole rozłożonych i po ustach rozbiegły się słowa: 
— Za Kanał Królewski! Do lasów horeckich. 
Tam partia udać się i obóz założyć miała. 
Przedtem jednak zgromadzić się musi. Z ziemi rozległej, z równiny dla oka bezgranicznej, 
z rozsianych po niej dworów, miasteczek, chat leśniczych, zagród drobnoszlacheckich, 
na jednym punkcie zgromadzić się musi. Na punkcie przedstawiającym ułatwień najwięcej, 
niebezpieczeństw najmniej. 
Romuald Traugutt podniósł znad mapy twarz i wymówił: 
— Dwór dziatkowicki. 
A po krótkiej chwili, spojrzeniem po zebranych wiodąc, zapytał: 
— Czy właściciel Dziatkowicz jest tutaj obecny? 
— Tak; ja jestem właścicielem Dziatkowicz. 
Traugutt mówić zaczął: 
— Władzy dyktatorskiej nie posiadam. Mienia i wolności ludzi na niebezpieczeństwo 
wystawiać bez dobrowolnego zgodzenia się ich na to nie mam prawa. Miejscu, które będzie 
punktem zbornym partii, i właścicielowi jego zagrożą niebezpieczeństwa poważne. 
Dwór spalony, majątek zabranym, właściciel jego uwięzionym i surowo karanym może 
zostać. Zgromadzenie się partii w Dziatkowiczach przedstawia dla niej korzyści znaczne, 
lecz które wówczas tylko osiągnięte będą, jeżeli właściciel miejsca tego, z pełną wiedzą o 
możliwych następstwach swego czynu, zgodzi się go dokonać! 
Już w połowie przemówienia tego podniósł się z krzesła ów wysmukły, zaledwie dojrzały 
blondyn z białą twarzą, wesołymi oczyma i drobnym wąsem złotym nad ustami, które 
dotąd zdawały się znać tylko śmiech, pieśń i pocałunki; ów myśliwiec namiętny, na szeroką 
okolicę ze znakomitej jazdy konnej i strzałów celnych słynny, ów z przeszłością bardzo 
jeszcze krótką, lecz w której nic nie zapowiadało polotu ku gwiazdom lub pociągu ku 
otchłaniom... 
O! od dawna zszedł już z tej ziemi w krainę nieznaną, która tam kędyś po drugiej stronie 
rzeki życia leży, zszedł z niej po długich cierpieniach wygnania, ubóstwa, czysty do 
końca, mężny do końca, gwiaździe młodości swej i otchłani, która mu życie pożarła, błogosławiący 
do końca. Zszedł z tej ziemi samotny, bezdzietny... i wolno mi imię jego wymówić, 
a tobie je głośno powtórzyć. Może na nie, jak na mogiłę, spłynie promień jakiego 
rozrzewnionego oka, które samo kocha gwiazdy i otchłanie... 
Podniósł się z krzesła Gustaw Radowicki i z oczyma jak dwa błękitne płomienie gorejącymi 
rzekł: 
— Nie tylko zgadzam się, ale skoro to dla partii ma być korzystne, cieszę się, że właśnie 
te moje kochane Dziatkowicze korzyści tych dostarczyć mogą. I w zamian o jedno tylko 
pana naczelnika proszę, aby mi było pozwolone... 
Zmieszał się jakoś, spuścił oczy, może przed tkwiącym w nim wzrokiem naczelnika. 
Jednak po chwili dokończył: 
— Aby mi było pozwolone należeć w partii do oddziału jazdy... Teraz znowu zaśmiały 
mu się oczy i usta. 
— Bo że będę służył w partii, to już dawno postanowione i wiadome. Jakże! Setnikiem 
przecież jestem. Stu ludzi chętnych do pójścia zebrałem, a sam miałbym nie pójść! To 
przecież przez głowę nigdy mi przejść nie mogło. Ale proszę, aby mi wolno było służyć w 
jeździe, bo ja na koniu to do wszystkiego, a pieszo to jakoś... tak jakoś... Ale proszę tylko 
— i jak pan naczelnik rozkaże, tak się stanie. Tylko to jeszcze powiedzieć muszę, że mam 
konia El Raszyda, takiego, co to w sam raz... do takiej służby w sam raz... 
Zmieszał się znowu, umilkł. 
Naczelnik zaś z twarzą wciąż ku niemu podniesioną tkwił w nim wzrokiem i na usta — 
pierwszy raz, odkąd tu przybył — wykwitać mu poczynał uśmiech. Wykwitał, bo dziwnie 
świeży był, szczery, perłowy od rzędu zębów białych, które w nim błysnęły. Przy tym łuna 
radości twarz mu opłynęła i z czoła spędziła posępną zmarszczkę. Z wesołym prawie gestem 
zawołał: 
— Ale owszem, zgadzam się, aby pan służył w jeździe, i nawet... Tu głos jego nabrał tonów 
zupełnie wesołych. 
— Ponieważ pan ma konia El Raszyda, co to w sam raz, mianuję pana swoim adiutantem. 
Aż po brzegi złotych włosów z radości zarumieniony młodzieniec przed naczelnikiem 
złożył głęboki ukłon i siadając, ku wysokiemu brunetowi, którego czasem Scypionem nazywano, 
z porozumiewawczym skinieniem głowy rzucił zagadkowe słowa: 
— A co, Feliksie! Widzisz! I ja z tobą... 
Znać o czymś wątpili wspólnie i znać, że tamten wybierał się także do jazdy. Ale teraz 
wstał z krzesła swego naczelnik: 
— Skończone są na dzisiaj narady nasze. Mówcą nie jestem. Mniemałem zawsze, że 
słowem najwymowniejszym z tych, którymi człowiek do świata przemawiać może, jest 
czyn. Jednak teraz, gdy Bóg pozwolił, że przystępuję do czynu, o którym zawsze marzyło 
serce moje, z serca wyrywają mi się słowa, tylko co przez pana Orszaka powiedziane: 
„Sprawa nasza to sprawa boska”. To jest również prawdą, co pan Orszak powiedział, że 
niewola zabija dusze, a ja z tej prawdy wyprowadzam wnioski, że nikomu nie wolno zabijać 
dusz ludzkich, i odwrotnie: duszom ludzkim nie wolno pozwalać, aby ktokolwiek je 
zabijał. Oto jest prawo nasze do walki, którą przedsiębierzemy, i oto dlaczego sprawa nasza 
jest sprawą boską. Nie na podboje i nie po łupy idziemy, ale po odbiór wydzieranego 
nam dobra boskiego. Dobrem boskim — cnota ludzka, cnoty nie ma bez wolności. Jeżeli 
wygramy, wygraną naszą będzie zbawienie duszy narodu, jego czci i jego doczesnego 
szczęścia; jeżeli przegramy, rzeką krwi przez nas przelanej inni zapłyną do wolności. Ale 
jakikolwiek będzie nasz koniec, powinność naszą czyńmy. Z nadzieją czy przeciw nadziei, 
ale z prawdą i z Bogiem! My z prawdą i ze sprawiedliwością, więc z Bogiem. W tym nasza 
moc. My z Bogiem. 
Nie patrzał na nikogo, spojrzeniem błądził w górze i choć umilkł, wargi mu wewnętrznymi 
słowy jeszcze drgały, gdy twarz i postawę oblewała jakaś od ziemi oderwana, ze 
słońc mistycznych wybłysła ekstaza. W takich ekstazach wbrew ziemskim rachubom rodzą 
się niezłomni książęta czynu i z pieśnią triumfu w duchu, wbrew męczarniom ciała, umierają 
męczennicy. 
Wieniec twarzy, od wzruszeń i znużenia bladych, otaczał długi stół, i w sali, którą zaległo 
milczenie, zegar począł wybijać godzinę. Z białego oblicza w czarnej obwódce, spod 
sufitu patrzącego, wypłynęły cztery z kolei dźwięki metaliczne, głębokie. 
Czy oczy ludzkie długim czuwaniem zmęczone były, czy lampy przygasały, ale rzęsiste 
ich światło zdawało się teraz rozpraszać w kurzawę mnóstwa świecących atomów, które 
przed oczyma migotały, drgały, mając linie otaczających twarzy i przedmiotów. Płomienie 
dopalających się świec stały w wysokich kandelabrach wielkie, jaskrawe, z nitkami dymu 
u chwiejących się wierzchołków. Powietrze nasycone oddechami ludzkimi, może częstszymi, 
niż to bywa w momentach powszednich, stało się duszne i gorące. 
Ktoś zbliżył się do jednego z okien, na oścież je otworzył i za tym otwartym oknem 
ukazał się dziw, cud: dziwnie cudny i piękny poranek wiosenny. 
Niepokalany błękit nieba, jasna zieloność ogrodu, osypana brylantami rosy. Białe 
gwiazdy narcyzów nad trawami, mnóstwo fiołków w trawach, rozłożyste jabłonie w różowym 
i grusze w białym rozkwiciu. Potoki woni i fale powietrza napojonego rosą. I wszystko 
od nieba do ziemi, od szczytów drzew wysokich do drobnych traw i kropel rosy, w 
wielkim, pełnym, złotym świetle słońca wyraźne, wypukłe, wyodrębnione, jasne, pozłocone. 
Od doznanych wzruszeń drżące i wzajem wspierające się o siebie, my, dwie kobiety, 
prawie dzieci, szeroko otwartymi oczyma patrzałyśmy to na ów rajski obraz za oknem, to 
na salę napełnioną światłem żółtym, sproszkowanym, migocącym, dymnym i twarzami 
ludzkimi o czołach zbrużdżonych i zmęczonych oczach... 
Poemat i dramat. 
Raj i czyściec. 
Pogoda i burza. 
II 
Kto wiosny owej przesypiał całe noce? Kto znał wczesne i spokojne sny? O późnej, 
nocnej godzinie po grobli, która wśród dwu rzędów wierzb wznosiła się nad dwoma rozłogami 
łąk, pędził na koniu człowiek szarą burką owinięty. Całą szybkością bystrego konia 
pędził, U końca grobli obszerny dwór okrążył, na dziedziniec jego jak wicher wpadł i konia 
przed gankiem domu osadził. 
Na ganku szarzało w zmroku kilka postaci męskich i bielało kilka sukien kobiecych. 
Głos jakiś zapytał: 
— Kto? 
Jeździec, z konia zaskakując, odpowiedział: 
— Posłaniec. 
Wszedł na ganek i cicho mówić zaczął: 
— Partia z Dziatkowicz ku lasom horeckim idzie i na dwie godziny we dworze, z którego 
posłaniec przybywa, stanęła. 
Naczelnik partii wzywa najbliżej zamieszkujących członków organizacji, aby dla pomówienia 
z nim o rzeczach ważnych przybyli. Jak najprędzej, gdyż ani minuty dłużej nad 
dwie godziny partia się tam nie zatrzyma. Kilku takich jak on posłańców rozleciało się w 
strony różne, jemu tu pędzić co koń wyskoczy rozkazano. I tak samo powracać z uwiadomieniem, 
czy wezwani przybędą. Jest jeszcze kartka do pani... 
Nie skończył mówić, gdy już para ludzi, mężczyzna i kobieta, ku stajniom przez dziedziniec 
biegła. W moim ręku szeleściła kartka z pięciu słowami: 
„Przyjeżdżaj także. Jesteś potrzebna. Stefania”. 
Służbę stajenną budzić? Strata czasu. Do powozu konie zakładać? Kto by tam teraz myślał 
o powozach! 
Kilka minut upłynęło i już przed stajnią stał koń do linijki zaprzężony. 
Nie wiesz, co to linijka? Taka gładka, zwyczajna deska, pomiędzy czterema kołami 
położona i suknem obita. Nic więcej. Wąskie to, niezmiernie lekkie, dla gospodarzy do 
jeżdżenia po drożynach i miedzach polnych... Kobiety rzadko tym jeździły, jednak czasem, 
w takiej postawie, jak jeżdżą na koniu. 
Towarzysz mój ujął lejce, ja za nim już siedziałam. 
Trzy wiorsty drogi tylko. Linijka nasza jak strzała pruła powietrze, turkocąc po twardej 
grobli, prawie doganiając pędzącego przed nią na koniu posłańca. Noc była gwiaździsta, 
trochę wietrzna. Wierzby lekko chwiały się i szemrały po obu stronach drogi. 
Wpadliśmy na wielki dziedziniec latarniami oświetlony, mrowiskiem ludzkim pokryty. 
Latarnie na drzewach, na słupach u ścian budynków, i w czerwonawym ich świetle 
mrowisko ludzkie, poruszające się i gwarne. 
Czamary, bluzy, krótkie sukmany, szerokie pasy, skórzane, wysokie obuwia, czapki jak 
łan kwiatów, amarantowe, szafirowe, białe. Na plecach strzelby, u pasów pistolety. Duży 
pęk kos, pionowo w długie trzony oprawionych, stał oparty o ścianę domu i w świetle latarni 
nad nim wiszącej błyszczał jak stalowe słońce. Ruch, gwar, szum ludzkich kroków i 
głosów. Nawoływanie, wydzwaniające imiona i nazwiska, rozmaite rozmowy, tu i ówdzie 
wybuchy śmiechu. W mrocznych głębiach dziedzińca, pod gospodarskimi budynkami konie 
rżą i parskają, rysują się mętne sylwetki wozów i ludzi, w pobliżu domu, na przestrzeni 
najlepiej oświetlonej, pobrzękują nad długimi stołami naczynia gliniane i szklane. 
Mnóstwo postaci i twarzy; ogromna rozmaitość ich zabarwienia i wyrazu. Są tu synowie 
domów zamożnych, dzieci dostatku i elegancji, z niestartym piętnem ich w poruszeniach 
i odzieży. Są młodzi uczeni, dzieci myśli i wiedzy, z niepozbytym ich światłem na 
czołach i oczach. Są wszyscy niemal strażnicy lasów o barach szerokich, wzrokach nieco 
ponurych, lecz bystrych, do przebijania gęstwin i mroków nawykłych. Jest cała młodzież 
zagród drobnoszlacheckich, raźna, śmiała, o uśmiechach łatwych i zamaszystych ruchach. 
I jest jeszcze nieco postaci wątłych, najmniej wyraźnych, zdających się być cieniami, które 
idą za tamtymi. Tych, z miasteczek, gdzieniegdzie ze wsi chłopskich, z jakichś może dróg 
losu obłędnych i nieszczęśliwych, przywiodły tu hasła, które sennymi duszami wstrząsnęły, 
nadzieje przyszłości lepszej, które czarem spłynęły na złą teraźniejszość. 
Kiedy linijka nasza przez tłum ten z wolna się przesuwała, z ganku domu zbiegła i naprzeciw 
niej biegła wiotka, ładna kobieta w białej sukni, za ręce mnie z linijki zeskakującą 
pochwyciła, mówiąc spiesznie: 
— Przyjechałaś? To dobrze! Dają zlecenie mnie i tobie, przez nas innym. Chodź prędko! 
Weszłyśmy razem do wnętrza domu, które w porównaniu z dziedzińcem wydawało się 
dziwnie pustym i cichym. 
Sala jadalna oświetlona była, ale pusta. Nikogo niej nie było. Tylko białe oblicze zegara 
patrzało na nią z wierzchołka czarnej kolumny i u otwartych okien wiatr poruszał firankami. 
W przyległym salonie kilku ludzi, przy jednym ze stołów siedząc, półgłosem rozmawiało. 
Zaraz w progu rzuciły mi się w oczy kruczoczarne włosy Traugutta. Gdyśmy się 
powoli i trochę nieśmiało zbliżały, on właśnie mówił: 
— Sam nie chciałbym tego, ale jakże inaczej szpiegostwo, donosicielstwo ukrócić? Prawa 
wojskowe dla postępków takich zawsze i wszędzie mają karę śmierci. Jednak czy zastosowanie 
jej w tym przypadku nie pociągnie skądinąd następstw dla sprawy szkodliwych? 
Gospodarz domu, z brwią zmarszczoną, odpowiedział: 
— W okolicznościach, śród jakich się znajdujemy, objaw energii i rzucenie postrachu na 
żywioły nam nieprzyjazne wydają mi się koniecznymi... 
— A ja — przerwał Orszak — byłbym za okazaniem wspaniałomyślności, która może ująć 
nam serca. 
— Ideologia! — sarknął gospodarz domu. — Odwykliśmy od energicznych czynów i jak 
„mdłe panienki” gotowiśmy dostawać spazmów na widok kropli krwi. 
— Zdaniem moim — ozwał się ktoś inny — sam pan naczelnik o, losie człowieka tego 
rozstrzygać powinien. Tylko. Do nas to nie należy. 
— Byłożby to piłatowym umywaniem rąk? — z najsarkastyczniejszym ze swych uśmiechów 
rzucił gospodarz domu i mówił dalej: 
— Jesteśmy naturalnymi doradcami naczelnika i co do mnie, w charakterze doradcy, głosuję 
za okazaniem energii, za rzuceniem postrachu, czyli — za śmiercią szpiega i donosiciela. 
Byli tak bardzo rozmową zajęci, że zaledwie teraz nas spostrzegli. 
Po krótkich powitaniach gospodarz domu bez żadnej zwłoki przedstawił to, czego organizacja 
od nas żądała. Były to zadania mające związek z potrzebami ekonomicznymi partii, 
właściwie z pewnymi ich szczegółami, które teraz dopiero, po jej zgromadzeniu się, na jaw 
wystąpić mogły i wystąpiły. Trzeba było usunąć pewne braki, zadośćuczynić większym, 
niż rachuby poprzednie wskazywały, wymaganiom, zapobiec mogącemu zdarzyć się nieprzygotowaniu 
i niedostatkowi. Rzeczy tych drobnych i zarazem dość trudnych kobiety 
dokonać mogły z większą niż mężczyźni łatwością, z mniejszym niebezpieczeństwem. 
Szło nie o jedną ani o dwie kobiety, ale o cały legionik kobiecy, roztropnie i trafnie dobrany. 
Na wzgląd ostatni kilka głosów nacisk położyło. Omyłki w wyborze mogły pociągnąć 
z sobą następstwa nieobliczone. 
Przymiotami legioniku, mającego krzątać się po okolicy rozległej i nad którą niezawodnie 
po wystąpieniu partii nieprzyjaciel straż baczną rozciągnie, musiały być: zwinność ruchów, 
ich spokój i ich niejako naturalność. Druga cecha niezbędna: umiejętność ujmowania 
dla roboty swojej serc i chęci ludzkich. A trzecie: umiejętność milczenia. I czwarta 
jeszcze: odwaga. 
— I przytomności umysłu w żadnym wypadku nie tracić! — z przyjacielskim ku nam uśmiechem 
dodał Orszak. 
Słuchałyśmy szczęśliwe, przejęte, skupione; w piersiach grały nam bohaterskie pieśni, a 
po głowach już przelatywały myśli: kto, gdzie, jakim sposobem? Ku mówiącym pochylone, 
w słowa ich zasłuchane, z ogniami na policzkach, bez żadnej o tym wiedzy swojej 
mocno ściskałyśmy się za ręce. 
Wtem usłyszałyśmy głos Traugutta. Spojrzenie jego zza szkieł okularów spoczywało na 
nas uważne, przenikliwe, lecz nie surowe; owszem, wewnętrznym uśmiechem rozjaśnione. 
Do otaczających rzekł: 
— Paniom tym w zupełności zaufać można. A potem do nas: 
— Z ufnością powierzamy wam te na pozór drobne, lecz w rzeczywistości ważne interesy 
polskiego żołnierza. 
I tak jak wówczas, po młodzieńczym i entuzjazmu pełnym oświadczeniu właściciela 
Dziatkowicz, usta rozkwitły mu świeżym, szczerymi perłowym uśmiechem. Snadź uśmiechy 
na tę twarz surową najłacniej wywołał widok młodości, która na kształt świecy przed 
ołtarzem paliła się przed obliczem ideału płomiennie i prosto. 
Jeszcze kilka zapytań, odpowiedzi, przestróg, uwag i uczułyśmy, żeśmy tu już niepotrzebne. 
Pociągała nas ku sobie wielka sala stołowa. Nie była już pusta. Kilkunastu ludzi weszło 
tu z rojnego dziedzińca i nietrudno było odgadnąć, że znajdowali się pod wpływem wzruszenia, 
może nawet wzburzenia, które na wodzy trzymane, objawiało się jednak w szeptach, 
gestach, wyrazach twarzy. 
Byli tam bliscy znajomi nasi, towarzysze zabaw i zajęć, krewni. Uderzyła nas zmiana, 
która w nich zaszła. Wydawali się wzrostem wyżsi i wyrazem więcej męscy niż przedtem. 
Postawy i poruszenia ich nabrały energii i prostoty, oczy stałego i silnego blasku. Strzelb 
przy sobie nie mieli; tylko u pasów pobłyskiwały pochwy kryjące w sobie różną krótką 
broń. 
Był tam ze swym rzymskim profilem twarzy i wzrostem wszystkie inne przenoszącym, 
Scypionem czasem zwany, Feliks Jagmin, był Radowicki szafirową konfederatkę z fantazją 
u boku trzymający, był demokrata ów zacięty, świeży eks-student Florenty, byli Artur i 
Henryk Ronieccy, synowie ojca, który za białego ogłoszony, przez to znielubiony, teraz 
dwóch synów miał w partii; mały Tarłowski, dziwny chłopak, biały i różowy jak panienka, 
botanista uczony, a z dobrej woli nauczyciel dzieci chłopskich w pobliskim miasteczku; 
dwaj młodzi medycy, którzy w partii funkcję lekarzy obozowych pełnić mieli; i inni jeszcze, 
dobrze znani, bliscy... 
Rozmawiali z sobą głosami przytłumionymi. Można było dosłyszeć słowa: 
— To niepodobna! To stać się nie może. 
— Pójdźmy! przedstawmy! powiedzmy zdania nasze! 
— Od tego rozpoczynać? Nigdy! Byłoby to dla nas wstydem... 
— Fałszywym krokiem względem ludu... 
— Kimkolwiek jest, człowiek ten pochodzi z tutejszego ludu, na tej ziemi się urodził. 
I wiele innych zdań oderwanych, z których niepodobna było wyrozumieć, o co chodzi, 
ale które objawiały uczucia zatroskania, obrzydzenia, niepokoju, na wodzy trzymane, powściągane, 
jednak wybiegające na zewnątrz w gestach ramion, w marszczeniach brwi, w 
błyskach oczu. 
Zamieniłyśmy z nimi przyjacielskie uściśnienia dłoni i zapytałyśmy, o co idzie, co stało 
się lub ma się stać. Śmiało mogłyśmy zapytywać. Pomiędzy nimi i nami, wobec idei i 
działań w imię jej przedsiębranych, panowała równość zupełna. 
Florenty, cały w ogniu, z oczyma zmartwionymi, jedną z nas za rękę pochwycił. 
— Chodźcie! pokażę. I opowiem. 
Szłyśmy z nim na dziedziniec. Poszli za nami Artur Roniecki i Marian Tarłowski. 
Prędko przez ten dziedziniec przebrnąć było teraz niepodobna. Wszędzie gromadki i 
tłumiki ludzkie, ruszające się, rozmawiające. 
Mnóstwo po drodze przywitań, krótkich rozmów, próśb o dobre życzenie na drogę, o 
dobrą pamięć dla odchodzących w drogę. W drogę bliską, a jednak daleką i dla wielu bezpowrotną. 
Nieraz oczy zapiekły nas od łez, kilka razy spostrzegłyśmy w innych oczach 
szklistą ich powłokę. Ale były to sekundy, po których wracała raźność gwarna i wesoła, w 
uczuciach wezbranych, w wyobraźni rozkołysanej źródło swe mająca. 
Raz, gdyśmy tak szły, witając i razem żegnając, ściskając ręce ludzi, zamieniając z nimi 
krótkie słowa, po dziedzińcu rozległ się huk przeraźliwy. Jakby coś ogromnego upadło i 
rozbiło się na mnóstwo szczątków, jakby mnóstwo metalowych ostrzy wzajem o siebie 
uderzyło. Były to kosy, które wskutek nie wiedzieć jakiego wypadku ześliznęły się po 
ścianie, o którą były oparte, i upadając sypnęły w powietrze garść dźwięków, tak samo jak 
ich żeleźca ostrych. Podniesiono je natychmiast i umieszczono na miejscu uprzednim, 
gdzie znowu w świetle latarni rozbłysły jak stalowe słońca. 
Ale przez wypadek ten, czy może przez wrażenie na niektórych sprawione, wywołany, 
rozległ się w powietrzu zbiorowy wybuch śmiechu. 
Jednak im więcej wraz z towarzyszami swymi oddalałyśmy się od domu, tym więcej 
tłum ludzki rzedniał i tym wyraźniej w gwiaździstym zmroku występowały przed nami 
ściany budynków gospodarskich i otaczające je rozłożyste drzewa. Ze sfery światła i hałasu 
weszłyśmy w sferę cienia i względnej ciszy. Na znacznej przestrzeni paliło się tu tylko 
kilka latarń, w których świetle dostrzec było można sylwetki osiodłanych koni i w milczeniu 
dokoła nich poruszających się niewielu ludzi. Gwiazdy za to wyraźniej niż tam 
iskrzyły się na niebie, wiatr szeleścił w czarnych drzewach i od traw podnosiła się rzeźwiąca 
wilgoć rosy. 
Prędko obok nas idąc Florenty opowiadał: 
— Zaledwie wyszliśmy z Dziatkowicz, drogę nam zabiegł chłopak wiejski, może trzynastoletni, 
i cały drżący, przelękniony, do Jagmina, który z połową jazdy na czele partii jechał, 
żałosnym głosikiem wołać zaczął: 
— Stójcie, panoczku, stójcie! Zatrzymajcie się, jeżeli Boga kochacie! Jagmin konia powstrzymał, 
nam to samo uczynić rozkazał i z siodła pochylił się ku chłopcu, który mu jakąś 
zapisaną kartkę papieru podawał. Rozwinął kartkę, przeczytał i nam pokazał. Było to 
ni mniej, ni więcej, tylko oznajmienie posyłane do wojska, że wyszliśmy z Dziatkowicz, 
ilu nas jest, w jakim udajemy się kierunku. Wszystko wyśledzone, wyszpiegowane i donoszone. 
My do chłopca: 
— Kto jesteś? 
— Sługa dziakowy. 
— Gdzie mieszkasz? 
— U dziaka. 
— Dlaczego nie u rodziców? 
— Nie mam rodziców, pomarli. 
— Kto ci tę kartkę dał? 
— Dziak. 
Kazał dziecku co tchu z tą kartką do miasteczka biec i oficerom ją oddać. Widzicie, 
gałgan jaki! Nie chłopak, ale dziak! Chłopaka Jagmin na konia podniósł, przed sobą na 
siodle posadził i zapytuje: 
— Czy wiesz, co w tej kartce napisane? 
— Wiem — odpowiada. 
Słyszał, jak dziak żonie swojej czytał. 
— Dlaczegoś nam ją oddał? 
Tu dzieciak rozpłakał się, zmęczyły go już pytania, czy czegoś zląkł się, Jagmin po 
włosach go pogładził, w głowę pocałował i znowu: 
— Dlaczegoś nam ją oddał? Nie bój się niczego. Dobrześ uczynił i dziękujemy ci za to, 
ale dlaczego? 
Spuścił kudłatą łbinę i tak cicho, że ledwieśmy dosłyszeć mogli: 
— Jak zobaczył was, to pożałował... Póki nie widział, to leciał tam, gdzie dziak kazał, a 
jak zobaczył, to pożałował, bo... bo... dziak przed żoną swoją mówił, że oni was wszystkich 
jak kaczki wystrzelają... 
— Miał po trochu rację dziak! W czystym polu i niespodziewanie. Ale co o tym dziecku 
chłopskim myślicie? Jakie serce złote? Jaka natura tkliwa!? 
— Jeżeli nie kłamał! — flegmatycznie odezwał się idący za nami Artur Roniecki. 
Florenty oburzył się. 
— Że chłopskie dziecko, to już zaraz kłamać miało! Wstydź się, Arturze! 
Tamten, z jednostajną wciąż flegmą, odpowiedział: 
— Nie dlatego, że chłopskie, ale dlatego, że ludzkie dziecko, a temu, co mówią dzieci 
ludzkie w ogóle, nie dowierzać trzeba... 
— Także filozofia! A sam całowałeś chłopca, aż mlaskało... — Sentyment we mnie obu
dził... 
— W nas wszystkich. 
Odebrał go od Jagmina Żemirski, od Żemirskiego tu obecny filozof, od filozofa ja go w 
obroty wziąłem, ode mnie ktoś inny. Dziw, żeśmy go na śmierć nie zacałowali. Ośmielił 
się, prawie rozswawolił, śmiać się zaczął i różnych części odzieży naszej dotykać: 
— Jakie u was czapki ładne! A jakie pasy! A strzelby, a jej! Weźcie mnie z sobą... 
strzelbę dajcie... 
Rozkosz nie malec! Gdyby był choć trochę starszy! Ale bęben taki! Za wcześnie go 
jeszcze na bale z sobą brać! 
— Ale cóż z kartką? 
— Jagmin zawrócił konia i z nią do naczelnika, a naczelnik jak z bicza trząsł, natychmiast: 
„ten, ten, ten, do dziaka niech jadą! Ręce i nogi mu związać, oczy zawiązać, tu 
przywieźć! Marsz! Marsz!”. U niego wszystko tak: w trybie rozkazującym, w tempie 
szybkim. Dziak, bestia, bliziuteńko mieszkał, wycieczka kwadransa nie trwała. Wrzeszczał, 
klął, pluł, drapał, aż pistolety musiały z pochew wyleźć. To pomogło. No i jest tutaj z 
nami. 
Tu głos mu nieco ścichł, spoważniał: 
— Powieszony ma być! 
Zadrżałyśmy obie i usłyszałyśmy za sobą szczególny dźwięk, wychodzący z ust Ronieckiego, 
jakieś przeciągłe: pfuuu! Wyglądało to na powstrzymaną chęć splunięcia. 
A obok Ronieckiego idący mały Marian Tarłowski szepnął: 
— Zły początek! Bądź co bądź... człowiek bezbronny! 
— Cicho, nie mów nic! Może posłyszeć! 
Stanęliśmy jak do ziemi przykuci, w milczeniu. 
O kilka kroków przed nami stał pod rozłożystym drzewem prosty wóz chłopski w jednego 
konia zaprzężony i w pobliżu wożą szarzały o drzewo oparte dwie rosłe postacie 
stróżujących nad nim ze strzelbami na plecach powstańców. 
Na wozie wyraźnie w gwiaździstym zmroku widać było cienkiego i wysokiego człowieka, 
w długim, aż prawie do stóp ubraniu, z rękoma u piersi związanymi i ze szmatą 
białego płótna, która zasłaniała mu wraz z oczyma znaczną część twarzy. Głowę miał 
okrytą tylko gęstymi, siwiejącymi włosami, siwiejąca również broda opadała mu na związane 
sznurami ręce. Sploty sznurów krępujących nogi ukazywały się spod skraju długiej 
odzieży. 
Jeżeli kiedy człowiek ten — jak opowiadał Florenty — wrzeszczał, pluł, klął, drapał, teraz 
mu to już przeszło. Teraz już wiedział, że znajduje się na samym dnie niedoli, że nic go nie 
uratuje, że lada chwila śmiercią ohydną zginąć musi. Śmierć tę widział może pod przytwierdzonymi 
do źrenic powiekami, wiszącą i kołyszącą się na tych samych sznurach, których 
twarde obręcze na nogach i rękach swych uczuwał. Może tułały się mu po głowie 
przypomnienia różne i z serca wyciskały łzy, może to serce piekł ogień nienawiści i po 
członkach rozlewały się gryzące strumienie żółci; najpewniej śmiertelny strach krople krwi 
ścinał mu w sople lodów i włókna nerwów stężał w nieme od przerażenia struny. 
Cokolwiek czuł i myślał, był w tej chwili upostaciowaniem tej męki, która już nie ma 
ani głosu, ani słów, ani jęków i tylko jak wiatr niewidzialny ciałem człowieka kołysze. Na 
wozie siedząc kołysał się nieustannie. Z siwiejącymi włosami na głowie i u piersi, z białą 
chustą na twarzy to w tył, to naprzód odginał swą cienką i wysoką postać, miarowo, nieustannie, 
w milczeniu kamiennym. Widok zaś tego miarowego, powolnego, wiecznego 
kołysania się daleko więcej, niżby to zdziałać mogły krzyki i przekleństwa, patrzącym 
krew w żyłach zatrzymywał, w pamięci rył się na zawsze. 
Nie wszystkim jednak patrzącym. Jeden z tych, którzy ze strzelbami na plecach pod 
drzewami stali, odezwał się głosem od śmiechu nabrzmiałym: 
— Pokłony wybija... jak przed ikoną! 
Zaśmieli się obaj. Leśni strażnicy to byli, chwaty dzielne i chłopy uczciwe, lecz z nietkniętą 
jeszcze w duszach pierwotną siłą nienawiści, zacięte i mściwe, z tą siłą, która podobno 
w wojnach zapewnia zwycięstwo. 
Roniecki z cicha ich upomniał: 
— Nie trzeba śmiać się z nikogo, kto popadł w nieszczęście. 
— Oho! A w jakie nieszczęście szelma ten chciał nas wprowadzić! Mówiąc to nie śmiali 
się już, raczej warczeli. Oko za oko, ząb za ząb. Zemsta straszliwa, lecz kto na wojnę idzie, 
musi ją z sobą brać, a my i ci najbliżsi towarzysze nasi szliśmy na wojnę bez niej... Już 
nam było niepodobna dłużej na mękę człowieka tego patrzeć. 
Wracaliśmy do domu spiesznie, w milczeniu. Raz tylko towarzyszka moja przemówiła: 
— A cóż stało się z chłopcem? Jeżeli tam powróci, prześladować go będą. 
— Ale gdzie tam! Jagmin tu go na koniu swoim przywiózł i stąd zaraz do rodziców 
odesłał, o opiekę nad nim prosząc. Będzie mu tam jak w niebie... syn prosił... 
W sali jadalnej, zaraz u drzwi, towarzyszów naszych wymówki i zapytania spotkały: 
— Gdzieżeście byli? Czekamy na was! Do naczelnika idziemy, ale bez ciebie, Arturze, 
nie można. Ty przemówisz... 
— Dlaczego ja? 
— Boś najspokojniejszy, a tu trzeba... 
— Dobrze w garści się trzymać. Macie rację. Potrafię. 
— Idźmy więc. Historia rzeczywiście przykra. 
— Tarłowski słusznie mówi: zły początek! 
— Pętlicą wisielczą ręce brudzić! 
— Bezbronnego zwyciężać... 
— To jest syn chłopski! 
— Jednej z chłopami wiary! 
— Obruszymy przeciwko sobie lud! 
— Chodźmy! Czas ucieka! 
— Chodźmy! 
Do salonu we czterech weszli i przed Trauguttem, który wśród kilku członków organi
zacji siedział, w postawach pełnych uszanowania stanęli. Postawy ich były uszanowania 
pełne, ale w oczach, na czołach, na wargach coś takiego im drgało, paliło się, migotało, że 
wprzód, nim słowo z ust któregokolwiek wyjść mogło, Romuald Traugutt gestem energicznym 
ramię ku nim wyciągnął i głowę podnosząc rzekł: 
— Niech panowie nie mówią. Proszę nie mówić nic. Wiem, o co idzie. Było to bystre 
przeniknięcie tych głów zapalonych i tych niezaprawionych do posłuszeństwa woli; było 
to przytomne zapobiegnięcie słowu jakiemuś, które mogło z ust się zerwać, niosąc z sobą 
konieczność kary i niepodobnego do naprawienia nieszczęścia. 
Przez chwilę milczał, prosto w twarze ich patrząc, aż z tym samym spokojem w głosie, 
którego miał pełne oczy i postawę, mówić zaczął: 
— Idzie o człowieka, który dopuścił się względem nas szpiegostwa i donosicielstwa. 
Prawo wojskowe ma dla postępków takich karę śmierci. Tym razem jednak, z przyczyn 
mnie wiadomych, ułaskawiam tego człowieka. Niech odwieziony będzie o wiorst kilka od 
domu tego i tam wśród pola pozostawiony. Zasłony z oczu ani więzów z rąk i nóg nie 
zdejmować. Panowie Jagmin, Radowicki i Roniecki wóz z jeńcem eskortować będą i natychmiast 
po spełnieniu rozkazu mego tu powrócą. 
Na zegarek spojrzał: 
— Partia wychodzi stąd za pół godziny. 
Trzej wymienieni przez naczelnika młodzieńcy złożyli głębokie ukłony i spiesznie dom 
opuścili. Czwarty, Florenty, obok nas przechodząc do uszu nam szeptem rzucił: 
— Co za głowa! Z oczu nam awanturę wyczytał i sam niby tak postanowił. 
Czy niby, czy istotnie sam tak postanowił, odgadnąć trudno było. Długo siedział zamy
ślony i milczący. Gospodarz domu pierwszy przerwał milczenie. Czuł się widocznie niezadowolonym, 
po ustach mu szpilki ironii biegały. 
— Będziesz miał, panie naczelniku, robotę długą i trudną. 
— Z czym? 
— Z poskramianiem fantazyj naszych, sentymentów naszych, warcholstwa naszego. 
Śmiem zapytać: czy dobrze się stało, że ustąpiłeś? Podniósł głowę Traugutt i twardo odpowiedział: 
— Nie ustąpiłem; ostateczną decyzję tylko powziąłem. Potem łagodniej już nieco dodał: 
— Człowiek ten, do godności urzędu cerkiewnego podniesiony, jest przecież chłopem. 
Młodzieńcy ci mieli słuszność. Nie od mordowania chłopów zaczynać nam należy. Nie 
ustąpiłem przed nimi, ale zdanie ich po rozwadze podzieliłem. 
Wstał z krzesła. Odbicia światła w szkłach, które na oczach miał, iskrzysto od ruchu 
głowy zapłonęły. 
— Ilekroć zgodnie z przekonaniem swoim będę mógł zapobiec wybuchowi warcholstwa, 
zapobiegnę mu; ilekroć przekonaniu memu w drodze on stanie, poskromię go. 
Przy ostatnich słowach ręka jego ruchem pomimowolnym spadła na zawieszone u pasa 
pistolety. 
Trzej jeźdźcy pod ganek domu podjechali, z koni zaskoczyli. 
— Siedzi sobie niedaleko drogi na zagonie — flegmatycznie opowiadał Roniecki — i czeka, 
aż go kto przechodzący albo przejeżdżający z pęt wyzwoli. Zapewne stanie się to niebawem, 
a im później się stanie, tym dla nas lepiej będzie. I jedno tylko mam do zarzucenia 
ekspedycji, to, że jakimś sposobem opaska kupidynowa z oczu mu się zsunęła i że nas ujrzał, 
a ujrzawszy poznał. 
— Cóż z tego wyniknąć może? 
— Ano to tylko, że w razie... okoliczności nieprzyjaznych my na jego miejscu, jak leśnik 
Grzegorz się wyraża, zadyndamy! Poszli naczelnikowi oznajmić, że rozkaz jego spełniono. 
Latarnie na dziedzińcu i gwiazdy na niebie przygasły, wczesny świt wiosenny rozbłękitniać 
zaczynał powietrze, gdy Traugutt w otoczeniu cywilnych towarzyszów swych na ga
nek domu wyszedł. Zaraz też po dziedzińcu rozległ się donośny, metaliczny głos jego: 
— W szeregi formuj się! Jazda na koń! 
Spiesznie Radowicki do wodza się zbliżył i z uszanowaniem mówił: 
— Żołnierze zapytują, czy wolno im dzień i pochód rozpocząć odśpiewaniem hymnu. 
Wódz głową znak potwierdzający uczynił, adiutant zaś z brzegu ganku na cały dziedziniec 
krzyknął: 
— Śpiewanie pozwolone! 
Na dziedzińcu odbywały się szybkie, milczące ruchy. Dziesiętnicy i setnicy piechotę w 
szeregi ustawiali, jazda wsiadała na przyprowadzone od stajen konie. 
Traugutt zawołał: 
— Jagmin z połową jazdy naprzód! 
Przebiegła przed gankiem garść jeźdźców na pięknych koniach, z szablami u boków, 
konfederatkami nas żegnając i u początku drogi, która z dziedzińca wychodziła w pole, jak 
wryta przed szeregami pieszymi stanęła. Druga, zupełnie do tamtej podobna, stalą za 
dwoma nieco wyosobnionymi i na siodłach nieruchomymi jeźdźcami. Byli nimi wódz partii 
i jego młody adiutant. 
Chwila milczenia, kamiennej ciszy porannej w powietrzu coraz bielszym od szybko 
powstającego dnia, aż na znak dany przez wodza stanął w strzemionach młody adiutant i w 
ciche, białe powietrze rzucił okrzyk dźwięcznego głosu: 
— Naprzód! Marsz! 
Wtedy jak fala, która szumnie, lecz poważnie płynie, zaczęli odjeżdżać, odchodzić. Stąpania 
ludzkie i końskie szemrały głosem przyciszonego wiatru i nad szumem tym wybuchnęła 
pieśń kilkuset piersi męskich. 
Z pieśnią tą szli i jechali powoli, równo, w porządku niezmąconym, pomiędzy dwoma 
rzędami strzelistych topoli, naprzeciw jutrzence, która za topolami szlakiem różanym daleki 
skłon nieba powlekła. 
W błyskach słonecznych, które na szlaku jutrzenki drgać poczęły, płynęła nuta i 
brzmiały coraz dalsze słowa pieśni. 
Ganek domu pełen ludzi wezbrał silnym biciem serc i szeptem błagalnym: 
— Boże, błogosław! 
Byli tam tacy, którzy ramiona ze splecionymi dłońmi ku oddalającym się wyciągali, i 
tacy, którzy oczy zasłaniali dłońmi. Orszak w niebo patrzał. Z czoła gospodarza domu wyniosłość 
zniknęła bez śladu i przewlekły się po nim chmury ciężkich myśli, gdy usta, z których 
ironia bez śladu zniknęła, szeptały: 
— Boże, zmiłuj się! 
......................................... 
... Nie pobłogosławiłeś, Boże! 
Nie zlitowałeś się, o, Boże! 
Dlaczego? 
Czy tam, w światłości niebieskiej, dowiedzą się o tym ci, którzy tu żyli i pomarli w piekielnej 
ciemności? 
III 
Kto wiosny owej spostrzegał kwitnące róże? Kto słuchał śpiewów słowiczych? 
Dla kwiatów i dla pieśni, dla wiosennych marzeń, zachwytów, spoczynków nie było 
czasu, woli, myśli, pamięci. Lasy płonęły. 
Z horeckich lasów wylatywały częstsze wieści i rozlatywały się po przestrzeni szerokiej, 
budząc w sercach i głowach głębokie i wierne echa. 
Poczta obywatelska w energicznym ręku Władysława Orszaka działała nieustannie, 
wiążąc powstańców ze światem i ludzi po świecie rozproszonych pomiędzy sobą. Człowiek 
ten, któremu nadaremna tęsknota do wysokiego życia czynu strawiła całą radość 
młodości, z radością teraz rzucił się w to życie i wraz z garścią pomocników swoich był 
wszędzie, dowiadywał się o wszystkim, ostrzegał, doradzał, świat uświadamiał o tym, co 
dzieje się w głębi lasów, i głąb lasów o tym, co czyni i przedsiębierze świat. 
Tym sposobem poznawane, wewnętrzne życie obozu budziło uczucie radości, nie wolne 
przecież od pewnego uczucia grozy. 
Kędyś tam, na otoczonej odwiecznymi drzewami rozległej polanie leśnej odbywały się 
ćwiczenia wojskowe, nieustanne, pracowite, pilne, mające ochotników nieumiejętnych 
przemienić w żołnierzy sztuki swej świadomych. Wzbudzało to dla wodza szacunek powszechny 
i przy opowiadaniach o jego ciężkiej, niezmiernej pracy wzbijający się do stopnia 
czci. Ale zarazem panowała tam karność tak surowa, nawet sroga, że ludzi, dotąd 
sprawom wojskowym obcych, zdumieniem przejmowała. Ktoś tam — młodzieniec zaled
wie dorosły — już z rozkazu wodza rozstrzelanym został. Ktoś inny był losu takiego bardzo 
bliski. Za brak posłuszeństwa. A posłuszeństwo łatwe nie było, nie! Regulamin panował 
koszarowy czy klasztorny, z niezłomnym dla każdej godziny przeznaczeniem, z nieubłaganym 
dla każdego człowieka obowiązkiem, z karami, które u szczytu miały karę śmierci 
dla każdego, bez względu na to, czy bogaty był albo ubogi, uczony albo prostak, najmłodszy 
albo najstarszy. Wobec sposobu życia, żywienia się, spoczynków nocnych, pracy wymaganej 
— zrównanie się doskonałe stanów, umysłowości, przyzwyczajeń. Ujęcie wszystkich 
woli w żelazną obręcz obowiązku, przeciągnięcie nad wszystkimi głowami nieugiętej 
linii równości. I groźby ciężkiej dla wszystkich, którzy by tę obręcz przekroczyć, nad tę linię 
wzbić głowy próbowali. 
Ludziom, do wrażeń gwałtownych, do czynów krwawych, do dni surowo spędzanych 
nie nawykłym, jak „mdłym panienkom” sprowadzało to na skórę dreszcze przerażenia, ale 
milczeli, czasem mówiąc tylko: „Tak snadź trzeba!” Niemniej wiedzieli wszyscy, że tam, 
w głębi lasu, obok wroga zewnętrznego czai się i grozi ten jeszcze, którego człowiek każdy 
w samym sobie nosi. 
Siwi ojcowie nisko pochylali zamyślone głowy i matki ukradkiem łzy z oczu ocierały. 
Po zacisznych kątach domów i w cienistych alejach ogrodów płakiwały dziewczęta. W 
księżycowe noce widzieć było można u okien otwartych klęczące postacie z twarzami 
podniesionymi ku osrebrzonemu niebu albo u słupów gankowych wyprężające się w powietrzu 
osrebrzone ramiona z załamanymi dłońmi. Gdy po długich czuwaniach domy usypiały, 
w ciemnych pokojach odzywały się krótkie krzyki, niewyraźne mowy, tęskliwe wołania. 
To krzyczeli, mówili, wołali ludzie śpiący. 
Lecz w dni białe, na miejscach odkrytych, jawnie i głośno nikt nie wyrzekał, nie płakał, 
nie buntował się przeciw niczemu. Duma wstąpiła w głowy i zabraniała im jawnej żałości, 
a w piersiach tkwiła i żałość gasiła ta radość tajemniczego pochodzenia, która sączy się z 
ofiary przed ukochanym ołtarzem zabijanej i krew jej przemienia w oliwę. 
Zresztą na biadania, płakania, szemrania czasu nie było. 
Żwawo i pracowicie po dworach, dworkach, zagrodach wypiekano ciemne chleby, wyrabiano 
białe sery, sporządzano zasoby żywności trwałej, odzieży rozmaitej. 
Powozów na drogach prawie wcale widać nie było, gęsto w zamian turkotały wozy i 
wózki, lekkie a pakowne, wyskakiwały z nich przed progami niskich domostw kobiety wysmukłe 
i białe, wpadały do świetlic, w których znad gospodarskich statków podnosiły się 
na ich spotkanie postacie kobiece inne nieco, rumiane, tęgie, ogorzałe, lecz tak samo jak 
tamte jakimś słońcem świątecznym czy dusznym rozgrzane i rozpromienione. 
Bywało wtedy w tych świetlicach, czyli pokoikach, izbach, mnóstwo gwaru złożonego 
z rozmów, zapytań, opowiadań, wzdychań, wykrzyków, pocałunków. Śmiały się z nas barczyste 
i silne szlachcianki, gdyśmy obok nich nad statkami gospodarskimi stojąc, do 
wspólnej roboty rękawy na szczupłych ramionach zawijały; śmiałyśmy się ze szlachcianek, 
gdy zapytywały, czy też młodzi panowie, co są w partii, na takim ciemnym, choć i 
smacznym chlebie poprzestawać zechcą. Śmiałyśmy się wszystkie razem, ilekroć robota 
jakaś bardzo się nam udała albo nie udała. A gdyśmy jaką dobrą nowinę bądź z lasu 
otrzymaną, bądź w gazetach wyczytaną, przyniosły i opowiedziały, zrazu radość powszechna 
wybuchała, potem chwiała się w niepokojach, wątpieniach, aż przemieniała się 
w rozrzewnienie złożone z radości, niepokojów, wątpień, nadziei i wyciągały się ku sobie 
wzajem ramiona wątłe i silne, białe i ogorzałe, spotykały się w pocałunkach usta... Jak 
pierwsi chrześcijanie w Chrystusie kochałyśmy się w Polsce. 
Zatrzymywały się również wozy i wózki nasze przed niższymi jeszcze niż tamte progami 
siedlisk leśników, sług dworskich, różnych ludzi małych, teraz dla oczu naszych 
wielkich, dla serc drogich. Zamieszkiwały je rodziny przez mężów, synów, braci opuszczone. 
Nie mogło być, by ciałom ich chleba, a duszom pociechy brakowało. Dzieci bywało 
tam mnóstwo; na odgłos naszych wózków jak na spotkanie dobrej nowiny wylatywały z 
wesołym hałasem. Smutne żony uśmiechami wdzięcznymi rozjaśniały twarze, a stare matki 
wlepiały w nas źrenice spłowiałe, gdy wargi jak uschłe liście drżały i szeleściły szeptem: 
— Daj, Boże! Daj, Boże! 
Potem wozy i wózki nasze, tak przedmiotami różnymi napełnione, że aż od nich kolorowe 
i pachnące, zwinnie przetaczały się od dworu do dworu coraz dalej, coraz dalej, ku 
Kanałowi Królewskiemu, za kanał... 
Czasem na znak przez Orszaka lub pomocników jego dany wszystko zatrzymywało się, 
stawało, słuchało: „Teraz nie można! Szpiegi krążą! Wojska przechodą!” Albo: „Nie tymi 
drogami! Tamtymi! Tamtymi! Bezpieczniejsze!” Zwłoki bolały; nie bywały też nigdy długie. 
Zawsze znajdowały się sposoby, jeżeli nie te co wprzódy, to inne. I znowu, czasem z 
objazdami dalekimi, przez okolice wpierw nie znane, brzegami łąk świecących szkłem 
wodnych rozlewów, skrajami lasów obrzeżających bezludne ugory, od dworu do dworu, 
coraz dalej... 
Nieraz w drodze zapadały nad nami gwiaździste lub pochmurne noce, nieraz o sinym 
świtaniu mijałyśmy jakieś domostwo niskie, z grzędami jaskrawych kwiatów przed progiem 
i wołały na nas stamtąd znajome głosy, abyśmy zatrzymały się, odpoczęły... Bywały 
cudne wschody słońca na niebie, różane od jutrzenek, gdyśmy, bezsenne i spragnione, piły 
z glinianych kubków mleko pieniste, nad oblanymi rosą grzędami ognistych nasturcyj i 
piwonij. 
I tylko — niestety — wozy i wózki nasze nie zatrzymywały się nigdy przed chatami 
chłopskimi. 
Chaty te były przed nami zamknięte — niestety! 
Zamykały je przed nami różnice wiary i mowy, błędy przodków naszych — niestety! 
niestety! 
I była to skała, o którą rozbiła się nawa nasza, na straszliwe morze wypuszczona — niestety! 
Na której piękny żagiel nasz rozdarł się — niestety! 
Z której po krótkim dniu słonecznym spłynęła na nas noc ciemna, duszna, zimna, nieprzebyta 
— niestety! 
Zamknięta przed nami chata chłopska była to ta skała — niestety! niestety! niestety! 
Staczali bitwy... 
Rozumiesz, że naocznym świadkiem ich być nie mogłam, a chociaż wiele, wiele razy 
słuchałam opowiadań o nich naocznych świadków, zrozumiesz, że dla ich malowania potrzeba 
ręki, do czego innego niż moja zaprawionej. 
Do czego zaprawiała się ręka moja, ty wiesz! Na tym świecie bratobójczym, od złości 
żółtym i od krwi czerwonym, zaprawiała się ona do zdejmowania z nieba wysokich, czystych, 
kojących błękitów. Szalona była? To prawda. Lecz nie wymagaj teraz od niej farb 
czerwonych. 
To jednak powiem, że stoczyli kilka pomyślnych bitew z wojskami, które ich po zaroślach, 
cieniach, labiryntach leśnych szukały, ścigały, tym nowym dla siebie sposobem 
wojowania niecierpliwione, rozjątrzone. 
Tak nieraz kraje inne broniły się od niewoli albo zrzucały z siebie niewolę za tarczami 
swoich gór i skał. Myśmy górskich zasłon ani skalnych wierzchołków nie mieli, tylko tę 
jedną tarczę zieloną, odwieczne gniazdo rodu, z którego teraz ród uczynił sobie twierdzę, a 
raczej wiele twierdz z osadzonymi w szumiących ścianach ich załogami. 
Drobne liczbą musiały być te załogi, aby przez tę drobność właśnie posiadać lekkość, 
łatwość przenoszenia się z miejsca na miejsce, rozlatywania się i zlatywania na kształt ptaków, 
które przed myśliwcem umykają, a sposobność pomyślną dostrzegłszy spadają na 
niego gromadą skrzydlatą, dziobatą, zawsze rozlecieć się i znowu zlecieć gotową. 
Drobnymi załogi te z natury być musiały, ale także i bardzo licznymi. Aby starczyć, aby 
skutecznie czoło stawić ogromnemu i w formy regularne ukształtowanemu wojsku, ilość 
ich musiałaby być ogromna, musiałaby powierzchnię kraju usiać tak gęsto, jak gęsto 
gwiazdy usiewają sierpniowe niebo. Była niewielka, była za mała. Skurczyła ją, wzrost jej 
zatamowała, do stanu pożogi szerokiej, zwycięskiej nie dopuściła — niestety! — zamknięta 
chata chłopska. 
W zielonej twierdzy lasów horeckich załoga okazała się dzielną i mężną. Tygodnie 
upływały, bitwy były staczane, a ona nie przestawała trwać, przeciwnie, miała niebawem 
wzrosnąć w liczbę i siłę przez połączenie się z inną jej podobną, którą ze stron niezbyt dalekich 
wiódł ku niej... 
Jak dzwonek, radosną wieść ogłaszający, zabrzmiało w ustach ludzkich imię: Leliwa. 
Było to przybrane imię; ukrywało się pod nim inne, nam zresztą wiadome. Bił od imienia 
tego blask pięknej sławy, szły przed nim opowieści do legend podobne. Ci i owi mówili, 
szeptali: „Gdy się dwaj tacy wodzowie, gdy się dwa takie oddziały połączą...” I upatrywali 
w tym połączeniu zawiązek narodowego, regularnego wojska albo spodziewali się po nim 
jakiegoś czynu tak rozgłośnego, zwycięstwa tak potężnego, że jak błyskawica firmament 
rozświeci, jak prądem elektrycznym ludźmi wstrząśnie i wszystkich do walki pociągnie, 
może nawet chatę chłopską przed nią otworzy. 
Takie były marzenia — ale niechaj nie mówi nikt, że urojenia. Niechaj nikt marzeń wielkich 
z próżnymi urojeniami nie miesza, bo na dnie ich częstokroć spoczywa prawda, której 
tylko twarda tłocznia złej rzeczywistości ziścić się nie dała. Dusza ludzka, do wielkości 
stworzona, o niej w roztęsknieniu śni. Sny nie sprawdzają się, lecz w nich jest prawda, nie 
w wichrach, które kurzawy marne z ziemi podnoszą, z nich dla niej mogiłę usypują. Otworzy 
się kiedyś mogiła i wyjdzie z niej zwycięska prawda snów wielkich... 
Gromadziły się naprzeciw załodze twierdzy horeckiej wojska liczne. 
Dlaczego aż tak liczne, przyczyn było wiele. Wytrzymałość jej i trwałość zadziwiały, 
budząc błędne przypuszczenia o jej liczbie i zasobach; zwycięstwa przez nią odnoszone 
upokarzały, gniewały, jątrzyły. Trzeba raz z tym skończyć. Pochód Leliwy przez lasy i 
moczary, powolny i skryty, zupełnie tajemnym jednak ani cel jego nie znanym zostać nie 
mógł. Niedobrze w zamian znana, cieniami lasów, pustkowiem moczarów okryta była oddziału 
tego siła. Głębokie lasy, bezludne pustkowia, drogi tylko przez klucze wędrownych 
ptaków wykreślane tajemnic dobrze strzegą, a w każdej tajemnicy tkwi ziarnko grozy i narzędziem 
optycznym najwięcej powiększającym przedmioty jest ich tajemniczość. Trzeba 
tedy przeszkodzić zlaniu się dwóch oddziałów, które gdy się dokona, przedstawi niewiadomą 
siły i celów najbliższych. Na koniec, nie było takiego argusowego oka, które by w 
każdym dniu i o każdej godzinie wiedzieć mogło, czy już nie dokonało się, wczoraj może, 
ubiegłej nocy może, przed godziną może... A jeżeli się to już stało? Przeciw cyfrze niewiadomej 
występować musiała cyfra wielka... Takie były przyczyny, dla których przeciw załodze 
twierdzy horeckiej wyprawić musiano ilość wojska w stosunku do jej ilości wielką. 
O tym, że tak być miało, wiedzieliśmy i wiedział obóz. Nie darmo Orszak i pomocnicy 
jego pracowali. Niewiadomym tylko pozostawał dzień, w którym wojska ku lasom horeckim 
przyciągną. 
Do dnia tego sposobiono się w obozie; do następstw jego przysposobić się musiała organizacja. 
W wypadku każdym przewidywana była liczba znaczna rannych, a w wypadku rozproszenia 
znaczniejsza jeszcze tych, którzy schronienia krótszego lub dłuższego potrzebować 
będą. 
Okazała się konieczność zgromadzenia pewnego zasobu chętnych sił ludzkich w jak 
największym pobliżu miejsca przyszłej i zapewne niedalekiej w czasie walki. 
Dwór z dużym, murowanym domem, trochę na ruinę wyglądającym, zaniedbany, smutny, 
prawie ponury w swych białych brzozach i prawie czarnych świerkach. Mieszkał w 
nim człowiek samotny, od dawna ciężką niemocą złożony, i panowała towarzysząca zwykle 
niemocy i samotności cisza. 
Lecz w tym momencie ani ciężka niemoc, ani orszak jej, z odosobnienia i smutku złożony, 
przeszkodą być nie mogły. Przeciwnie, odosobnienie, zaniedbanie, sława grobu, w 
którym przeciągle dogorywa człowiek już prawie umarły, dobroczynnie usuwały podejrzenie, 
przypuszczenie, że zakraść się tu mogła jakakolwiek fala wrzącego dokoła potoku. 
Zakradła się jednak i żadnym głośnym objawem nie zdradzała swego istnienia. Białe 
brzozy i ciemne świerki zdawały się ocieniać grób. 
W pokojach wysokich, od dawna zaniedbanych, wśród sprzętów nielicznych i ścian 
prawie nagich zwinnie krzątały się kobiety, długie rozmowy staczali mężczyźni. Pierwsze 
stale tu przebywały; drudzy zjeżdżali się, to rozjeżdżali w sposób najmniej dla oczu i uszu 
ludzkich wyraźny. 
Nad stołami wznosiły się stosy sporządzanych szarpi, bandaży, rodzaju różnego bielizn 
i odzieży; u ścian bielały troskliwie usłane pościele; gdzie indziej ważono, mierzono, przysposabiano 
kuchenne i spiżarniane zasoby. 
W noc chmurną i dżdżystą ktoś do drzwi prowadzących na ogród zapukał. 
— Kto tam? 
Za szklanymi drzwiami stała postać w ciemności czarna, lecz głos znajomy wymówił 
imię znane. To jeden z przebywających w obozie lekarzy. 
Pieszo przeszedł przestrzeń dzielącą obóz od kanału, wpław przebył kanał i przyszedł 
tu, aby udzielić rozporządzeń czy wskazówek tyczących się przyszłych rannych. 
Godzinę tylko zabawi i przed wschodem słońca z powrotem znajdzie się w obozie. 
Odzieży osuszać nie będzie, bo nie warto czynić tego przed powrotnym wkrótce rzuceniem 
się do wody. Więc wodą ociekający, pijąc pospiesznie rozgrzewający napój mówi nam, co 
w domu znajdować się powinno, co czynić, jak sobie w wypadkach różnych radzić, w razie 
gdyby żaden z lekarzy obozowych nie stawił się na chwilę odpowiednią, Stać się to 
łatwo może, dla tej choćby przyczyny, że żaden może już nie żyć. I o tym jednak pomyśleć 
należy, aby nieżyjących czy uwięzionych ktoś żyjący i wolny zastąpił. Kogo, skąd do zastępstwa 
wezwać? Zaraz też oznajmić, uprzedzić: gdzie, kiedy. 
Przed wschodem słońca młody lekarz znowu Kanał Królewski przepływał i ścieżkami 
leśnymi ku obozowi dążył, a niewiele później, o wczesnym poranku niepozorna bryczka z 
dwiema siedzącymi na niej kobietami przetaczała się od zaniedbanego dworu do miasteczka 
o mil kilka oddalonego. 
Różowej jutrzenki dnia tego na niebie nie było, szare chmury wschód słońca zasłaniały, 
na piaszczystej, nudnej drodze dął wiatr silny i biczami zimnego deszczu smagał. W mgle 
deszczowej karłowate sośniny na żółtych piaskach wyglądały jałowo i nędznie; po obu 
stronach drogi tu i ówdzie wysokie dziewanny, całe w kwiecie, przez wiatr miotane, zdawały 
się rozpaczać i ociekać żółtymi łzami. Czarne wrony na zarośla zlatując krakały. Na 
sercu leżał ciężar niewiadomego pochodzenia: może w smutku natury przeczucie smutku, 
o! jakiego smutku życia! 
W miasteczku panował wielki ruch, pomimo że przestraszona ludność mało ukazywała 
się na mokrych dnia tego uliczkach. Ruch pochodził od wojska, którego liczba znaczna 
tylko co tu przybyła, a kiedy odejść stąd miała, nikt nie wiedział. Nie zaraz jednak pewno, 
bo oficerowie i żołnierze roztasowywali się po domostwach; plecy żołnierskie były już bez 
tornistrów, grzbiety końskie bez siodeł. Szare od deszczu powietrze napełniały czerwone i 
żółte plamy mundurów, sylwetki zwierząt, wozów, ładunków na wozach, panował zamęt i 
hasła życia niespokojnego, które przystanąwszy na chwilę, wzdęło się butą i pewnością 
swojej nieprzemożonej siły. 
Wśród pstrokacizny wojskowych ubrań i natłoku śmiałych ruchów przesuwały się, 
przebiegały postacie mieszkańców, pokorne, śpieszące, wylękłe, z twarzami pobladłymi; z 
wrzawy grubych głosów wyrzynały się piskliwe krzyki kobiet i płacze niemowląt. 
O południu dnia tego przyjechał do nas Orszak i oznajmił: 
— Jutro! 
Dlaczego aż jutro, skoro do miejsca tak bliskiego już nadciągnęli? Czekają zapewne na 
nadciągnięcie innych... 
Przed zmrokiem naczelnik organizacji udał się do obozu dla pomówienia z naczelnikiem 
partii. Prowadził go przez las, jemu nie znany, wybornie go znający stary stolarz 
Antoni, który syna miał w partii. Wczoraj tu przyszedł z miasteczka, w którym warsztat 
swój posiadał, z zapytaniem, co tam z naszymi słychać. A teraz śmiał się pod białym wąsem 
i ręce zacierał ciesząc się: „Chłopca mojego zobaczę!” 
Niewiele przed północą powrócili i z twarzy naczelnika organizacji widać było, że nie 
zadowolił go wynik rozmowy. Z Orszakiem i starym Ronieckim, który o późnym wieczorze 
tu przybył, długo w noc po cichu rozmawiali. Zdaje się, że szło o to, aby Traugutt 
uniknął bitwy z siłą tak przeważającą, przez cofnięcie się w ciągu nocy dalej, głębiej w lasy, 
które łączyły się z horeckimi, i że on na to się nie zgodził. Zdaje się, że przyczyną niezgodzenia 
się były niedogodności gruntu, które przyśpieszonym pochodem przebywać 
wypadałoby, i obawa, aby rozkaz cofania się nie osłabił odwagi i ufności w siebie świeżego 
żołnierza. 
Noc była bezsenna i niespokojna. Wiele niepokoju przyczyniała Czernicka, żona nadleśnego, 
której mąż, strzelec wyśmienity, i syn dwudziestoletni, jedynak, byli w partii. Gospodyni 
doskonała, kobieta pracowita i uczciwa, była nam tu w zajęciach naszych bardzo 
użyteczna i lubiłyśmy ją, choć po kryjomu uśmiechałyśmy się czasem z jej gadatliwości 
niezrównanej, głosiku piskliwego i niezwykle wysokiej a cienkiej figury, u której szczytu 
żałośnie jakoś sterczał z tyłu czaszki cieniutki, czarny, spiralnie zwinięty warkoczyk. Z tą 
Czerniusią naszą, wesołą zwykle, czynną, raźną i aż nadto mówną, tej nocy nie wiedzieć, 
co się stało. Wstąpił w nią jakiś duch niepokoju, strachu, tęsknoty, nad którym nic zapanować 
nie mogło. I był to duch w gadatliwej kobiecie tej bardzo dziwny, bo jak grób milczący 
i tylko przymuszający ją do ciągłego chodzenia, snucia się dokoła nas, patrzenia w 
twarze nasze małymi, czarnymi oczkami, z których wyglądała jakaś niewysłowiona i żadnym 
słowem nie wyrażana męka. Do spoczynku położyć się nie chciała, jeść ani mówić z 
nami nie chciała, robić nic nie mogła i tylko z żałosnym warkoczykiem swym u szczytu 
długiej i cienkiej figury, z drobną, żółtą twarzą, w męce nieprzemożonej skurczona chodziła 
wciąż, chodziła, snuła się pod ścianami, dokoła stołów, a za nią chodził po ścianach 
długi i cienki jej cień. Zatrzymywała się czasem u otwartych drzwi pokoju, w którym mężczyźni 
rozmawiali, i zdaje się, że podsłuchiwała ich rozmowę... Ta przez długie godziny 
nocne w milczeniu grobowym chodząca wciąż i chodząca z męką na twarzy postać przypominała 
nam owego na wozie kołyszącego się wciąż i kołyszącego dziaka. Mdlały i bolały 
od jej widoku wszystkie nerwy. 
Dzień wszedł słoneczny, upalny, duszny, ze szmatami chmur, przewłóczącymi się pod 
wyiskrzonym niebem. 
W pokoju wysokim prawie pustym kilkanaście osób, kobiet i mężczyzn, stało u szczelnie 
pozamykanych okien patrząc przez wielkie, lecz mętne od zaniedbania szyby na przechodzące 
i przejeżdżające wojsko. 
Przejeżdżało i przechodziło szeroką, piaszczystą drogą za bramą i ogrodzeniem dziedzińca 
tak blisko, że można było wyraźnie dostrzegać postacie oddzielne, barwy ubrań i 
koni. 
Rozłożyste gałęzie drzew rosnących za oknami część szczegółów zasłaniały; rozchylał 
je, to znowu łączył wiatr dość silny i było to tak, jakby niewidzialne jakieś ręce rozsuwały, 
to zasuwały zielone firanki, przed obrazem ruchomym, jaskrawym, błyszczącym, przesuwającym 
się długo... długo... 
Szli i jechali, szli i jechali, z krótkimi czasem przerwami wśród oddziałów. Ubranie ich 
w świetle słonecznym iskrzyło się od barw i metalów, bronie błyszczały, kroki monotonne 
szumiały, niekiedy głucho grzmiały. 
Siła. Siła liczby i żelaza. Siła wielka. Nie setki już mniejsze lub większe, jak wprzódy, 
ale tysiące. 
W pokoju panowało milczenie, szmerem oddechów nawet nie mącone, bo przeciągająca 
przed oczyma siła kładła się na oddechach, tamowała je i dławiła gardła. W tym milczeniu 
czyjś głos wymówił: 
— Jenerał! 
Kilka powozów z wolna toczyło się po piaszczystej drodze. Jeden z nich nalany był jaskrawą 
czerwonością i zaświeciły w nim jakieś srebrne włosy. Kilka rumianych twarzy 
dokoła tej srebrnej głowy, mnóstwo jeźdźców i koni dokoła powozu od pozłacanych brązów 
błyszczącego. 
Była chwila, w której zdawać się mogło, że powóz stanie przed bramą dworu — i krew 
w żyłach zastygła. Wysiądą z powozu, wejdą do domu, może będą szukali tego, czego dom 
ten pełny, może będą zapytywali o to, o czym ustom naszym mówić przed nimi za cenę 
życia niepodobna... 
Ale nie; to tylko w grząskim piasku koła powozu obroty swe zwolniły. Stangret, z ramionami 
w czerwonych rękawach jak struny wyprężonymi przed piersią w czarny aksamit 
ubraną, gwizdnął, konie okryte mosiądzem błyszczącym i brzęczącym ruszyły prędzej, 
powóz minął bramę, za nim w otoczeniu jeźdźców przesunął się jeszcze i jeszcze jeden. 
Sztab jeneralski. Za powozami pełnymi ludzi młodych jeszcze, jak na bal wystrojonych, z 
ożywieniem gestykulujących, znowu wojsko piesze, konne, potem jeszcze bryki wojskowe 
na zielono pomalowane, ładunkami spiętrzone i na koniec proste wozy chłopskie, potrzebom 
jakimś żołnierskim służyć zapewne mające. Wiele chłopskich wozów; powożą nimi 
ludzie w szarych siermięgach i baranich czapach, nad twarzami ciemnymi, obrosłymi, 
obojętnymi, znudzonymi. 
Do jednostajnie przed obu zapaśnikami zamkniętej chaty chłopskiej zapukała siła, ludzi 
tych z niej wyprowadziła i za sobą prowadziła. Milczący Sfinks leniwie i obojętnie ciągnął 
za tysiącogłowym kolosem, a zbiorowe oblicze jego spod czap baranich zdawało się mówić: 
„Muszę!” i ”Wszystko mi jedno!” 
Na koniec opustoszała piaszczysta droga i nic już na niej nie było oprócz tumanów kurzawy 
żółtymi strzępami opadającej na pobliskie drzewa. 
Odstąpiliśmy do okien i usiedliśmy, gdzie komu było najbliżej. Nikt nic nie mówił, 
zdaje się, że nikt nikogo i nic dokoła nie spostrzegał. Myśli w głowach milczały, na sercach 
leżały bryły lodu. 
Służący ukazał się we drzwiach otwartych i dziwnie cichym głosem oznajmił podany 
obiad. Nikt długo nie czynił najmniejszego poruszenia, a potem ktoś wstał i przymknął 
drzwi pokoju, w którym krzątała się służba i podzwaniały naczynia stołowe. Powszednie 
widoki stały się dla dusz nieznośne, powszednie potrzeby w ciałach umilkły. Nic, tylko ten 
kolos, który tylko co przed oknami przeciągnął, tylko ta siła żelazna, ogromna i przed 
oczyma, w uszach jej błyski, barwy, brzęki, turkoty, tętenty... 
Zupełnie niepodobna mi powiedzieć, ile czasu upłynęło do tej chwili, do tej niespodziewanej 
tak rychło chwili, w której za domem, nie w bezpośredniej jego bliskości, ale w 
niewielkim oddaleniu uderzył w powietrze stuk ogromny — i my wszyscy zerwaliśmy się 
na nogi, z jednym u wszystkich okrzykiem: 
— Strzelają! 
Potem krótki pomiędzy nami zgiełk zapytań, zadziwień. 
— Już! tak rychło? Jak to? gdzie tak blisko? Oni przecież w głębi lasu... a strzały u jego 
brzegów, nad kanałem. 
Pośrodku przestrzeni dzielącej dwór od kanału wznosiło się wzgórze dość wysokie, nie 
wiedzieć jak wśród płaszczyzny tej powstałe. Na piaszczystych jego zboczach rosły sośniny 
cienkie i rzadkie, krzaki jałowcowe, mchy i czombry. 
Szerokim otworem pozostały za nami drzwi domu, pustką stanęły pokoje domu; biegliśmy 
ku wzgórzu i nie dosięgliśmy jeszcze wierzchołka, gdy las zahuczał potężnym, przeciągłym 
grzmotem. 
Tak, las zagrzmiał. Bo gdy z tej strony niedalekiego i nieszerokiego szlaku wody nieprzejrzaną 
wstęgą ludzi i koni rozwijało się wojsko, gdy na różnych punktach powierzchni 
wodnej, bliskich, dalszych, dalekich, widać było przebywające wodę jego oddziały, strona 
tamta, przeciwna, pusta była i bezludna. Nic tam nie było krom nierównego w swej szerokości 
pąsu łąki nadbrzeżnej i za nią, pogiętej w zagłębienia i wypukłości, ciemnej ściany 
lasu. 
W ciemnej, nieruchomej, milczącej ścianie lasu grzmiało i błyskało, po czym stawała 
się ona znowu ciemną, nieruchomą, milczącą. 
Budziła się w zaczarowanym pałacu swoim straszna baśń... 
Jakiś wśród nas przytłumiony głos wymówił: 
— Partię na brzeg lasu przyprowadził... 
Inny wnet dodał: 
— Przeprawy przez kanał broni... 
— Nie, nie! Tego dokazać by nie potrafił i wie o tym. Żołnierza swego na duchu podnosi!... 
Naczelnik organizacji do Orszaka, Ronieckiego i innych starszych rzekł: 
— Oznajmia, że bitwę przyjmuje... 
Jeżeli w słowach tych była ironia, to na wskroś przejmował ją ból. 
Wielkie masy zbrojne wobec niespodzianki, która je zaskoczyła, spokojne były i milczące. 
Poruszały się z powolnością rzeczy ciężkich, które utrzymywane są przez doskonałe 
karby na liniach stałych i prostych. Żadna drobina nie odrywała się luźnie od tej potężnej 
całości, żaden zamęt nie objawiał się w żelaznym tym porządku. Liczne i z oddala czarne 
jej oddziały na wielu jednocześnie punktach przebywały wodę i przebywszy ją okrywały 
szlak nadbrzeżnej łąki. 
A las na to wyładowywanie się u stóp jego siły najeżonej żelaznymi ostrzami patrzał 
przez dość długie chwile w milczeniach kamiennych i zdawać się mogło, że w nim nic nie 
istniało krom drzemiącej w zaklętym pałacu baśni, aż znowu nagle coś na zielonym jego 
podłożu zrywało się z ogromnym stukiem, który ciemne ślady swoje tu i ówdzie na łące i 
wodzie pozostawiał. 
Tu i ówdzie na łąkę i wodę upadało coś, co z oddalenia miało pozór plam drobnych i 
ciemnych. Podnoszono to i składano na wozy chłopskie, u których nie było już powoźników. 
Sfinks na odgłos grzmotów, rozlegających się u brzegu lasu, rozproszył się na gromadki, 
które przestrzenią jak największą od tego, co się działo, życie własne odgradzać usiłowały. 
Kilka jego baranich czap zabiegło aż na nasze wzgórze i zza cienkich sośnin wychylało 
oblicze ciemne, włosem zarosłe, czasem ciekawe, czasem złośliwe, najczęściej 
obojętnie mówiąc: „Nie obchodzicie nas ani jedni, ani drudzy i walka wasza nic nas nie 
obchodzi. Wszystko nam jedno!” 
Tak na toczące się po górskich wyżynach boje Ateńczyków z Lacedeittończykami z 
przyziemnych siedlisk swych spoglądać musieli heloci. Jeszcze raz grzmotem przemówił 
las, jeszcze i jeszcze raz, aż umilkł. 
Zerwała się była baśń z zielonej pościeli, krzyknęła i znowu opadła w zaklętą ciszę. Teraz 
w tajemne, głębokie jej pielesze wpływały szumiące, błyszczące potoki. Na wielu jednocześnie 
punktach wpływały powoli, znikały, aż zniknęły. Za nimi na ostatku wciągnęły 
w ciemną, uciszoną ścianę wozy z czapami baranimi, i nic już nie było. 
Nic już nie było prócz błękitnego szlaku wody pomiędzy szlakami łąk zdeptanych, 
chmur, które nabrzmiałymi szmatami chodziły po niebie, i wiatru, który kołysał wierzchy 
cienkich sosen. Mocny zapach podnosił się od rozrzuconych po wzgórzu liliowych plam 
czombru. 
Długo, bardzo długo nie działo się nic wcale. Gromadka ludzi na wzgórzu stojących i 
siedzących z rzadka zamieniała się cichymi słowy. Potrzeby szeptania nie było. Drobne 
ptaki chyba, z trwogi po jałowcach i sosnach umilkłe, podsłuchiwać by nas mogły. Lecz 
bywają wzruszenia, które niemocą dotykają głosowe struny, i momenty, w których człowiek, 
na głos Boga oczekując, swojego podnieść nie śmie. 
Ktoś cicho zapytał: 
— A teraz gdzie... gdzie... 
Ktoś inny podjął nie dokończone pytanie: 
— Gdzie spotkają się? 
— Kędyś... w głębokościach lasu. Ale nie zaraz! nie zaraz! 
— Takiej ciężkiej masie zbrojnego wojska posuwać się przez lasy gęste... 
Uśmiechy wybiegły na twarze. 
— Niełatwo! 
— Żołnierz nawykły do pól otwartych lasu nienawidzi... 
— Dowódcy go nie znają... 
— Chłopi drogi pokazują... prowadzą... 
Uśmiechy na twarzach pogasły. Serca przewiercił ból. O, czasie, roznosicielu pomst 
spadających na głowy niewinne, najlepsze! Ale czy ta pomsta i nad głowami mścicieli także 
nie rozwiesi całunu ciemności? 
— Słuchajcie! słuchajcie! Z cichego łoża lasu znowu zrywają się zaklęte baśnie i rozmawiać 
z sobą zaczynają! Zamieniają się grzmotami, długimi hukami, które następują po 
sobie coraz szybciej, coraz dłuższe i grzmotliwsze. 
Nie widać nic, tylko te dwa grzmoty, toczące się w głębinach lasu, świat sobą napełniają... 
Nie widać nic; słuch tylko pracuje, a praca to ciężka. Krew od niej we wszystkich pulsach 
stuka, jak pośpieszne uderzenia młotów. 
Ktoś wśród nas z cicha tłumaczy: 
— Te monotonne, ciężkie, jakby zbite w sobie huczenia, to rotowy ogień wojska... a te 
krótsze, słabsze, jakby z mnóstwa drobnych i szybko po sobie następujących stuknięć złożone, 
to ogień naszych... 
— A podwójne, odosobnione stuknięcia czy słyszycie? taf, taf! — taf, taf! To nie dość 
wyuczeni czy niesforni — z dubeltówek! 
Słychać krzyk. Tłumny, zgiełkliwy krzyk, raczej ogromne krótkie wrzaśnięcie wzbiło 
się nad ścianę lasu, a wnet po nim potoczył się w jego głębi rotowy ogień dłuższy, potężniejszy 
od poprzedzających. To wojsko krzyknęło: hurra! Pchnięto do bitwy nowe roty. 
Wtem za nami, obróconymi w stronę lasu, głos jakiś donośnie wymówił: 
— Módlmy się! 
Obejrzeliśmy się wszyscy. Za nami, pomiędzy dwoma cienkimi pniami sosen stała 
Czernicka. Wysoka i cienka, twarz drobną i żółtą wysoko podnosiła ku niebu i wysoko nad 
głowę podnosiły się jej ramiona, na których chusta okrywająca plecy rozpinała się jak dwa 
skrzydła z nici czarnych i żółtych utkane, przeświecone słońcem. Zawołała: 
— Módlmy się! 
I upadła na ziemię, z ramionami nad głową wyciągniętymi, czoło do mchu suchego 
przyciskając. Chusta rozłożyła się po obu jej stronach, jak omdlałe skrzydła, i znad mchu 
głos silny, głuchym, głębokim stękaniem podszyty, mówić począł: 
— Chryste, usłysz nas! Chryste, wysłuchaj nas! Chryste z nieba Boże!... 
W lesie grzmiało nieustannie. 
Kilka osób uklękło, inne zostały w postawach stojących. 
W postawie stojącej został naczelnik organizacji i rosły, urodziwy, ze skrzyżowanymi u 
piersi ramiony, na tle nędznego drzewa, o które się opierał, podobny był do posągu w myślach 
straszliwych skamieniałego. Straszliwe myśli rżnęły mu czoło w mnóstwo fałd i 
zmarszczek, że wydawał się o dziesięć lat starszym, niżeli był wczoraj. Dalej nieco za nim, 
przez iglastą zasłonę gałęzi widać tylko dwie czaszki siwymi włosami okryte i bardzo ku 
sobie zbliżone. To Roniecki, biały ojciec dwóch śmiertelnie może już tam zaczerwienionych 
synów, i stolarz Antoni. Snadź o czymś rozmawiają, z cicha, lecz żywo, bo zza iglastej 
zasłony raz w raz ukazują się ręce ich to bielsze, to ciemniejsze, czyniąc dziwne ruchy 
i gesty. Te ręce mówią, żalą się, trwożą, nienawidzą... 
W lesie grzmiało nieustannie. 
Tuż przy mnie z czołem do sosny przyciśniętym klęczała siostra Mariana Tarłowskiego, 
młodziutka Anielka. Rodzeństwo to nazwano parą ładnych dzieci. Podobno ładną, złotowłosą 
dziewczynę pokochał był piękny Jagmin. Teraz złote włosy rozsypały się po dziecinnie 
drobnej jej kibici, profil twarzy zasłoniły i widać było tylko dwie bardzo małe ręce 
splecione tak silnie, że aż krwią nabiegłe, przyciskające pierś wątłą i tak nieruchomą, jakby 
oddech jej ustał i życie w niej zastygło. Po opadłym igliwiu sosnowym zaszeleściły lekkie 
kroki. To Stefunia, cała blada, szła do rozciągniętej na ziemi Czernickiej, przy niej uklękła 
i białą ręką gładzić poczęła jej włosy, spiralną linią warkoczyka żałośnie z tyłu czaszki ku 
górze sterczące. Zdaje się, że szeptała nad jej głową jakieś słowa pokrzepienia czy współczucia, 
które zapewne słuchu jej nie dochodziły, bo od ziemi szedł wciąż głos donośny, 
głuchym stękaniem podszyty: 
— Jezu, słońce sprawiedliwości, zmiłuj się nad nami! Jezu, Ojcze przyszłego wieku... 
Poważny głos Orszaka z wtórem kilku głosów kobiecych odpowiedział: 
— Zmiłuj się nad nami! 
W lesie grzmiało jeszcze. 
Ktoś kilka razy krzyknął przeraźliwie, po czym spazmatycznie śmiać się i szlochać zaczął. 
To służąca moja, Marylka Jaroszyńska, której trzej młodzi bracia byli tam. Podnosiła 
ją z ziemi, obejmowała, uspokajała Klementyna Roniecka, wysmukła panna z pięknymi 
oczyma i myślącym czołem. Na pomoc im śpieszyło kilku mężczyzn... 
W lesie grzmiało ciągle. 
Klęczałam na kobierczyku liliowego czombru i takież kobierczyki, mniejsze, większe, 
po zboczu wzgórza zbiegały coraz niżej, aż na białe piaski, które słały się daleko, pod 
szlak nadbrzeżnej łąki. Na piaski i na łąki, od sosen i wierzb kładły się cienie długie, ukośne, 
jak bywa zwykle o zachodach słońca. Słońce nisko już stało nad samym lasem, a 
wielka twarz jego, złota, pogodna, patrzała na nas obojętnie i spokojnie, tak jak wtedy ów 
zegar znad czarnej kolumny, jak czas, wiekuista i w wiekuistości swojej niewzruszona. 
W lesie grzmiało jeszcze. 
Zmrok zapadał. Nie było już nad lasem słońca. Wiatr spędził spod nieba chmury i 
ucichł. Na niebie wystąpiło trochę tylko gwiazd bladych, jak w porach pełni księżycowych 
bywa zwykle. 
W lesie ustały grzmoty, lecz nie uczyniło się w nim zupenie cicho. Po głębiach jego 
bliższych, dalszych, dalekich, szły i rozchodziły się głośne, to cichsze, to zaledwie echowe 
pogłosy nawoływania, hukania. 
— Heej-haaaa! Hoo-hooj! — wołała tam baśń zaklęta, która dziś w sen i milczenie zakląć 
się nie mogła. 
Tu i ówdzie, dalej, bliżej, jakby ktoś kogoś ścigał, jakby kto kogo do ścigania naglił. I 
wśród wołań tych tajemniczych, przeciągłych, echowych, kiedy niekiedy gromkie, krótkie, 
podwójne wystrzały: taf-taf! taf-taf! 
Co wystrzały te znaczyły — nikt nie wiedział. Co wołania owe znaczyły — nikt nie wiedział. 
Nagle rozebrzmiał w lesie taki sam jak parę razy już przedtem krzyk gromowy, zbiorowy, 
raczej wstrząśnięcie. To żołnierskie, wielotysięczne: hurra! 
Potem znowu takie same jak wprzódy wołania, tylko coraz dalsze, i takie same jak 
wprzódy stuki dubeltowe: taf-taf! taf-taf! tylko coraz rzadsze... 
Włosy na głowach powstawały. 
Zza dalekiego skrętu lasu ukazywać się począł czerwony księżyc w pełni. Godzina musiała 
być już późna: musiała być nocna, gdyż księżyc w tej porze wschodził około północy. 
Po wodzie, po piaskach, po wzgórzu rozlało się czerwonawe półświatło. Las ucichł zupełnie. 
Co się tam działo? co się tam dzieje? Niepodobna było ani dojrzeć, ani dosłyszeć stąd 
rzucania się ciał ludzkich na wody kanału; ku wodom tym przecież zwracał się z natężeniem 
nasz wzrok i słuch. 
Księżyc wyrastał nad lasem, aż stanął nad nim okrągły, ogromny, czerwony. 
W ciszy, kędyś u skłonu wzgórza coś zaszemrało pomiędzy sosnami, niezrozumiale 
zrazu, potem wyraźniej: 
— Mamo! Mamo! 
Szmer to był, szept, raczej powiew smutny, jednak usłyszała go Czernicka i z krzykiem: 
„Stasiek!” porwała się spomiędzy sosen. Jak cień wysoki i cienki, ze skrzydłem rozwianej 
chusty za plecami, w czerwonym świetle zlatywała ze wzgórza i zlatywał z nią razem głos 
jej zdyszany, wołający: 
— Stasiek! A ojciec? Jezu, Boże mocny! Co się stało... Ojciec gdzie? Jezu, przez mękę 
i krwawy pot Twój! Ty żyjesz, Stasiek! A ojciec! Co stało się?... Mów... 
Ale wysmukły i bardzo blady wyrostek, w szerokim pasie na zmoczonej odzieży, mówić 
nie mógł. Rękę podniósł do szyi owiniętej szmatą od krwi czerwoną, zachwiał się i w 
ramiona matki upadł... 
Od kanału ukazywać się zaczęły na łące i piaskach cienie ku nam dążące, z oddalenia 
drobne, w czerwonawym świetle czarne cienie ludzkie... 
......................................... 
...Jezu, słońce sprawiedliwości. Ojcze przyszłego wieku, kiedyż wiek Twój i sprawiedliwość 
nad światem wzejdą? 
OFICER 
(R. 1863) 
W pewien wieczór zimowy, długi i samotny, rzekła do mnie dawna bliska znajoma 
moja: 
— Dobrze; życzenie twoje spełnię. Opowiadać ci będę o tych dziejach dawnych, widzianych, 
słyszanych, odczutych, przeżytych, na dnie pamięci i na dnie serca wiecznie żyjących. 
Strumień czasu po nich płynął i pod wartkimi jego falami bladły niekiedy ich obrazy, 
lecz nie znikały nigdy; dziś powstają tętniące pulsem chwili, która je zrodziła, rozlegające 
się krzykami tragedii, pomalowane barwami poezji tak głębokiej, jak głęboką była ta otchłań 
ofiar i mąk... 
Dobrze; ja tobie w ciszy i zamknięciu ścian samotnych opowiadać będę dzieje te i pokazywać 
postacie, które je stworzyły, a ty szeroko rozemknij ściany i dzieje powtórz, a postacie 
pokaż szerokiemu światu. 
Chwila sposobna nadeszła. Chwila potrzeby nadeszła. Niech serca ostygające dla ojczyzny 
przybliżą się do tego żużla, który niegdyś spadł był na jej drogę, niech odetchną wonią 
jego, piekącą i gorzką. 
To woń samego miąższu drzewa spalonego na ofiarnym stosie. Kto ją w płuca swe 
wciąga, tego oczy napełnią się łzami i serce uderzy mocno, a w tych łzach i w tym uderzeniu 
wskrześnie Miłość. 
Nie dla potęgi żelaza i złota Miłość, ani dla rozkoszy pychy, ani dla triumfalnego wołania 
na świat cały: Ja! Ja! Ja! gdy drudzy grzęzną w pogardzie i nieszczęściu. 
Inna Miłość. 
Ta, której zakochane oczy obejmują ziemię ojczystą, jak nad wszystko w świecie rodzeńsze, 
milsze oblicze matki; 
której przywiązane oczy wpatrują się w naród ojczysty, jak w nad wszystkie inne bliższe, 
milsze grono rodzonych braci; 
której wierne oczy towarzyszą braciom na drogach cnót, nad którymi rozpalają pochodnie 
radości; 
której uwielbiające oczy wznoszą się ku dwom wielkim gniazdom, roszącym imiona 
Sprawiedliwość i Wolność; 
której mądre oczy dostrzegają, że bez światła tych dwóch gwiazd ciemna musi być ziemia 
i nieszczęśliwymi muszą być jej narody. 
Opowiadać ci będę o ludziach, którzy mieli w sobie miłość z takimi oczyma i dlatego 
byli miąższem swojego ojczystego drzewa. 
Dlatego również zgorzeli na ofiarnym stosie. 
Opowiadać ci o tym będę w ciszy i zamknięciu ścian samotnych, a ty szeroko rozemknij 
ściany i do tych, którzy zaprzeczają istnieniu w narodzie swym miłości ku wielkim gwiazdom, 
krzyknij, że kłamią! 
I pokaż im tych, którzy z miłości dla wielkich gwiazd ginęli wtedy, gdy na przestrzeni 
rozległej, ogromnej, nikt jeszcze samych imion ich z miłością wymawiać nie umiał lub nie 
chciał. 
Oni miłość tę wzięli razem ze krwią poprzedników swoich i razem ze swoją krwią 
przelali ją w swych następców. Więc byli i są w narodzie naszym czciciele gwiazd. 
Wówczas pełnym ich był nasz kraj, ja spomiędzy nich garść jedną tylko znałam. O niej 
tobie opowiadać i ją pokazywać będę. 
Lecz nie z porządku, nie z kolei, nie według dostojeństw, nie według dat. 
Co powiew chwili do pamięci przyniesie, co wyobraźnia najwyraźniej wymaluje, co 
wyszepcze do ucha ten głos tajemniczy, który skądciś, z niepojętych głębin czy wyżyn, 
myśli i słowa nam dyktuje... 
I 
Dwór to był stary, ze starym, dużym, niskim, białym domem, ze starym, wielkim, cienistym 
ogrodem, z dziedzińcem rozległym, zasadzonym drzewami, krzewami, kwiatami. 
Dwór to był poleski, więc dookoła i z bliska otaczały go stare, głębokie i wysokie lasy. 
Od tego dworu niedaleko błękitniał na zielonych łąkach pas wody, niegdyś tu dla celów 
handlowych wykopany, i niewiele dni minęło, odkąd partia powstańcza pod wodzą Romualda 
Traugutta przebyła ten Kanał Królewski i pogrążyła się w głębokości tych starych, 
wysokich lasów. W pochodzie swym, dla wytchnienia i posiłku zatrzymała się była w tym 
dworze, a wkrótce potem, o sinym brzasku jednego z pierwszych dni czerwcowych mieszkańcy 
dworu zbudzeni zostali nadpływającym ku domowi szumem głosów ludzkich, z tętentu 
kopyt końskich, z turkotu wozów złożonym. Wojsko nadchodziło. Miało zapewne w 
ślad za partią pogrążyć się w głębie ciemnego lasu, lecz przedtem jeszcze zatrzymać się w 
tym miejscu, które tamtej posiłku i odpoczynku udzieliło. 
Nie wszyscy jednak we dworze spali, bo zanim czarny w brzasku porannym sznur ludzi 
i koni ku bramie dziedzińca się zbliżył, dwaj młodzi mężczyźni z domu wybiegli i bardzo 
spiesznie skierowali się ku miejscu, gdzie u sztachet otaczających dziedziniec stał osiodłany 
koń. Biegnąc, zamieniali się krótkimi słowy. 
— Czy wielu ich jest? 
— Niewielu! Rota piechoty, secina lub dwie Kozaków. 
— Widziałeś dobrze? 
— Oho! Z tego dachu i przez lunetę można by prawie ich przeliczyć... Były to więc czaty, 
z lunetą na najwyższym z dachów dworu czuwające. Sprawiał je młodzieniec dwudziestokilkoletni, 
niewysoki, lecz silnie i zgrabnie zbudowany, w ruchach i mowie niezwykle 
żywy. Drugi równie młody, ale wątlejszy i powolniejszy, był właścicielem tego dworu. 
Obaj nie znajdowali się tam w ciemnych głębiach lasu dlatego, że obecność ich tu właśnie 
była potrzebną. 
U samego już osiodłanego konia dopadła ich młoda dziewczyna, zaledwie w bielizny 
poranne ubrana, z rozrzuconą na plecach gęstwiną długich włosów. 
— Olesiu! — krzyknęła. — Tylko ostrożnym bądź! Proszę cię... w ręce im nie wpadnij! 
Chłopak z nogą w strzemieniu zaśmiał się świeżo, młodzieńczo. 
— Cha, cha, cha! Czy myślisz, że jak zając jednym okiem na koniu spać będę? 
Dziewczyna zaśmiała się także. 
— Zmiłuj się, otwieraj dobrze oczy i uszy! — W śmiechu jej i głosie drżały łzy. Z konia 
już podał jej rękę. 
— Bądź zdrowa! Nie lękaj się! Przeniesie mię mój Piorun choćby przez piekielne drogi. 
Właściciel domu mówił spiesznie. 
— Najgorsze to, że lasu dobrze nie znasz. Gdy wyjedziesz z obozu, o pół wiorsty dwie 
drogi będą... 
— Wiem, wiem! Już mówiłeś... jedna na prawo, druga na lewo... 
— Pamiętaj wziąć się na lewo... gęstwina tam zaraz będzie i za nią moczar, który okrą
żysz... pamiętaj, drogą na lewo... Tą, co na prawo... 
— Oni iść będą... 
— Niewątpliwie!... 
— Bylebym się nie spóźnił.. 
— Oho! zabawią tu... Wszakże rewizja... 
— A, prawda! 
— To potrwa długo! 
Wypuścił konia bocznymi wrotami dziedzińca na drogę przez drzewa przysłoniętą i bliskim 
kresem dotykającą lasu, a brat i siostra spiesznie zwrócili się ku domowi, którego 
drzwi na ganek obszerny wychodzące cicho i szczelnie za nimi się zamknęły. 
W tej samej chwili czoło nadchodzącej kolumny wojskowej dotykało już szerokiej bramy dziedzińca i nad otaczającymi go sztachetami wzniosły się w sinych błękitach świtania 
czarne ostrza kozackich pik. 
Po niewielu minutach dziedziniec napełnił się tłumem ludzi, koni i wozów. Z wozów, z 
karabinami na ramionach, zsiadali żołnierze, gdy wśród szumu krzyków i poruszeń ludzkich 
donośnie rozlegały się rozkazy dowódców i przed każdym oknem oraz przed każdymi 
drzwiami domu stawał na koniu w wysoką pikę uzbrojony Kozak. 
Otworzyło się jedno, drugie, trzecie okno domu, wyjrzały przez nie i wnet ukryły się 
głowy kobiece i męskie. Rozwarły się ciężkie, staroświeckie drzwi na ganek z czterema 
grubymi słupami wychodzące i na czele kilkunastu żołnierzy uzbrojonych, w obszernej 
sieni przez młodego gospodarza spotkani weszli do domu dwaj oficerowie. Rewizja. 
Szukali broni, kuł, prochu, ludzi ukrytych, papierów zabronionych, odzieży podejrzanej, 
wszelkich śladów i dowodów współdziałania i współczucia z tymi, za którymi niebawem 
udać się mieli w tajemnicze i nienawistne im głębokości leśne. O współdziałaniu i współczuciu 
wątpić nie mogąc, szukali śladów ich i dowodów, może też dla siebie samych jakichś 
wskazań i świateł, a nie znajdując, coraz głębiej, coraz popędliwej rozkopywali, rozkruszali, 
rozorywali dom. Z ust oficerów wypadały zwracane do żołnierzy rozkazy: 
— Oderwać podłogę! Rozbić zamek! Porozrywać pokrycie sprzętów! Wysypywać ziemię 
z wazonów! Przebić ścianę, która przy uderzeniu wydaje dźwięk głuchy! Wysadzić 
drzwi, od których klucz kędyś zaginął! 
Stukały młoty, rozlegały się i w coraz większą wrzawę wzrastały grube głosy, spod 
ciężkich butów, spod odrywanych posadzek, z rozdzieranych ostrzem pałaszy materyj 
wzbijały się pod niskie sufity pokojów krztuszące i żółte kurzawy, obrazy ze ścian padały 
na szczątki sprzętów, ktoś kolbą strzelby uderzył w zwierciadło, które z trzaskiem błyszczące 
okruchy po ruinach rozsypywało, ktoś inny z grubym śmiechem rozbijał dach fortepianowy, 
aż roztrzaskiwał się na drzazgi i klawiatura wydawała pod ciosami przeraźliwe 
krzyki i zgrzyty, u okien waliły się na oderwane części posadzek wysokie oleandry, begonie, 
kalie, pozbawione ziemi, w której wzrastały. Wszystko to sprawiali żołnierze zrazu w 
milczeniu i tylko rozkazom dwóch oficerów posłuszni, z coraz głośniejszymi wybuchami 
głosów rozjątrzonych albo drwiących, z coraz zamaszystszymi rozmachami ramion, ubranych 
w grube i grubymi błyskotkami połyskujące rękawy mundurów. Oprócz tych, którzy 
za przywódcami swymi tu weszli, wsuwać się zaczęli inni, zrazu wahający się i cisi, potem 
coraz głośniejsi i śmielsi. Tu i ówdzie w pewnym oddaleniu od oficerów wybuchać poczęły 
grube śmiechy; te i owe usta przeżuwały przysmaki we wnętrzach sprzętów znajdowane, 
gdy głodne oczy z połyskami chciwości biegały po kątach i sprzętach pokojów upatrując 
pożądanych łupów. W powietrzu czuć było rozpoczynającą się swawolę żołdactwa. 
Nie poskramiali jej, nie zdawali się jej spostrzegać dwaj oficerowie. 
Byli to ludzie zupełnie do siebie niepodobni. Setnik kozacki, z wysmukłą postacią urodziwego 
młodzieńca, ze smagłą cerą i kruczymi włosami południowca, ruchy miał spokojne 
i usta najczęściej milczące, niekiedy tylko pod czarnym wąsem uśmiechnięte ironicznie 
lub od znudzenia skrzywione. Ogniste oko jego odrywało się często od rozglądanych 
miejsc i przedmiotów, a biegło tam, kędy przesunęła się suknia kobieca, szczególniej tam, 
gdzie u boku siwej kobiety w czarnej sukni ukazywała się piękna, biała dziewczyna, ze 
łzami nieruchomo stojącymi w błękitnych oczach. 
Starszy rangą i wiekiem dowódca roty pieszej, już może czterdziestoletni, dość wysoki, 
ale pleczysty i ciężki, o grubych członkach ciała i grubej, choć dość kształtnej twarzy, 
blondyn, z czołem bielszym od policzków ogorzałych i rumianych, objawiał w poruszeniach, 
mowie, w wydawanych rozkazach popędliwość tak gniewną i gorliwość tak głośną, 
ruchliwą, zawziętą, że zdawały się go one wprawiać w chwilowe obłędy. Były chwile, w 
których własnymi rękoma wyrywał ze sprzętów zamki, rękojeścią szabli ostukiwał podłogi 
i ściany, biegał, miotał się, krzyczał wydając coraz nowe i coraz surowsze rozkazy, a siwe 
źrenice jego, pod rudawymi brwiami, nabierały obłędnych niepokojów i połysków. Często 
też, niespokojne te oczy z wyrazem niemych zapytań zatapiały się w obojętnej i niekiedy 
tylko ironicznej lub znudzonej twarzy młodszego towarzysza. Zdawały się one wtedy do 
twarzy tej wołać: „Czy widzisz? Czy spostrzegasz? Patrz! czynię wszystko, czego potrzeba, 
więcej, niż potrzeba, więcej, niż ty czynisz... ja wiemy służbie, gorliwy!” 
Na dziedzińcu rozległ się, a raczej wśród gwaru obozującego wojska jak grzmot potoczył 
się ogromny wybuch krzyków i śmiechów. Młody gospodarz domu w okno spojrzał i 
zwrócił się do oficerów. 
— Panowie — rzekł — żołnierze kufy z wódką z gorzelnianego składu wytaczają... 
— Tak sztoż? — z pogardliwym na mówiącego spojrzeniem ostro zapytał kozacki setnik. 
Młodzieniec odpowiedział: 
— Upiją się, a ludzie pijani palą i zabijają... Zastanawiali się chwilę w milczeniu, po 
czym z ust Kozaka, z przeciągłym syknięciem wypadło słowo: 
— Pust’! 
Ale tym razem na twarzy popędliwego i krzykliwego kapitana ukazał się wyraz wahania 
i niepewności. Do ucha prawie rzucił towarzyszowi pytanie: 
— Jak myślicie?... Zabronić? Może być płocho... tam... 
Palcem poruszył ku stronie, w której za oknami widniał las. 
Kozak z uśmiechem na czerwonych ustach odrzucił: 
— Pust'! pijut! Mołodcami stanut! 
Za lasem słońce już wschodzić musiało, bo nad różaną wstęgą jutrzenki wystrzeliło na 
pogodne niebo kilka smug złotego światła. Rewizja domu była skończona; pozostawał 
ogród rozległy, cienisty, w którym więcej jeszcze niż w ścianach domu rzeczy i ludzi 
ukrywać się mogło. Oficerowie ze znaczną liczbą żołnierzy obu broni udali się do ogrodu; 
w pokojach domu zapanowała swawola. 
Z krzykami i śmiechami żołnierze wypróżniali wnętrze sprzętów i naczyń, zawartość 
ich ukrywając w odzieży lub wyrzucając przez okna, z trzaskiem otwierane, na otaczające 
dom trawy i kwiaty. Teraz prawie wszystkie te grube usta coś jadły albo piły i wszystkie 
ramiona były czynne, rozmachane, wzajem ze sobą mocujące się, wyprężone albo chwytne. 
W tupocie stóp ciężkich rozlegały się trzaski i brzęki rzeczy łamanych, rozbijanych, 
spomiędzy śmiechów i swawolnych krzyków wybuchały niecne słowa karczemnych przekleństw 
i łajań. 
Trwało to dość długo; po czym wnętrze domu opustoszało, a w zamian na dziedzińcu 
wrzał coraz wrzaskliwszy i swobodniejszy gwar. Czuć było, że w mrowiącym się tam tłumie 
ludzi więzy, zazwyczaj go opasujące, rozluźniać się i pękać poczynają, że siły jakieś 
wewnętrzne, nieposkromione gaszą w nim pierwiastek człowieczy, a ze sfory spuszczają 
zwierzęcy. Sił tych dwie było: palący wnętrza klatek piersiowych trunek i budzący rozjątrzenie 
widok bliskiego lasu. Gdybyż to było pole otwarte, jasne, pospolite, wszystkim widzialne 
i znane! Ale ta ściana tajemnicza, ta zagadka, te nieznane drogi wśród śmierci niewidzialnie 
zaczajonej w mrocznym cieniu... w gęstwinach dla wzroku nieprzebitych... Łaskotało 
to piersi i rozogniało mózgi zadymione oparami wódki... 
Słońce wzeszło zza lasu i stanęło nad nim tarczą wypogodzoną, złotą. 
Część dziedzińca zajmował natłok koni osiodłanych i zaprzężonych do wozów. 
Gdzie indziej pod starymi lipami i topolami broń w kozły złożona tworzyła wały żelaznymi 
ostrzami najeżone. Promienie słońca wesoło igrały na powierzchni bagnetów i figlarnie 
mrugały w oczach karabinowych luf. 
Na trawnikach i na zdobiących je klombach kwiatowych blask słońca wybielał do śnieżystej 
białości koszule żołnierzy, którzy, z mundurów rozebrani, mniejszymi lub większymi 
tłumikami leżeli dokoła kotłów z warzącą się strawą i dokoła kuf wysokich, napełnionych 
wódką. Kotły wybuchały gęstymi kłębami pary, a kufy wonią, która gasiła w powietrzu 
jaśminowe i rezedowe zapachy. 
U stóp rozkwitłych krzaków jaśminowych i różanych tęczowymi blaskami iskrzyły się 
szczątki porozbijanych szkieł i kryształów. Mnóstwo rąk ciemnych niosło ku ustom pełne 
trunku naczynia, aby je potem rzucać na podeptane trawy i kwiaty, gdzie, subtelne i wyrzeźbione, 
rozsypywały się rojami brylantowych iskier. 
Jeziorem wyiskrzonym, zbałwanionym, pełnym groźnych pomruków, nad którymi 
wzbijały się swawolne pogwizdy i pokrzyki, zdawał się być ten dziedziniec szeroko rozłożony 
przed domem niskim, długim, białym, ze wszystkimi drzwiami i oknami szeroko 
rozwartymi i ukazującymi wnętrze zburzone, pełne żółtej kurzawy i nierozpoznawalnych 
form rzeczy zrujnowanych i zbitych. 
Na ganku zaś... 
O jeden ze słupów ganku oparty plecami stał młody gospodarz domu pośród żołnierzy, 
którzy trzymali w rękach strzelby z osadzonymi na nich bagnetami. Na warcie tu postawieni, 
otoczyli tego, ku któremu pchały ich ciemne instynkty, przez moment niebezpieczeństwa 
obudzone i wzbudzone. Wypity trunek zaczerwieniał ich policzki i rozżarzał źrenice 
pod groźnie marszczącymi się czołami. Z ust padały słowa gróźb, przekleństw, natrząsań 
się, łajań, coraz głośniejsze, grubsze; i wśród coraz zapalczywszych rozmachów 
ramion coraz szybciej poruszały się w rękach bagnety. 
Wysmukły młodzieniec stał wśród tej groźnej wrzawy nieruchomy, z bezbronnymi ramionami 
skrzyżowanymi na wątłej piersi, ze wzrokiem wbitym w ziemię. Trochę płowych 
włosów spadło mu na pobladłe czoło i kropla krwi wystąpiła na cienką wargę wśród męki 
przygryzioną. Na mękę tę składały się uczucia rozmaite. Oczy gorzały mu spod spuszczonych 
powiek gniewem tym krwawszym, że niemym, bo do milczenia zmuszonym przez 
własną niemoc i bezbronność. W zamian dwie wciąż ku niemu przeciskające się i wciąż 
przez żołnierzy odpychane kobiety były całe trwogą, tą trwogą szaloną, która oczy rozszerza, 
wszystką krew rzuca do serca, nogi wprawia w drżenie. 
Gdy coraz zwężało się i zaciemniało otaczające młodzieńca koło żołnierzy i bagnetów, 
siwa kobieta w czarnej sukni z wysiłkiem nadludzkim przedarła się ku synowi i odpychana, 
ramionami objąć go nie mogąc, roztaczała je za nim jak drżące skrzydła, które to opadały, 
grubiańskim pchnięciem w dół strącane, to podnosiły się znowu, gdy usta targane 
konwulsją postrachu wyszeptywały jedno tylko, wciąż jedno słowo: — Zmiłujcie się! Zmiłujcie 
się! Zmiłujcie się! 
Nagle przeraźliwym głosem krzyknęła: 
— Zabijają! 
Bo kilka naraz bagnetów już ostrzami oparło się o pierś i skrzyżowane ramiona młodzieńca. 
Lecz w tejże chwili piękna dziewczyna, w białej, porannej odzieży, wysoka i silna, 
przedarła się przez las uzbrojonych ramion i obu rękoma chwytając mordercze bronie, 
usiłowała od piersi brata je usuwać. Nie zdołałaby tego dokonać, lecz rozsypały się jej od 
głowy do kolan niedbale przedtem zwinięte włosy złote i z szerokich rękawów odzieży 
wychyliły się przedramiona jak alabaster białe. 
Kilka grubych głosów śmiać się i wołać zaczęło: 
— Ech, krasotka! Bieleńkaja! Prelest' kakaja! Pagodi! Dostanie się i tobie! Atstupis, a to 
pocełuju! 
Wtedy stało się coś nadzwyczajnego. Siwa kobieta w czarnej sukni jak ptak zleciała z 
ganku i leciała przez dziedziniec ku ogrodowi, z rozpostartymi ramionami, z twarzą jak 
chusta białą, z jednostajnym wciąż, ustawicznym, coraz głośniejszym wołaniem: 
— Gdzie kapitan? Gdzie kapitan! — Przed tym krzyczącym widmem rozstępowały się lub 
uchylały z drogi gromady pijanych ludzi, aż u wejścia do ogrodu przed dwoma nadchodzącymi 
oficerami stanęło i ze splecionymi u piersi rękoma powtarzać zaczęło po wiele razy, 
nieskończenie. 
— Panie kapitanie! Moje dzieci! Moje dzieci! 
Teraz i oni już z dala dostrzegli. Rozpalone od trunku i wzburzonych namiętności twarze 
żołnierzy, ostrza bagnetów ze wszech stron skierowane ku opartemu o słup ganku młodzieńcowi, 
piękna dziewczyna, cała w splątanych złotych włosach, szarpiąca się w ramionach 
rękawami munduru okrytych... 
Dwaj różni ludzie, dwa różne wrażenia. 
Po smagłej twarzy kozackiego setnika przeleciały błyskawice uśmiechów swawolnych i 
srogich, czerwone usta niedbale rzuciły do towarzysza słowa. 
— Niczewo siebie barysznia! Stoit ruskago satdata! 
Ale dowódca roty pieszej słów tych nie słyszał. Szerokimi ramionami jego wstrząsnęło 
drgnienie i krew falą gwałtowną rzuciła się mu do bielszego do policzków czoła. 
— Ech! czort wazmi! Napilis! Nieszczastje budiet! — wykrzyknął i z twarzą, na której 
gniew walczył z przestrachem, kroku przyśpieszył. Przyśpieszał go ciągle, aż biec zaczął, 
biegnąc wpadł na wschody gankowe i zaryczał. Bo ryczenie to było raczej niż krzyk, 
grzmot to był głosu przeciągły i wyrzucający z piersi grad wyrazów obelżywych i grożących. 
Jedną ręką pałasz z pochwy do połowy wysuwając, drugą ku dziedzińcowi wyprężał. 
— Precz! precz! precz! do wozów i koni! Gotować się do odjazdu! Minuta, dwie minuty 
i ganek opustoszał. Po twarzy kapitana ściekały strugi potu, ocierał je chustką, mrucząc 
jeszcze niezrozumiałe połajania i przekleństwa. Wzruszenie, którego doznał, i wysiłek, 
którego dokonał, musiały być wielkimi. 
Siwa kobieta, kryjąca dotąd u czarnej swej sukni wzburzoną i rozpłakaną twarz córki, 
zbliżyła się teraz do człowieka, który uratował życie i cześć jej dzieci. Drżąca jeszcze i jak 
papier blada szepnęła: 
— Dziękuję. 
On oburkliwie zamruczał: 
— Nie za czto! nie ssą czto! To moja powinność! 
Potem ruchem porywczym zwrócił się do młodego gospodarza domu i głosem szorstkim, 
ale nie podniesionym, nie gniewnym, mówić zaczął: 
— Oj, wy bezumcy! co wy narobili! Ot nieszczęście! Ale sami... sami... sami wy winni... 
bezumcy wy! ślepcy! obłąkańcy! 
Wstrzymał się, obejrzał za siebie i ujrzawszy stojącego w pobliżu setnika Kozaków na 
niego i innych zawołał, aby żołnierze gotowali się do odjazdu, aby za minut dziesięć byli 
na wozach i na koniach, rozkazywał. 
Setnik, niższy rangą, podniósł rękę do czoła, salutował, lecz w celu spełnienia rozkazu 
nie odszedł, kobieta zaś w czarnej sukni, już nieco uspokojona, znowu do kapitana przemówiła: 
— Panie! Uratował pan dzieci moje... od rzeczy strasznych. Pragnę wiedzieć, komu 
wdzięczność jestem winna... jakie jest pana nazwisko? 
Rzecz dziwna! Słowa te, głosem łagodnym i od wzruszeń doznanych drżącym wymówione, 
jakby czymś twardym czy ostrym w kapitana ugodziły. 
Znowu pod suknem munduru zatrzęsły się jego szerokie ramiona i znowu fala krwi aż 
po brzegi płowych włosów zalała mu czoło. Z ponurym błyskiem oczu, szorstko i szybko 
odrzucił: 
— Na czto wam moja famiija? Co wam do tego? 
Setnik kozacki, zamiany słów tych słuchając, miał na ładnej, smagłej twarzy uśmiech 
zagadkowy i przez ogniste oczy jego, utkwione w twarzy kapitana, przemknął błysk zjadliwego 
szyderstwa. Potem znowu przed starszym rangą towarzyszem stanął w wyprostowanej 
postawie, z ręką do czoła podniesioną. 
— Mam honor donieść, że żołnierze strawy jeszcze nie zjedli i że należy się im... 
— Na konie wsiadać! Do wymarszu! Słuszat'! — krzyknął kapitan i setnik z ganku zawołał: 
— Na koń! Marsz! 
Kapitan na gospodarza domu ani na dwie stojące przy nim kobiety nie spojrzał, czapki 
jednak, posępnie w ziemię patrząc, uchylił, ciężkim krokiem z ganku zszedł i na przygotowanego 
mu konia wsiadłszy, z wolna pomiędzy ruszający się tłum żołnierzy wjechał. 
W kilka minut potem dziedziniec był już pusty. Jeszcze jakiś zapóźniony wóz szybko 
pod stajniami przejechał, jeszcze za sztachetami, za budynkami przebiegły jedne, drugie 
straże kozackie z posterunków zjeżdżające, jeszcze od oddalającego się i sznurem na drodze 
wyciągniętego wojska dochodził poszum głosów ludzkich, z turkotem wozów i tętentem 
nóg końskich zmieszany, ale dziedziniec pusty był i nie było w nim nikogo oprócz 
zdeptanych muraw, połamanych krzewów i kwiatów, błyszczących okruchów, porozbijanych 
naczyń, kałuż rozlanego trunku i podnoszących się nad tym wszystkim smrodliwych, 
ohydnych wyziewów. 
Piękna dziewczyna z roztarganymi włosami i nabrzmiałą od płaczu twarzą rzuciła się 
ku matce, ręką na las wskazując. 
— Mamciu! Oleś tam! I oni tam poszli! W ręce im wpadnie! zabiorą... może zabiją!... 
II 
Aleksander Awicz miał lat dwadzieścia pięć, budowę ciała kształtną i silną, wyraziste 
rysy twarzy i wśród smagłej cery ciemnego blondyna piękne, szafirowe oczy. 
Przed rokiem wrócił ze stolicy państwa, gdzie ukończył jakieś nauki wyższe, do swej 
niedużej, lecz ładnie pomiędzy las i jezioro rzuconej wsi rodzinnej, w której zamieszkał. 
W rodzinie i szerokiej okolicy nazywano go wesołym Olesiem. 
Słusznie go tak nazywano; bo i teraz nawet, gdy obóz powstańców opuścił, a w drodze, 
którą miał przed sobą, spotkać go mogły niebezpieczeństwa poważne, na twarzy jego ocienionej 
daszkiem małej czapki malowało się gorące, wezbrane mową obfitą i uśmiechem 
wesołym wybuchnąć gotowe życie. 
Rad był, że pomyślnie i w porę spełnił włożone na niego zadanie; rad był z tego, co widział 
i słyszał w obozie; z upału uczuć, który rozlał się po świecie i gorącym strumieniem 
wlewał się mu do piersi, z różnorodnych nadziei, które w tej piersi wygrywały radosne 
hejnały, z tej pięknej dziewczyny, która dziś o dnia brzasku żegnała go z trwogą serdeczną, 
ze swoich lat dwudziestu pięciu, z wielkiego koła tworów świeżych, wonnych, cichych, 
które go otaczało, gdy na swym ulubionym koniu wąską drożyną leśną jechał. 
Są natury ludzkie podobne do wód stojących, które wszystko, co je otacza, odbiją w postaciach 
sennych, mdłych, nudnych, martwych, i takie, w których jak w wartkich potokach 
świat rozłamuje się na tysiąc świetlistych, barwistych obrazów, na tysiąc ognisk tryskających 
promieniami i tęczami. 
On miał naturę wartkiego potoku; świat tysiącem czarodziejskich widzeń odbijał się w 
jego silnej młodości i wrażliwym sercu, krzesząc w nich wesołość. Widzeń rozwiać i wesołości zgasić życie czasu jeszcze nie miało. 
Las w to letnie przedpołudnie cichy był i chodziły po nim tylko szmery lekkich wiatrów. 
Drożyna w długich zakrętach biegła pomiędzy leszczynami, spośród których ciekawie 
wyglądały białe i żółte oczy kwiatów. O giętkie pręty leszczyny i jej chłodne liście 
ocierały się boki konia, który czasem wesoło parskał. Nad leszczynami daleko wzwyż i w 
głąb wzbijały się iglaste i liściaste drzewa. Żywica pachniała, ptaki szczebiotały pośród 
drzew. 
Po głowie jeźdźca przewijał się różaniec myśli, którego każdy paciorek miał inną barwę 
i z coraz innej strony trącał o serce. 
Dobrze tam dzieje się w obozie. Zuchy chłopcy! jak oni dzielnie te wielkie trudy i niewygody 
znoszą, jak nie żałują niczego, co porzucili, nie tracą zapału i odwagi! Tęgo też w 
ręku trzyma ich naczelnik! Ciągłe musztry, ćwiczenia. I — karność! Przecież tam już dla 
kogoś nieposłusznego dół byli wykopali, i rozstrzelanym miał zostać... tylko mu inni wyprosili 
życie. Co za człowiek! Jak stal hartowny, a czasem tkliwy jak kobieta. Za sprawne 
przywiezienie wieści dziękował mu dziś oczyma więcej niż ustami i można było wtedy 
przez te oczy zobaczyć, że dusza jego stoi w ogniu męki... 
Cóż? nie dziw! Pułkownik wojsk regularnych, w rzemiośle wojennym uczony, wie zapewne, 
jak będzie trudno. Partyzantka... No, cóż robić! Tak krawiec kraje, jak materiału 
staje... 
Tu drożyna, którą jechał, w gąszcze zarośli wpadła i przepadła. Wstrzymał konia, rozejrzał 
się dokoła. Las, las i tylko las. A gdzież ten moczar, nad który miał przyjechać, aby 
okrążywszy go znaleźć się na drodze szerokim i trudnym objazdem prowadzącej ku dworowi. 
Czy tylko po opuszczeniu obozu nie wziął się był na prawo zamiast na lewo? Głowę 
miał tak pełną tego, co w obozie widział i słyszał, że kto wie, czy nie popełnił omyłki kapitalnej? 
Trzeba zorientować się, pomyśleć... 
Stanął na strzemionach, aby dalej wzrokiem sięgnąć. Jakieś tam w oddaleniu niedużym 
prześwietlenie pomiędzy drzewami, które rozstępują się przed jakąś smugą żółtozieloną. 
Może to właśnie ta łąka błotnista... ten moczarek? 
Z wolna, wśród wysokich sosen, po sprężystych mchach jechał ku prześwietlonemu 
błękitem nieba punktowi lasu i rozwinął się w nim znowu różaniec myśli. 
Gorzka szkoda, że nie jest tam z nimi w obozie i czasem nawet aż wstyd. Ale nie jego w 
tym wola. Takim był rozkaz. Trochę ludzi młodych i oddanych musiało zostać na swobodzie, 
aby partii służyć w inny sposób. Ale i na niego pora przyjdzie... Gdy partia przechodzić 
będzie w okolice inne, wtedy... Czy tylko przechodzić będzie? Czy dotrwa? Czy się 
nie rozproszy? Naturalnie, że prędzej lub później musi rozproszyć się, lecz zgromadzi się 
znowu gdzie indziej i wtedy... Ale co dziś będzie? co dziś się stanie? dziś... za godzinę... za 
dwie... Gdy wyjeżdżał z obozu, wrzały tam przygotowania. Poleje się krew... padną trupy... 
czyje? Kto z przyjaciół, krewnych, towarzyszy jego dożyje jutra? Jaki będzie wieczór 
dnia dzisiejszego, tego pięknego dnia? O, Boże! Ty stwarzasz takie jak dzisiejszy dnie 
piękne, całe błękitne i złote, a ludzie rzucają na nie czerwone plamy! 
Smutek jak ciężki kamień spadł mu na serce, w którym zakipiał niepokój o wynik bliskiej 
bitwy zrazu, a potem o daleki koniec tego wszystkiego... Młoda wiara w ostateczne 
zwycięstwo sprawy, silna wiara w powinność, która, bądź co bądź, pełnioną być musi, jak 
kolumny złotych domów przez podmuch wiatru targnięte, zachwiały się w podmuchu wątpienia, 
które ostrzem strasznie bolącym przeszyło serce. 
Życie nad gaszeniem wesołości młodzieńczej pracować zaczynało... 
Ale już przybył tam, dokąd pomimo zadumy ciągle kierował konia, i stanął u brzegu 
niedużej łączki leśnej. Nie jest ona tym mokradłem, które spodziewał się tu znaleźć. Gdzie 
tam! Sucha i kwiecista, iskrzy się od tysięcy żółtych jaskrów, a brzegiem jej biegną białe 
szlaki poziomkowego kwiecia. Wybiega też z niej w głąb lasu parę drożyn wąskich i cienistych. 
Ze zniecierpliwieniem dłonią w czoło się uderzył. Głupstwo stało się kapitalne! źle pojechał! 
Od razu pewno po opuszczeniu obozu zmylił drogę. 
Rozgniewany na samego siebie zastanawiał się, rozglądał po horyzoncie. Jedna z dwóch 
dróg, do lasu z łączki wbiegających, bardziej od drugiej zwracała się w kierunku dworu. 
Wybrał ją i pojechał znowu wąskim pasem zielonym, pośród gałęzi drzew, które co chwilę 
odbijały się mu o pierś id głowę, smagając boki jego konia. Rozłożyste, pełne wielkiego liścia 
ramiona grabów, klonów, dębów zarzucały mu przed wzrokiem zasłony nieprzeniknione, 
tak że niekiedy o parę kroków przed sobą nic widzieć nie mógł. Z dołu drogi za to, 
spomiędzy traw, które ją porastały, spomiędzy przedzierających się przez gałęzie smug 
słonecznych uśmiechały się ku niemu poziomki dojrzałe, bujne, lśniące wilgotnym połyskiem 
jak krople czerwonej rosy. Zapach bił od nich świeży jak poranek, dziki jak ten las. 
Hej, hej, żeby tu była teraz jego Tosia, toż by zbierała te poziomki, toż by to była radość! 
Jak żywa stanęła mu przed wyobraźnią dziewczyna kochana, cała w śmiechu i słońcu 
chyląca się nad poziomkami, i znowu uśmiech promienny rozlał się mu po twarzy. 
Gdyby tak teraz, w morzu zieleni, w tej ciszy i w tej samotnej dziczyźnie znaleźć się z 
nią razem, we dwoje... bez tego niepokoju, który jak świder wkręca się w serce, bo... 
Co tam z nią dzieje się teraz, z nimi wszystkimi, z tym dworem, w którym dzieckiem, 
pacholęciem, młodzieńcem przeżył tyle godzin szczęśliwych? Gdy odjeżdżał, tamci nadjeżdżali. 
Co uczynili? Czegóż uczynić nie mogli? W takich jak ten momentach złe sny 
stają się jawą, baśnie prawdą, niepodobieństwa rzeczywistością. Co się tam dzieje teraz? 
Może płomienie... może kajdany... może trupy... Nie zdarzałoś się to gdzie indziej... niedaleko, 
niedawno? 
Pochylił nisko twarz i wpadł w otchłań zadumy dręczącej jak zły sen... i Piękny koń 
gniady stąpał pod nim z wolna, równo, cicho po miękkich trawach. Dłoń jeźdźca głaskała 
go niekiedy po lśniącym, zaokrąglonym grzbiecie, wtedy parskał wesoło, zgrabną głowę 
jakby w znak przyjacielskiego porozumienia podnosząc, to opuszczając, i znać było, że 
pomiędzy tym człowiekiem a tym zwierzęciem panowała zażyła przyjaźń... 
Wtem do słuchu jeźdźca przedarło się coś niewyraźnego, lecz wyraźnie obcego leśnym 
szmerom i odgłosom. Jakby turkot słaby, jakby głuchy w oddaleniu tętent. Wiatr ani drzewa 
tak nie szumią. Nie był to żaden z głosów lasu... Minuta, dwie i umilkło to, ustało. Ptaki 
w zamian, nie wiedzieć dlaczego, zaświergotały nad wąską drogą chórem prawie ogłuszającym, 
lecz niepodobna było zgadnąć, czy rozweselonym lub strwożonym. 
Zatrzymał konia i począł wsłuchiwać się w ciszę. Nic już w powietrzu nie było oprócz 
lekkich szmerów wiatru po gęstwinach i tego szczebiotu ptactwa, który uciszać się poczynał. 
Może to oni kędyś niedaleko stąd przechodzą, przejeżdżają? Po raz pierwszy uderzyła 
mu do głowy myśl, że może się z nimi spotkać. Uderzenie to było zrazu podobnym do 
wrzątku, który by człowieka od stóp do głowy oblał. Ale prędko ostygać zaczęło. Przypuszczenie 
nie zdawało się bardzo prawdopodobnym, bo las był ogromny i tamta droga 
musiała znajdować się stąd daleko. A jeżeli... Cóż? Gdzie drzewa rąbią, tam trzaski lecą! 
Na wojnie jak na wojnie! Uczynił to, co do niego należało, i jedno tylko głupstwo popełnił, 
drogę w lesie zmylił... Ale przecież i koń, mający cztery nogi, potyka się czasem; cóż więc 
on, który ma jedną tylko głowę, i w dodatku aż gotującą się od różnych myśli i niepokojów! 
Jechał dalej i myślał, co w wypadku spotkania uczyni. No, przede wszystkim poprosi 
pięknie Pioruna, ażeby go, jak na skrzydłach wiatru, odniósł jak najdalej... jeżeli będzie 
można, a jeżeli nie będzie można, to... to powie... cóż powie? Na polowanie wyjechał... Jak 
to? Bez strzelby i nijakiej broni? Więc na przejażdżkę... niby tak sobie... spaceruje konno 
po lesie, dla przyjemności czy, jak mówi stary wuj Klemens, dla „mocjonu”... 
Uśmiechnął się na wspomnienie o poczciwym wuju, trochę też z pomysłu konnego dla 
przyjemności spacerowania po lesie w tej erze dziejów lasu, ale zaraz ogarnęło go przykre 
uczucie niesmaku. Kłamać, zapierać się, wykrętów używać! Wstrętne! I najlepiej nie myśleć 
o tym, co się prawdopodobnie nie stanie. 
Koniec drożyny, którą jedzie, już widać. Dotyka, jak się zdaje, koniec ten jakiejś szerokiej 
drogi, której jednak dostrzec niepodobna. I nic wcale o parę kroków naprzód wyraźnie 
dostrzec niepodobna zza tych zasłon gałęzistych, co chwilę nad drożyną opadających. 
Znowu odgłos jakiś, obcy odgłosom lasu. Jakby w pobliżu powolne stąpanie konia, a 
dalej, dalej, jakby poszum przyciszony, ale nie drzew i nie wiatru... 
Hej! źle z nami! Tam ludzie są! Ale jacy? Kto? No, cóż robić? Raz kozie śmierć! 
Piękny gniadosz szeroko piersią roztrącił, rozerwał gęsty uploć giętkich gałęzi grabowych, 
za nimi ukazała się droga szeroka i jeździec wychylający się z wąskiej drożyny oko 
w oko spotkał się z drugim jeźdźcem, który nadjechał drogą szeroką i szybkim, wprawnym 
ruchem konia swego przodem ku niemu obrócił. 
Spotkanie to było tak nagłe i niespodziewane, że oba konie jak wryte stanęły i obaj 
jeźdźcy wzajem w sobie zatopili wzroki zmieszane, lecz niemniej przenikliwe i bystre. 
Człowiek pleczysty, na twarzy rumiany, w mundurze oficera rosyjskiego, bystro, podejrzliwie, 
posępnie patrzył spod brwi zjeżonych na młodzieńca, który w postawie wyprostowanej, 
siedząc na pięknym koniu, zatapiał w nim roziskrzone oczy. Dwa rozłożyste 
klony wznosiły nad ich głowami głęboką arkadę z prześwietlonego przez słońce liścia. 
Milczenie trwało krótko: sekundy; po Czym basowy i oburkliwy głos oficera zapytał: 
— Kto wy takoj? 
Z wielkim spokojem młody jeździec imię i nazwisko swoje wymówił. 
— Atkuda? 
Wymienił nazwę rodzinnej wsi swojej, niedalekiej stąd, w której przebywał stale... 
Siwe oczy oficera roztropnym, badawczym spojrzeniem ogarniały go całego, od stóp do 
głowy. Nie mógł mylić się; w zwykłym, codziennym ubraniu, bez broni, bez śladów zmęczenia 
w powierzchowności własnej i konia, na którym jechał, nie mógł to być powstaniec. 
Więc czegóż w okolicznościach... takich włóczy się po lesie? Ten jakiś dziwny gniew, posępny 
i nieustanny, który zdawał się być stałą jego cechą, wezbrał mu w oczach i na twarzy. 
— Czego szlajeties po lesie? Rozum postradaliście, czy nigdyście go nie mieli? Ej, ty, 
Boże mój, kakije bezmozgłyje ludi! 
A potem z wybuchem głosu i rozkazującym gestem ramienia. 
— Ubirajsia k' czortu! Do domu jedź! Skorej! skorej! 
Młody jeździec ukłonem grzecznym czapki uchylił, po czym konia na tę drożynę, która 
w to miejsce przywiodła go, zawrócił. 
Oj, ty. Piorunie mój kochany, przenieśże ty mię przez piekielne drogi! Bo oto, na szerokiej 
drodze, w pewnym jeszcze oddaleniu, lecz już bliżej niż przedtem tętent koni słychać, 
turkot wozów... 
Posłuszny głosowi i dotknięciu pana swego poniósł go Piorun po drożynie leśnej, przez 
zasłony gałęziste, które za nim rozwierały się, to zamykały, i niósł coraz prędzej, ale krót
ko... bardzo krótko. Tuż, tuż w pobliżu rozległ się tętent biegnących koni, wśród zieleni liścia 
zamigotały czerwone ozdoby ubrań i długie piki zarysowały czarne linie. Kozacy 
przedzierali się przez las ku dostrzeżonemu jeźdźcowi, drogę mu zajeżdżając. Na czele ich 
pędził setnik, wysmukły, zgrabny, piękny w czerwonych pasach ubrania, z czarnymi 
oczyma rozgorzałymi wśród śniadej twarzy... 
Jakaż słuszność tkwiła w dwa razy powtórzonym wykrzyku oficera: Skarej! skorej! 
Może gdy go wydawał, przemknęła mu przez głowę myśl o tamtych jak ptaki chyżych. Ale 
już czasu na pośpiech nie było. 
— Stój! stój! — rozległo się i echami rozbiegło się po cichym zielonym lesie. Ze wszech 
stron otoczony stanąć musiał. 
Oficer pleczysty i nieco na swym ciężkim koniu przygarbiony ku najeżonej pikami grupie 
jeźdźców powoli nadjeżdżał. Teraz setnik kozacki zapytywał: 
— Kto wy takoj? 
Czy brzmienie głosu, w którym obok srogości czuć było wzgardliwą drwinę, czy namiętne 
oczy południowca, w których błyskała iskra złowroga — coś w tym człowieku i coś 
w tym pytaniu targnęło dumę pojmanego młodzieńca i dmuchnęło na żarzącą się w nim 
iskrę gniewu. Głosem spokojnym, lecz z okiem rozpłomienionym odpowiedział: 
— Jestem człowiek! 
Kozak, z uśmiechem, dzieląc sylaby wyrazów, zażartował: 
— Cze-ła-wiek! nie małpa? Cha-ra-szo! Ale dokąd jedziecie? 
— Przed siebie... w świat. 
— W świat! Charaszo! Ale skąd? 
— Ze świata. 
Dwa odmienne typy, dwie rasy, dwie różne, lecz równe sobie młodzieńcze urody. U 
obu wzrastało, coraz goręcej kipiało to, co starzy Latyni wyrazili w przysłowiu: homo homini lupus est. Oczy ich, jak sztyletami pojedynkujące się spojrzeniami, nabierały połysków 
wilczych. 
— Ze świata? Nie; nie ze świata, ale od mia-tież-nikow... od mia-tieźni-kow, do których 
jeździliście z ostrzeżeniem... 
Mówił z wolna, dzielił sylaby wyrazów, słowa syczały mu w ustach, których uśmiech 
urągał, wyzywał. 
— Tak — odpowiedział tamten — to prawda. Byłem w obozie powstańców i stamtąd jadę. 
Słowa te wypadły mu z piersi od burzy uczuć wzdętej; szafirowe czy, roziskrzone, patrzały 
prosto w stronę przeciwnika. 
W tejże chwili zbliżył się ku niemu dowódca roty pieszej i ze zjeżonymi brwiami przemówił: 
— Jesteście aresztowani! Zsiądźcie z konia! 
Miał na rozkaz ich zsiąść z konia! O! gdyby broń w ręku lub pod ręką, toby w nich naprzód... 
potem w siebie... Nie miał broni... i był jeńcem. 
Kiedy zeskoczywszy z konia gestem pożegnalnym kładł dłoń na jego szyję, usłyszał 
słowa powoli i ze świstem z ust kozackiego setnika wychodzące. 
— Cha-raszo! Znacie drogę do mia-tież-nikow, to i nam ją pokażecie. Usiądźcie na 
pierwszym wozie i drogę pokazujcie! 
Jeniec odwrócił się i znowu w twarzy Kozaka wzrok zatopił. Nie wyglądał teraz wcale 
na wesołego Olesia. Blady jak płótno, czoło miał zmarszczone i wargi drżące. Tymi drżącymi, 
zbladłymi wargami, głosem od wzburzenia więznącym w gardle wymówił: 
— Zabić mię możecie, ale nie macie prawa lżyć mię przypuszczeniem, że mogę zostać 
zdrajcą. 
Czy złudzenie to było, czy rzeczywiście usłyszał, że kapitan roty pieszej cicho pod najeżonym 
wąsem mruknął: 
— Maładiec! 
A na czarne oczy setnika kozackiego z wolna ciemne powieki opadły i z ustami, których 
piękna linia wykrzywiła się w uśmiech niby drwiący, niby zmieszany, chyżego konia 
swego zawróciwszy, pomknął na nim szeroką drogą ku nadciągającym wozom. 
Na tę drogę wszedł również, z konia zsiadłszy, pleczysty kapitan i obok jeńca, przed 
żołnierzami, którzy dwa konie prowadzili postępując, wciąż ku niemu twarz obracał. Nie 
mówił nic, tylko co chwilę na niego spoglądał, odwracał się i znowu spoglądał; brwi i wąsy 
jego stawały się mniej najeżonymi, zarys ust mniej twardym... 
I nie było wcale złudzeniem to, co spod rudawych wąsów cichym pomrukiem wyszło. 
— Ach, bezumcy... miecztatieli... nieszczastnyja źertwy!... 
Doszli do wyciągniętego na drodze taboru wozów. Kapitan oczyma po wozach powiódł 
i jeden z nich wskazał jeńcowi; Siedziało na nim paru żołnierzy. 
Twarz swą grubą i rumianą, od upału spotniałą, nad jeńcem pochylając 
szepnął: 
— Osteregajtieś! Nie razdrażajtie ich... bo... może być bieda! 
Ostatnie słowa wymówił po polsku. 
III 
Drogą dość szeroką, lecz najeżoną korzeniami drzew starych, tworzącymi sieć grubych 
i twardych garbów, powoli i ciężko posuwał się tabor złożony z kilkudziesięciu wozów 
napełnionych żołnierzami. Przed każdym z żołnierzy sterczał na pogotowiu w rękach 
trzymany karabin z wprawionym weń bagnetem. Na pierwszym z wozów jechali dwaj 
chłopi ponurzy i milczący; przewodnicy po tym ogromnym, pełnym drogi drożyn, zarośli, 
ciemności, labiryncie leśnym. Postrach, zapłata hojna, może instynkty jakieś nienawistne 
czy zawistne, w momentach burz budzące się jak wichry, umieściły ich na tym przewodniczącym 
wozie. 
Z przodu, z tyłu, po bokach jechali Kozacy pikami strącając z drzew deszcze liści i niekiedy 
wbiegając do lasu, gdzie kopyta koni ich krzesały z suchych mchów i gałęzi grady 
krótkich trzasków, a ozdoby ubrań migotały śród zieleni jak biegające po niej czerwone 
plamy. 
Znad wozów razem z turkotem kół głucho i często o korzenie drzew stukających podnosił 
się przyciszony pogwar głosów ludzkich. Czy przyciszał go rozkaz przez dowódcę 
wydany lub tłumiły pracujące w tych licznych piersiach niepewności i grozy tego lasu? 
Trudno wiedzieć, ale podobne to było do groźnego i zarazem trwożnego pomruku zwierza, 
który idzie na łup i rozgląda się, czy nie zobaczy myśliwców. Myśliwcy ukrywać się tu 
mogli za każdym zakrętem drogi, za każdą firanką zarośli, w każdym z niezliczonych cieniów, 
które wśród drzew wysokich stały jak czarne olbrzymy, gdzieniegdzie złotymi 
strzałami od słońca przebijane. 
Las nabierał coraz wyższego, ściślejszego podszycia i listowia, droga z nieznacznym 
skłonem w dół opadająca stawała się wilgotna. Zniknęła z jej powierzchni garbata sieć korzeni, 
ukazały się natomiast wyżłobienia w różnych kierunkach poczynione przez wody, 
które wiosną musiały tu rozlewać się szeroko, a teraz niedobrze jeszcze przez majowe ciepła 
osuszone gdzieniegdzie szkliły się w długich bruzdach i dość głębokich wądołach. 
Wyraźnym było zbliżanie się do gruntów niskich, mokrych, które mniej niż inne sprzyjają 
roślinności wzwyż bujającej, lecz za to z hojnością ogromną udzielają życia jej tworom 
niższego wzrostu. Drzewa stawały się rzadsze, niższe, cieńsze, pokrzywione, sękami 
osiadłe, czernią jakąś powleczone, natomiast z obu stron drogi powstawały nie już jak 
gdzie indziej zarośla przezroczyste, na wyłomy porozrywane, lecz nieprzerwane i gęste 
natłoki krzaków i karłowatych czy niedorosłych drzewin. 
Wóz przewodniczący skręcił w bok i opuszczając szeroką drogę wjechał na groblę wąską, 
z dwu stron głębokimi rowami obrzeżoną. W rowach stała woda biaława, zielonawą 
pleśnią gdzieniegdzie powleczona; za rowami wznosiły się ściany zarośli, u góry w niezliczone 
nierówności postrzępione, lecz od dołu przedstawiające powierzchnię ściśliwą, gęsto 
z prętów, gałęzi i niezliczonego listowia zbitą i splątaną. 
Były to nieprzejrzane szeregi i tłumy leszczyn, malin, kalin, jeżyn, małych wierzbin, olszyn 
i osin, bzów dzikich, łóz, sitowia, olbrzymich ajerów i kosaćców, jakichś traw wysokich 
i rozczochranych, jakichś pasożytnych palców i wieńców, które to wszystko oplatały, 
a z tych powikłań i upiorów, z całej tej gęstwiny linii i kształtów o tysiącznych kierunkach 
i formach, w górze i w dole wychylały się białe baldachy bzów dzikich, liliowe kielichy 
kosaćców, żółtawe gwiazdy jakichś roślin bagiennych, mętnością barwy oznajmiające 
zbliżające się królestwo martwych wód i grząskich topielisk. Słońce rzucało na te ściany 
zielone i ukwiecone pozłotę dla oczu przykrą i olśniewającą, wśród której wąski szlak grobli 
przypominał czarnego węża, który by na słońcu wygrzewał pogarbioną i gdzieniegdzie 
mętnie połyskującą skórę. Mętnymi połyskami świeciła woda stojąca w wyżłobieniach i 
koleinach grobli, 
Gdy wozy tabor składające wjechały na groblę, unoszący się nad nimi pogwar głosów 
umilkł i słychać było tylko nie turkot, ale szum kół bardzo powoli przesuwających się po 
rozmiękłym gruncie, czasem klapanie wody pod kopytami koni, czasem na jednym z wozów 
wykrzyk pijany, lecz krótki. Z głów żołnierzy nie ulotniły się jeszcze całkowicie opary 
wódki w godzinach porannych z kuf owych we dworze wypitej, lecz miejsce, w którym 
się znaleźli, głuchym niepokojem czy niewyraźnym przeczuciem pozamykało im usta i w 
zamian szeroko pootwierało oczy. 
Kapitan wyjechał na czoło taboru i słychać było, jak z ponurymi przewodnikami zamieniał 
słowa groźbą brzmiące, to znowu w znaki zapytań zagięte. Oni odpowiadali: 
— Inaczej jechać nie można. Innej drogi do nich nie ma. Jest kędyś inna, ale jeszcze gorsza 
i... dalsza... 
Na wielkim, ciężkim koniu, sam ciężki i ponury, powracał oficer wzdłuż taboru i wzrok 
jego upadł na siedzącego wśród żołnierzy młodego jeńca. Zawrócił konia i obok wozu tego 
jechać zaczął. 
Wtem stało się coś tak przeraźliwego jak piorun lub nagła śmierć. We wznoszących się 
po obu stronach grobli ścianach zielonych rozległ się grzmot wystrzałów i wypadły z nich 
roje ognistych błyskawic. Spomiędzy jadących na czele Kozaków paru spadło z koni, pod 
paru innymi konie upadły, na wozach też widać było ciężkie postacie, walące się na wznak 
i broń z rąk wypuszczające. 
Zasadzka; jeden z najstraszniejszych środków przysługujących wojnom partyzanckim. 
Na wąskiej grobli powstał ruch pełen zamętu i podniosła się wrzawa pełna krzyków. 
Żołnierze zeskakiwali z wozów i bez ładu, zarówno jak bez widzialnego celu, strzelali 
do zarośli; przestraszone konie skręcały wozy, które stając w poprzek drogi lub w połowie 
wywracając się do rowów, czyniły niemożliwym jakiekolwiek formowanie się żołnierzy w 
szeregi lub oddziały; gibcy Kozacy na chyżych swych koniach przeskakiwali rowy i usiłowali 
wdzierać się w gęstwiny, które stawiały opór i z których co minutę nowym grzmotem 
i z nowymi błyskawicami wypadał rój pocisków; ciała ludzkie pociskami dosięgnięte 
padały na rozmokłą ziemię grobli, na koła i brzegi wozów, pod kopyta rozszalałych koni, 
do wody, napełniającej rowy. Powietrze napełniło się wrzawą ludzką i zwierzęcą, gromami 
i grzmotami strzałów, kłębami prochowego dymu. 
Wśród piekielnego tego zgiełku i zamętu kapitan z wielką przytomnością i odwagą głosem 
i ruchami usiłował w tę dziwną walkę wlać ducha porządku i jedności. Ale potężny 
głos jego, wyrzucający z szerokiej piersi słowa komendy, zatapiał się we wrzawie, a formowane 
przez niego szeregi i oddziały wnet chwiały się i rozpraszały, rażone z przodu i z 
tyłu, zza obu ścian 
zarośli ukrywających wroga. Zziajany koń jego za wielki był i za ciężki do obracania 
się na przestrzeni wąskiej, wśród bezładnego ścisku ludzi i rzeczy. Parę razy tylne nogi jego 
ześliznęły się do rowu; parę razy stanął dębem przed nagle upadającym trupem końskim 
czy ludzkim. Po twarzy kapitana lały się strugi potu, w oczach świeciła rozpacz, kule 
jak gwiżdżące pszczoły latały dokoła głowy jego i ramion. Jedna rozdarła mu rękaw munduru 
i drasnąć musiała ramię, lecz on nie zdawał się czuć tego ani spostrzegać; z szybkością, 
na jaką tylko liczne przeszkody pozwalały, pędził ku garści żołnierzy, która plecami 
odwróciwszy się do pola bitwy, poczynała biec ku początkowi grobli. Zabiegł jej drogę, 
głosem gromił i błagał, ruchami pałasza zachęcał i napędzał, aż powróciła, aby zwiększyć 
na grobli zamęt ciał i huk wystrzałów, ku niewidzialnym celom kierowanych. 
Część Kozaków, pod wodzą setnika przeskoczywszy rowy, zdołała przedrzeć się w zarośla 
i słychać tam było wściekłe krzyki, zgęszczone strzały, z trzaskiem pękające pod naporem 
końskich piersi gałęzie drzewne czy pod końskimi kopytami kości ludzkie. 
Nie trwało to wszystko jeszcze nad ćwierć godziny, a już wodę w rowach stojącą i trawę 
nad rowami tu i ówdzie zabarwiała krwawa czerwoność. 
Aleksander stał na wozie, u którego dyszla z szyją ruchem męczeńskim wykręconą leżał 
zabity koń. Bezbronne ręce zaciskał około jakichś sterczących na wozie przedmiotów i 
cały naprzód podany, wzrok szeroko rozwartych oczu wytężał ku ziejącym kulami i 
ogniem zaroślom. Zdawać się mogło, że dusza z niego wyszła i znajdowała się po tamtej 
stronie zielonej ściany, pomiędzy tymi, których kule lada chwilę zadać mu mogły śmierć. 
Nie było takiej sekundy, w której by nie mógł zginąć i... myśl okropna! — zginąć z rąk, które 
kochał. Czy myśl ta przechodziła mu przez głowę, dokoła której ze świstem i gwizdem 
przelatywały kule? Czy może nie miał w głowie żadnej wyraźnej myśli oprócz tej jednej, 
palącej, że nie jest, że nie może być tam... z nimi? Sam nigdy w przyszłości sprawy przed 
sobą zdać nie mógł. Ale co chwila pot zimny oblewał mu czoło i oddech zatrzymywał się 
w piersi w oczekiwaniu czegoś niewyraźnego, niepojętego... wyjścia ich może zza tej ściany, 
która ich zasłaniała, skrzydeł może, które by jego do nich przez tę ścianę przeniosły, 
śmierci może. Nagle zadrżał od stóp do głowy i trzęsącymi się wargami krzyknął: 
— Apolek! 
Z obłąkanymi prawie pobłyskami oczu wpatrywał się w młodzieńca, który ruchem gibkim 
wypadł spomiędzy zarośli i u stóp ich na jedno kolano przykląkłszy, ze strzelbą do oka 
przyłożoną strzelać począł. Zuchwały ten rycerzyk, w zapale młodzieńczym nie dość zapewne 
rozkazom wodza posłuszny, zapragnął może spotkać się oko w oko z tymi, z którymi 
walczył, dokonać wiele, dokazać więcej od innych. Wyskoczył zza osłony, na jedno 
kolano ukląkł, strzelał... karmazynowa konfederatka zsuwała się mu z ciemnych włosów 
odsłaniając gładkie i ogorzałe czoło, oczy nieco zmrużone napełniała uwaga wytężona, a 
na usta pod drobnym wąsem wystrzeliwał uśmiech niemal chłopięcej przekory. Nagle zawołał: 
— Oleś! A ty tu skąd? 
Dostrzegł stojącego na wozie jeńca, lecz natychmiast o nim zapomniał, znowu ze 
strzelbą do oka przyłożoną mierzył, strzelał, aż stała się z nim rzecz jak piorun szybka i 
śmiertelna. 
Z zarośli wypadł setnik kozacki na koniu, z którego uda krew ciekła i którego już wspinał, 
aby rów z powrotem na groblę przeskoczyć, gdy zuchwały rycerzyk w karmazynowej 
czapce zmierzył do niego, wystrzelił i — Kozak, w pierś kulą ugodzony, spadł z konia, rozciągnął 
się u stóp zarośli. A w chwilę potem tak krótką, że w niej powieka ludzka zaledwie 
mrugnąć by zdołała, z grobli na drugą stronę rowu przeleciała kula inna i utkwiła w czole 
rycerzyka, który padł także... 
Wówczas Aleksander uczuł na twarzy gorący oddech konia, a tuż przy uchu jego zaszemrał 
ciężki szept kapitana: 
— Kto eto? Kto eto? 
Stał na koniu blady jak kreda i palcem na zabitego powstańca wskazując, z obłąkanymi 
prawie oczyma młodego jeńca zapytywał: 
— Apolek? Razwie eto Apolek? Apolek? 
— Tak, Apolek. 
Dwie piersi: oficera i jeńca, szybko, z głuchymi jękami dyszały. 
— Karłowickij? 
— Karłowicki. 
— Boh mój! — krzyknął kapitan i był to krzyk przerażenia, bólu, nie wiedzieć jeszcze jakiego 
uczucia, ale które piersi rozrywało. 
U stóp zarośli, u brzegu mętnie połyskującej wody, leżeli niedaleko siebie na zielonej 
trawie rozciągnięci dwaj urodziwi młodzieńcy, jeden czerwonym, drugi czarnym pasem 
przepasani, jeden z rozdartą i skrwawioną odzieżą na piersi, drugi z czarną i sznurek krwi 
sączącą plamą pośród czoła. Głowy ich okryte były czarnymi i ciemnymi włosy, a czapki 
daleko na zieloną trawę odrzucone dwoma różnymi odcieniami czerwoności iskrzyły się w 
słonecznym świetle. I przeglądało się iskrą nieruchomą światło słoneczne w szkle martwych 
ich oczu... 
IV 
Od dnia klęski, którą w lasach poleskich poniósł oddział pieszego i konnego wojska, od 
dnia, w którym wspólnie z kilku towarzyszami poległ w bitwie Apolek Karłowicki, a 
Aleksander Awicz do więzienia znajdującego się w mieście najbliższym przez resztkę pobitego 
wojska odwieziony został, kilka tygodni upłynęło. 
Na świecie był już lipiec upalny i duszny. Na szerokie pola kładły się pod ścinającym je 
sierpem obfite zboża i płynęły szelesty złotej słomy. W rzekach, jeziorach, strumieniach 
leśnych i brodach łąkowych wysychały wody; nad złotymi polami, nad żółknącymi w 
upale łąkami, nad lasami stojącymi w kamiennych ciszach, szerokie koła pod wyiskrzonym 
sklepieniem nieba zataczały uczące się latać bociany. 
Trzypiętrowy gmach więzienny wznosił się nad niskimi domkami miasteczka, jak 
wszystkie więzienne gmachy ponury, nagi, sczerniały, zamknięty. U dołu jego, na dziedzińcach 
i na piętrach niższych rozlegały się czasem hałasy, krzyki, rozmowy, szczęki 
broni, lecz okna rzędu najwyższego, pod czerwonymi gzemsami dachu zdawały się przez 
otwory krat żelaznych oddychać milczeniem i samotnością. 
Im wyżej, tym samotniej. Nie dochodziły tam z dziedzińców i pięter niższych żadne 
głosy ludzkie i nie dochodził mały, uliczny gwar miasteczka. Czasem tylko słychać było 
krótkie rozmowy zmieniających się szyldwachów, wlokące się kroki dozorców lub zgrzyty 
kluczy obracanych w zamkach otwieranych i zamykanych cel. Im wyżej, tym piękniej. Z 
tych okien, wysoko wzbitych nad ziemię, wzrok mógł dostrzegać trochę złotego pola, które 
miasteczko otaczało, pasek lasu za polem i w południe czarne sylwetki bocianów zataczające 
pod niebieskim błękitem szerokie koła. Bociany z oddala znacznego wydawały się 
bardzo małymi: w zamian wielka zawsze twarz słoneczna, co wieczora po skłonie nieba 
spływała za pasek lasu i zapalały się potem nad nim zorze wieczorne. 
Im wyżej, tym smutniej. Na skrawek przestrzeni wolnej, na ptaki skrzydlate, na niebo i 
światło niebieskie patrząc, te wysoko usadzone okna więzienne zdawały się być oczyma 
nalanymi czarnością nocy. 
Za jednym z tych okien, w izbie więziennej jak wszystkie więzienne izby ciasnej, niskiej, 
sczerniałej i ponurej, Aleksander Awicz siedział pod ścianą na wąskim zydlu i czytał. 
Przed niewielu dniami posiadł pozwolenie otrzymania z zewnątrz kilku książek i nie 
wiedział zupełnie, czemu lub komu tę ulgę w losie swym miał przypisać. 
Bo aż do tych dni ostatnich surowość postępowania z nim równą była ciężkości jego 
przewinienia. Za jego to właściwie sprawą wojsko poniosło klęskę od ostrzeżonych przed 
nim powstańców, czyn ten stwierdził własnym wyznaniem, sam w lesie uczynionym i po 
kilkakroć już powtórzonym przed obliczem komisji śledczej. I zachowanie się jego przed 
tym zbiorowym obliczem do łagodności skłaniać nie mogło. Na mnóstwo zadawanych mu 
zapytań nie miał nigdy odpowiedzi żadnej oprócz stałego potwierdzenia czynu, którego 
dokonał sam. Należał do najodporniejszych, najtwardszych. Do najmniej mównych także, 
bo czuł, że gdy raz otworzy usta, wszak znowu jak płomień zagorzeć może w uniesieniu 
takim, z jakim setnikowi kozackiemu rzucił swoje wyznanie. 
Zniósł wiele — i cierpienie przeciągnęło po nim swój rylec i swój pędzel. Schudł i spłowiało 
mu na twarzy męskie jej przedtem zabarwienie. Na czole wyryły mu swe blade piętno 
dni głuche i noce bezsenne, w oczach odbiła się tęsknota otoczona wspomnieniami i 
ustępująca tylko przed niepokojem pełnym grobowych widm. Jednak z młodzieńczych 
tych oczu blask i ogień nie znikły i na pobladłe usta przypomnienia rzeczy minionych 
sprowadzały niekiedy uśmiechy, z których lada promień życia wykrzesać mógł dawny 
śmiech wesoły i pusty. Ale wysubtelniał i wyduchowniał. W wyszczuplonym ciele czuć 
było jakąś sprężynę, która wyprostowywała je dumnie, i jakąś pieśń z nutą smętną, lecz 
wzbijającą się wysoko. 
Przez małą, otwartą w oknie szybkę powiał wiatr i z lekka poruszać mu zaczął na głowie 
ciemnopłowe włosy. Jakby ręka jakaś opuściła mu na głowę orzeźwiającą pieszczotę, 
jakby coś z zewnątrz na niego zawołało. Książka wypadła mu z ręki. Porwał się, prawie 
swawolnym ruchem dawnego Olesia na zydel wskoczył, przy oknie stanął, przez otwartą 
szybkę patrzeć zaczął. Patrzał na zawieszoną nad dalekiem paskiem lasu twarz słońca, 
ogromną i jaskrawą, na szmat złotego pola, po którym na kształt czarnych kropel roiły się 
malutkie z oddalenia istotki, i głęboka bruzda cierpienia przerżnęła mu czoło. 
W tej chwili w ogromnym zamku zazgrzytał klucz i zza drzwi nieco uchylonych basowy 
głos męski zapytał: 
— Pozwalajetie? 
Ze zdziwieniem więzień spojrzał na tego grzecznego gościa, który przed wejściem do 
celi więziennej o pozwolenie wejścia do niej prosił. 
Był nim oficer dość wysoki, barczysty i ciężki, z twarzą grubą, choć dość kształtną, z 
czołem od rumianych policzków bielszym i rudawymi nad nim włosami. Srebrna, wąska 
taśma z zawieszonym na niej pałaszem ukośną linią przepasywała mu piersi i plecy okryte 
obcisłym mundurem. 
Cela była ciasna; drzwi jej znajdowały się o kilka kroków od okna, u którego, z zydla 
zeskoczywszy, stał Awicz. Oficer zatrzymał się o krok jeden przed drzwiami, które zamknęły 
się za nim i znowu kluczem obracanym w zamku zazgrzytały. 
— Nie chciałbym mieszać — zaczął — i jeżeli nie w czas przychodzę... 
Mówił niezmiernie zepsutą polszczyzną. 
— Owszem — wahającym się głosem i wpatrując się w gościa odpowiedział więzień.Wszakże to pan był... tam... z wojskiem?... Czy może mylę się? 
Nie odpowiadając na zapytanie, gość spod rudego wąsa mrukliwie wymówił: 
— Mam honor rekomendować się: Apolinary Karłowicki. 
— Karłowicki?... Apolinary? — z ruchem najwyższego zdziwienia zawołał więzień. 
Skłonił się oficer. 
— I Karłowicki, i Apolinary. Dziwi się pan... nu, różne słuczaje na świecie bywają... 
— Krewny może biednego Apolka? Oficer ręką po białym czole powiódł. 
— To był mój stryjeczny brat. Jego ojciec i mój ojciec byli rodnymi braćmi. 
W celi oprócz wąskiego zydla przy ścianie, którego jeden koniec więzienną pościelą 
okryty naśladował łóżko, znajdował się jeszcze stołek drewniany i krzywy, brudny, z popękanych 
desek zbity stół. Oficer postawił stołek przy krzywym stole i usiadł. 
— Ja przyszedł, aby z panem o nim pomówić... ja tego chłopca lubił... on mnie był dorog... 
ja dziś tu w więzieniu cały dzień dyżurnym... więc pomyślał sobie: pójdę, rozpytam 
się o niego... kiedy? jakim sposobem? bo ja nigdy nie spodziewał się... On w Moskwie 
uczył się. Dwa lata uczył się tam i do starszego brata na święta wielkanocne pojechał. Nu 
da! Jak pojechał, tak i nie powrócił. Oni tu swój majątek gdzieś mają... więc pan jego pewno znałeś? Czy pan jego znałeś? 
— Z bliska, mieszkaliśmy w sąsiedztwie niedalekim. 
— Da! da! Jak tylko mnie pan tam... w lesu, swoje nazwisko powiedział, ja zaraz przypomniał 
sobie, że gdzieś je słyszał, a potem i to przypomniał, że od Apolka słyszał... On 
mnie wszystko opowiadał, jak dzieckiem był, kogo znał, z kim bawił się... Ach, nieszczastnyj! 
jak on tam popadł? Kto jego namówił? Taki młody... i dobr! Ach, dobr! Kakoje u 
niewo było dobroje, czystoje, dietskoje sierdce! 
Zwiesił głowę i żałość głęboka rozlała się mu po twarzy. Przy tym widać było, że w 
chwili wzruszenia na usta jego ciśnie się mowa, do której przywykł i w której był biegłym. 
Podniósł po chwili głowę i spotkał się oczyma z utkwionym w niego zdziwionym wzrokiem 
więźnia. Iskra gniewu zamigotała mu w chmurnych oczach. 
— Pan dziwisz się! Czego dziwić się? Dlaczegóż to Apolek bratem moim być nie mógł. 
Na świecie różne słuczaje bywają. Ot, dwóch rodnych braci było, daleko od siebie 
mieszkali. Jeden został się przy majątku, a drugi go stracił i jak stracił, na służbę poszedł... 
w twierskiej guberni służył. Nu da! Tak Apolek był syn jednego brata, a ja był syn drugiego... 
dieduszka nasz miał imię Apolinary i nas obydwóch tak nazwali. Ale stryja ja nie 
znał, bo on rano umarł i ja do tego czasu nigdy tu nie przyjeżdżał, a teraz uwy! ze swoim 
pułkiem przyjechał, żeby miatież uspokajać. I oto co zobaczył! Apolka zabitego zobaczył... 
chłopca, mego miłego brata! 
Przywiązanie do poległego powstańca, dziwne jakoś w grubym człowieku tym, tkliwie 
ujmowało młodego więźnia i zaciekawiał go ten oficer z naturą, jak się zdawało, dość złożoną. 
Zapytał, jakim sposobem mógł tak z bliska znać stryjecznego brata, skoro nigdy dotąd w kraju nie był. Oficer z pośpiechem odpowiedział: 
— Już mówił, że on dwa lata był w Moskwie, a ja tam wtedy z pułkiem stał. Nu wot my 
gdzieścić spotkali się... jedno nazwisko... pyta się on mnie, czy nie krewny! A ja już wiedział, 
kto on, i mówię: „Ja wasz stryjeczny brat”. Tak on, sierdiecznyj, za szyję mnie objął... 
Zatrząsł mu się głos w gardle, grubym kołnierzem mundura otoczonym. 
— Familii ja nie mam, nikogo swego na swietie nie mam... krew odezwała się... polubił 
brata... I jak nie polubić? Taki dobry, sierdieczny chłopak. I krasowiec że on był! I on mnie 
polubił, choć czasem i sierdził się na mnie, nu tam, za różne głupstwa, ale zawsze potem 
przychodził i mówił... „Ty biedny... co ty winien...” 
Zamilkł, ramieniem uczynił gest rozpaczy. 
— Co tam już gadać! Co opowiadać. Minęło, propało! Już jego na świecie nie ma... 
Ale... 
Wyprostował się, chmurne jego oczy z wyrazem prośby utkwiły w twarzy więźnia. 
— Ale teraz ja przyszedł pana prosić, żeby pan mnie wszystko o nim opowiedział: jak się 
to stało? Jak do tego przyszło? Kto go namówił? 
Opowiadanie było krótkie. Nikt go nie namawiał i przyszło do tego w sposób prosty. 
Chłopak był żywy, szlachetny, kochał kraj, kochał ideę, uniósł go ten prąd, który unosił 
innych. 
Oficer słuchał z głową spuszczoną, w ziemię patrząc. 
— Glupost'! — sarknął. 
— Co jest głupostią? — uśmiechnął się Awicz. 
— A wot, te wszystkie wasze idee i p r ą d y ! 
— Wiele by o tym mówić — z nowym uśmiechem rzucił więzień. 
— Ja i chciałby z panem wiele o tym pomówić... chciałby bardzo... Nu, ale to później, 
kiedy ja tu inszego dnia przyjdę... a teraz ot, co ja jeszcze chcę panu powiedzieć... 
Dłonie na kolanach oparł, łokcie z fantazją nieco rozstawił; do chmurnych oczu jego 
zabłądził nikły uśmiech. 
— Ja nie tylko dlatego tu przyszedł, aby o Apolka rozpylać się, ale i dlatego także, nu da! 
dlatego, żeby się poznać z panem... wy mnie tam w lesie podobali się... Na koniu jeździcie 
jak wojenny człowiek i wot, śmiało wy wtedy w oczy kozackiemu setniku patrzyli; jak on 
wam tę gadką nizost' powiedział, to u was iskry posypały się z oczu i odpowiedzieliście 
jemu dobrze! Nu, i odwaga to była! Z gołymi rękami pomiędzy sztykami i pikami! Ja wtedy 
pomyślał sobie: maładiec! 
— I nawet powiedział to pan, słyszałem — z wytryskującą na twarz wesołością zaśmiał 
się więzień. 
— Nieużeli tak? Powiedział? Nu, może i powiedział. Mnie wtedy wszystko we środku 
przewracało się, a jak we mnie wszystko we środku przewraca się, to ja wtedy czasem sam 
do siebie gadam. 
Śmiał się. Śmieli się obydwaj. 
— A czegóż panu wtedy wszystko przewracało się we środku? Uczynił gest niechęci, 
sposępniał znowu. 
— Długo by o tym gadać. Może kiedykolwiek później, jak inszego dnia przyjdę. Ale teraz 
powiem jedną rzecz, żeby pana pocieszyć! Ja widział, że pan konie lubisz i tego, na 
którym pan jechałeś, oczyma przeprowadzałeś na pożegnanie, tak jakbyś z przyjacielem 
żegnał się. To piękny koń i bestia rozumny. Ja nie chciałbym, żeby on w złym ręku zmarnował 
się i dlatego poprosił, żeby jego mnie oddali. Tamten mój stary już był i za ciężki. 
Nu, da! Ten koń u mnie jest teraz i ja mogę pana pocieszyć, że on zdrów i że ja z nim obchodzę 
się jak z dzieckiem. 
Więźniowi rzeczywiście oczy paliły się z radości. 
— Mój Piorun! myślałem, że zabity albo że go męczą, głodzą... Dziękuję panu i za dobre 
dla niego chęci, i za miłą o nim nowinę. Lubiłem... nie! kochałem to piękne, rozumne 
zwierzę, w ogóle przepadam za końmi! 
— To tak jak ja! — zawołał oficer. — Od dzieciństwa za końmi przepadałem i choć my z 
nieboszczykiem ojcem w miasteczku mieszkali, to małym będąc zawsze adnakoż choć 
szkapy jakiej dopadnę i lecę na niej na miasteczko na złamanie karku, tylko że u nas w pieszych 
pułkach oficerskie konie nietęgie! Ot ten pański... jak on nazywa się? Piorun? Dobrze, 
ja będę go tak nazywać... takie rozumne zwierzę przywyka do swego... jak to powiedzieć. 
— Imienia! 
— Da! da! i jak na niego zawołać tym imionem, do którego przywykł, to głowę odwraca 
albo jak dziecko za człowiekiem idzie. Ten pański Piorun to krwi angliczańskiej koń, 
prawda? 
— Półkrwi — odparł więzień. 
— Takie czasem najlepsze. 
Przez kilka minut rozmawiali o różnych rasach koni, ich przymiotach i przywarach. 
Ożywili się obaj. Więzień zaśmiał się raz głośno i wesoło; oficer zmienił się do niepoznania 
w tej poufałej gawędzie o przedmiocie wspólnie ulubionym. Zaczął już nawet z mniejszą 
niż przedtem trudnością mówić po polsku i czasem zatrzymując się wśród mówienia 
zapytywał: jak to powiedzieć?... 
— Przepraszam pana, że zapytam — zaczął więzień — ale chciałbym wiedzieć, gdzie się 
pan urodził. 
— Gdzie ja urodził się? W majątku ojca, w wileńskiej guberni, ale cztery lata miał, kiedy 
ojcu ten majątek za długi sprzedali, i on zaczął o służbę starać się. Służbę prędko on znalazł, 
ale aż w twierskiej guberni! I my tam wyjeżdżali, kiedy ja pięciu lat jeszcze nie miał. 
Ale dlaczego pan mnie o to pytał się... 
— Tak... — z wahaniem odpowiadał Awicz. — Mówić... pan zapomniał!... 
Oficer ręką machnął. 
— Ech! jak ja dzieckiem był, to w domu zawsze po polsku mówił, ale jedenaście lat 
miał, kiedy do korpusu ojciec oddał... Już on wtedy, przyznać się, troszkę pił i był bardzo 
biedny, a w korpusie na rządowy szczot nic nie kosztowało... Tak ja tam i zapomniał... a 
potem gdzie było przypominać? Jak z Apolkiem często widywał się, to troszkę sobie przypomniał, 
bo on inaczej jak na swoim rodnym języku rozmawiać nie chciał... 
— Jak to swoim, czy i nie pańskim także? Chyba matka... przepraszam, że jeszcze zapy
tam, kim była matka pańska? 
— Jak to kim? 
— Jakiej narodowości? 
— Narodnosti? Jakiejże ona mogła być? Tak samo w wileńskiej guberni urodziła się... 
Polka... 
Wpół śmiejąc się, wpół z przykrym uczuciem Awicz zawołał: 
— Ano to pan z pochodzenia jest Polakiem całkowitym!... Sposępniał znowu oficer. 
— Z praischożdienja da... no, co znaczy praischożdienje? Ot, powiem panu, że ja, nim tu 
z wojskiem przyjechał, nigdy o takich rzeczach nie myślał. Nie przywykł. A jeżeli kiedy i 
pomyślał, to zawsze tylko tyle, że takie rzeczy połno niczewo nie znaczą. I teraz dopiero ja 
zaczął o nich myśleć... i zaczęło mnie zdawać się, że one coś znaczą. 
Spojrzał na zegarek. 
— Adnakoż mnie pora! Zasiedział się ja u pana. Czy pan pozwolisz mnie czasem przychodzić? 
Sympatju ja mam do pana i bardzo pana żałuję. Rozejrzał się po celi. 
— Smutno tu siedzieć... samemu... w niewygodach? A? 
— Niewesoło. Ale teraz mniej smutno, bo książki czytać pozwolili i nawet nie wiem, 
skąd ta łaska. 
Dziwny uśmiech przewinął się po zmarkotniałej już przedtem twarzy oficera. Było w 
nim figlarności trochę i wewnętrznego triumfu, które jednak prędko zgasły. Na książkę leżącą 
na zydlu spojrzał. 
— Ja czytać nie przywykł... ale temu, kto przywykł... 
— Temu, kto przywykł — podjął Awicz — książka dawać może chwile szczęścia w nieszczęściu... 
— Nu, to dobrze, że pan ją teraz masz! Podniósł się ze stołka. Westchnął. 
— Nie chce się iść! Niby to pan zamknięty siedzisz, a ja po wolnym świecie chodzę, a 
adnakoż może panu... jak to powiedzieć... może panu i nie gorzej niż mnie. Bo jaki to 
świat? Brzydki, podły świat... krew ludzka na nim się leje... ludzie jedni drugich nienawidzą... 
I najgorsze to, że człowiek sam siebie nie rozumie i czasem sam na siebie chciałby 
plunąć... To i nie chce się czasem po tym świecie chodzić! 
Głębokie, gnębiące cierpienie rozlało się mu po twarzy. 
— To przyjdź pan znowu kiedykolwiek, skoro ta moja nora tak się panu podobała — 
uprzejmie rzekł Awicz. 
— Przyjdu... mnie można do pana przychodzić. Nikomu nie można, a mnie można... 
— Dlaczegóż to? Oficer zniżył głos. 
— Plecy, widzisz pan, mam! Wot, dlaczego. 
— Jak to plecy? Co to? 
— Wot takie plecy, co mnie od wszystkiego bronią... Mnie dlatego i po tym nieszczęściu 
w lesie z rotnawo komandirstwa nie zrzucili. Drugi by tak poleciał, że jejej! a mnie on bronił, 
przez to ja i do pana przychodzić mogę, kiedy tylko zechcę... 
O krok jeden stał przed Awiczem, w postawie wahającej się, z wyrazem Zmieszania na 
twarzy. 
— I sam nie wiem — zaczął — czy mogę panu rękę podać, czy nie mogę? 
Awicz podał mu rękę, którą dłoń oficera objęła silnym, trochę drżącym 
uściskiem. Coś na kształt uszanowania i rozczulonej nieśmiałości odmalowało się w tej 
chwili na jego twarzy. 
Odchodził. U drzwi odwrócił się jeszcze. 
— Wiesz pan co?... Ja myśleć sobie zaczynam, że adnakoż takie rzeczy musi być wiele 
znaczą. Idziesz z wojskiem na miatieżnikow i głaz na głaz spotykasz się z bratem... z bratem, którego jak swoje życie lubisz. I twego brata zabija to wojsko, któremu ty sam zakomenderował: 
strzelać! Wot, co takie rzeczy... 
Głos mu się w gardle załamał. Szybkim ruchem obrócił się ku drzwiom i z twarzą 
przyłożoną do znajdującego się w nich okrągłego otworu krzyknął: 
— Atwarit'! 
Brzmienie okrzyku tego było znowu grube, twarde, ostre i przypominało Awiczowi kapitana 
wykrzykującego słowa komendy na owej grobli. 
Nie dziw, że w sposób taki znowu przemawiać zaczynał, wszakże z tej celi więziennej 
wychodził na świat wolny! 
V 
Parę dni minęło i znowu w porze niezwykłej ciężki klucz zazgrzytał w grubym zamku, 
ale tym razem za otwierającymi się drzwiami głos kobiecy młody i świeży spytał: 
— Czy można? 
Ach, Tosi głos! 
Aleksander jednym skokiem był już przy drzwiach. 
— Ciotko! ciotko droga! najmilsza! złota! 
Całował ręce siwej kobiety w czarnej sukni, a potem obie swoje wyciągnął ku pięknej 
dziewczynie, której błękitne oczy stały w blasku radości i łez. Z tymi błyszczącymi oczyma 
i filuternym uśmiechem na twarzy bledszej i chudszej niż przedtem, z rękoma uwięzionymi 
w jego rękach, mówiła: 
— Widzisz, Olesiu, widzisz! Musiałeś jak zając jednym okiem spać na koniu, bo wpadłeś 
im w ręce! 
Po czym z oczu jej wypłynęły łzy, które je tak błyszczącymi czyniły, i wtedy można 
było poznać, że wiele przez tygodnie ostatnie płakała. 
Ale jakim cudem, jakim cudem przyjść tu mogły, skoro nikomu nie pozwalają. Tak, one 
same tego nie rozumieją. Odmawiano dotąd i odmawiano pozwolenia na widzenie się z 
więźniem i czyniono to w sposób przykry, szorstki. Nagle zmiękło to, złagodniało i pozwolili... 
na krótko wprawdzie, ale nawet bez świadków. Dość jednak o tym. Tysiące rzeczy 
jest do powiedzenia. Mieszkają teraz w pobliżu tego miasteczka u krewnych, bo dwór 
zrujnowany... 
— Jak to zrujnowany? 
— W czasie rewizji. — Opowiedziały o niej wszystko. 
Otóż dwór razem z majątkiem uległ urzędowemu opisowi, który jest wstępem do konfiskaty. 
Kazano im stamtąd wyjechać. Syn jednej, a brat drugiej uwięziony, nie tutaj, gdzie 
indziej go powieźli, a one tam za nim jechać jeszcze nie mogą... 
Teraz matka mówiąc o synie rozpłakała się, ale dwoje młodych patrzało na siebie z niebem 
w oczach. 
Potem o partii, która rozproszyła się była, lecz wkrótce znowu zgromadziła się kędyś 
dalej, o uwięzionych i zabitych, o wątłych nadziejach, o okropnych trwogach, o całej tej 
tragedii przeraźliwej, której jednak echa do tych ścian nie przenikały. 
Z dwu par oczu młodych i zakochanych niebo szczęścia zniknęło, a powróciły do nich 
ponure trwogi i przeszywające żale ziemi ze wszystkich ziem globu najnieszczęśliwszej. 
Potem jeszcze: jak ci tu jest? co jadasz? jak sypiasz? czego ci trzeba? Może pozwolą 
przysłać! Może pozwolą znowu przyjść! Będą do miasteczka przyjeżdżały, będą prosiły... 
Jak się skończy? Boże miłosierny... jak się to wszystko skończy dla niego, dla nich, dla 
wszystkich, dla sprawy? 
I czas już ubiegł, ostrzegło o tym pukanie do drzwi dozorcy. 
Wstali wszyscy troje z wąskiego zydla. Matka wzięła za rękę córkę i z lekka ją ku młodemu 
więźniowi przybliżając, drżącymi wargami mówiła: 
— Oddaję ją tobie, Olesiu! Dotąd byłam przeciwną... bo pokrewieństwo bliskie, a małżeństwa 
pomiędzy krewnymi... podobno... I jeszcze jedno: o czymś innym dla Tosi marzyłam... 
Każda matka ma dla dziecka swego jakieś marzenia... Widzisz, spowiadam się... 
Ale teraz, mój Olesiu, kiedyś ty taki nieszczęśliwy i taki dzielny syn ojczyzny... zostańże i 
moim synem... Gdy tylko będziesz wolny... 
Nie mogła mówić dalej od wzruszenia, a oni oboje przed nią klęcząc kolana jej obejmowali. 
Dozorca, wciąż do drzwi pukając, słyszał w celi więziennej płacz nie tylko niewieści, 
lecz, jak mu się zdawało, i męski także. 
Odeszły. Więzień pozostał sam. W głowie mu szumiało, w piersi serce jakby wyrosło, 
tak dławiło łzami co chwila wzbierającymi. Wstyd płakać jak dziecko albo kobieta! Mazgajem 
nigdy nie był. Owszem, był przecież wesołym Olesiem. Ale teraz te kilka tygodni 
męki różnej, a po nich taka radość... 
Czy tylko będzie wolnym? W zupełności nie. Wyrok na niego spaść mający mógł być 
tylko mniej albo więcej srogim; wolności zupełnej mu nie powrócą. Wiedział o tym, ale 
wiedział też i o czymś innym, co mu ból wiadomości tamtej niemal w uczucie szczęścia 
zamieniało. Wiedział, że na żadnej drodze i w żadnej otchłani, w żaden czas burzy i w żaden czas słoty nie opuści go kobieta, którą kochał. 
W kilka godzin potem całego w ogniu, w marzeniach, w niepokojach znalazł go wchodzący 
do celi oficer. Zrazu głowę tylko przez uchylone drzwi wsuwając, zapytał: 
— Czy nie mieszam? 
— Nie! Nie! Nie przeszkadza mi pan w niczym. Proszę wejść! Chciałem nawet zobaczyć 
się z panem. 
Wszedł powitaniem tym wyraźnie uradowany i dość dziwnie na twarzy jego, najczęściej 
ponurej, wyglądał uśmiech filuterny, z jakim pytał: 
— A co? Krewne pańskie były? 
— Były, panie, były! Tak cieszę się, że je widziałem, i tylko się dziwię... 
— Czemu pan się dziwisz? 
— Że pozwolili... 
Oficer znowu na jednym w celi stołku drewnianym usiadł, dłonie na kolanach oparł i 
łokcie z fantazją rozstawił. 
— Che, che, che — z cicha zaśmiał się — che, che, che! A siwe oczy jego, w rozgorączkowanej 
twarzy więźnia tkwiące, miały w sobie coś jakby opiekuńczego i zarazem dumnego; 
zdawały się cieszyć jego radością i zarazem mówić: „A widzisz, co ja mogę! A widzisz, 
jaki ja!” 
— Wot kiedy już do tego przyszło, to już panu powiem, jak to było. Na grube drzwi zamknięte 
niespokojne wejrzenie rzucił i ku Awiczowi pochylony szeptał: 
— Tu jest taki człowiek, co na bardzo wysokim postie stoi. To mój towarzysz z korpusu 
i my już w korpusie bardzo jeden drugiego lubili, A potem to ja raz z wielkiego nieszczęścia 
go wyratował. Mniejsza o to, jakie to było nieszczęście i jak ja jego ratował, ale choć 
on na wysokim postie stoi i wiele może, a ja mały sobie człowiek, tak było i on nigdy o 
tym nie zapomniał. On mnie lubi, to mój prawdziwy drug... 
— To są plecy pańskie i pan się do nich za mną wstawiał... Potakująco głową skinął. 
— Ja nawet skłamał przed nim i powiedział, że pan jesteś mój plemiannik. 
Aleksander był wzruszony. 
— Dziękuję! Nie wiem, czemu przypisać... 
— Nu wot! Czemu przypisać? Ja pana polubił... kak to od razu... jeszcze tam w lesie... 
pan Apolka znałeś i ja nawet przypomniał sobie, co on mnie o panu mówił... 
— Nie, nie! To nie to... — żywością zaprzeczył więzień. — Pan w ogóle musisz być... 
Mówiły mi przecież krewne moje, jakie nieszczęścia stać by się mogły... żeby tam wtedy 
pana nie było! 
— Mówiły, mówiły panu o tym! 
Oczy rozbłysły mu uciechą, która jednak prędko zgasła. 
— Nu, da! Ale co w tym osobnego? Zwierzem by chyba trzeba być... 
— A jednak — nie bez pewnej ironii przerwał Aleksander — gorliwym pan jesteś w swojej 
służbie. W czasie rewizji owej sroższy pan był od towarzysza swego i potem, tam... na 
grobli... sam widziałem, z jaką gorliwością, z jakim zapałem... 
Wyprostował się oficer i z wielką powagą w postawie i na twarzy przerwał: 
— To był mój obowiązek. Raz ja na służbę poszedł, to już uczciwie służyć powinien. Ja 
z tego chleb jem i powinien robić to, za co mnie chleb ten dają, inaczej ja byłbym zdrajcą, 
a zdrada to paskudna rzecz, brudna. Palt; to sam kozackiemu setnikowi powiedział i ja 
wtenczas pana polubił! to pan”; wiesz... 
— Nie mogę odmówić panu słuszności. Tak jest, jak pan mówi — z taką samą powagą, z 
jaką mówił oficer, odpowiedział więzień. 
— Nu, da! Mnie kazali zrobić rewizju, to ja powinien był ją zrobić jeszcze lepiej, jakby 
ją inny robił... 
— Dlaczegoż jeszcze lepiej... 
— A wot widzicie dlatego, że ja polskiego praischożdienja człowiek... to na mnie podejrzenie 
może paść, że zdradzam... i podejrzywał mnie o to setnik kozacki, to ja jemu chciał 
pokazać, że czest' i sowiest' moje czystej Ale bezbronnych zabijać i... różne tam poszłosti 
dokazywać... nikt nie każe.. 
to do służby nie należy. Nu, da! Do służby oficerskiej to nawet należy, żeby tego nie 
było... Widzisz pan, że ja i w jedną stronę, i w drugą stronę tylko obowiązek swój spełniam... 
Pochylił twarz, zamyślił się. 
— Zdaje się wszystko dobrze... W wojsku służysz, na wojnę idziesz, robisz to, co naczalstwo 
każe, obowiązek swój spełniasz, niczego innego tu i być nie może... a adnakoż... 
ciężko... jej, jej! jak ciężko, jaki żal... Wszystko przewraca się we środku... 
Ostatnie słowa wymawiał z czołem opartym na dłoni, szeptem ciężkim, takim, jakby 
przemawiał do ziemi, w którą wlepiał wzrok zmącony, ponury. 
— Dlaczego tak ciężko? Czego taki żal? — ze współczuciem i ciekawością 
zapytał Awicz. 
— A wot, żeby ja sam o tym wiedział, to byłby kontent. Zdaje się, co tu takiego? Głupostiej 
narobili... miatież, bunt. Uspokoić trzeba. Na to wojsko i na to ja oficer. Śmierci nie 
boję się! Trusem mnie Pan Bóg nie stworzył. Adnakoż taki żal, taki smutek, taka jakaś we 
środku trudność... Myślę, ja myślę, co mnie takiego stało się i nie rozumiem. 
Nie rozumiał tych instynktów, które pracować w nim zaczęły, i tej iskry, która w nim 
spała długo, a teraz rozpalać się zaczynała w piekące płomię. 
— Położenie okropne! — szepnął Aleksander, potem z żywością zawołał: 
— Dlaczego pan wprzód, nim tu z wojskiem przybył, dymisji swej nie zażądał? 
Nic dorównać by nie mogło zdumieniu, z jakim oficer oczy na niego podniósł. 
— Do dymisji! — powtórzył z osłupieniem. — W odstawku! A co ja bym potem na świecie 
robił? 
Była w tym powiedzeniu prawda gorzka i twarda. Co on by robił w jedenastym roku 
życia do korpusu oddany i ze wszystkich na tym świecie robót znający tylko służbę wojskową, 
ale za to, jak nie bez pewnej chluby mówił, znający ją jak rzadko kto wybornie i 
lubiący ją, chlubiący się nią dotąd... Tylko teraz coś takiego dziwnego z nim się stało... 
W duszę swą głęboko nie spoglądał. Nie przywykł. Były chwile, że gniew ogromny 
zrywał się w nim przeciw tym bezumcom, obłąkańcom, którzy temu wszystkiemu byli 
winni, i gdy sam jednak w oficerskim mieszkaniu swoim o nich myślał, zdawało mu się, że 
ich nienawidzi, że nimi, że ich głupotą gardzi, że z rozkoszą starłby ich z powierzchni ziemi. 
Ale trzeba było jednego tylko spotkania, jednego widoku, jednej czasem o nich wieści 
zasłyszanej, bohaterskiej lub tragicznej, aby znowu jakieś szatany drażniące i szarpiące do 
wnętrza jego wstąpiły. Pomiędzy szatanami tymi odkrył raz jednego, któremu na imię: 
wstyd. Ani cienia pojęcia nie miał o tym, czego by miał się wstydzić. Jednak ten to szatan 
właśnie wszystką krew rzucił mu do twarzy, gdy w czasie owej rewizji w owym dworze 
kobieta wdzięczna mu za zbawienie swych dzieci zapytała go, jak się nazywa. Karłowicki! 
Brzmienie tego nazwiska... Za nic w świecie nie zdołałby go wówczas głośno wymówić. A 
setnik kozacki z ironią na niego patrzał, lepiej może go rozumiejąc niż on sam siebie! 
Ani na chwilę już dnia tego nie odzyskał tej rubasznej i dobrodusznej wesołości, która 
niekiedy posępną twarz jego rozjaśniała. Bawił też krótko, ale przed odejściem zapytał 
jeszcze Aleksandara, czy ta piękna panna, która go dziś razem ze swą matką odwiedziła, 
jest jego narzeczoną. 
Dziś właśnie odbyły się ich zaręczyny. 
— Dziś? gdzie? tu? jak to? 
Awicza zdumienie jego rozśmieszało. 
Cóż w tym dziwnego? Kochają się z sobą od dzieciństwa, ale dotąd matka sprzeciwiała 
się ich chęciom z powodu pokrewieństwa i innych tam jakichś swoich chęci czy zamiarów... 
I dziś właśnie powiedziała, że już się nie sprzeciwia, że ich z sobą zaręcza. Oficer 
znowu był zdziwiony. 
— Wot kak! Wprzódy nie zgadzała się, a teraz kiedy pan... zgubiony człowiek... zgodziła 
się. Nu, eto już takie... jak to powiedzieć... błagorodstwo, że człowiekowi aż w głowie kręci 
się. Ale jakże to będzie? Czy pan myśli, że pana tak i puszczą stąd, bez żadnego nakazania? 
To być nie może. Ześlą pana, gdzie gorzki pieprz rośnie, i majątek pewno odbiorą... 
Szczęśliwy uśmiech rozlał się po twarzy więźnia. Zniżonym nieco od rozmarzenia głosem 
odpowiedział: 
— Wiem o tym, ale i tego również pewien jestem, że narzeczona moja nie opuści mię ani 
w ubóstwie, ani na wygnaniu i że w każdej otchłani, wśród każdej burzy czy słoty życia 
będziemy sobie nawzajem pomocą i zbawieniem. 
Oficer stał przez chwilę milcząc i w ziemię patrząc. Po białym jego czole przepływały 
powstające i znikające zmarszczki. Byłyż to fale podnoszone przez myśli nowe, dziwne, w 
które wpatrywał się, które wyrozumieć usiłował? I może nie tylko przez myśli. Wyraz 
rozmarzenia, okrywający twarz więźnia, i w jego oczy wstąpił. Odbiła się w nich jakaś nagle 
powstała tęsknota. 
— Ślicznie pan to powiedziałeś... wot poezja to prawdziwa... prawdziwa... i wiara w 
człowieka, którego lubisz... 
A potem z wybuchem zmieszanych uczuć przyjaźni i zazdrości. 
— Nu, da! szczęśliwy z pana człowiek! 
— Choć zgubiony? — uśmiechnął się Aleksander. 
— Nu, nie ze wszystkim zgubiony. Ale choć w biedę wpadł, adnakoż szczęśliwy! 
Gdy odchodząc szedł ku drzwiom, kroki jego cięższymi zdawały się być niż zwykle. 
Dość długo potem nie powracał, aż przyszedł znowu i zaraz po powitaniu powiedział, 
że czuł się niezdrów i że mu w ogóle na ciele i duszy niedobrze. Więc po co, myślał sobie, 
miał tu w usposobieniu takim przychodzić? Myślał nawet też i o tym, aby już wcale nie 
przychodzić i obecnością swą więźniowi nie mieszać, nie dokuczać... 
— Bo gdzie mnie do was? I co wam ze mną za zabawa? Wy górny człowiek, a ja zwyczajnie, 
z nizmiennosci... (z nizin). 
Ale nie mógł wytrzymać. Coś go tu ciągnie. Chciałby o niektóre rzeczy zapytać się, pogadać 
o nich i jeżeli Awicz pozwoli, to jeszcze ten raz... 
Ależ owszem, owszem! Nie tylko ten raz, lecz ile razy tylko zechce. Czyż nie oddał jemu 
i bliskim mu osobom przysług ważnych? Czy pomimo wszystko, co ich dzieliło, nie 
byli związani wspólnością ziemi rodzinnej i może czymś więcej jeszcze?... 
— Czymże? czymże? Jakie między nami może być podobieństwo? — nagląco dopytywał 
się oficer. Widać o to podobieństwo szło mu bardzo. 
— Czy pan czuje się szczęśliwym? — wzajemnie zapytał go Awicz. Uczynił ręką gest 
gwałtowny. 
— K. czortu takoje szczastje! 
— No, widzisz pan! Jeden z nas w taki sposób, drugi w taki, a obydwaj... 
— Rozumiem już, rozumiem, i to jest prawda! — ponuro w ziemię patrząc dokończył oficer. 
Policzki jego były daleko mniej niż przedtem rumiane i pełne, nawet plecy zdawały się 
mniej szerokie i mundur obejmował je mniej ciasno. 
Bardzo wyraźnie schudł i pobladł. Awiczowi również każdy ubiegający dzień powlekał 
twarz coraz widoczniejszym piętnem więziennej męki. Szafirowe oczy jego wydawały się 
ogromnymi wśród wyszczuplonej twarzy, młode ciało, swobody ruchu pozbawione, nabrało 
poruszeń ociężałych, pierś przyzwyczajona do powietrza, przestrzeni szerokich i 
wolnych chwilami z trudnością oddychała. 
Przez kilka minut na siebie patrzyli, a potem jednostajnie, porozumiewawczo wstrząsnęli 
ku sobie głowami. 
Oficer na stołku siedział, ale łokci z fantazją nie rozstawiał, oparł je na kolanach i głowę 
w obie dłonie ująwszy mówił: 
— Ja o Apolku ciągle myślę... W dzień jeszcze nic, ale w nocy to on ciągle nade mną 
stoi, tak jak ja jego tam na trawie widział, z tą czarną dziurą pośrodku czoła... Pytam ja jego... 
On był rozumny chłopiec, szkoły skończył i z drugiego kursu uniwersytieta... To ja 
jego pytam się: „Jakim sposobem ty, taki rozumny chłopiec, nie wiedział i nie rozumiał...” 
Ale nie tylko on! Wy wszyscy z nauką, z rozumem, jakim sposobem mogli tego nie wiedzieć 
i nie rozumieć, że to bezumje jest — sumaszestwie, naprzeciw takiej potęgi stawać... 
Pytam się ja jego: „Po co ty, kochany chłopcze mój, z motyką przeciw słońcu skakał?” On 
mnie nic nie odpowiada, ale na drugą noc znów przychodzi, staje nade mną z tą dziurą w 
czole i tylko gubami porusza, a mnie zdaje się, że te guby mówią: „Toż ty sam, bracie, zakomenderował 
żołnierzowi: strzelać!” 
Wtenczas ja do niego krzyczę, że powinność swoją spełnił, a u niego znowu guby poruszają 
się i mówią: „Ty dobrze zrobił, ale ty i płakać po mnie nie powinien, bo ja wrogiem 
był tego, komu ty przysięgał służyć”. Nu, to i co, że dobrze zrobił i że nie powinien płakać? 
Ja płaczu, bo on dorog mnie był, bo to była moja krew... I wy wszyscy moja krew, ja 
to poczuł teraz, kiedy was poznał... 
Podniósł nagle głowę, w twarzy Aleksandra zdziwione i bolejące oczy zatopił. 
— Byłeś pan kiedy w Petersburgu? 
Pytanie było niespodziewane, odpowiedź twierdząca. Jakże nie? Zna dobrze to miasto, 
cztery lata przebył tam ucząc się, przed rokiem zaledwie stamtąd powrócił. Oficer wciąż 
zdumionymi oczyma na niego patrzał. 
— Jakie bogactwa? A? Jakie pałace, wszystko z drogocennych kamieni budowane? 
Marmur, granit, malachit, złoto wszędzie aż cieką. Jakie parady! A r e w i e wojenne widziałeś 
pan? A? 
I bogactwo, i pałace, i parady, i rewie Awicz widział i nawet z bliska się im przypatrywał. 
— A jakie są siły armii naszej, czy pan wiesz? 
I pewny, że o tym przedmiocie więzień dostatecznych wiadomości posiadać nie mógł, 
jął szczegółowo mu go wykładać. Tyle to i tyle korpusów, dywizyj, pułków w piechocie i 
kawalerii, na takie i na takie rodzaje i oddziały podzieloną jest artyleria, a w każdym z oddziałów 
znajduje się tyle i tyle armat, koni i ludzi. Najdzielniejsi wodzowie, czyli jenerałowie 
korpusów i dywizyj, nazywają się tak a tak, mają za sobą takie a takie bitwy zwycięskie, 
doświadczenie wojskowe, wszystko, czego potrzeba, aby każdego nieprzyjaciela, 
choćby najsilniejszego, pobić, zgnieść, zmiażdżyć... 
Długo opowiadał, wyliczał, wyjaśniał, a im dłużej mówił, tym gorętszą stawała się jego 
mowa. W uczuciu poszanowania, do czci posuniętego względem tej potęgi orężnej, którą 
słowami malował, w uczuciu chluby, że sam cząsteczkę tej potęgi stanowił, znikać się 
zdawały i milknąć te zgryzoty, zwątpienia i żale, od których jednak wyszczuplały i pobladły 
mu policzki, które sprowadzały mu noce bezsenne, z widmem zabitego brata stojącym 
u wezgłowia. 
W zamian poczynał go ogarniać gniew, który nim rzucał i przez gardło jego krzyczał w 
czasie rewizji owej w owym dworze. 
Począł biegać po celi więziennej, brwi najeżając, ramionami rozmachując. 
— I wy, wy, garść ludzi niewojennych, mała garść, bez armii, bez armat, bez kreposti, 
bez sławnych wodzów, bez skarbu, przeciw takiej potędze wystąpili! Wied' eto bezumje 
jest, sumaszestwie, samoubijstwo, czort znajet, szto takoje... I żeby to głupie ludzie robili, 
ciemne, ale nie! Między tymi, co robili, mało głupich i ciemnych. Sam kwiat narodu... sa
mo jego światło... Ja tego zrozumieć nie mogę i ja by was za to... czort pobieri, karał, do 
turmy sadzał, zsyłał... 
Nagle znowu na stołku siadł i w obydwie ręce głowę schwycił. 
— Oj, Apolek ty, Apolek, bracie ty mój nieszczęśliwy! ty mnie na tamtym świecie nie 
przeklinaj za to, że ja tak mówię! Mnie skorbno, zatostno, mnie straszno, mnie wszystko 
we środku przewraca się, kiedy ja to mówię... Ty był rozumniejszy ode mnie, naukę miał... 
a teraz każdej nocy do mnie przychodzisz... Czemu ty mnie nie powiesz, co ty myślał, w 
co ty ufał, co tobą rukowodito, kiedy to robili? 
W chwili gdy tak pytał, dłoń łagodna z braterską poufałością spoczęła mu na ramieniu. 
— Ja powiem ci o tym, bracie Apolka, co nim rządziło, kiedy on to robił. On kochał ojczyznę 
i wolność. Czy ty wiesz, co to ojczyzna? Czy ty wiesz, co to wolność? Nie! ani 
jednej, ani drugiej tyś nawet nie widział. I jeszcze: on nienawidził niewoli. Czy ty wiesz, 
co to niewola? Nie, tyś nigdy nie uczuł, czym jest ona, boś sam był jej sługą. I jeszcze: on 
kochał dawną chwałę narodu swego. Czy ty wiesz, jaką była ta chwała? Nie: tobie nikt nie 
ukazał ani jednego promienia jej korony; ani jednego strzępa jej purpury. Więc zrozumieć 
nie możesz, co w nierówną tę walkę pchnęło Apolka, co w nią pchnęło nas wszystkich, jakie 
burze szaleją w piersi człowieka deptanego stopą przemocy, i jakie niepokonane zapały 
zrywają go spod tej stopy, aby wyprostować się, głowę podnieść, ramiona wyprężyć i stać 
się z raba człowiekiem, człowiekiem wolnym... To są prawa natury, które w nas przemówiły, 
to wola Boga, który każdemu z ludzi i z narodów dał duszę osobną i wolną, to krzyk 
naszej duszy do świata, do ziemi, do nieba, że żyjemy i że żyjących nikt nie ma prawa 
wtrącić do mogiły. Zginiemy — dobrze, ale ten krzyk nasz, krwią i łzami ociekły, zostanie 
w powietrzu i tym, co po nas przyjdą, umrzeć nie da i sennych zrywać będzie z puchowych 
pościeli, i stanie się snem czarnym i snem złotym narodu, i chłoszczącym go do wiecznej 
walki biczem, a wtedy dopiero przebrzmi, kiedy zwycięży — idea. 
Ale czyś ty myślał kiedy, co to jest idea? Nie; ty mówisz: idee to głupost'. Więc nie rozumiesz 
tego, że idee to siła potężniejsza od twojej piechoty i kawalerii, od twoich armat i 
sławnych jenerałów, bo wojsko ich to najlepsze ludzkie głowy i serca, a polem ich bitew to 
wieki. Dziś pociskami armatnimi na proch starta idea odrodzi się jutro, i jej być musi prędzej 
czy później zwycięstwo ostateczne, i ona jest rozumem wyższym nad cyfrę twojej armii, 
nad twoje petersburskie granity i malachity, nad twoje szyderstwa i gniewy — bo jest 
samą prawdą świata i Boga. 
Upadł na zydel Aleksander zmęczony, wzruszony i szybko dyszała mu pierś wyszczuplała 
w powietrzu więziennym, a o krok przed nim siedzący na stołku podniósł twarz z 
czołem bladym i siwymi oczyma, które pod rudawymi brwiami gorzały jak żużle. 
— Ja zrozumiał... Może nie wszystko, ale wiele z tego, co pan mówiłeś, ja zrozumiał. 
Tak jest. Idea to nie glupost'. Może wy albo wasze naśledniki i zrobią tak, że na świecie 
żyć będzie lepiej. A teraz ja ot co powiem! Nie pan jesteś człowiekiem zgubionym, choć 
pana Sybir czeka, ale ja... dlatego, że o takich rzeczach nigdy nie myślał, nie wiedział... ja 
człowiek zgubiony... Żeby i jenerałem został, to czuję!... że adnakoż zgubiony! — Podniósł 
się ze stołka, na zegarek spojrzał. 
— A wsio taki na służbę trzeba. Wstrząsnął silnie ręką więźnia. 
— Dziękuję panu! dziękuję! dziękuję! 
Za co tak gorąco i długo dziękował! Czy za rozjaśnianie przed nim ciemności, w które 
wpatrywał się przestraszonymi oczyma? Czy za obudzanie mu w głowie myśli wyższych 
nad bagnety, armaty, malachity, granity i wojskowe rewie? Czy może za to braterskie t y, 
które w głosie Aleksandra zabrzmiało mu echem głosu Apolka? 
W dniach następnych jeszcze kilka razy ukazał się w celi więziennej, na krótko jednak, 
bo miał jakieś ważne zajęcia służbowe, które mu czas zabierały. Rozmawiali jednak ze so
bą, choć zawsze niedługo o rzeczach różnych, powszednich i niepowszednich, oficer więźniowi 
trochę o życiu swoim opowiadał, o oficerskim życiu, które poza czynnościami służbowymi 
wypełniały karty, kobiety, hulanki. On tyle tylko, że pijakiem nie był. Zresztą 
wszystko tak jak inni... 
— Podłe życie! — rzekł raz. — Co tak żyć, to może i lepiej tak jak Apolek... Potem Awicz 
przez czas jakiś go nie widywał, aż dnia pewnego... 
VI 
Dnia pewnego kapitan Apolinary Karłowicki wyszedł od przyjaciela swego stojącego 
na wysokim postie jakby ogłuszony i oślepły, tak przerażony i zgnębiony. Coś czarnego 
wisiało mu przed oczyma, coś ciężkiego leżało mu na głowie, coś strasznego wstrząsało 
jego sercem. 
Na świecie sierpień już był; nad ziemią w żółte ścierniska ubraną czas płynął w szacie 
czarnej i skrajami jej tu i ówdzie zaczepiał o sucho na błękitach nieba wyrysowane linie 
szubienic. 
Lasy opustoszały i głosy orężnych bojów przestały już przerażać ptactwo zbierające się 
już do jesiennych odlotów; natomiast zaludniły się i przeludniły więzienia; zaludniły się i 
przeludniły żelazne wozy uwożące gromady ludzkie w krainy nieprzejrzanych oddali i niezgłębionych 
cierpień. 
Zadzwoniły po miastach i drogach kajdany, rozbiegło się po szerokim kraju słowo: 
k a t o r g a. 
Stały smukłe topole włoskie nad dachami dworów wiejskich i w cichej pogodzie sierpniowej 
milczące słuchały rozlegającej się u stóp ich szumnie, dumnie, zwycięsko mowie 
dotąd nie słuchanej, mowie obcej. 
Czy topole te były wyższe od czarno i sucho na błękicie nieba rysujących się linij szubienic? 
I czy spośrodka niw w żółte ścierniska obleczonych patrzały one na te linie, które 
wznosiły się u niskich ścian miasteczek i u wysokich murów miast? 
Każde miasteczko i każde miasto posiadało swoje szubienice. Stały się one towarzyszkami 
ludzi, widokiem ich oczu, przedmiotem myśli i zaprawą chleba. 
Od wielkorządcy kraju do miast i miasteczek przybył rozkaz, aby w każdym z nich 
pewna liczba ludzi dostała na szyje powrozy. Niezbędnie i jak najrychlej. 
Liczba tych przedmiotów najwyższej kary i pomsty ściśle została dla każdego z miast i 
miasteczek oznaczona. Tu miało ich być trzy, tam pięć, ówdzie dziesięć itd. Wybór należał 
do tych, którzy na każdym miejscu badali i dośledzali winy. Powiedział o otrzymanym 
rozkazie kapitanowi Karłowickiemu przyjaciel jego wysoko postawiony, i o tym również, 
że na miasteczko, w którym się znajdowali, przypadło przyszłych wisielców trzech. 
Na kogo wybór padnie, przyjaciel nie wiedział, lecz to z żalem powiedzieć musi i do tego 
dawnego swego współtowarzysza przygotować, że paść on może pomiędzy innymi na 
plemiannika tegoż współtowarzysza, to jest Aleksandra Awicza. 
— Jak to? Bóg z tobą! To być nie może! To tylko dla tych, co z wojska uciekli albo tam 
co strasznego... Ale on... 
On! przez niego to, przez niego właściwie zginęła cała prawie rota wojska, zabity został 
młody i zdolny oficer kozacki, spadł na wojsko taki wstyd. 
— Zrozumiejże ty, Apolinar, że to wina ogromna, a twój krewny powiększa ją jeszcze 
postawą, jaką wobec komisji zachowuje. Wyznaje wprawdzie swoje przestępstwo, lecz że 
popełnił je, nie okazuje ani cienia żalu. I nic więcej oprócz tego, że je popełnił, wyjawiać 
nie chce. Skryty jest, hardy, popędliwy. Wymykają się mu czasem wobec sędziów słowa 
nieoględne, które wprawdzie powstrzymuje prędko, ale które gdy raz padną, już ich w pamięci nie zatrzeć. Sędziowie go nie lubią i uważają za jednego z najniebezpieczniejszych, 
najszkodliwszych. Są przy tym obarczające go zeznania ludzi postronnych. Szerzył bunt, 
namawiał do niego innych, zgromadzał broń, służba jego dowoziła do obozu miatieżnikow 
żywność... Bardzo, bardzo jest prawdopodobnym, że wybór sędziów pomiędzy innymi i na 
niego także padnie. Zrozumiejże, Apolinar, że ja nie jestem członkiem komisji, że to do 
mnie nie należy i że powtarzam tylko, com słyszał od innych, a powtarzam dlatego, że ciebie 
jak swoją duszę lubię i chcę, abyś o tym, co mocno zaboli, dowiedział się z ust życzliwych. 
Otóż to bieda mieć krewnych pomiędzy takimi... i jeszcze ich lubić! Ja ciebie żałuję, 
gałubczyk, i wszystko, co w mocy mojej, czynić będę, aby się to odmieniło, aby to nie nastąpiło. 
Ale wszechmogącym przecież nie jestem i jeżeli nawet od szubienicy go wykręcę, 
to już od katorgi za nic... Jeżeli nie na szubienicę, to do katorgi musi pójść... Jeżeli nie za 
przestępstwo swoje, to za hardość i zamkniętość, za to, że sędziów swoich źle dla siebie 
usposobił. Na to już nic ja poradzić nie mogę... 
Nie był przyjaciel na wysokim postie stojący człowiekiem złym, był nawet człowiekiem 
wdzięcznym i litościwym. 
Jedno jeszcze dla krewnego przyjaciela uczynić może. Uprosi członków komisji, aby go 
raz jeszcze przed sobą postawili i spróbowali, czy się nie upamięta, czy nie zmięknie, czy 
nie wyjawi różnych tam rzeczy, o które dotąd nadaremnie go zapytywali. Mogłoby to ich 
ułagodzić i nieco dla niego zjednać... 
— Już ja tak zrobię, że on jeszcze raz do komisji wezwanym zostanie, a ty, Apolinar, popracuj 
nad nim, żeby spokorniał, zmiękł, wyjawił... 
Podziękował oficer swemu wysoko postawionemu przyjacielowi za jego przyjaźń, za 
jego dobre chęci, ale długo mówić nie mógł, bo coś go za gardło chwytało i za czaszkę, tak 
że mowę i myśli miał zmącone. Tyle tylko, że jeszcze zapytał: 
— Jak prędko nastąpić to może? 
— Co? 
— Nu, jak prędko będziecie wieszać? Żachnął się przyjaciel. 
— Pamiłuj, Apolinar! czyż to ja? 
— Nie, nie ty, nie ty, gałubczyk, ale jak prędko? 
— Za tydzień, za dziesięć dni najdalej. W rozkazie stoi: rychło! 
— Dobrze. A to wezwanie do komisji? 
— Może za dni pięć albo sześć... nie prędzej, bo oni tam roboty mają propast'! 
— Pozwolisz dowiadywać się? 
— Jakże! naturalnie. — Co dzień? 
— Co dzień, Apolinar, ja k twoim usługami jeszcze... nigdy dość nie odpłacę... 
Schodził ze schodów wysoko postawionego przyjaciela jak ogłuszony i oślepły i gdy na 
ulicę wyszedł, jeszcze ciemność czerwona przed oczyma mu wisiała. Dobry był przyjaciel 
dla niego i dla jego plemiannika, ale sprawiedliwie rzekł, że wszechmocy w ręku swym nie 
dzierżył. 
Zapomniał kapitan Karłowicki o tym, że skłamał przed przyjacielem i że Awicz krewnym 
jego nie jest. Parę razy nazwał go w myśli swoim plemiannikiem, a nieustannie czuł, 
że go serce i głowa bolą, jak bywa tym, którzy idą za pogrzebem najdroższych krewnych. I 
jeszcze gorzej, bo o pogrzebie, że nastąpi, choć przez dzień czy przez dwa już wiadomo, a 
to spadło tak niespodziewanie. Wiedział i przedtem, że biedy jakieś stać się muszą. Pewno 
majątek odbiorą, na Sybir wyślą; jednak nic by to jeszcze... Taki zuch i bez majątku, i na 
wygnaniu... zwłaszcza z tą narzeczoną... Z wygnania ludzie wracają... Ale szubienica! 
Katorga albo szubienica! I wybieraj tu, człowieku, co gorsze, a co lepsze! Jedno i drugie 
jak poczwary w oczy mu patrzą. Szubienicę widzi tak wyraźnie, jakby rzeczywiście przed 
nim stała, i dzwonienie kajdan słyszy. I stuk młotów także, świst batów... Czort znajet, jaki 
to świat! jakie ludzie! jakie życie nasze! 
Przeszedł ulice miasteczka, nic i nikogo nie widząc, aż wyszedł w pole. Tu powiewy 
wiatru nieco go otrzeźwiły. Stanął, na zegarek spojrzał, pomyślał: może jakie obowiązki 
służbowe? Może do nich powracać trzeba? Nie; na szczęście dziś wszystko już wypełnił, 
co do wypełnienia było, i aż do końca dnia miał czas wolny. Poszedł więc dalej drogą bielejącą 
pośród żółtych ściernisk i wkrótce pleczysta postać jego ze zwieszoną głową zniknęła 
w pobliskim lesie. 
Wieczór zbliżał się i nad lasem tylko już rąbek tarczy słonecznej widać było, gdy do 
miasteczka powracał. Kilka godzin przepędził sam jeden w myślach samotnych, kędyś tam 
chodząc po drogach leśnych lub siedząc na obalonych kłodach, pod parasolami sosen, przy 
świergocie ptactwa, w zapachu wilgotnych mchów. 
Czy to samotność i natura tchnęły w niego spokój i ukojenie? Bo rysy miał ukojone, 
kark wyprostowany i krok spokojny, równy. Szedł prędko i gdy znalazł się na ulicach miasteczka, 
iść zaczął jeszcze prędzej. Szedł prosto w kierunku więzienia. 
Gdy tylko zamknęły się za nim drzwi celi Awicza, bez słowa powitania zapytał: 
— Gdzie mieszka narzeczona pańska? 
— Ależ ona i matka jej dziś tu były! — wesoło zawołał Awicz. 
— To może jeszcze w miasteczku? 
— Nie; odjechały stąd prosto do domu... 
— A gdzie ten dom? gdzie ten dom? jak nazywa się ten majątek? Ile wiorst stąd? — sypał 
pytaniami oficer i teraz znowu można by w oczach jego dostrzec mękę duszy, gorączkę 
ciała. 
Awicz ucieszony nowym widzeniem się z narzeczoną śmiał się. 
— Na co panu te wiadomości? I co znaczą te pytania? Niechże panu nie przychodzi do 
głowy zakochać się w mojej narzeczonej... 
— Żartujecie, a ja serjozno... 
Upadł na stołek raczej, niż na nim usiadł. Ręką powiódł po czole. 
— Ja zmęczony! Ale ot co jest... po diełam służby mnie na wieś posyłają. Może tam 
gdzie blisko narzeczona pańska mieszka. Chciałbym wstąpić, poznajomić się, uszanownie 
jej i jej matce złożyć... 
Awicz uprzejmie odpowiedział: 
— Owszem, owszem! Rade będą panu. Ciotka moja ma zawsze łzy w oczach, kiedy o 
panu wspomina. „Ryczał — mówi — to ryczał i obrzydliwie żołnierzy łajał, ale od strasznych 
nieszczęść wyratował!” I za to, że widywać mię mogą, bardzo panu są wdzięczne. 
Ucieszą się, gdy je pan odwiedzi. Nie masz pan przy sobie notatnika i ołówka, to bym nazwę 
majątku zapisał, bo trudna do zapamiętania i możesz pan zapomnieć albo przekręcić. 
Miał przy sobie jakiś zeszycik przy pełnieniu służby potrzebny i podał go razem z 
ołówkiem Awiczowi. Ten miał już pisać, ale wstrzymał się i namyślał. 
— Może tę nazwę i którędy tam jechać po rosyjsku panu zapisać... łatwiej pan wyczyta... 
może w jakim pośpiechu. 
Potwierdzająco skinął głową i uważnie patrzał na Awicza kreślącego w małym zeszycie 
słów kilka po rosyjsku. 
— Pan tego języka nienawidzisz? 
— Język miałbym nienawidzić? A cóż on winien. Czy to on podbija, bierze w niewolę, 
krzywdzi, gnębi? 
Uśmiechnęły się poważne dziś usta oficera. 
— Nu, da! ale ludzi, co tym językiem gadają, to pan pewno użas kak nienawidzisz. 
Awicz ramionami wzruszył. 
— Nie wszystkich. Tych, którzy mi matkę mordują i braci dręczą, nienawidzę, ale tych, 
co żyją gdzieś tam daleko ani myśląc o tym i żadnej korzyści z tego nie odnosząc, tylko 
żałuję, bo złość jak jad przenikając cały organizm i w nich przeciec może. Wiesz pan co... 
Tu zerwał się z zydla i z energicznymi gestami kończył: 
— Z moją naturą nienawiść się nie godzi. Ja bym wolał wszystkich ludzi kochać, ze 
wszystkimi być w zgodzie... Cóż, kiedy taki jeszcze świat! 
— Taki jeszcze świat! — jak echo powtórzył oficer. Ale więzień o rzeczach bolących dziś 
długo mówić nie chciał. Był cały różowy od dzisiejszego widzenia się i od dzisiejszej rozmowy. 
Wzrok jego upadł na szybkę w oknie otwartą. 
— Jaka cudna zorza! — zawołał. — Spójrz pan! 
Nad pasem lasu słały się istotnie purpury zorzy już prawie jesiennej, jaskrawej, a smętnej. 
Podszywały je ognie przysłonięte, tajemnicze, i wypływało znad nich jezioro bladego 
złota. 
Dwie pary zamyślonych oczu ludzkich przez okienko więzienne patrzało na tę pyszną 
ozdobę nieba. Więzień po chwili mówić zaczął: 
— Czy pan nic na tę zorzę patrząc oprócz niej nie widzisz? Czy panu nic na powierzchni 
jej się nie przedstawia? Ja widzę. Mnie się przedstawia tu, na tym złotym jeziorze, dom 
mój rodzinny nad jeziorem stojący, moja kochana Jeziorna, której już może nigdy nie zobaczę. 
Nieduże to, nie wspaniałe, ale takie miłe, drogie, z każdym nerwem mego ciała, z 
każdą struną mej duszy związane. Oto tu, nad tą fioletową chmurką, stoi dom niewielki jak 
nasze wszystkie, biały i z gankiem, tam dalej topole, włoskie, a tam stary wiąz pośrodku 
dziedzińca, po którym biegnie pies, Nestor, ulubieniec mojej nieboszczki matki... 
Zaśmiał się jakoś z cicha i z kolei wskazał na pas ciemnego fioletu, w dalekich głębiach 
nalany płomiennym ogniem. 
— A na tym pasie ciemnym i w głębi gorejącym, wiesz pan, co widzę? Chatę sybirską 
daleką, daleką, pod światłami północnej zorzy stojącą i na progu jej nas dwoje... A pan co 
widzisz? Czy nic wcale? To być nie może! Powiedz pan szczerze... 
Umilkł w połowie wyrazu i wzrok szybko z zorzy na towarzysza przeniósł, zdziwiony 
gwałtownym jego ruchem. Oficer gwałtownie cofnął się od okienka i oczy zakrył ręką, 
która drżała. I on zobaczył coś na złotym jeziorze zorzy. Zobaczył sucho zarysowane na 
nim czarne linie... 
Rękę od oczu odejmując zaczął spiesznie: 
— To nic! to nic! Oczy od patrzenia na tę światłość zabolały. Mnie już czas iść. Ze trzy 
dni będę jeździł po służbie i pana nie zobaczę. Bądź pan zdrów! 
Był już przy drzwiach. Zatrzymał się jeszcze. 
— Bądź zdrów! — powtórzył. 
A potem przez okrągłe okienko we drzwiach: 
— Atwarit'! 
Ale mniej jakoś głośno i twardo niż zwykle. 
Z łatwością otrzymał trzydniowy urlop i u końca dopiero dnia trzeciego do miasteczka 
powrócił. Zaraz poszedł do wysoko postawionego przyjaciela. 
— Dokuczam ci ja, gołubczyk, ale to już ostatni raz... Potem nigdy już nie będę. Cóż z 
tym wezwaniem mego plemiannika do komisji? kiedy? 
— Jutro wieczorem! 
Radość błysnęła mu w oczach. 
— Wieczorem! to dobrze, dobrze! 
— Z czego ty tak ucieszył się, Apolinar? 
— Cały dzień jeszcze mieć będę do namawiania... Namawiaj, namawiaj, aby upokorzył 
się. Od tego zależy wszystko. 
— Ale, drogi, uczyń ty mi jeszcze jedną łaskę. Niech ja jego sam do komisji prowadzę. 
Nie żołnierze, ale ja sam. Z żołnierzami, widzisz, jak będzie szedł, to w nim znowu zbuntuje 
się polska i szlachecka dusza, a ze mną, to co innego. Ja go jeszcze przez drogę do 
ostatniego momentu... rozumiesz? Ostatnie wrażenie. 
— Rozumiem! Jak ty, adnakoż, Apolinar, zmizerniał, i jaka pieczal w twoich oczach! Ja 
ciebie żałuję. Poproszę, aby ci dali bumagu... pa prikazanju... 
Kapitan Karłowicki objął ramionami współtowarzysza lat chłopięcych, nie wiedzieć 
dlaczego popatrzał na niego długo, długo i na koniec serdecznie go ucałował. 
— Bóg niech będzie z tobą! Bóg niech będzie z tobą! Ja tobie z serca dziękuję... za 
wszystko! 
— Co tobie? Jakbyś dokąd wyjeżdżał i żegnał się! Ale prawda, że tu teraz żyjąc rozum 
postradać można. Użasy takije! Już ja posłał prośbę, aby mnie stąd przenieśli, choć na 
Kamczatkę, byle gdzie indziej. Nie mogę dłużej wytrzymać i rąk swoich w tym wszystkim 
marat' nie chcę. 
Z dziwnie uspokojoną, wypogodzoną twarzą wyszedł kapitan od przyjaciela swego. 
Targał go przedtem niepokój, czy to wezwanie do komisji nie wypadnie w godzinach 
dziennych, choć miał nadzieję, że stanie się to wieczorem, bo komisje, ogromną ilością posiedzeń 
obarczone, dniami i nocami pracowały. Teraz upewnił się o czymś dla siebie bardzo 
ważnym i to mu dawało wygląd człowieka zadowolonego. I jeszcze, niewiele o tym 
myśląc, czuł w głębi radość, że przyjaciel wysoko postawiony, ten dobry, kochany człowiek, 
chce kraj ten opuścić i rąk swych użasami tymi nie marat'. 
Namawiać Awicza, aby spokorniał, zmiękł, wyjawił to, co komisja zapytywać będzie, 
ani myślał. Wiedział naprzód, że namawianie skutku by nie osiągnęło, a potem nie chciał, 
aby za cenę choćby życia jego i swego, nie chciał, aby się tak stało. Chętnie tylko w myśli 
sprawę sobie z tego zdawał, ale czuł bardzo wyraźnie, że gdyby się tak stało, gdyby Awicz 
upokorzył się, zmiękł, począł wyjawiać, byłoby to dla niego czymś takim jak zaćmienie 
słońca lub rozsypanie się w proch tych kształtów, którymi zachwycały się jego oczy. 
Jednak pomimo że z przeprowadzenia więźnia do miejsca posiedzeń komisji nie zamierzał 
czynić takiego użytku, o jakim przyjacielowi mówił, radość milcząca, ale głęboka napełniła 
mu oczy, gdy przyobiecaną bumagę wziął do ręki. Schował ją za mundurem u piersi 
i jeszcze kędyś na kraniec miasteczka poszedł, kędyś dość długo bawił, aż na koniec, 
godzinę oznaczoną nieco wyprzedzając, udał się do więzienia. Wchodząc do celi Awicza 
rzekł od razu: 
— Jesteś pan wezwany do komisji i ja mam pana tam zaprowadzić. Na więźnia wiadomość 
ta wywarła wrażenie przykre. Nie spodziewał się jej; myślał, że śledztwo zastało już 
ukończone. Ale jeżeli trzeba, to trzeba! Czego ci ludzie chcą jeszcze od niego? Czego się 
po nim spodziewają? Powinni byli przecież zrozumieć, że nie wytłoczą z niego ani jednego 
słowa więcej nad to, co już powiedział. Prędkoż to nastąpi? Dziś? Jutro? Zaraz? Oficer 
uprosił, by mu pozwolono tam go zaprowadzić, bo może przecież nie tak przykro będzie, 
jak z feldfeblem i żołnierzami? Aleksander ze wzruszeniem rękę mu ścisnął. 
— Jaki ty dobry dla mnie, bracie! 
— Nu, co tam! co tam! ja by dla ciebie Boh znajet szto!... 
Dziwne u ludzi bywają czasem przeczucia, te uprzedzające wypadki rzuty duszy. W tej 
chwili dwaj ci ludzie po raz pierwszy zaczęli sobie mówić: ty! 
— Nu — rzekł oficer — czas nam w drogę! 
Przez otwór w drzwiach zawołał: 
— Smatrytiel! 
Wezwany dozorca natychmiast wszedł do celi; Karłowicki papier zza mundura wyjęty 
mu pokazał: 
— Po prikazanju... 
Wyszli obaj z celi, przeszli różne korytarze i wschody, przed wyjściem z budynku Karłowicki 
znowu komuś papier pokazywał. Szyldwachy wszystkie rotnego dowódcy salutowali. 
Gdy znaleźli się na ulicy, oficer więźnia pod ramię ujął i krokiem iść zaczął. Aleksander 
odetchnął pełną piersią. 
— Ach — rzekł — powietrzem świeżym oddychać choć przez chwilę, co za rozkosz! Ale 
dlaczego idziemy tak prędko? 
I nie dał towarzyszowi czasu na odpowiedź, bo sobie o czymś przypomniał. 
— Ale, ale! Widziałeś narzeczoną moją i jej matkę! Byłeś u nich? Jak 
mają się? Co tam słychać? 
Uliczki miasta były ciemne i prawie puste; kiedy niekiedy tylko dwaj spiesznie idący 
ludzie spotykali się z niepozornymi, śpieszącymi, obojętnymi na wszystko, co ich samych 
nie otaczało, przechodniami. Jednak oficer do szeptu prawie głos zniżył odpowiadając: 
— Twoja narzeczona to cud kobieta! Odważna, dla ciebie na wszystko gotowa. Wot Polki 
to kakija! Ja dawniej żadnej nie znał! My z nią wiele, wiele mówili o różnych tam... naradzali 
się i ja tobie powiem, że u niej nie tylko krasata i serce, ale i rozum... 
Mówiąc przyśpieszał coraz kroku. 
— Czego my tak biegniemy? — zadziwił się znowu Aleksander. 
— Tak trzeba! — odpowiedział oficer i w głosie jego zabrzmiała nuta 
wydającego rozkazy kamandira. 
U końca wąskiej uliczki widać już było jednopiętrowy budynek, w którym zasiadała 
komisja. Wszystkie okna budynku tego były oświetlone, przed gankiem paliła się latarnia i 
w świetle jej połyskiwały bronie szyldwachów. 
Jeszcze kilka, jeszcze kilkanaście kroków i oficer nagłym ruchem skręcił w jakieś ciasne, 
brudne przejście pomiędzy jakimiś wpół rozwalonymi lepiankami i płotkami, więźnia 
za sobą pociągając. 
— Co to? Dokąd? Gdzie idziemy? 
— Milcz! — szepnął oficer i jakkolwiek szept to był, zabrzmiał w nim twardy, niemal 
groźny rozkaz. 
Ramieniem jak żelazną obręczą opasywał ramię więźnia. Lepianki i płotki stawały się 
rzadsze, można było wśród zmroku dostrzec ukazujące się za nimi pole. 
Ramię Aleksandra pomimo żelaznego uścisku oficera drżeć zaczęło. 
— Co to jest? Dokąd mnie prowadzisz? Co chcesz uczynić? Nie odpowiadał i po minucie 
znaleźli się już za miasteczkiem. Wieczór był dość późny i pomimo gwiazd usiewających 
niebo ciemny, bo szmaty chmur tułały się pod gwiazdami, gnane i rozganiane przez 
wiatr, którego prawie jesienne podmuchy z lekka szumiały po gładkim polu. 
Na wąskiej ścieżce, przerzynającej pole, tu i ówdzie rosnącymi nad nią krzakami ocienionej, 
oficer zwolnił kroku i szeptem mówić zaczął: 
— Ty nie wiesz, że tobie grozi śmierć... na szubienicy albo katorga. Ja o tym dowiedział 
się i nie mógł przecież z rękoma założonymi czekać. Ja pojechał do twojej narzeczonej i 
my z nią wszystko ułożyli. Ty będziesz wolny... 
— Wielki Boże! — wykrzyknął Aleksander. 
— C... c... cicho! — zasyczał oficer i narzekać zaczął. — Oj ty Boże mój! jaki pyłki charakter! 
tu trzeba jak myszy cicho... a on krzyczy! Słuchaj i nie mów nic! Ja wszystko powiem... 
Szybko idąc, z głową ku głowie towarzysza przybliżoną, mówił: 
— Przez las ten przelecisz wiorst trzy, za lasem będzie kareta sześciu końmi zaprzężona, 
z dwiema damami. Potem jeszcze mnóstwo szczegółów i na koniec: 
— O świcie w drugiej guberni już znajdziesz się, a tam granica awstryjska niedaleko, będą 
tacy ludzie, co tobie... 
Jeszcze trochę szczegółów i wskazań! 
Aleksander nie odpowiadał, ogłuszony, wstrząśnięty, do utraty oddechu pociągany naprzód 
przez towarzysza, który znowu kroku niezmiernie przyśpieszył. 
Już znajdowali się blisko lasu. Pod lasem na tle zmierzchu zarysowały się sylwetki 
osiodłanego konia i człowieka za uzdę go trzymającego. Dostrzegłszy nadchodzących 
człowiek lejce na szyję konia zarzucił i jakby pod ziemię zapadł, tak w mgnieniu oka zniknął. 
A koń z głową ku nadchodzącym obróconą zarżał nagle, krótko. 
— Piorun! Mój Piorun! — krzyknął Awicz i rzucił się na szyję pięknego zwierzęcia, a ono 
zgrabny pysk na ramieniu mu położywszy wydawało chrapania urywane, w których czu? 
było pieszczotę i radość. 
Ale pomiędzy witających się przyjaciół wmieszało się ramię rękawem mundura okryte, 
głos niecierpliwy rozkazująco wymówił: 
— Dość tego! Wsiadać na koń! 
Ale teraz w postawie Aleksanda tkwił wyraz oporu. 
— Nie chcę... a ty? Odpowiesz przecie za mnie, przeze mnie zginiesz! Za nic w świecie. 
Wracajmy, wracajmy co najprędzej! Z pobłażliwym uśmiechem oficer głową wstrząsnął. 
— Wot! niby to rozumny, a dziecko! Czyż ty myślał, że ja i dla siebie ratunku nie obmyślił? 
Ja zdradził, ja przeciw obowiązkom i prawu służby postąpił, ja przyjaciela oszukał. To 
jakże ja mógłby tutaj pozostać? Ja tak samo jak ty ucieknę. 
— Czy podobna! Więc razem! Czemuż nie razem? Potrząsnął znowu głową oficer, lecz 
w znak przeczenia. 
— Nie można razem. Ja sobie inną drogę prydumał. A ty o mnie bądź spokojny. Ani na 
karę, ani na hańbę ja nie dam się. Za ćwierć godziny i mnie, tak jak ciebie, już tu nie będzie. 
Widząc, że Aleksander w wahającej się jeszcze postawie przy koniu stoi, dłoń na ramieniu 
mu położył. Oczy jego z głębokim, bolesnym błaganiem, z bliska zatapiały się w 
oczach Awicza. 
— Siadaj! prędko! i leć! Zrób mi tę łaskę. Ja wróg ojczyzny... 
W piersi mu coś zatkało. 
— Niech to przynajmniej zrobię, że jej dobrego syna wyratuję! Niech to przynajmniej 
ja... dla ojczyzny... 
Awicz roztworzył ramiona. Spoili się w uścisku silnym, lecz krótkim. Oficer napędzał: 
— Prędzej! prędzej! 
Ej, Piorunie, koniu mój kochany, przenieśże ty mnie na wiatrowych skrzydłach przez 
piekielne progi! 
W polu w pobliżu lasu, pod rozłożystą gruszą dziką oficer wsłuchiwał się w tętent konia, 
który oddalał się, cichł w lesie, aż ucichł zupełnie. Wyjął zegarek zza mundura, nisko 
pochylił się nad nim, dojrzał pomimo zmroku godzinę i minutę. Już od pięciu minut powinien 
być tam razem z więźniem, nic to! jeszcze pięć minut spokojnie czekać będą. Oparł 
się plecami o drzewo, którego rozłożyste gałęzie okrywały go grubym cieniem i patrzał na 
szmaty chmur przepływające pod gwiazdami. Przepływały bardzo prędko i podobne były 
do ogromnych ptaków z poszarpanymi ciałami i skrzydłami. Gwiazdy to ukazywały się, to 
znikały. Bezbrzeżna samotność rozlewała się po gładkim polu i po gęstym zmroku, w którym 
sam jeden, z szelestem lekkim, latał chłodnawy wiatr. 
Człowiek pod dziką gruszą stojący znowu przybliżył do oczu zegarek! 
Teraz już tam niepokoić się zaczęli... Do kieszeni mundura sięgnął i w kilka sekund 
potem pod rozłożystymi gałęziami drzewa huknął rewolwerowy wystrzał. 
Jednocześnie postać w zmroku niewyraźna, lecz ciemna i ciężka, runęła u stóp drzewa 
na zroszone trawy. 
......................................... 
...Ej, serce człowiecze, jakie ty psoty srogie niekiedy płatasz tym, którzy w uderzenia 
twoje nie wsłuchiwali się nigdy... 
Ej, krwi, od rodu ojczystego w dziedzictwie otrzymana, jak ty czasem obojętnie po żyłach 
człowieczych krążysz, aż wzburzysz się i zapłoniesz zgryzotą śmiertelną! 
Ej, ty niewolniku biedny, któremu palce ziemskiego pana ugniotły duszę w kształt dla 
niego pożądany, coś uczynił, gdy ta dusza ocknęła się i krzyknęła, że taką pragnie zostać, 
jaką stworzył ją Pan Niebieski? 
HEKUBA 
(R. 1863) 
Starą nie była jeszcze; nie miała więcej nad lat czterdzieści i w pierwszej młodości swej 
ładną być musiała, bo wyraźne ślady tego pozostały w zgrabnym rysunku twarzy jej, niepospolicie 
pięknych oczach, w obfitości włsów, teraz jeszcze do kolan długich i barwę gorejącego złota mających. 
Ale nie w głowie były jej młodość i piękność; dbała o nie jak o piąte koło u wozu. Gdy 
jej ktoś z sąsiadów żartem raz powiedział: „Pani Teresa, gdyby ładnie ubrała się i uczesała, 
a kroczkiem trochę mniej zamaszystym chciała chodzić, toby jeszcze śliczną kobietką być 
mogła!” — zdziwiła się zrazu, potem się rozgniewała i sąsiada ofuknęła. 
— Także koncept! Niechże mi pan Ignacy głowy głupstwami nie zawraca, a powie lepiej, 
czy pożyczy mi tego grochu za zasiew, po który przyjechałam, czy nie pożyczy, bo 
jeżeli nie, to siadam na bryczkę i jadę! Czasu nie mam! 
Wiecznie czasu nie miała, śpieszyła, biegła, o coś starała się, coś pilnego do czynienia 
miała. Co czyniła? Boże wielki! Ani wyliczyć, ani opowiedzieć! Wszystko, co czynić trzeba 
było mając folwarczek malutki, dzieci sześcioro i męża, który był naprzód hulaką i 
marnotrawcą, potem próżniakiem i pieczeniarzem, a potem umarł i ją wdową pozostawił. 
Niektórzy na pracowitość jej fenomenalną, ruchy energiczne, na oczy błyszczące, a niekiedy 
aż gorejące, spoglądając mawiali: „Co za temperament!” I mieli słuszność. Niezwykłość 
temperamentu była tym właśnie co losami jej zarządziło. 
Niegdyś ośmnastoletnią, ładną, dość posażną i szeroko spokrewniona będąc, tak się 
była w sąsiedzie nicponiu zakochała, że perswazje ani wzbraniania żadne nie pomogły. 
— Hulaka — mówiono jej — próżniak, bałamut, bankrut! A ona: 
— Nie ma na świecie aniołów. Każdy człowiek ma wady i on je ma i także. Ale ja go z 
wadami i pomimo wad kocham i nigdy, aż do grobowej deski, kochać nie przestanę! 
A kiedy matka i najbliżsi krewni stanowczo małżeństwu temu opierać się próbowali, 
oświadczyła, że w razie stawiania jej dalszych przeszkód z domu ucieknie, ani domyśla 
się, jakim sposobem i kiedy ucieknie, z wybranym swoim w jakim ustronnym kościółku 
ślub weźmie, a potem matkę i krewnych o przebaczenie poprosi. Że przebaczą, to dla niej 
wątpliwości nie ulega, bo ją kochają przecież — i jak jeszcze! A w dodatku szczęście jej 
przepraszać ich za nią będzie. Bo ona pomimo wszystkich przepowiedni czarnych i krakań 
kruczych ani na chwileczkę o przyszłym szczęściu swym nie wątpi. 
Znając ją wszyscy wiedzieli, że to, co mówi, może próżną groźbą nie być. Tak żywą i 
śmiałą była, tak dzielnie matce w gospodarstwie dopomagała, tak ochoczo do każdej zabawy 
albo roboty stawała, że kozakiem-dziewczyną ją nazywano. Mogła bardzo łatwo 
uczynić to, na co inne stworzenie, potulne i nieśmiałe, zdobyć by się nie potrafiło. 
Przy tym zdawało się nawet, że ten kościółek ustronny i takie na drodze niezwykłej złożenie 
dowodu miłości wybranemu posiadać dla niej mogły urok pewien, poetyczny czy 
romantyczny, bo za poezją w ogóle przepadała i pomimo niezwykłej żywości swej do marzycielstwa 
miała skłonność. Dużo za północ nieraz w poemacie jakimś zaczytać się 
umiała albo na pięknie zachodzące słońce, na ładny widoczek leśny, na łąkę bogato roz
kwitłą zapatrzyć się tak, że jak ze snu budzić ją było trzeba, a gdy wybrany zasiadał do 
fortepianu i głosem bardzo miłym śpiewać zaczynał: „Stój, poczekaj, moja duszko, skąd 
drobniuchną strzyżesz nóżką” albo: „Dwa gołębie wodę piły, a dwa ją mąciły”, do najciemniejszego 
w pokoju kącika usuwała się i po świeżej jak jutrznia jej twarzy cichuteńko 
spływać zaczynały perliste łzy. 
Matce, krewnym, przyjaciółkom, wszystkim, którzy ją przed złym wyborem i losem 
ostrzegali, mawiała: 
— Od ruiny majątkowej posagiem swym go wyratuję, do porządnego życia przyzwyczai 
się, bo mię kocha. A czyż może być na świecie szczęście większe, wyższe, jak wyratować, 
uszczęśliwić, uszlachetnić, udoskonalić człowieka kochanego. 
I gdy to mówiła, piwne źrenice jej sypały złotymi skrami, a policzki przemieniały się z 
płatków jaśminowych w pąsowe róże. 
Nie było rady. Pobrali się i po krótkiej przerwie, która zdawała się urzeczywistniać marzenia 
kozaka-dziewczyny, w sercu, w głowie, w sposobie życia jej wybranego wszystko 
poszło po dawnemu. Tak jak dawniej począł próżniaczyć, w karty grać, na huczne polowania 
jeździć, różnym paniom i nie paniom głowy zawracać, jej posag i resztki majątku swego 
galopem roztrwaniać. 
Uszlachetnienie i udoskonalenie kochanego człowieka nie udały się, czy i szczęście 
także? Naturalnie, ale tego domyślać się tylko było można, bo pani Teresa pomimo prawdomówności 
i wielomówności swej o losie swym i wszystkim, co on jej przyniósł, jak grób 
czy kamień milczała. Byłaż w milczeniu tym ambicja, skarg i użalań się nie znosząca, czy 
pomimo wszystkiego trwające kochanie? Jedno i drugie zapewne, lecz może więcej drugie 
niż pierwsze. Może pani Teresa należała do tych natur głębokich, w które gdy raz kochanie 
zapadnie, to go ani gorzkie łzy zawodu zalać, ani palące żelazo bólu wypiec nie są zdolne. 
I to tylko widzieli wszyscy, że jak przedtem męża, tak potem dzieci, gdy na świat przychodzić 
zaczęły, kochała z czułością i troskliwością niezmierną, entuzjastycznie, bez granic. 
Inaczej widać kochać nie umiała i taka właśnie miłość musiała być koniecznym i 
wierzchołkowym wykwitem jej natury. 
Sprowadziła też miłość ta w jej życiu dalszym następstwo dość osobliwe. 
Kiedy ostatecznie majątkowo zrujnowani, ona i mąż jej, z trojgiem już dzieci, zamieszkali 
w folwarczku malutkim, jedyną już ich własność stanowiącym, pani Teresa wnet 
obejrzała się po niedużych kawałkach pola, łąki, lasu, po zabudowaniach gospodarskich, 
po rachunkach dzierżawcy, który im w małym domku miejsca ustępował, i zabrała się do 
pracy. 
Zrozumiała, że wioszczyna ta, w cichą samotność równin poleskich rzucona, stanowiła 
warsztat jedyny, na którym wyprząść i wytkać trzeba było byt tych, których kochała, że ten 
domek pod słomianą strzechą, pomiędzy stare lipy i grusze wtulony, musi stać się opoką 
dla stóp drobnych, dla długiej przyszłości jej dzieci i że ona jedna tkać na warsztacie, opokę 
przed skruszeniem się uchować potrafi. Pomocnika, tym bardziej wyręczyciela, nie 
miała, nie! Więc do warsztatu i opoki zabrała się sama żwawo, energicznie i rozpoczęło się 
dla niej życie twarde, szorstkie, jak wór sieczką napełnione drobiazgami, które tak jak 
źdźbła sieczki były dla dotknięcia ostre i kłujące, dla oczu szpetne i przykre. 
On, licznych i mniej albo więcej majętnych krewnych mając, jeździł od dworu do dworu, 
tu tygodnie, tam miesiące bawiąc się i bawiąc, dla obyczajów gładkich i humoru wesołego 
wszędzie mile witany i widziany, zawsze jeszcze paniom podobający się i przypodobujący, 
ładnie śpiewający, na polowaniach umiejący strzelać celnie, a potem o nich najśmieszniejsze 
anegdoty opowiadać. 
Do domu zaglądał kiedy niekiedy, w zgrabnych ramionach dzieci przez czas jakiś pohuśtał, 
żonę pieszczotami i czułościami osypał, a potem poziewać z nudy, wyciągać się w 
całej długości na sprzętach, nad nieszczęściami swymi biadać zaczynał, aż po niedługim 
czasie następowała pora humoru piekielnego, posępności grobowej, fukania na wszystko i 
wszystkich, czasem nawet gróźb rychłej, a bodaj nawet samobójczej śmierci, aż na koniec, 
dłużej już życia w tej norze, w tej dziurze, w tym czyściu ziemskim wytrzymać nie mogąc, 
odjeżdżał znowu, aby po tygodniach lub miesiącach powrócić na dnie niedługie. I zdarzyło 
się, że nigdy już nie powrócił. W domu daleko mieszkających krewnych srodze na polowaniu 
przeziębiwszy się — umarł. Pani Teresa zaś długo po nim z twarzą od płaczu spuchniętą 
chodziła. Patrzący wówczas na nią mawiali pomiędzy sobą: „Ma też kogo tak długo i 
wiele opłakiwać!” Ona jednak płakała długo i wiele. Taką już była... 
Zresztą jak przedtem, tak i w dalszym ciągu chodziła po polach, dozorowała robotników, 
stróżowała nad orką, młócką, zasiewem, sianokosem, żniwem, doglądała inwentarza, 
z pomocą paru dziewek ogrody uprawiała, nierzadko własnoręcznie gotowała strawę, a w 
długie noce zimowe szyła odzież dla siebie i dzieci. O pierwszych brzaskach dziennych, na 
mróz, deszcz, śnieżycę, wichurę czy na rajskie od roś świeżych i świtań błękitnych poranki 
letnie, pierwsza wychodziła z domu, aby nieliczną czeladź budzić, wraz z nią roboty 
dzienne rozpoczynać. Oprócz tego często do sąsiednich wsi i miasteczek jeździła, wszystko, 
co trzeba było, sprzedając, kupując, braki różne zapełniając, stratom zapobiegając, o 
mnóstwo drobin tego twardego bytu dobijając się z trudem, z targiem, z troską, od których 
nieraz poty perliste na czoło jej występowały. W dodatku zupełnie już nie wiadomo, jakim 
sposobem czy jakim cudem zdołała śród tego wszystkiego trzech synów z kolei do szkół 
przygotować i wysłać, córkę jako tako wyedukować i dwoje dzieci najmłodszych, drobnych 
jeszcze, doglądać... 
Cóż dziwnego, że od lat wielu już w sposób taki żyjąc — straciła formę. Było to wyrażenie 
jednego z sąsiadów, który patrząc raz na nią przez pokój idącą, z cicha rzekł do obecnych: 
— Pani Teresa zupełnie straciła formę... 
I prawdziwym to było do tego stopnia, że gdy szła, to z pewnego oddalenia trudno było 
powiedzieć na pewno, czy to kobieta albo mężczyzna idzie, a z bliska znowu każdy nic o 
niej nie wiedzący długo namyślać by się musiał przed zadecydowaniem, do jakiego stanu 
społecznego i poziomu cywilizacyjnego niewiasta ta należy. 
Nie była wcale otyłą, a jednak w pasie, ramionach i całej sobie była grubą. Pochodziło 
to ze zgrubienia czy rozrostu muskułów, które wciąż mocowały się z chłodem, gorącem i 
fizycznym trudem, a nadawało jej pozór bryłowaty, ciężki, dziwnie znowu sprzeczający się 
z żywością i energią ruchów. 
Po dawnych jaśminach i różach jej twarzy śladu już nie pozostało i ogorzałą, zgrubiałą 
skórą powleczona twarz ta zachowała tylko piękny zarys ust i czoła, a także te duże, w 
niepospolicie piękną oprawę ujęte oczy, których piwne źrenice teraz jeszcze umiały w 
chwilach wzruszenia czy zamyślenia sypać złotymi skrami lub świecić jak gwiazdy. 
Ale do tego stracenia przez panią Teresę formy więcej jeszcze od zgrubiałości muskułów 
i twarzy przyczyniało się ubranie. Był że to był dla wytwornych i strojnych sąsiadek 
skład dziwów nad dziwami w tym ubraniu, które nigdy nic wiedzieć nie chciało o modzie i 
elegancji, a wiedziało tylko o taniości i wiecznym, braku czasu! Więc spódnice jakieś zbyt 
krótkie, a co gorsza, z jednej strony dłuższe, z drugiej krótsze, kaftany jakieś źle skrojone i 
z pierwotną prostotą uszyte, buty grube i stukające, chustka na głowie zamiast kapelusza. I 
tylko włosy... Do tych pani Teresa słabość snadź miała, bo zawsze lśniące i w gładki warkocz 
zaplecione, zwijały się z tyłu jej głowy na kształt ogromnego węża, który by miał 
barwę mieniącej się w blasku słońca łuski kasztana. 
Zapracowała się pani Teresa, zaniedbała samą siebie i „straciła formę”, lecz nie zdawało 
się to ją martwić ani zawstydzać, ani zrażać do bywania kiedy niekiedy w domach sąsiedzkich, 
do brania udziału w licznych nawet zebraniach towarzyskich. Był w niej pociąg do 
życia towarzyskiego; wesołą pomiędzy ludźmi bywała, mówną. Gdy z bryczuszki, w dwa 
małe koniki zaprzężonej, przed domem sąsiadów wysiadłszy, krokiem swoim zamaszystym 
i stukającym, w sukni z jednej strony krótszej, z drugiej dłuższej, do pięknego, wykwintnego, 
ludnego salonu wchodziła, na ustach miała uśmiech szeroki, który rząd zębów 
jak perły białych odsłaniał, a na powitanie ręce obecnych tak mocno w stwardniałych od 
pracy dłoniach ściskała, że niektórzy aż z bólu sykali. Na kanapie albo jakim paradnym 
fotelu ją posadzić zupełnym było niepodobieństwem. 
Wykręcała się od zaprosin, zawieruszała się pomiędzy towarzystwem, gdzie to tu, to 
ówdzie słychać było, jak całowała się z paniami, żartowała z panów, o różnych rzeczach i 
sprawach rozprawiała głosem przyzwyczajonym do przemawiania w polu, w ogrodach, w 
stodole, więc zbyt donośnym i niekiedy wpadającym w tony tak grube, że trudno było z 
dala rozróżnić, czy to jest męskie albo niewieście mówienie. 
Ale u siebie w domu, w Leszczynce swojej, gdy nikt obcy na nią nie patrzał, miewała 
często czoło zmartwione, a oczy pełne zadumy czy tęsknoty. Nieraz gdy w gorące żniwa 
po dniu na skwarze słonecznym spędzonym z pola do domu powracała, krok jej zamaszystość 
swą utrącał i powolnym stawał się, zmęczonym, a wzrok ku górze podniesiony błąkał 
się po obłokach przez letni przedwieczerz malowanych i złoconych. Zbaczała nieco z drogi 
wprost do małego dworku prowadzącej, wchodziła na łączkę przydrożną i tam wśród mietlic 
rozczochranych i koniczyn kwitnących siadała. 
Rozczochrane mietlice, koniczyny wysokie, gronami białych pereł obwieszone, szczawie 
o potężnych, czerwonych kitach ogarniały ją i zasłaniały aż po szyję, tak że nad tą topielą 
puszystą i różnobarwną widać było tylko jej głowę z bujnym, ognistym warkoczem i 
z twarzą od znoju wilgotną. Lekkie wiatry przedwieczorne muskały wtedy tę twarz uznojoną, 
a przed oczyma od zmęczenia przygasłymi powstawała nad niedalekim lasem zorza 
wieczorna, złota i różowa. I patrzały wtedy oczy te na zawieszającą się pomiędzy niebem i 
ziemią zasłonę świetlną, patrzały, podziwiały, modliły się, wielbiły, aż poczynały nabierać 
od niej blasku, aż powracały od nich siła i radość życia, aż marzące, smutne, rozmodlone, 
zachwycone, nad gęstwiną mietlic, koniczyn i szczawiów — świeciły jak gwiazdy. 
Zdarzało się również, że w noce zimowe, za domem białe od śniegu, w domu ciche od 
powszechnego uśpienia, ogarniały ją zadumy do fal gorzkich, posępnie szemrzących podobne. 
Dzieci w przyległym pokoju spały spokojnie, a ona w izdebce swojej u jedynego jej 
okna przy świetle małej lampy odzież ich naprawiała. Wysoki stos białych płócien wznosił 
się przed nią na stole, wiatr za oknami szumiał, czasem gałąź wiatrem poruszona sucho i 
twardo w szybę zastukała lub świerszcz odezwał się pod piecem. 
Z głową pod światłem lampy pochyloną szyła, lecz nieraz igła wysuwała się z jej palców 
i czoło na dłoń opadało. Z czołem i oczyma zakrytymi dłonią siadywała nieruchomo i 
tylko czasem, jakby czemuś dziwując się bezdennie lub nad czymś boleśnie biadając, głową 
powoli wstrząsała lub w obie strony kołysała. Dziwowałaż się tak losowi własnemu? 
Biadałaż nad omyłką w dniach kwitnącej młodości popełnioną? 
Niekiedy także wśród takiej zadumy nocnej z ust jej wychodzić poczynały nuty piosnki 
starej: „Dwa gołębie wodę piły...” Nigdy więcej nad ten początek piosnki nie zanuciła, 
opamiętywała się zaraz, milkła... Byłoż to echo od wiosny życia w tę noc zimową przywiane, 
echo i odbłysk miłości jedynej w życiu, zawiedzionej, zdeptanej?... 
Ale w sąsiednim pokoju jedno z dzieci niespokojnie poruszyło się na posłaniu, drugie 
wśród snu krzyknęło. 
Pani Teresa, w mgnieniu oka na nogach, biegła ku sypialni dziecięcej, a gdy po chwili, 
przekonawszy się, że nic złego nie zaszło, powracała, oczy jej, usta, twarz cała jaśniały od 
błogiego uśmiechu. 
— Robaki moje, kwiatki, brylanty, pociechy, skarby moje! 
Wśród licznych jej znajomych byli tacy, w których budziła szacunek lub podziw, i tacy, 
których bawiła albo nudziła, którzy też ją po trochu wyśmiewali. Dość powszechnie 
zresztą przyczepiano do niej nazwę Virago. Życie zaś inną jeszcze nazwą obdarzyć ją 
miało... 
II 
Tej wiosny syn najstarszy pani Teresy, dwudziestoletni student od paru lat w dalekiej 
stolicy przebywający, razem ze skowronkami do Leszczynki zleciał i już z powrotem nie 
odleciał. Gdyby pani Teresa do powrotu go namawiała, nie usłuchałby pewnie, ale ona nie 
czyniła tego i raz go tylko oburkliwie, krótko zapytała: 
— Cóż będzie, Julek? Nie pojedziesz? 
— Nie, matuchno — odpowiedział. — Nie pojadę... 
Czoło jej zbiegło się w dwie grube zmarszczki i przez chwilę stała ze wzrokiem w ziemię 
wbitym, posępna i zgnębiona. Potem jednak głowę podniosła i spokojnym głosem już 
rzekła: 
— Ano! Cóż robić? Kiedy inaczej być nie może... 
— Nie może, matuchno! 
— Ja to i sama wiem. A kiedy inaczej być nie może, to i basta! Do gospodarstwa odeszła. 
Ale kiedy z pękiem kluczy w ręku szła przez mały dziedziniec do świrna, w którym 
różne zapasy żywnościowe się mieściły, krok jej cięższy i powolniejszy był niż zwykle. 
Bóg jeden tylko wiedział, z jakimi trudnościami, przeszkodami, troskami zdołała ona 
syna tego do szkół przygotować, w szkołach utrzymać, do stołecznego uniwersytetu wysłać. 
Parę razy ktoś z krewnych dopomógł niech i oto za lat trzy Julek skończonym medykiem 
zostanie, a jakim będzie medykiem i jakim człowiekiem, to już ona jedna tylko wiedzieć 
mogła, która go najlepiej ze wszystkich ludzi znała i tyle już dziwów o jego zdolnościach, 
o jego duszy, o jego przyszłości wyroiła. W rojeniach tych zresztą wcale nie 
wszystko było urojeniem i powszechne zdanie w okolicy panowało, że pani Teresie syn 
najstarszy dobrze się udał. W zimie, która tę wiosnę poprzedziła, sąsiedzi często słyszeli ją 
mawiającą: 
— Oho! Niech no tylko Julek nauki skończy i na własnych nogach stanie, to już ja o 
przyszłość Janka, Olka, Brońci i Ludwinki spokojną będę. Choćbym i oczy zamknęła, 
choćby na Leszczynkę nieurodzaje i inne klęski spadły, on zginąć im nie da! 
— A dlaczegóż to pani — ktoś raz zauważył — wszystkie dzieci wymieniając, o pannie 
Inie zapomina? 
Na to pytanie radość na twarzy jej zgasła i oczy niespokojnie zaczynały migotać. 
— Inka! no, cóż Inka! Ośmnaście lat kończy, już dorosła... 
— Za mąż rychło ją pani wyda, co? 
— Może... pewnie... na to przecież rosną dziewczęta... 
— Patrzeć tylko, jak chłopiec jakiś porwie ją od pani... Jakże, takie śliczności... 
— A pewnie, że śliczna jest! co prawda, to prawda! — rozpromieniała się znowu pani Teresa, 
lecz wnet z nowym zaniepokojeniem oczu i czoła dodawała: 
— Tylko że ta śliczność tak samo nam kobietom nieszczęście jak szczęście sprowadzać 
może. At! W ręku Boga los ludzki! Jak Bóg da!... 
Znać było, że wspomnienie o ślicznej Ince niepokój w niej budziło, ale dlaczego, nikomu 
o tym nie mówiła. Właściwie dziewczynie tej, za którą gdy tylko się gdziekolwiek 
ukazała, panowie jak słoneczniki za słońcem się obracali, na imię było: Michalina, ale ona 
imię to zbyt lada jakim znajdując, gdy tylko dorosła, zaczęła wszędzie, gdzie tylko mogła, 
nazywać się i podpisywać: Ina. Dla dogodzenia jej wszyscy tak samo nazywać ją zaczęli, 
bo dogadzać jej każdy czuł potrzebę, mus niemal. Nie byłaż śliczną? 
Dzień był kwietniowy, bardzo pogodny i ciepły. Wiosny tej kwiecień przyszedł na 
świat takim, jakim zazwyczaj maj przychodzi. Przedwczesne upały dopiekać zaczynały i 
wszystko przedwcześnie rozzieleniało się, rozkwitało. W Leszczynce szare ściany małego 
domu oblewał blask słońca, na strzechę, mchem błękitnawym poplamioną, lipy kładły pełne 
listowia gałęzie, przed kilku małymi oknami kwitło na grzędach trochę narcyzów i piwonij. 
Na małym dziedzińcu, budowelkami gospodarskimi otoczonym, i w znacznie większym 
ogrodzie owocowym i warzywnym panowała cisza, którą napełniał niezmierny, radosny 
gwar ptactwa. Mnóstwo tego pierzastego drobiazgu gnieździło się tu w gałęzistych 
drzewach i metalicznym szczebiotem jak winem musującym napełniało czarę kryształowego 
czystego powietrza. 
Julka ani Inki nie było w domu. On teraz często puszczał się na wyprawy po sąsiedztwie 
i całym powiecie, ją sąsiadki na dość długo zabrały, aby im w jakichś pilnych zbiorowych 
robotach pomagała. Pani Teresa szła z ogrodu warzywnego, gdzie kilka kobiet wiejskich 
jakąś zieleninę na zagonach rozsadzało, a dwie kilkoletnie dziewczynki, w krótkich 
sukienczynach, wysoko nagie ich nożęta odkrywających, krok w krok za mą wśród agrestowych 
krzaków dreptały. Niezwykle zamyślona pani Teresa zdawała się nie słyszeć 
dwóch cienkich głosików, które tuż za nią, to po kolei, to razem wołały: 
— Mamciu! Mamusiu! Matuchno! Mamciu! 
Myślała. Jak on teraz, ten Julek, często wyjeżdża z domu, jak się pomiędzy rozmaitymi 
ludźmi po wsiach i po miasteczkach kręci, a gdy powraca, jaki mu czasem żar pali się w 
oczach. Zawsze miał takie oczy błyszczące, ale teraz to tak zupełnie, jakby kto żaru w nie 
nasypał... Nic nigdy o tym, gdzie był i co robił, nie mówi, nawet przed matką. Tak i powinno 
być; ona do niego o to żadnej pretensji nie ma, ale sama domyśla się, że snadź już, 
już... pora nadchodzi... Oj, ciężka pora... Tak się boi, tak się okropnie boi... 
— Mamciu! Mamusiu! Matuchno! 
Nie słyszy. Westchnęła głośno. 
Za ojczyznę, za wolność, prosta to rzecz i naturalna. Ona to dobrze rozumie. Ona tak 
samo myśli i czuje jak Julek. Czy chciałaby, aby on myślał i czuł inaczej? Nie! broń Boże! 
za tchórza i za gałgana miałaby go, gdyby tak było. Wolałaby do grobu go położyć niżeli 
widzieć tchórzem i gałganem. Już dawno powiedziała sobie, że inaczej być nie może i — 
basta! Ale na sercu ma taki ciężar, taki okropny ciężar. 
— Mamciu! Mamusiu! Mameczko! 
Nie słyszy. Idzie coraz powolniej i głowa jej, sztywną, muślinową chustą przed upałem 
osłonięta, coraz niżej na pierś opada. 
Co z tego będzie? Co będzie? Zamiar wielki i święty, tak, święty! ale skutek jaki? Powiadają, 
że jeśli nikt nie pomoże... ale to jest głupie gadanie. Pomóc to pomogą, bo alboż 
to ludzie na świecie z kamienia są, albo z błota, aby widząc taką sprawę świętą, takie męczeńskie 
targanie się, nie ujęli się, nie ratowali? W Bogu nadzieja, że tak będzie, jak młodzi 
Konieccy onegdaj mówili. Interwencja mocarstw nastąpi i wszystko dobrze pójdzie. 
Ale tymczasem... kule... A gdyby jedna z nich... w Julka... O, nie daj Boże! O, nie pozwól! 
Pod Twoją opiekę i obronę uciekamy się, święta Boża Rodzicielko! 
— Mamo! Matuchno! Mamo! 
Na koniec usłyszała, a raczej uczuła czepiające się sukni jej cztery łapki. 
— Czego chcecie?! 
Dwie drobne twarze, rumiane, pyzate, podnosiły się ku niej i jedna ze śmiechem, druga 
z nadąsaniem rzekły: 
— Jeść chce się! 
Splasnęła dłońmi i krzyknęła: 
— A prawda! Toż to wy dziś nic jeszcze nie jadły! Toż ja o was zapomniałam. A biednieńkie 
wy moje, mileńkie... głodne... Chodźcie prędzej, chodźcie do domu, chodźcie... 
Raźnie już, szerokim krokiem iść zaczęła, a przed nią dwa maleństwa szybko po zielonej 
trawie bosymi stopkami przebierały, wkrótce też przez boczne drzwi domu do małej 
sionki wbiegły. Ale panią Teresę, wejść tam za nimi mającą, w progu ogarnęły i prawie 
nad ziemię uniosły męskie jakieś ramiona i nim opamiętać się zdołała, po sionce ją okręciwszy, 
do przyległego pokoju walcowym krokiem wciągnęły. Przy tym głos młodzieńczy, 
wesoły wołał: 
— Dzień dobry mamci! Dzień dobry matuchnie! Jak matuchna ma się? I kręcąc się z nią 
jeszcze po pokoju, śmiał się: 
— Cha, cha, cha! 
A ona zdyszana i z twarzą w ogniu krzyczała: 
— Puść, Julek! Ach, ty swawolniku, wariacie, nicponiu! Puść, mówię, bo tchu już nie 
złapię... 
I tak samo jak on śmiała się: 
— Cha, cha, cha! 
Aż gdy wypuścił ją z objęć, ku drzwiom od kuchni skoczyła i krzyknęła: 
— Teleżukowa! Daj maleńkim śniadanie. 
I wnet do syna powróciła z ustami pełnymi zapytań. 
— No, jakże masz się? Tydzień cię w domu nie było. Daleko jeździłeś? .Skąd teraz 
przyjechałeś? Co się tam na szerokim świecie dzieje? 
On ją kilka razy w obie ręce pocałował, po czym, na starej kanapce usiadłszy, z miną 
uroczyście nastrojoną mówić począł: 
— Uczynki miłosierne co do ciała: głodnego nakarmić, spragnionego napoić... a dopiero 
gdy się tego dokona, przyjdą tamte, co do duszy: nie wiedzącego uwiadomić, pytającemu 
odpowiedzieć... 
— No, no, już rozumiem! Zaraz nakarmię i napoję! Oj, ty, swawolniku mały! 
I już ku drzwiom od kuchni śpieszyła, ale gdy około niego szła, za rękę ją pochwycił i z 
oczami ku niej podniesionymi, głosem zniżonym rzekł: 
— A potem pójdziemy do pokoju mamy na rozmowę poważną. Mam do powiedzenia 
mamie coś bardzo ważnego... 
Ona zbladła na twarzy i oczy jej zmąciły się, jak gdy kto kamień na wodę rzuci. 
— Coś ważnego... — powtórzyła szeptem. Ale wnet uspokoiła się. 
— Dobrze, pomówimy, tylko ci do zjedzenia cokolwiek przyniosę. Sam pozostawszy 
Julek z kanapki się zerwał i mały pokój szybko wzdłuż i wszerz przebiegać zaczął, drobnego 
wąsika pokręcając, z głową pochyloną, zamyślony. Jednak pomimo zamyślenia spod 
drobnego wąsika ładnym tenorem zanucił: „Cicho, cicho, ktoś nadchodzi, serce mówi...” I 
urwał. Tonęła piosnka młodzieńcza w falach myśli szumnie i tłumnie toczących się przez 
głowę. 
Swawolnikiem był od dzieciństwa najmniejszego aż dotąd, ale małym to nie był bynajmniej. 
Wzrost wprawdzie mierny miał, ale barki szerokie, w stosunku do wzrostu nawet 
za szerokie, co trochę krępym go czyniło; jednak z kształtów i ruchów biła mu taka rześkość 
i żywość, że zgrabnym się wydawał, a przede wszystkim za doskonałe upostaciowanie 
zdrowia i siły mógł uchodzić. Po matce wziął czuprynę gęstą, ładny wykrój czoła i 
piękne piwne, błyszczące oczy, lecz na razowym chlebie macierzyńskim policzki mu nieco 
zanadto spulchniały, tak że okrągłe i rumiane przypominały pyzatych aniołów, na obrazach 
niekiedy malowanych. Z twarzy tej ogień młodości gorącej, namiętnej aż tryskać się zdawał. 
Nie tak wyglądał, gdy w zimie minionej całe szeregi nocy spędzał w trupiarni, gdzie 
blady od bezsenności z ciekawością namiętną badał na ciałach, które śmierć rozkładała, 
tajemnice ludzkiego życia. Ale teraz nie znać było na nim ani tych nocy pracowitych i ponurych, 
ani innych wrzawliwych, które w izbie studenckiej, w obłokach tytuniowego dymu 
spędzał na namiętnych sporach i rozprawach z tłumem kolegów. Teraz wszystkie prace, 
wszystkie przedmioty sporów i rozpraw, wszystkie dążenia i zamiary jak drobne świeczki 
pogasły przed blaskiem jednej myśli, jednej nadziei, jednego zamiaru i celu. 
Wnet po wczesnym i krótkim obiedzie rzekł do matki: 
— Może do mamy pokoju na rozmowę pójdziemy, bo tam bębny najmniej przeszkadzać 
będą... 
— Jakie tam bębny! Janek i Olek zaraz znowu do wioski albo do lasu polecą... 
— Są jeszcze dwa mniejsze bębenki... 
— No, te robaki... nic jeszcze nie rozumieją! Ale idź do mego pokoju, a ja tylko Teleżu
kowej coś powiem i tam przyjdę... 
Niebawem wchodziła do tego pokoju, który był właściwie izdebką wąską, o jednym, na 
ogród wychodzącym oknie, a tuż za nią wysoki próg przestąpiły Brońcia i Ludwinka. Dwa 
też cienkie głosiki zadzwoniły: 
— Matuchno! Mamusiu! Mamciu! 
— Czego chcecie? 
Z oczyma na matkę podniesionymi chwilę milczały, a potem najspokojniej i najpoważniej 
w świecie odpowiedziały: 
— Niczego! 
Z matką i przy matce być chciały tylko, a przy tym lubiły niezmiernie tę izdebkę, do 
której wstęp bez niej z powodu rachunków stół do pisania okrywających, był im wzbroniony. 
Mogłyby sobie z tych papierów zabawki powykrawać lub na wiatr je puścić. 
— No, kiedy niczego, to idźcie stąd sobie! Do Teleżukowej idźcie!... 
Z zadartymi główkami uczepiły się czworgiem rącząt spódnicy matczynej 
i Brońcia, brunetka śniada, żałośnie, a Ludwinka, Inianowłosa i różowa, z gniewnym 
tupaniem nóżek, jednogłośnie zawołały: 
— Nieeeeee! 
Julek pochylił się i w mgnieniu oka jedną na jedno ramię, drugą na drugie pochwyciwszy, 
znad ziemi je podniósł. 
— E! Niech robaczki trochę sobie przy Teleźukowej popełzają! Tu niepotrzebne ! 
Śmiejąc się z izdebki je wynosił, a one śmiały się także głośno i nagie, długie, ogorzałe 
ich nożęta kołysały się w powietrzu, z ramion braterskich zwisając. 
Pani Teresa tymczasem stanęła przy otwartym oknie, za którym rósł wysoki i gęsty 
krzak bzu już rozkwitać poczynającego. Krzak ten tak zasłaniał okno, że nic przezeń widać 
nie było oprócz kawałka błękitu niebieskiego za najwyższymi szybkami. 
Kiedy Julek powracając drzwi za sobą zamknął, izdebka zdawała się być szczelnie 
przed wszelkim okiem i uchem ludzkim ukrytą. 
— Cóż, co mi masz do powiedzenia? — rzuciła się ku synowi pani Teresa. 
Pobladłą twarz i zmącone źrenice jej widząc, uspokajać ją począł: 
— Nie to, nie to jeszcze, co mama myśli. I to przyjdzie, naturalnie, ale nie teraz jeszcze. 
Teraz coś innego, ale także ważnego. 
I tu, u otwartego okna stojąc, począł mówić dość głośno, bo i po cóż miałby szeptać, 
skoro nikogo w pobliżu nie było i nikt podsłuchiwać ani myślał. 
Czy tylko nikt? Coś jednak za krzakiem bzowym zaszeleściało i coś ciemnego wśród 
gęsto splątanych gałęzi zaszarzało. Ale pani Teresa i Julek uwagi żadnej na to nie zwrócili. 
Małoż to skrzydeł ptasich za oknami trzepoce, a byłoż im w tej chwili do przyglądania się 
grom barw i świateł w krzakach? 
Tymczasem po drugiej stronie bzowego krzaku dwie postacie chłopięce, jedna niedorosła, 
a druga wcale jeszcze dziecinna, w postawach wyprężonych i ze skamieniałymi od 
wytężonej uwagi twarzami podsłuchiwały. 
Tak samo jak Brońcia i Ludwinka, Janek i Olek poszli jeden w matkę, drugi w ojca. 
Włosy ciemne i złote, jednostajnie krótko przystrzyżone, oczy piwne i błękitne, jednostajnie 
w tej chwili od ciekawości namiętnej rozbłysłe, cery jednostajnie przez wiosenne wiatry 
i upały opalone. Tylko że starszy wysmukły był i wydawał się sprężystym, gibkim, a z 
twarzy bladawej wrażliwym i zapalczywym, u młodszego zaś krępość czy przysadzistość 
kształtów łączyła się z rumiannością, powlekającą pyzate, zupełnie jeszcze dziecinne policzki. 
Zresztą lat niespełna piętnaście i trzynaście, stare jakieś, już za krótkie i za ciasne 
mundurki szkolne, stopy bose, ślady świeżej wędrówki po drogach piaszczystych i podłożach 
leśnych na sobie mające. 
Z kilkogodzinnej wędrówki po wsi chłopskiej i lesie powróciwszy, zaraz spostrzegli, że 
pomiędzy matką i Julkiem coś jest, jakiś sekret, niepokój. Przy stole obiadowym matka 
mniej niż zwykle mówiła, nawet ich za niezgrabne jedzenie gderać zapominała, a Julek 
zamyślał się często i ani razu z nich nie zażartował. Oni od dawna już czegoś domyślali 
się, coś w powietrzu czuli, o czymś z zasłyszanych rozmów pomiędzy starszymi wiedzieli. 
W szkołach jeszcze, tam w mieście, skąd na świąteczne wakacje do domu przyjechali, 
wiele już o tym, co ma stać się, pomiędzy kolegami mowy było. A dlaczego po przejściu 
wakacyj świątecznych matka do miasta i szkoły wrócić im nie pozwoliła? Oho! Słyszeli 
dobrze, jak raz do Julka powiedziała: „W czasach takich kto wie, co z dziećmi stać się może. 
Niech lepiej w domu zostaną”. Julek zauważył, że rok czasu w szkole stracą, a ona odpowiedziała: 
„Niech lepiej rok stracą, a żywi i cali zostaną!” Ot, co zaszło! Aby żywi i cali 
zostali! Inni to mają prawo rozporządzać się swoim życiem i swoją całością, a oni niech 
przy fartuszku maminym siedzą i hańbą choćby okrywają się, zdrajcami kraju zostają, byleby... 
Bo zdrajcą kraju jest i hańbą okrywa się ten, który teraz... A skądże pewność, że 
Julek żywy i cały zostanie? Jednak zamierza czynić to, co mu serce czynić rozkazuje, ku 
czemu ciągnie go przykład wszystkich bohaterów rzymskich i polskich, a mama na to zgadza 
się... Dlaczegóż to jemu wolno, a im nie? Względem starszego brata coś na kształt zazdrości 
uczuli i od dawna już kroki jego śledzić, rozmowom przysłuchiwać się zaczęli. Ale 
na podsłuchiwanie zdobywali się dziś po raz pierwszy. Jakże można było nie dobyć się, 
skoro tuż za progiem stojąc niechcący usłyszeli byli, jak Julek mówi: „Do mamy pokoju na 
rozmowę pójdziemy, bo tam bębny najmniej przeszkadzać nam będą!” Na te słowa w starszym 
aż coś zagotowało się, zawrzało. „Słyszysz, Olek? — bębny!” A Olkowi łzy zakręciły 
się w błękitnych oczach. Cicho jak myszy mały dom dokoła obiegli, na ławce pod krzakiem 
bzu przysiedli i w stronę okna do izdebki matczynej słuch wytężyli. Janek wyprężył 
się jak struna i ku matczynemu oknu cały wygięty, ręką kurczowo brzeg ławki ściskał, 
Olek zaś zgarbił się, napuszył i rumiane policzki tak wydął, jak gdy czasem na rozkaz 
matki ogień w samowarze rozdmuchiwał. 
Słuchali. Jakkolwiek Julek nie zniżał bardzo głosu, jednak pomimo woli może zniżał go 
nieco, więc wszystkiego, co mówił, słyszeć nie mogli i w słuch im wpadały czasem zdania 
niecałe, czasem wyrazy oderwane: 
„Dziś po zachodzie słońca... wprost do Dębowego Rogu... tu nie zajadą...” 
A potem dopytywanie matki: „Wiele tam tego będzie?” 
I odpowiedź Julka: „Szabel... rewolwerów... kos...” 
Jankiem od stóp do głowy dreszcz wstrząsnął. Jedną ręką ściskając brzeg ławki, drugą 
brata za kolano pochwycił. 
— Słyszysz, Olek? słyszysz? Ten drżeć zaczął jak w febrze. 
— Aha! szab... szab... szab... le... 
— Ciiii-cho! 
Matka mówiła znowu: 
— Motyki do kopania ziemi wziąć trzeba... 
A Julek: 
— Ja z Teleżukiem. Czy on w domu? 
— Pewnie... powiem mu... 
Chwila milczenia, po czym znowu Julek mówi: 
— Tylko z chłopcami... żeby nie widzieli... 
— E! Także! głupstwo! Błazenki te, co oni... 
— Niech mama tak... niech mama tak nie... oni i bardzo nawet... spostrzegam... 
— Nie może być! Swawole im jeszcze w głowie i Janek w książkach cały... 
— No, no! Tak się mamie... materiał palny... 
— Spać im iść każę... dla twojej spokojności... 
Tu drzwiczki z izdebki matki do pokoju dziecinnego prowadzące przeciągle zaskrzy
piały i jednocześnie dwa cienkie głosiki rozległy się tak donośnie, że aż za oknem słychać 
było: 
— Mamciu! Matuchno! Mamo! 
— Ot, już tam i wjechały małe — sarknął Janek. — Wszystkiemu koniec będzie. Zmykajmy! 
Chyłkiem zerwawszy się z ławki, w pobliskiej gęstwinie drzew i krzaków zniknęli. 
Tam, za gęstą zasłoną z zieleni na ziemi siedząc, długo, zawzięcie pomiędzy sobą szeptali. 
Nad ich głowami, blisko ku sobie pochylonymi, i czołami w srogich namysłach, jak u starych 
ludzi zmarszczonymi, młoda zieloność liści powiewała i na zabój śpiewały ptaki. 
Pani Teresa z izdebki swej wypadła, dwa „robaczki” za drobne ręce nie prowadząc, ale 
ciągnąc. 
— Niech dzieci grzeczne będą... bo do kąta iść każę i krzesłami pozastawiam! Proszę mi 
zaraz gdziekolwiek spokojnie usiąść i książeczkę z pieśniami czytać, a za mną teraz nie łazić... 
bo przepędzę... do kątów... 
Wiedziały „robaczki” czy jak je Julek nazywał „bębenki”, że gdy matka takim tonem 
przemawiała, żartów nie ma. Cichutko więc wysunęły się z domu i na wschodce małego 
ganku do drewnianego słupka przytulone, nad książczyną drobne głowy pochyliły tak, że 
aż prawie zetknęły się z sobą ich ogorzałe czoła i zmieszały się włosy lniane i brunatne. 
Książczyną, w okładce zszarzałej i zmiętej, antykiem była, starym dokumentem rodowym, 
w który z rozkoszą wczytywały się niegdyś oczy pani Teresy, gdy była dzieckiem, 
potem Julka w tejże porze życia, potem Janka i Olka. Spadała w dziedzictwie z matki na 
dzieci, z dzieci starszych na młodsze, była pierwszym drukiem, który oczy ich poznawały, 
pierwszą opowieścią, która im w krwi i mózgu zatliwała iskrę przyszłego płomienia. Teraz 
na kolanach Brońci otwarta, pożółkłymi kartami odbijała na tle spłowiałej sukienczyny z 
różowego perkalu. 
Brońcia nie bez pewnej jeszcze trudności czytać zaczęła: 
— Mieczy-sław Stary... 
— Nie chcę Miecislawa... — przerwało jej kapryśne sarknięcie Ludwinki. 
Cierpliwie starszy „robaczek” kilka kartek przerzucił i zaczął: 
— Władysław Ja... 
Ale młodszy przerwał znowu: 
— Nie chcę Wladislawa... 
— No to czego chcesz? 
Porwała Ludwinka książczynę z kolan siostry i na swoich ją rozłożywszy, z wydętymi 
od wysiłku wargami przez chwilę karty przewracała. Po czym zaczęła z wielkim trudem i 
jąkaniem: 
— L-e-le-s-i-e-k — Lesiek. 
— Daj! 
— „Przez dworaków opuszczona Helena w stroju niedbałym...” 
Duży ptak furknął spod niskiego dachu i nad głowami dzieci przemknąwszy, lotem 
strzelistym pomknął w dal. 
— Jaskółka! 
Nie wiedzieć czego porwały się i nie wiedzieć czego na całe gardziołka śmiejąc się pobiegły 
w tę samą stronę, w którą jaskółka uleciała. 
A pani Teresa pierwszy raz w życiu zapewne zdawała się o samym istnieniu najmłodszych 
swych dzieci zapominać. W kącie dziedzińca, pomiędzy szarymi ścianami stodółki i 
świrna, z chłopem barczystym i rosłym, w siwą siermięgę ubranym rozmawiała. Był tak 
rosłym, że aby w twarz mu patrzeć, głowę wysoko podnosić musiała, więc z wysoko podniesioną 
głową, z rękoma zwykłym sobie ruchem na kłębach opartymi, mówiła o czymś 
długo, cicho, a oczy jej w cieniu szarej stodółki jak iskry błyszczały. 
Chłop długiej jej mowy wysłuchał milcząc, z twarzą nad jej głową pochyloną. Na twarzy 
jego grubej, w grube fałdy pogiętej, gęstym włosem siwiejącym z dołu zarosłej, nie 
odbijało się wrażenie żadne. Nieruchoma, zaspana jakby czy leniwa, podobną była do 
rzeźby z grubego kamienia, który barwą swą chleb razowy przypominał. Jednak z bliska 
można było dostrzec, że z tej niemej, ciemnej twarzy chłopa oczy spoglądały na podniesioną 
ku niemu głowę pani Teresy miękko jakoś i przychylnie, a zarazem nieco z ironią. 
Rzecz dziwna! pod krzaczystymi, obwisłymi brwiami siwe oczy chłopa błyskały iskrą ironii. 
Po długim, milczącym słuchaniu, bez żadnego poruszenia w postawie, tak samo cicho, 
jak ona mówiła, a przy tym powoli, senliwie jakoś czy leniwie przemówił: 
— Ej, pani! Szczo z toho budę? Czy wy to tylko rozumnie i dobrze robicie? Czy z tego 
biedy wielkiej dla was nie będzie? Czy wy dzieci swoich... 
Nie pozwoliła mu dokończyć, ale porywczo szeptać zaczęła: 
— Teleżuk tego nie rozumie! Ja to Teleżukowi kiedykolwiek wytłumaczę! Tak już stało 
się i inaczej być nie może, a kiedy inaczej być nie może — to i basta! Ja Teleżukowi jak 
przyjacielowi wszystko powiedziałam i jak przyjaciela proszę... ale kiedy Teleżuk nie 
chce, to i nie trzeba... to my sami... 
Już uniosła się obrazą czy ambicją, cała rumieńcem oblała się i ruch do odejścia uczyniła, 
ale chłop poufale za rękaw jej sukni ujął. 
— Zaczekajcie, pani! Ot, wy zawsze taka prędka! Jak do dobrości, tak i do złości prędka! 
Po ustach, jakby z ciemnego kamienia wyrżniętych, uśmiech mu się prześliznął pobłażliwy 
i wnet zniknął. Zniknęła też z oczu iskra ironiczna. 
— Co ja sobie myślę, to myślę, ale zrobię, jak każecie... Ja wszystko zrobię, co każecie... 
ja wasz poddany... 
Pani Teresa aż żachnęła się, aż krzyknęła: 
— Głupi Teleżuk jest ze swoim poddaństwem! Najpierw to, że nie ma już poddaństwa, a 
potem, czy, kiedy jeszcze było, ja Teleżuka za poddanego uważałam czy za przyjaciela? a? 
Niech Teleżuk zełże, że za poddanego... a? 
On ręką wzgardliwie machnął. 
— Et, z babą gadać, wodę mleć. Czy ja o takim poddaństwie gadał? Ja w poddaństwo do 
was poszedł wtedy, kiedyście wy rękami własnymi z żony i dzieci moich zarazę srogą 
ścierali... 
Pani Teresa żałosnym ruchem ręce rozłożyła. 
— Cóż, kiedy nie udało się! 
— Z żoną udało się... z nimi nie... ale ja od tego czasu wasz sługa, wasz pies... Czego 
tylko ode mnie chcecie, to zrobię... bądźcie spokojni... co sobie myślę, to myślę, ale zrobię... 
— Niech Teleżuk nic sobie nie myśli, dopóki ja nie wytłumaczę. Kiedykolwiek wszystko 
opowiem i wytłumaczę. Ale tylko... 
Z nogi na nogę przestępowała, myślą jakąś zaniepokojona. 
— Niech tylko Teleżuk nikomu o tym nie mówi, nikomu a nikomu... Chłop ze wzgar
dliwością niewypowiedzianą ramionami wzruszył. 
— Ot, pani niby to, a kiedy baba, to taki i durna! 
Odwrócił się i już odchodził, silny, rosły, z pochyloną kamienną twarzą., Ona, z rękami 
opartymi o biodra, śmiejąc się, za nim patrzała. Wrócił jeszcze. 
— A kołyż to budę? — krótko zapytał. 
— Gdy tylko ściemnieje... 
— Gdzie te cztery wielkie dęby? 
— Aha. Ja tam już będę. 
— W Dubowym Rohu? 
— Aha! 
Dzień dobiegał do końca, słońce zaszło, zorza wieczorna zagasła, na bez miesięcznym 
niebie świeciły gwiazdy. 
Nieszeroką drogą, pośród pola do bliskiego lasu prowadzącą, dwoje ludzi szło szybkim 
krokiem i zamieniało się nielicznymi słowy. 
— Czy byłeś w Lubinowie? 
— Byłem... a jakże! Tam my często... 
— Inka tam jest? 
— A jest. 
— Widziałeś ją? 
— Naturalnie; jakże mógłbym nie widzieć! Ona przecież zawsze między rówieśnicami 
jak lilia między... jakże tam... niech będzie między... trawami. 
— Także brednie! Powiedziałbyś lepiej, co ona tam robi? 
— Cóż Inka może robić? Każdego, kto się na oczy jej nawinie, kokietuje! 
— Julek! 
— No i cóż takiego? Alboż mama sama o tym nie wie? Zresztą one tam wszystkie konfederatki 
dla nas szyją, koszule jedwabne i różne tam różności... oprócz tego śpiewają sobie, 
szczebioczą. 
Kobieta westchnęła głośno. 
— Julek... 
— Co, mamo? 
— Żebyś ty ze mną o siostrze choć raz serio porozmawiał! 
— Kiedy bo, moja mamo, o Ince trudno jest mówić serio. 
— Głupstwo! Dlaczegóż to? 
— Bo w niej samej niczego serio nie ma. Dziewczyna pusta, w piękności swej, jak nasza 
szlachta okoliczna mówi, zadufana i w Leszczynce nudzi się piekielnie, a jak w świat wyleci, 
to sobie fruwa. Psychologia nietrudna i nieosobliwa. 
— Aha! ale bieda osobliwa może być... 
— Jaka tam bieda! Za mąż pójdzie — i już. 
Umilkli. Z obu stron drogi, w zbożu już dobrze podrostym, przebiegały ciche szelesty, 
szmery, może chody glist i kretów albo podloty ptaków nad świeżo uwite gniazda. Las był 
już blisko; w ciemnej ścianie jego coś ćwirknęło, gwizdnęło i na chwilę umilkło, aż po 
zmroku gwiaździstym, nad polem cicho szemrzącym rozległ się głośny, dźwięczny, przeczyścić 
srebrny tryl. Rozległ się, pół minuty trwał i umilkł. Julek podniósł głowę. 
— Słowik! — szepnął i w szepcie tym jak w zwierciadle ludzkiego serca odbiła się tajemniczość 
wieczoru, gwiazd, ciemnego lasu i słowiczego trelu. 
— Wcześnie w tym roku słowik... — zaczęła pani Teresa i nie dokończyła. 
— Oj, ten rok! ten rok! ten rok! 
Słowa te, jak z podmuchem wiatru, wyszły z jej piersi z ciężkim, trzęsącym się wes
tchnieniem. 
A w tejże chwili, w lesie znowu, lecz w dalszej jego głębi, w innej stronie, zabrzmiał 
taki sam jak przedtem tryl srebrem dzwoniący, przez oddalenie od tamtego cichszy i tak 
jak tamten umilkł, a bujne runie po obu stronach drogi i u brzegów ich majaczące w zmroku 
drobne twarze kwiatów zdawały się w nieruchomości słuchać, czekać. 
— Słyszysz, Julek? Ten drugi to właśnie tam zaśpiewał... 
— W Dębowym Rogu? 
— Gdzie te cztery najstarsze dęby rosną... 
— Mama i w ciemnościach dęby te rozpozna? 
— Oj, oj! Ile razy ja tam byłam. Ile ja tam... 
Miała już powiedzieć — przepłakałam! ale wstrzymała się, umilkła. Zawsze wstyd jakiś 
czy hardość niepokonana wstrzymywały ją od głośnego wspomnienia o przelanych kiedykolwiek 
łzach. Więc milcząc szła dalej i tylko myślała o tym, ile razy w dnie letnie albo i 
jesienne biegła tą drogą, wpadała do tego lasu i ku owym dębom dążyła, aby w gęstym 
cieniu ich listowia ukryć dolę swoją i z nich wyciekające łzy. „Dwa gołębie wodę piły...” 
Mój Boże! ileż razy, gdy piosnka ta głosem kochanym śpiewana przebrzmiała dla niej — 
wciąż jednak brzmiąc dla innych — jeden z gołębi wił się z bólu i płaczu na mchach szmaragdowych, 
u potężnych stóp czterech najstarszych w tym lesie dębów! 
Teraz szła ku temu miejscu ucieczek swych od oczu i uszu ludzkich z myślą ukrycia w 
nich czegoś innego niż łzy i szlochania. 
Weszli do lasu i gdy szybko szli naprzód, omijając pnie drzew i gęste sploty gałęzi 
przed sobą rozchylając, ogarniały ich miejscami ciemności grube, a miejscami, tam gdzie 
rozsiępowały się nieco drzewa, zmroki przezroczyste, z lekka przez gwiazdy rozświetlone 
i u dołu, przy samej ziemi, usiane drobnymi twarzami, które zdawały się patrzeć na gwiazdy. 
Były to anemony obficie i bujnie rozkwitłe, te narcyzy leśne, które nocami nawet odrzynają 
się od ciemności bielą śnieżystą. Dwa słowiki to tu, to tam odezwały się z kolei, 
ale krótkimi nutami, które wnet milkły. Jakby próbowały tylko swych instrumentów muzycznych, 
jakby je nastrajały... 
Wtem przed dwojgiem ludzi przez las idących stanęła grubsza, gęstsza, wyższa niż 
gdziekolwiek indziej ciemność i z ciemności tej gruby, stłumiony szept zawołał: 
— Pani! pani! Toż to tu!... 
— Teleżuk? Tak, tak! to tutaj! A turkotu nie słyszałeś jeszcze? Czy od strony Dzitkowicz 
turkotu nie słychać? 
I stanęła jak wryta; o parę kroków od niej stanął też jak wryty Julek. W ciemności zaś 
ozwał się ten sam co wprzódy gruby szept: 
— Ot i jadą! 
Słuchali. W dalekiej jeszcze głębi lasu toczył się turkot powolny, koła jakieś z głuchymi 
stukami uderzały o wystające nad ziemią korzenie drzew czy o wystające nad mchami leśnymi 
kamienie. 
Słuchali i w turkot ten powolny, a coraz bliższy, wyraźniejszy wsłuchani, nie usłyszeli 
kilku szelestów, które ozwały się w pobliżu. 
Kędyś w pobliżu, w zarośli leszczynowej, złamała się z głuchym trzaskiem gałąź nadeptana 
czyjąś stopą, zaraz potem ktoś bardzo ostrożnie, jednak nie bez szelestu prześliznął 
się wśród leszczyn i gdyby oczy dwojga nieruchomych ludzi nie były wytężone w 
stronę, od której zbliżał się turkot, mogłyby dostrzec dwie małe postacie, dwa raczej małe 
cienie, które wyśliznąwszy się spomiędzy leszczyn, szybkim jak myśl ruchem zanurzyły 
się w padającą od drzew potężnych ciemność. 
Jednocześnie Julek na spotkanie turkotu zupełnie już niedalekiego poskoczył i po lesie 
rozeszło się trzykrotnie powtórzone, krótkie, lecz przenikliwe gwizdnięcie. 
U stóp grubej, wysokiej ciemności, która przestrzeń pomiędzy czterema potężnymi dębami 
zawartą napełniała, zatrzymał się wóz dwukonny, wysoko czymś naładowany i ktoś 
wysmukły, zgrabny, sprężystym ruchem młodzieńczym z niego zeskoczywszy, w mgnieniu 
oka przed panią Teresą się znalazł. 
— Pan Gustaw — szepnęła — pan sam? 
— Naturalnie, że sam. To najbezpieczniej. Takiego Teleżuka, jak pani, nie mam. 
W rękę ja na powitanie pocałował. 
— Julek, do roboty! a! i Teleżuk jest! Tym lepiej! We trzech prędzej pójdzie! 
We trzech! Zapewne! Bez pani Teresy rachował młodzieniec z wozem naładowanym 
przybyły. Jeszcze tego świat nie widział, żeby ona, gdy robota pilną była, sama lub wespół 
z innymi do niej się nie zabrała. 
— Teleżuk! Ile rydli przyniosłeś? 
— Cztery, pani. 
— Ot, sprytny! Wziął jeden i dla mnie. 
Chłop spokojnie odpowiedział: 
— Wiadomo. 
I dźwignął z wozu grubą więź przedmiotów jakichś, szczelnie w coś owiniętych, które 
gdy w silnych ramionach je podnosił, metalicznie i ostro szczęknęły. 
Niedaleko stamtąd, za grubym pniem dębowym, jakiś mały cień, przysiadłszy do ziemi, 
zaszeptał: 
— Słyszysz, Olek? 
A zza sąsiedniego pnia szept inny, jak liść na wietrze drgający, odpowiedział: 
— Sza... sza... szab... le!... 
Było to tak, jakby dwa małe robaki po ostrych kończynach traw przepełzały i nie mogli 
tego usłyszeć ludzie krzątający się około wozu, tym bardziej że w tejże chwili, kędyś blisko, 
jak zdrój z podziemia, wytrysnął z ciemności rozgłośny, pełny już teraz śpiew słowika. 
Cztery stare, najstarsze w lesie dęby splatały w górze liściaste gałęzie i była to jakby 
kaplica napełniona ciemnością, ze stropem gdzieniegdzie ucętkowanym złotymi oczyma 
gwiazd. Unosiła się nad tą ciemną kaplicą nieprzerwana pieśń słowicza, a na podłożu jej 
poruszały się sylwety czworga ludzi i kiedy niekiedy pobrzękiwał metal. Pobrzękiwania te 
to dłuższe, to krótsze, to mniej, to więcej ostro, zdawały się towarzyszyć słowiczej pieśni, 
tak jak akordy instrumentu muzycznego towarzyszą ludzkiemu śpiewowi. Czasem jeszcze 
wydawać się to mogło rozmową tonów podniebieskich, czystych, wolnych, wzlotnych, z 
przyziemnymi, ostrymi, groźnymi zgrzytami. 
Oku we wnętrze tej kaplicy patrzącemu trzeba było tylko oswoić się z ciemnością, aby 
rozpoznać robotę poruszających się w niej ludzi. Wykopywali doły, pogrążali w nie 
przedmioty z wozu zdejmowane i nakrywali je warstwami ziemi pełnej ziół i mchu. Widać 
było szerokie chwilami rozmachy ramion pani Teresy i silnie w jej rękach uderzające o 
ziemię narzędzie pracy. 
Pracowali w milczeniu, czasem tylko kilku słowami przerywanym. 
— Niech mama odpocznie! 
— Także gadanie! Na tamtym świecie wszyscy wieczny odpoczynek mieć będziemy! 
A potem szept przybyłego z wozem młodzieńca: 
— Oj, zmęczyłem się! I odpowiedź pani Teresy: 
— Także dziw! Rączki do roboty nie przyzwyczajone! 
Potem, pracy nie przerywając, trochę zdyszanym głosem mówiła: 
— A ja powiem, że nie szkodziłoby panom, oj, nie szkodziłoby dobrze sobie czasem 
pomachać siekierą czy tam kosą albo nad pługiem oblać się takim potem, żeby z nim ra
zem wszystkie głupstwa, a to i grzechy z kości i duszy powychodziły... 
Dwa młodzieńcze głosy zaśmiały się, a ona w odpowiedź śmiechowi temu sarknęła: 
— Nie ma czego śmiać się: prawdę mówię! Żelaźco rydla głęboko w ziemię pogrążając 
dodała: 
— Nie do Julka to mówię... on od dzieciństwa do roboty nawykł... 
— Do mnie pani to mówi? 
— A pewnie! Małoż to grzeszków: polowanka, baliki, koniki, pieski, zawracanie główek 
dziewczętom... No, czy nie było? Niech pan Gustaw sam powie... małoż to tego było?... 
On po krótkim odpoczynku znowu do kopania ziemi się zbierając odpowiedział: 
— Już nie będzie. 
Nie żart ani żal, ani smutek, lecz uroczysta powaga w odpowiedzi tej brzmiała. Czuć w 
niej było potężny wiew czasu, który w dalekość niezmierzoną odniósł od ludzi baliki, koniki, 
pieski i dziewczęce główki. 
— Ty, Julku, do domu teraz nie wrócisz, ale ze mną pojedziesz... potrzebnyś! 
— Wedle rozkazu, panie setniku! 
Długo pracowali. Już i drugi słowik kędyś tam dalej na dobre się rozśpiewał, i konie u 
wozu, zniecierpliwione długim staniem, parskały i czasem wydawały krótkie rżenia, gdy 
pani Teresa, narzędzie pracy na ziemię rzucając, rzekła: 
— Skończone! Teraz wy sobie jedźcie, a ja z Teleżukiem do domu powrócę. 
Teleżuk zbierał rydle i w jakimś krzaczystym schronieniu pomiędzy dębami je składał. 
— Nie zabierzesz tego do domu? 
— Ot! żeby jeszcze nie śpiący ludzie zobaczyli! Już ja lepiej wiem, kiedy po to przyjść 
trzeba. Bądźcie spokojna, pani. 
Po kilku minutach nikogo już pomiędzy starymi dębami nie było. W głębi lasu odzywał 
się czasem turkot wozu coraz słabszy i dalszy. Na drodze, pośród pól od lasu biegnącej, 
dwoje ludzi pośpiesznie szło ku majaczącemu w swych gruszach i lipach dworkowi. 
Wtedy z gęstwin leszczynowych, zza potężnych pni dębów, wyskoczyły dwa małe cienie 
ludzkie i rzuciwszy się ku sobie, szybko, namiętnie zaszeptały: 
— Teraz, Olek! Teraz albo nigdy! Ziemia świeżo poruszona, odkopać łatwo... 
— I rydle są... 
— Widziałem, gdzie schował. 
— I ja! i ja! 
— Szabel nie można — za duże, ale pistolety... 
— I kindżały... 
— A jakże... Naboje do pistoletów też... 
— Tylko, Olek, z całej siły kopać... z całej siły... 
— Bo drugi raz już tak nie zdarzy się... 
— Już ty mnie nie ucz, Janek, jak sam... 
— Chodźmyż prędzej! 
— Prędzej, prędzej! 
Znikneli w ciemnej kaplicy dębowej i nic już w lesie słychać nie było oprócz dwu pie
śni słowiczych, które tony i trele zachwycone, rozmarzone, romantyczne, to razem, to na 
przemian rzucały pod świecące nad ciemnym, nad cichym lasem gwiazdy. 
III 
Ze wsi chłopskiej, do której dobry kawał drogi był z Leszczynki, a w której dziś robotników 
do pilnej jakiejś roboty gospodarskiej zamawiała, pani Teresa biegła drożyną polną 
bez tchu prawie i cała potem oblana, bo ranek duszny był i upalny. Zdyszana, z policzkami 
gorąco zarumienionymi, ze wzrokiem zakłopotanym, do kuchni bocznymi drzwiami domu 
wpadła i wnet zawołała: 
— Teleżukowa! a maleńkie gdzie? 
Kobieta w chłopskim ubraniu, od kuchennego ognia twarzy nie odwracając, odpowie
działa: 
— Z Julkiem w pole poszli... 
— A chłopcy? 
— W sadzie siedzą... czytają... 
— Jedli co? 
— O jej! Może wy, pani, co zjecie? 
— Nie chcę! Nie mam czasu! Do obiadu zaczekam... 
Nie miała czasu na jedzenie; musiała w rachunkowej książce coś zapisać, bo potem za
pomni, do ogrodu, gdzie dziewczęta warzywa pełły, zlatać, do lochu, gdzie dziś udój bez 
niej postawili, skoczyć... 
Więc jak wicher głośno za sobą drzwi zamykając parę izb przebiegła, ku tej, która nazwę 
jej pokoju nosiła, dążąc, gdy wypadkiem na okno otwarte spojrzawszy, jak do ziemi 
przykuta stanęła i oczyma, w których to gniew, to żal iskry zapalał, na ogród za oknem 
otwartym zieleniejący patrzała... 
Po ogrodzie... 
Jakaż to księżniczka czy dama wielkoświatowa lub dworska w szacie białej, czarnymi 
cętkami nakrapianej, srebrną obręczą przepasanej przechadza się po tym biednym ogrodzie 
bez alei cienistych, bez dróg gracowanych, bez kwiatów wyszukanych? A może jest to jakieś 
zjawisko zaziemskie, które na chwilę tylko tu zleciało, bo wśród starych drzew owocowych 
i agrestowych krzaków, miejscami wśród zielsk dzikich, przesuwa się powoli, niedbale, 
nigdzie nie dążąc, na nic nie spoglądając, czasem tylko białą rączką zrywając z 
krzaku listek, który wnet roztargnionym czy zniechęconym gestem z palców wypuszcza. 
Na wydeptanej wśród trawy ścieżce stopki, ładnymi pantofelkami okryte, ostrożnie stawia, 
aby nimi jakiego kamyczka czy twardej kępki trawy nie dotknąć, ale że sukni białej w 
czarne kropki nie podnosi, więc malowniczo wlecze się za nią ona po trawie, jeszcze tu i 
ówdzie pobłyskującej rosą. Połyskuje też na niej opasująca kibić taśma srebrna i w jasnym 
złocie włosów kunsztownie utrefionych jak ogniska blasków iskrzą się gwiazdy z polerowanej 
stali wyrobione. 
Pani Teresa w krótkiej, szarej spódnicy i muślinowej chuście na głowie, z twarzą od 
potu błyszczącą i żyłami tak od upału nabrzmiałymi, że zdawało się, iż wnet krew z nich 
wytryśnie, stała przed otwartym oknem jak w ziemię wryta i patrzała, aż skoczyła do okna 
i tak głośno, że po całym ogrodzie się rozległo, zawołała: 
— Inka! Inka! 
Strojna główka księżniczki czy zaziemskiego zjawiska białą jak lilia twarzyczkę obróciła 
ku domowi i głosik srebrny, delikatny, słodki odpowiedział: 
— Idę, mamciu, idę! 
Była biała jak lilia, w każdym poruszeniu wiotkiej kibici delikatna i łasodną; doskonale 
nakreślony owal jej twarzy przypominał madonny na obrazach malowane, usta porównać 
można było do delikatnie zaróżowionego płatka róży, oczy pod złotymi rzęsami i długimi, 
sennymi jakby powiekami miały łagodny blask ciemnych szafirów i marzące spojrzenie 
wygnanego na ziemię anioła. 
Gdy w ubożuchnej izdebce, bawialnią zwanej, stanęła, zdawać się mogło, że pomiędzy 
biało tynkowane i nieco zszarzałe jej ściany, pomiędzy stare, z żółtego drzewa sprzęty, na 
podłogę z grubych desek, pod sufit z ciężkich belek — anioł zleciał. 
— Dzień dobry, mamusiu! 
I pogarnęła się ku zgrubiałej, czerwonej, na grubą, szarą spódnicę opuszczonej ręce 
matczynej, którą jednak pani Teresa porywczym ruchem cofnęła. 
— Nie całuj mię w rękę! Nie na czułości cię zawołałam! nie! Cóżeś się tak, ledwie wczoraj 
do domu powróciszy, za królewnę zaraz przebrała? Sukienka najlepsza ze wszystkich, 
jakie masz, dlatego pewnie sprawiona, abyś ją rankami po mokrej trawie ciągała. I skąd u 
ciebie te błyszczące srebrności się wzięły... ten pasek... te szpilki, coś ich sobie we włosy 
ponatykała... Ja ci ich nie dałam, sama pewno nie kupiłaś... aż oczy mię od nich bolą! Skąd 
je wzięłaś? 
Gdy pani Teresa mówić zaczynała, rysy młodej dziewczyny na mgnienie oka zmąciły 
się i rozedrgały, a oczy bystro błysnęły. Ale było to tylko mgnienie oka, po którym z anielską 
łagodnością w głosie i uśmiechu odpowiedziała: 
— Ten, pasek, moja mamciu, od Klemuni Konieckiej dostałam, a te szpilki darowała mi 
Tosia Awiczówna... 
— Także żebraczka! — zawołała pani Teresa — jak Boga kocham, żebraczka! Od człowieka 
do człowieka chodzi i jałmużnę do worka zbiera... Nie wstyd ci te błyskotki od bogatszych 
panien przyjmować, aby cię za pozbawioną ambicji... 
— To są, mamciu, przyjaciółki moje i mama sama... Ale pani Teresa skończyć jej nie 
dała i czerwone ręce w pięści zaciskając mówiła, raczej krzyczała: 
— Oj, jakbym ja ci tę fryzurę na głowie rozczesała, gładko w warkocz prosty zaplotła! 
Jakbym ja z ciebie te błyszczadła wyżebrane i tę sukienkę świąteczną, a u dołu już zaflądraną 
ściągnęła i w perkalową spódniczkę cię ubrawszy do roboty jakiej zasadziła! A 
prawdę powiedziawszy i z tymi i przyjaciółkami twymi zrobiłabym to samo. Żałobę narodową 
noszą!... Oprócz czarnego i białego koloru żadnych nosić nie wolno, złotych rzeczy 
nosić nie wolno... ale za to te czarne i białe gałganki popatrzeć tylko jakie i zamiast złotych 
cacek, srebrne, stalowe... Takze żałoba! Po ojczyźnie... po wolności... po tych, co na pewną 
prawie śmierć idą, żałoba... A ty panny światowe i z posagami naśladujesz... to, co one 
w salonach i parkach swoich, ty w tych izbach i pomiędzy tymi pokrzywami robisz... o 
tym tylko myślisz, żeby we wszystkim do nich być podobną, i w stroju, i w minach i... w 
nicnierobieniu. 
Aż zachłysnęła się z zapału, aż zachrypła od krzyku i na chwilę umilkła, a głos dziewczęcy, 
jednostajnie zawsze cichutki i delikatny, zaczął znowu: 
— Mama sama... 
Zatrzęsła się pani Teresa od dwu tych słów po raz już drugi usłyszanych. Snadź dotknęły 
w niej one jakiegoś punktu, który niepokoił, bolał... 
— Co: ja sama? — krzyknęła. — Dlaczego powtarzasz ciągle: „Mama sama”? Co: ja sama? 
— Mama sama chciała, abym ja do tych panien była podobna, kiedy mię na edukację do 
państwa Awiczów oddała... 
Prawda! To prawda! Raz jeden pani Teresa pozwoliła sobie unieść się próżnością, próżnością 
za to śliczne, nad życie kochane dziecko swoje, zapragnęła dla niej upiększeń innych 
jeszcze niż te, którymi przyoblekła ją sama natura, i gdy ta poczciwa Awiczowa powiedziała 
raz do niej: „Oddaj mi Michalinkę (jeszcze wtedy Michalinką ją wszyscy nazywali) 
na czas jakiś... z moją Tosią niech uczy się przy guwernantkach...” nie wytrzymała, 
oddała... a teraz ona mówi... „Mama sama...” I sprawiedliwie mówi... 
Odwróciła się plecami do córki, twarzą do okna, w rękach, które ochłonęły już od upału 
i przybladły, mięła końce muślinowej chustki i głęboko zmęczonym wzrokiem patrzała w 
ogród. Poczucie sprawiedliwości usta jej zamknęło. A w oczach i po ustach Inki przemknął 
figlarny, może nawet złośliwy uśmieszek, lecz zniknął natychmiast, gdy z jednostajną 
zawsze słodyczą mówić zaczęła: 
— Ja, moja mamciu, do innego niż tu otoczenia, do innego spędzania czasu przywykłam... 
ja mam w sobie takie potrzeby, takie gusta... trochę subtelniejsze, wyższe... I czyż 
to moja wina, że jestem biedną dziewczyną... 
Głowa pani Teresy w sztywnej białej chuście tak nisko opadła, jakby ją kto z tyłu czaszki 
ku dołowi popchnął. To prawda. Cóż ona winna temu, że ojciec majątek roztrwonił, a 
matka pozwoliła jej nabrać tych potrzeb i gustów, które przy majątku to jeszcze jako tako... 
choć zawsze... ale bez majątku... — Jezus Maria! A toż co? Co ty robisz, Inka? Ja gniewam 
się... daj mi pokój! 
Bo Inka po nagłym umilknięciu matki, głowę jej na pierś opadającą ujrzawszy, ruchem 
jak myśl szybkim ku niej poskoczyła i obu ramionami grubą kibić jej objąwszy, śliczną 
twarzyczkę swą do jej ramion, piersi, policzka przytulać i pocałunkami okrywać je zaczęła. 
— Niech mamcia nie gniewa się, moja mamciu, niech się już mamcia na mnie nie gniewa! 
Szpilki te z włosów powyjmuję, pasek z siebie zdejmę... tylko sukni tej nie zdejmę, bo 
jak zbrudzi się, to Teleżukowa wypierze... 
— Sama wypierzesz! — groźnym jeszcze tonem burknęła pani Teresa, ale rozgniewany 
przedtem wyraz jej twarzy topniał, znikał. 
— No, dobrze już, dobrze! Sama wypiorę! Alboż to raz prałam... sobie i nie sobie... Tylko 
już teraz niech zgoda będzie... moja mamciu złota, brylantowa, kochana... 
Łaszczącymi się, miękkimi, kocimi ruchami przytulała się do matki, okręcała się dokoła 
niej, ze śliczną główką w tył wygiętą, swymi szafirowymi, marzącymi oczyma w twarz jej 
patrzała... 
Ach! te jej oczy szafirowe, ze spojrzeniem marzącym, czułym, spod długich, jakby sennych, 
jakby rozkoszą wiecznie upojonych powiek... Oj, te jej tak niegdyś namiętnie, bezpamiętnie 
kochane ojcowskie oczy! Co one jej przypominały! Jakie chwile, jakie złudy, 
jakie upojenia nigdy nie zapomniane one jej przypominały! Wydało się w tej chwili pani 
Teresie, że ona to dziecko, to właśnie, najwięcej, najnamiętniej spomiędzy wszystkich 
swoich dzieci kocha, i sama nie wiedziała, jak, kiedy ramiona jej w szorstkich rękawach 
kaftana otoczyły łabędzią szyję córki, a usta pocałunkami osypywać zaczęły czoło alabastrowe 
i tę fryzurę jasnozłotą, którą przed chwilą tak bardzo pragnęła rozczesać i w prosty 
warkocz zapleść. Inka śmiała się, a pani Teresie ten cichutki, pieszczotliwy, wesoły śmieszek 
wpływał do serca strugą roztopionego miodu i w głowie obudzał myśl: „Niech już 
tam! młodziutkie to takie i śliczne, łagodne, kochane!” 
Wtem tuż za oknem ozwały się dwa cienkie głosiki dziecinne: 
— Mamuchno! Mamciu! Mamusiu! 
I jednocześnie młodzieńczy głos męski wołał: 
— A cóż to za czułości i romanse mama tu z Inka wyprawia! Aż zazdrość bierze patrząc... 
No, czy ja nieprawdę czasem mówię, że mama Inkę najwięcej z nas wszystkich kocha! 
Szeroki, błogi uśmiech rozwierał usta i całą twarz pani Teresy oblewał. Pierś jej zatrzęsła 
się od głośnego, szczęśliwego śmiechu. 
— Nieprawda! — wołała. — Nieprawda, bo ja z wami wszystkimi jestem kobietą nieszczęśliwą, 
nie wiedząc nigdy, które z was więcej, a które mniej kocham... Raz zdaje się, 
że to, a drugi raz, że tamto, i na które patrzę, to zdaje się więcej kocham... Ot, wiecznie 
kłopoty z wami! 
Julek tymczasem dwie małe siostry z ziemi podniósł i na otwartym oknie posadził, a 
one wnet uczepiły się sukni matczynej, rozsypując po niej przyniesione z pola pęki traw i 
kwiatów. Szczebiotały przy tym, o przechadzce ze starszym bratem odbytej opowiadając, a 
i on także coś tam o runi zbożowej, o trawach na łące już wysokich mówił. Blask słoneczny 
obejmował ich wszystkich płaszczem złotym, kwiaty polne pachniały, pod okapem dachu 
świegotało na zabój ptactwo, na ramieniu pani Teresy, iskrząc się stalowymi gwiazdami 
w złotych włosach, z wdziękiem opierała się śliczna główka Inki. A sama pani Teresa, 
kwiatami polnymi osypana, słonecznym blaskiem oblana, miała pozór istoty żywcem 
do nieba wziętej i w raju przebywającej. Jednak po chwili zaniepokoiła się nieco i oczyma 
zaczęła po ogrodzie czegoś szukać. 
— Gdzieś tam w ogrodzie Janek i Olek... Julek śmiechem wybuchnął: 
— Ha, ha, ha! Mamci do pełnego romansu Janka i Olka już zabrakło! Do sióstr malutkich 
zwrócił się: 
— Niech robaczki polecą, chłopców wyszukają i tu przyprowadzą... 
— A pewno! pewno! — rajsko śmiała się pani Teresa. — Cóż to oni gorszego od was? Co 
gorszego? 
Robaczki już z okna ku ziemi swoje nagie, długie, ogorzałe nożęta spuszczały, aby na 
wyszukanie braci lecieć, gdy z drugiej strony domu, na dziedzińcu, rozległ się turkot zajeżdżającej 
przed ganek bryczki. Inka drgnęła. 
— Pan Gustaw przyjechał. 
— Skąd wiesz, że to pan Gustaw? 
— Wczoraj widziałam go... 
Janek nagle śmiać się przestał. 
— Tak, mamo, to on być musi... wczoraj już spodziewałem się... 
Odbiegł na spotkanie gościa, odbiegła, włosów swych dłońmi dotykając, i do sąsiedniej 
izby wśliznęła się Inka, robaczki w zieleni ogrodu znikneły, a pani Teresa przez parę minut 
sama jedna stała jeszcze u otwartego okna, jak skamieniała, jak ze snu rajskiego obudzona 
do rzeczywistości strasznej... Przestrach spędził z jej twarzy gorące przez chwilę rumieńce; 
bólem skrzywiły się usta rajsko przed chwilą roześmiane. 
Pan setnik przyjechał... 
I zaraz po wyskoczeniu z bryczki, Julka pod ramię wziąwszy, do ogrodu z nim poszedł. 
Tam, cicho i żywo rozmawiając, chodzili po dzikich trawach i wydeptanych ścieżkach, aż 
zza krzaczystej zarośli, która ogród owocowy od warzywnego oddzielała, wychodząc ujrzeli 
naprzód Janka, który na ziemi siedząc zdawał się zatopionym w czytaniu rozwartej na 
kolanach książki, a potem Olka leżącego na trawie z twarzą ku niebu obróconą i tak śpiącego, 
że aż z lekka sobie pochrapywał. Gdy koło nich przechodzili, 
Janek przed gościem czapki uchylił i wnet znowu w czytaniu się zanurzył, a Olek nie 
tylko nie obudził się, ale głośniej jeszcze zachrapał. Minęli ich, Julek na chłopców uważnie 
popatrzył. 
Brzegiem warzywnego ogrodu przez chwilę jeszcze szli, aż w inną stronę skręcili i pomiędzy 
drzewami zniknęli. Wtedy Olek porwał się z trawy i do starszego brata przyskoczył. 
Błękitne oczy zdawały się mu aż wyskakiwać z orbit, głos trząsł się. 
— Słyszałeś, Janek? Słyszałeś? Już, ju... jutro wy... wy... wychodzą... 
Ale Janek gniewał się czegoś na brata. 
— Głupi jesteś z tym udawaniem śpiącego... czyż kto może uwierzyć, że o tej porze... A 
Julek pewno domyślił się, że udajesz... 
Krępy, pyzaty Olek wyprostował się jak rozgniewany kogut. 
— No i co, jeżeli domyślił się? Czy to on mój pan i władca? A co usłyszałem za to, leżąc 
przy samych krzakach, jak oni za krzakami szli, to usłyszałem... A ty nic nie słyszałeś... 
nie wiesz... 
— Czego nie wiem? 
— A tego, dokąd pójdą. 
Zerwał się na równe nogi Janek. 
— A tyś słyszał? wiesz? dokądże? dokąd? 
— Aha! A scyzoryk, ten nowy od Julka, oddasz mi? to powiem... 
Janek do kieszeni sięgnął i bohaterskim ruchem przedmiot żądany bratu oddając, tonem 
wzgardliwej nieco wyższości rzekł: 
— Masz i mów. 
Wtedy Olek, ku samemu uchu jego nachylony, szepnął: 
— Do lasów horeckich... 
I w tejże chwili zakłopotał się czegoś czy zawstydził. 
— Ale ten scyzoryk — zaczął — to weź go sobie, Janku, na powrót... ja tylko żartowałem... 
ja nie sprzedawczyk ani już taki chciwiec spod ciemnej gwiazdy... 
Na płacz mu się prawie zebrało. 
— Mazgaj jesteś i tyle — odparł Janek — ten scyzoryk i bez tego już bym ci dziś darował. 
My teraz inne scyzoryki mamy, prawda? Ot, pogadajmy, jak zrobić, żeby cel nasz osiągnąć. 
Cel nasz wielki i w tym tylko bieda, że my jesteśmy mali... Mali! — powtórzył i zaśmiał 
się z ironią. 
— Ehe! — dodał Olek. — Można być małym, a odwagę mieć większą niż u niejednego z 
wielkich. Ale oni tego nigdy nie zrozumieją... 
— Oni nas nie rozumieją i nigdy zrozumieć nie będą mogli! My dla nich robaki... niewolnik!... 
Tak wyrzekał chłopak o szczupłej, smagłej, wrażliwej twarzy i wysmukłym, wybujałym 
wzroście. Sposępniał przy tym, schmurzył się, zmarszczyło mu się czoło pod gęstwiną 
krótko ostrzyżonych włosów. Olek blisko przy nim na trawie usiadł, ramię na szyję mu zarzucił 
i pocieszał: 
— Ja z tobą! My razem... nie tylko bracia, ale i przyjaciele... nieprawdaż, Janek! 
— Tak, tak, Olku! — ożywił się i rozpromienił Janek — na walkę, na czyn mężny, choćby 
na śmierć razem, ale nie na hańbę, nie na hultajskie życie i gnicie, wtedy gdy inni... 
Pan Gustaw tymczasem po skończonej rozmowie z Julkiem witał na małym ganku domu panią Teresę i jej córkę. Zdziwiła się śliczna Inka na widok zamyślonej i milczącej 
twarzy sąsiada, zawsze wesołego, mównego, i przez głowę jej zaraz przemknęła myśl: 
„Brzydko dziś uczesałam się i w tym kołnierzyku nie bardzo mi do twarzy, dlatego pewno 
taki obojętny...” Ale pani Teresa zupełnie innej przyczynie zmianę w panu Gustawie zaszłą 
przypisać musiała, bo jakby nogi posłuszeństwa jej odmówiły, ciężko na ławce usiadła i 
daremnie drżenie głosu pohamować usiłując, gościa, aby koniom do stajni odejść pozwolił 
i do obiadu z nimi zasiadł, prosić zaczęła. Ale on bardzo czegoś roztargniony i do rozmowy 
nie usposobiony, brakiem czasu wymawiając się, już chciał ją żegnać. 
— Także pośpiech! — wesołej swej rubaszności próbując zawołała, lecz nie udała się rubaszność 
ani wesołość i już tylko zgniecionym jakby głosem poprosiła, aby choć trochę, 
choć chwileczkę z nimi posiedział. 
Chciała widocznie powiedzieć mu o czymś czy o coś go zapytać, a on na zmącone oczy 
jej i twarz przybladłą patrząc, posłusznie na ławce usiadł. 
— Ot — zaczęła — chciałabym wiedzieć zdanie pana... bo Konieccy młodzi niedawno tu 
do Julka przyjeżdżali... obaj: Henryk i Artur, i mówili o interwencji mocarstw, że będzie... 
że na pewno będzie... A pan jak o tym myśli? Bo widzi pan, ja kobieta prosta, pracująca, 
nic wcale o takich rzeczach... a jednak to jest rzeczą bardzo ważną ta interwencja... więc 
jak pan, panie Gustawie, o tym myśli? 
Młodzieniec wysmukły, złotowłosy, z ładnym owalem twarzy niewieściobiałej i błękitnymi 
oczyma, dziwnie zamyślonymi dziś i razem rozgorzałymi, zmieszał się nieco i po 
chwili z wahaniem w głosie odpowiedział: 
— Czy ja wiem, droga pani. Mówią niektórzy, że ta interwencja będzie... Młodzi Konieccy 
w to wierzą, a ojciec ich nie wierzy. I wszyscy tak samo: jedni wierzą, a drudzy nie 
wierzą. Jednak więcej jest wierzących niż niewierzących... to może i będzie... Ja tam nie 
wielki polityk i nie wódz, tylko żołnierz... Wodzowie powinni rzeczy takie do dna zgruntować 
i wszystko na pewno obliczyć... a my co? Na nas wołają: „Idźcie!” Serce i honor 
mówi nam: iść! Idziemy... i na... Bożą wolę! 
Ręce pani Teresy kurczowo się zacisnęły. 
— O, Boże! — zaszeptała i na młodego sąsiada zapatrzyła się z jakąś czci pełną pokorą. 
Znała go, od kiedy dzieckiem i pacholęciem był, widywała na balikach, na konikach ślicznych, 
u boku panienek najładniejszych... a teraz... taki młody — dwadzieścia cztery lata mu 
chyba, nie więcej — i bogaty... porzuca wszystko, idzie, a tak mu oczy goreją i czoło białe 
wznosi się mężnie, dumnie, gdy mówi: „Idziemy!” Szacunkiem głębokim, miłością pierś 
rozpierającą zdjęta z ławki powstała i gestem błogosławiącym ramiona przed siebie wyciągając 
rzekła: 
— Niechże wam Bóg błogosławi... niech błogosławi! 
I miała w tej chwili pani Teresa „formę”, nabyła w tej chwili formy niewiasty mężnej, 
która trwogę własną pod nogi wziąć, a rzeczom podniebieskim, wiecznym, wielkim błogosławić 
umie. 
Pan Gustaw w obie błogosławiące ręce ją całował i razem żegnał się. Czasu nie miał, 
odjechać musiał. Ona cicho go zapytała: 
— Kiedy? 
— Jutro — równie cicho odpowiedział. 
Słowa te dosłyszała Inka i gdy pan Gustaw rękę na pożegnanie jej podawał, anielsko w 
twarz mu patrząc wyszeptała: 
— Konfederatkę pana sama własną ręką uszyłam... szafirowa z białym barankiem... 
Uśmiechnął się i podziękował, ale obojętnie jakoś, z roztargnieniem. Anielskie spojrzenia 
tak pięknej jak Inka dziewczyny dziś władzy nad nim nie miały. Ona spostrzegła to i 
różowe usta jej wydęły się jak u zmartwionego dziecka, a przez głowę przewinęła się 
myśl: „Jacy oni teraz zrobili się nudni!... nieznośni!...” 
Pani Teresa zaś, jakby nic ważnego nie zaszło i zajść nie miało, już śpieszącym się, szerokim 
swym krokiem do domu wchodziła. 
— Głodni musicie być... pora jeść obiad... pójdę pomóc Teleżukowej, aby prędzej było... 
Zaledwie odeszła, Inka obróciła się ku Julkowi, który milcząc przy słupie ganku stał i 
wdzięcznie ku niemu pochylona wpatrywała się w niego z wyrazem takiego podziwu i 
uwielbienia, jakby z nieba tylko co zleciał, jakby nadprzyrodzonym zjawiskiem w tej 
chwili jej się wydawał, aż nagle ramiona ku niemu wyciągając zawołała: 
— O, bohaterze mój! Bracie! Jakaż to duma, jakie szczęście mieć brata bohatera, brata, 
który... 
Nie mogła dokończyć, bo on śmiejąc się, za podniesione ręce ją pochwycił i ku dołowi 
je skłaniając, trochę wesoło, a trochę z irytacją w głosie mówić zaczął: 
— Nie pleć, Inka, nie deklamuj! Boże drogi! Toż ty i mnie już nawet kokietować zamierzasz! 
Dla wprawy zapewne, co? Ale daj pokój! Teraz na takie rzeczy nie pora! Ot, lepiej 
pomówmy z sobą poważnie... Mam z tobą o czymś poważnym do pomówienia... chodź! 
Pociągnął ją ku ławce i gdy obok siebie usiedli, z głową ku jej głowie pochyloną mówić 
zaczął: 
— Słuchaj, Ineczko, to, co ci teraz powiem, ważne jest jak obowiązek najświętszy, jak 
sumienie, jak boskie i ludzkie prawo. Kiedy... odejdę, mama będzie bardzo niespokojna, 
bardzo smutna... Razem ze mną odejdzie od niej najstarsze jej dziecko, już zupełnie dojrzałe, 
które już przyjacielem jej być mogło, pomocnikiem, a w potrzebie opiekować się nią 
i ją bronić... po mnie ty przy niej zostaniesz... najstarsza... Moja Inko, przejmij się ty tą 
myślą, że pociechą, pomocą, a w razie... nieszczęścia jakiego... wsparciem i opieką jej być 
powinnaś... 
Tu Inka mowę mu przerwała. 
— O, Julku! ja kochać umiem, ja kochać pragnę, ja poświęcenie uwielbiam i u nóg mamy leżeć będę... 
— Znowu deklamujesz! Któż tu o poświęceniu i o leżeniu u nóg mówi. To twój obowiązek, 
Inko. Bo pomyśl tylko, czym mama dla nas była... jak kochała nas, jak za nami przepadała... 
Gdyby nie jej praca, zabiegi, starania, bylibyśmy w nędzy i w ciemnocie pogrążeni... 
Ona to wyżywiła nas i wykształciła... Teraz, Inko, w tym ciężkim dla niej przejściu ty 
jej choć w części wypłać się z długu wdzięczności. Nie o leżenie u nóg jej idzie, ale nie 
martw jej niczym, pomagaj jej, młodszymi dziećmi zajmij się... strzeż, aby jej nie martwiły... 
Szczególniej Janka i Olka... miej na oku... 
W sieni za otwartymi drzwiami ozwało się wołanie pani Teresy: 
— Dzieci! dzieci! Na obiad chodźcie! 
Ale teraz Inka, przerywając mowę brata, z twarzą smutnie spuszczoną, mówiła: 
— Mój Julku! ty nie rozumiesz mię, ty mię nigdy zrozumieć nie chciałeś... Ja przecież 
niczym mamy nie martwię... ja kiedy jestem w domu, to wszystko, co trzeba, robię, choć te 
wieczne zachody i kłopoty, całe to życie w Leszczynce... Czyż ty, Julku, nie rozumiesz tego? 
Moje myśli, moje marzenia... Czyż ty tego nie rozumiesz? Mnie trzeba innego życia... 
— Ależ rozumiem, rozumiem — przerwał Julek i wstając z ławki mówił jeszcze: 
— Po deklamacji nastąpiła deklinacja zaimka osobowego: ja, mnie, dla mnie. Ej! niewysoko, 
Inko, i niedaleko lecą myśli i marzenia twoje. Nic tu mówienie twoje nie pomoże, bo 
serduszko twoje uszek nie ma! Chodźmy lepiej na obiad! 
Wkrótce po obiedzie Julek braci młodszych zawołał, aby z nim na przechadzkę w pole 
poszli. Chłopcom, gdy usłyszeli to wołanie, aż oczy zabłyszczały i Olek nagle jak piwonia 
zaczerwieniony do Janka szepnął: 
— Może nam co ważnego powie, może na koniec przekonał się, że my nie... bębny i 
przynajmniej wiedzieć o wszystkim powinniśmy. A Janek z przybladłą nieco twarzą wyprostował 
się i odpowiedział: 
— Może powie, abym z nim szedł... Olek zatrząsł się cały. 
— A ja? a ja? a ja? 
Starszy z uczuciem wyższości zrazu na młodszego spojrzał, ale potem coś tkliwego zaświeciło 
mu w oczach i ruchem opiekuńczym, niemal ojcowskim dłoń swą szczupłą i nerwową 
na głowie Olka położył. 
— Bądź spokojny, Olek, ja cię nie opuszczę... ja jemu powiem, że albo my obaj z nim, 
albo... bez niego! 
Olek uczynił z ramion dwa łuki nad głową rozwarte i wysoko nad ziemię dwa razy podskoczył. 
Zza węgła domu Julek zawołał: 
— Czemuż nie idziecie, chłopcy? Chodźcie prędzej! Poszli drogą polną ku wiosce szarzejącej 
w oddali, za wioskę daleko... Po dwóch albo i trzech godzinach chłopcy z długiej 
przechadzki powracali, ale bez starszego brata. Niedaleko już dworku spotkali się z Teleżukiem 
i Julek zawróciwszy się z nim ku lasowi poszedł, braciom mówiąc, aby bez niego 
szli do domu. 
Zamyśleni byli obaj i wydawali się bardzo czymś zmartwionymi. Po odejściu Julka nic 
zrazu do siebie nie mówili, tylko Janek zniecierpliwionym ruchem nogi co moment kamyki 
z drogi zrzucał, a Olek z policzkami, jak do rozdmuchiwania samowara wydętymi, na 
podobieństwo miecha głośno sapał, czasem wzdychał. Po chwili starszy ze zniecierpliwieniem 
w głosie sarknął: 
— Czego tak sapiesz i wzdychasz... aż miech kowalski w oczach staje! Nic tu wzdycha
nie nie pomoże... zastanowić się trzeba, pomyśleć... 
— Aha! — jęknął młodszy, a starszy z zamyśleniem mówił dalej: 
— Bo nie można powiedzieć, aby Julek zupełnie słuszności nie miał... Mama jest bardzo 
zacną kobietą i ciężko na nas pracowała i pracuje. Dla takich matek jak ona dzieci mają 
obowiązki, to prawda, temu zupełnie zaprzeczyć nie można... co? 
W odpowiedzi Olek zaszeptał: 
— Ja mamę bardzo kocham... 
A Janek z powagą wielką zaczął znowu: 
— Przypuśćmy, że o kochanie tu nie idzie... i ja do mamy przywiązany jestem... bardzo... 
ale tu dwie miłości ze sobą walczą... rozumiesz? Przecie i Julek mamę kocha, a jednak... 
widać w nim inna miłość tę zwyciężyła, a w takim razie dlaczegóżby i w nas zwyciężyć 
nie miała... Ale tu, widzisz, idea obowiązku zachodzi... zrozumiej to... i-de-a, rzecz najważniejsza 
w świecie. Julek przemawiał do mnie w imię i-de-i, obowiązku, tego obowiązku, 
który nam rozkazuje... 
— Ehe! — triumfująco jakoś zawołał Olek — a dla ojczyzny to obowiązku nie ma? a? Jeżeli 
tu miłość i tam miłość, to i z obowiązkiem tak samo... tu obowiązek i tam obowiązek... 
A z czegośmy powstali — prawił dalej, krępą postać swą prostując i pyzatą, rozrumienioną 
twarz wysoko podnosząc — jeżeli nie z tej ziemi? Co nas ogrzewało, jeżeli nie to słońce? 
Skąd wszystkie uczucia i myśli nasze, jeżeli nie od tych przodków, którzy... no, ty sam 
wiesz, co to ojczyzna! Wszystko, co było i co jest... z czego nasze ciało i nasza dusza... ty 
sam wiesz... A my niby to obowiązków dla niej nie mamy! Śmiech powiedzieć! Jeżeli pomiędzy 
dwiema miłościami okropny los nas postawił, to tak samo i między dwoma obowiązkami... 
A? czy nie tak? 
— Tak — po chwili zastanowienia zgodził się Janek — i ty to bardzo dobrze wy rozumowałeś... 
Nawet nie spodziewałem się... Ale tym gorzej dla nas. Jesteśmy postawieni w położeniu 
— tragicznym! 
Na bladej, nerwowej twarzy jego i w piwnych oczach rozlał się wyraz cierpienia. Olek, 
tak wymowny przed chwilą, zamilkł i smutnie zwiesił głowę. Z chmury nabrzmiałej błyskawicami 
i gromami, która nad krajem całym stała, oderwał się ciemny obłok, spłynął na 
te głowy dziecinne, wkradł się pod ich czaszki wichrem szumiącym, ogniem błyskawico
wym... 
Przed samą już bramą dworku Olek podniósł głowę i rzekł: 
— Brutus dwóch rodzonych synów zabił... 
Janek pomyślał chwilę. 
— To prawda; ale synowie Brutusa zdrajcami ojczyzny byli, a mama... 
Olek dokończyć mu nie dał. 
— I Timeleon zabił rodzonego brata... 
— Brat Timeleona tyranem był, a mama... Spróbujże zabić mamę! czy mógłbyś... a? 
Olkiem jakby dreszcze lodowate od stóp do głowy wstrząsnęły i aż krzyknął: 
— Co ty wygadujesz, Janek. Wiesz, ty czasem bywasz okropny... 
— Ano widzisz! Na nic się nam nie zdadzą Brutusy i Timeleony. Położenie jest zupełnie 
inne i na świecie każdy za siebie myśleć musi. Musimy, Olku, wiele zastanawiać się i myśleć, 
Julkowi całkowicie słuszności odmówić nie można... 
— A dlaczegóż on sam... — zaszeptał jeszcze uparty Olek, ale zobaczyli idącą naprzeciw 
nich matkę i tak jak nigdy przedtem pogarnęli się ku niej spiesznie i pieszczotliwie. Nawet 
Janek, do pieszczot zazwyczaj nieskłonny, z powagą, opiekuńczym jakby gestem, ramieniem 
ją otoczył. Ale ona wyraz twarzy miała roztargniony i oczy głęboko zmącone. Z roztargnieniem 
zapytała: 
— A gdzie Julek? 
Powiedzieli, że z Teleżukiem ku lasowi poszedł. 
— No, to idźcie do domu, a ja na spotkanie Julka pójdę... Wiedziała, dlaczego z Teleżukiem 
poszedł, i wiedziała, że jeszcze do domu powróci, ale serce jej paliła taka żałość i tęsknota, 
że w domu ani dokoła domu miejsca sobie znaleźć nie mogła i teraz na spotkanie 
syna przez pola jak wicher pognała, aby go choć o ćwierć godziny prędzej zobaczyć... 
przez tę ćwierć godziny jeszcze na niego popatrzeć... 
Powrócili razem, kiedy już dobrze, po zachodzie słońca było i pani Teresa zaraz do Teleżukowej 
powiedziała: 
— Daj dzieciom wieczerzę i maleńkie niech po wieczerzy zaraz idą spać. My z Julkiem... 
Nie dokończywszy poszła z synem do swego pokoju, którego drzwi z wewnątrz na zasuwki 
pozamykała. 
I nikt nie widział ani słyszał, co oni tam z sobą przez te ostatnie godziny mówili, jak się 
żegnali... 
Inka na małym ganku siedziała, z twarzą na dłoń opuszczoną, z poczuciem krzywdy 
ponoszonej w sercu. Dotąd wszystko, co się wkoło niej działo, zajmowało ją, cieszyło, nawet 
wyobraźnię jej rozpalało, tak że otaczającym wydawać się mogło i ona sama najmocniej 
przekonaną była, że uczucia powszechne są również i jej uczuciami. 
Przy zbiorowym dokonywaniu przygotowań rozmaitych, a w licznym gronie rówieśnych 
lub nieco zaledwie starszych od niej kobiet bawiła się wybornie; ruch gorączkowy, 
który w okolicy zapanował, stwarzał liczne sposobności do zebrań gwarnych, do rozmów 
ożywionych, śród których jeżeli nie czym innym, to pięknością swoją jaśniała i pociągała. 
Ale od pewnego czasu zaczęła uczuwać, że w oczach ludzkich przygasa, maleje, że młodzi 
panowie zajmować się nią przestają, że w ogóle coś w powietrzu otaczającym ogromnie ją 
przerasta, gasi, rzuca jakiś cień czy tłumik na jej dziwnie bujne i niecierpliwe nadzieje, 
pragnienia. I oto powróciła do Leszczynki i ani wie, kiedy znowu wyjechać stąd będzie 
mogła... a tu zawsze nie raj, o! nie! Lecz teraz, gdy Julek odejdzie i takie zmartwienie w 
domu zapanuje... I za co to wszystko na nią spada? Dlaczego to właśnie jej młodość ma 
być przytłoczoną, zatrutą tymi wszystkimi powagami, obawami, utrapieniami... 
Drzwi domu na ganek prowadzące ze stukiem się otworzyły i wypadła z nich pani Teresa, 
a za nią wyszedł Julek, który zatrzymał się przed siostrą, po rękę jej sięgnął i tak mocno 
ją ścisnął, że aż trochę zabolało. Głębokim przy tym wejrzeniem w twarz jej patrzał, ale 
ani jednego słowa nie wyrzekłszy zbiegł z ganku dopędzając matkę, która już przez dziedziniec 
gnała ku stajni, przed którą Teleżuk konia do małego wózka zaprzęgał. Gwiazdy 
na niebie świeciły... 
Inka powoli do wnętrza domu weszła. Jakże inaczej, o! jakże inaczej pożegnanie z bratem sobie wyobrażała! Gdy przedtem na myśl jej przychodziło, że ono kiedyś nastąpi, nie 
wiedzieć dlaczego przed wyobraźnią jej stawał rycerz z pękiem piór nad głową, który siostrę 
do piersi przyciskał, mówiąc do niej o jakichś rzeczach wzniosłych, poetycznych. 
...A tu bez słowa, z tym tylko uściśnieniem ręki, takim silnym, że aż pierścionek, który 
od Tosi Awiczówny w prezencie dostała, boląco jej w palec wpił się... I ten jednokonny, 
brzydki wózek z Teleżukiem w baraniej czapie na głowie... 
Wózek z Teleżukiem w baraniej czapie na głowie za bramą już turkotał; pani Teresa od 
stajni do domu z powrotem gnała. W połowie dziedzińca nagle stanęła, uczuciem, które 
znała już nieco, ale któremu poddać się nie chciała, ogarnięta. Było to takie uczucie, jakby 
siła jakaś niewidzialna porywała ją i usiłowała o ziemię cisnąć. Zrywało się w niej pragnienie 
rzucenia się na ziemię, uderzenia o nią czołem, wyszarpania z niej rękami garści 
piasku czy trawy. Doświadczała już była tego razy parę niegdyś, niegdyś w dawnych 
swoich bólach serdecznych; potem, gdy ze śmiercią tego, który je sprawiał, bóle serdeczne 
przeminęły, i to ją opuściło, a teraz znowu... Ach! z ramionami rozkrzyżowanymi na ziemię 
paść i czołem o nią bić... Ale nie! Nie uczyni tego! Mężną musi być i rozsądną... Jeszcze 
przecież nic takiego... jeszcze Julek żywy i zdrowy kędyś tam do Dziatkowicz jedzie... 
jeszcze może Bóg tarczą obrony swej... Ach, tak! padnie na ziemię i czołem o ziemię uderzy, 
ale... przed Bogiem, przed Chrystusem na krzyżu... 
Znów biec zaczęła, do domu wbiegła, parę izb przebiegła i w swojej izdebce przed zawieszonym 
na ścianie krucyfiksem starym, który pamiątką po dziadku jej był, zrazu na 
klęczki, a potem z ramionami rozkrzyżowanymi jak długa na ziemię upadla. 
Gwiazdy na niebie świeciły, kilka złotych oczu przez małe okno patrzało na ciemną postać 
kobiecą rozciągniętą na ziemi przed bielejącą na czarnym krzyżu postacią Chrystusa. 
W głębokim zmroku izdebki rozchodził się szmer modlitwy półgłośnej, żarliwej, jak powiewami 
wichru westchnieniami przerywanej, aż nagle umilkł. 
Pani Teresa przestała się modlić, podniosła znad ziemi głowę, uklękła, podniosła się z 
klęczek, powstała i szybko jak wiatr z izdebki wypadła. Gdy mówiła i wołała: „Chryste, 
zmiłuj się!”, uczuła nagle ogromne, ogromne pragnienie ujrzenia innych swoich dzieci. 
Tamten odjechał, o, Chryste! może na zawsze! Ale te inne pozostały przy niej i ona zobaczyć 
je musi, zaraz, natychmiast, spojrzeć na nie, popatrzeć na nie musi. Zdawało się jej, 
że umrze albo nie wiedzieć, co się z nią stanie, jeżeli zaraz, natychmiast ich nie ujrzy, nie 
przekona się, że są zdrowi i cali, że są przy niej, że je posiada... 
Wypadła z izdebki swojej wprost do tej, w której zazwyczaj sypiali i uczyli się Janek i 
Olek. 
— A toż co? — krzyknęła. 
Małe łóżka chłopców, w których było im już od dość dawna trochę za krótko i trochę za 
ciasno, puste były. Pościele nawet z nich znikneły... Pani Teresa w mgnieniu oka znalazła 
się w kuchni. 
— Teleżukowa! — zawołała — gdzie są chłopcy? Dlaczego pościeli ich... 
Chłopka w czerwonym, okrągłym czepku na głowie szyła przy świetle małej lampki; 
podniosła znad roboty okrągłą, dobroduszną twarz i wesoło odpowiedziała: 
— Ot, powyciągali sobie sienniki do ogrodu i pod lipą spać się pokładli. Nocka ciepła; 
nic im to nie zaszkodzi. 
Ależ naturalnie! Cóż im może zaszkodzić, że noc prześpią pod gwiaździstym niebem, w 
przeczystym powietrzu ogrodu? Alboż jedną noc tak przespali? I zdaje się, że w ogrodzie tym 
nie ma jednego takiego drzewa, u którego stóp nie próbowaliby w ciągu dzieciństwa swego 
urządzać podobnych noclegów. Ale pani Teresa musiała ich zobaczyć, musiała koniecznie 
wieczoru tego na nich śpiących czy czuwających popatrzeć. Wyszła tedy do ogrodu i długo 
szukać nie potrzebowała. O kilkanaście kroków od domu ujrzała pośród trawy, na pościołkach 
szczupłych, u stóp lipy rozłożystej, szarzejące w nieruchomości ich postacie. 
Zbliżyła się. Spali. Janek oddychał równo i cicho, Olek głośno sapał i z lekka pochrapywał. 
Pochylona patrzyła na ich niewyraźnie rysujące się twarze, słuchała ich sennych 
oddechów, aż na zmącone i zmartwione dziś rysy; wypływać począł uśmiech. 
— Robaki moje! Brylanty! Skarby moje — głośnym szeptem wymówiła i powolnym gestem 
nad głowami chłopców znak krzyża uczyniwszy, spokojniejszym już krokiem ku domowi 
odeszła. W myśli jej, przez odjazd Julka wzburzonej i rozwichrzonej, porządkować 
się, rozwidniać znowu zaczęło! Cóż? Tamtego nie ma, ale te są... Są i będą. Robaki jeszcze 
małe. Jeden, dwa, trzy, cztery, pięć... Jeszcze pięć brylantów, pięć skarbów pozostało przy 
niej! Szła do izdebki, w której Inka wespół z małymi siostrami sypiała. 
A gdy zamknęły się za nią drzwi domu, Janek i Olek żywym ruchem na swych pościołkach 
pod lipą usiedli. 
— Słyszałeś? — zapytał starszy. 
— Aha! Myślała, że śpimy, i mówiła: „Brylanty, skarby moje!” a potem... 
— Przeżegnała nas! błogosławiła... Jednak, wiesz... Olek... 
I zamilkł. 
— Co, Janku? 
— Ej, nic! Tak sobie tylko pomyślałem... 
— Co pomyślałeś? 
— Ot, pomyślałem, co by to było jednak... gdyby mama tak nas wszystkich trzech... 
wszystkich trzech... 
— Co? 
— Straciła! 
Rozpacznym ruchem Olek buchnął na swą pościołkę i zaszeptał: 
— Bieda! bieda! bieda! Pewno! Szkoda mamy! 
Ale bardzo wkrótce mrukliwym tonem ozwał się: 
— Po co ma zaraz tracić? Czy to każdy, kto idzie na wojnę, musi być zabity? 
— Musi, nie musi, ale może — rozważał Janek. 
— A gdyby i tak — zrywając się znowu, zawołał Olek. — A pamiętasz, co Katarzyna Sobieska 
synomswoim powiedziała,gdyszlina wojnę?Z t a rz a mi alb o na t a rza 
c h p o w r aac i e ! Tak i my... Z tarczami albo na tarczach do mamy powrócimy. 
— Głupi jesteś! Żadnych tarcz teraz w wojskach nie ma, to jedno, a drugie, że gdyby i 
były, nikt by nas na nich mamie odnosić ani myślał... Ty wiecznie z tymi swymi historycznymi 
przykładami... Ot, myślmy lepiej, jak zrobić, co wybrać... co poświęcić... 
Teraz obaj pod lipą siedzieli i obaj czoła na dłonie spuścili. Myśleli, walczyli. Był w 
nich zaczerpnięty z otaczającej atmosfery żar uczuć egzaltowanych, błądziły we krwi 
spadkowe po przodkach instynkty rycerskie; majaczył na dnie dzieciom właściwy instynkt 
naśladowczy; zrywała się wyobraźnia ku przygodom, wrażeniom, czynom nadzwyczajnym. 
To z jednej strony, a z drugiej wyrzutem dokuczliwym gryzła serca słowami starszego 
brata z codziennej drzemki obudzona miłość dla matki, płakał w sercach litośny nad nią 
żal. 
IV 
Dawno już, przed dziesięciu czy jedenastu laty, kiedy najmłodszych „robaczków” pani 
Teresy na świecie jeszcze nie było, a najstarszy ledwie do szkół się wybierał, okolicę, w 
której znajdowała się Leszczynka, nawiedził gość okrutny. Po drogach przerzynających 
pola, po zagonach pod wiosenną siejbę zaoranych, u ciemnych ścian lasów chodzić poczęła 
straszna pani, aż prawie do nieba wysoka, w szacie czarnej, z twarzą trupią, bielejącą 
wśród czarnych przesłon, które daleko za nią rozwiewały się, jak olbrzymia chorągiew czy 
chusta. Kędy przeszła, powietrze stawało się zaprawione wonią trupów i zapalonych 
gromnic; którego z siedlisk ludzkich dotknęła swoją chustą czy chorągwią, tam pod strzechami 
czy dachami znajdowały się trupy, a w oknach chat czy domów błyskać poczynały 
te światełka smutnie migocące, które dniem i nocą palą się przy ciałach zmarłych. 
Na imię przeraźliwej tej pani było: Zaraza. 
Od dość już dawna podobno chodziła po całym kraju, teraz tu przyszła i chorągwią czy 
chustą swą dworku w Leszczynce dotknęła. 
A zdarzyło się, że wówczas właśnie w izbie do małego domku już przez panią Teresę 
przybudowanej mieszkał z rodziną tak samo jak u pani Teresy liczną chłop nazywający się 
Panas Teleżuk. 
Parobkiem był i zarazem furmanem, i zarazem jeszcze najstarszym w gospodarstwie 
pomocnikiem byłego dzierżawcy folwarku; pani Teresa znalazła go tu do Leszczynki 
przybywając i zatrzymała. Gdyby nawet, na mocy posiadanego wówczas prawa, nie zatrzymywała, 
pozostałby z woli własnej, bo w rodzinnej chacie jego aż trzech braci starszych 
z rodzinami licznymi siedziało i ta izba widna, obszerna, którą przybudowała dla 
niego pani Teresa... ta izba uszczęśliwiała go, wprost uszczęśliwiała, z tego powodu, że 
przestronne i wesoło w niej było czworgu jego dzieciom. 
Chłop to był wtedy młody, ale jak wszyscy chłopi polescy więcej milczący aniżeli 
mówny, w ruchach ociężały, w wejrzeniu posępny. Wysoki wzrost jego, silne bary, śniada 
cera twarzy uderzały siłą fizyczną zdrową i wielką, lecz dusza zdawała się mieć wzrost 
przez coś wypaczony, bo z jednej strony ukazywała się ognistą i bujną, a z drugiej senną i 
leniwą. Tą stroną duszy Teleżukowej, która wyrosła najbujniej, zapałała najgoręcej, była 
miłość rodzicielska. Z Nastką swoją ożenił się wbrew woli braci, którzy w prymy go dać, 
czyli z dziedziczką chaty i roli ożenić usiłowali, i żył z nią w zgodzie wielkiej, w częstych 
szeptaniach poufnych, we wspólnych nad wszystkim naradach, niemniej zdarzało się, że i 
do niej tak samo jak do innych ludzi całymi dniami słowa żadnego nie przemówił albo w 
złej chwili wykrzyczał ją i nawet pięść nie byle jaką na plecy jej opuścił. 
Ale z dziećmi... O! to już było wcale co innego. To już był tajemniczy zdrój jakiś, z którego 
lały się mu do serca, więc też i z twarzy, z oczu, z ruchów i mowy wytryskiwały raźność, 
żywość, wesołość i często, dziwna w tym ciężkim, twardym chłopie, niewieścia 
czułość, skowrończa polotność i śpiewność. 
Czworo ich miał; starsze już gęsi albo owce pasły, młodsze spódnicy matczynej jeszcze 
się trzymały; ale on wszystkie, i starsze, i młodsze, po każdym powrocie od roboty na rękach 
aż do niskiego sufitu podnosić i podrzucać musiał, a potem je sobie na kolanach, na 
ramionach sadzał i huśtał, i przyśpiewywał im, i gwarzył z nimi, a kiedy na kark, na 
grzbiet, na głowę niemal mu właziły, śmiał się tak głośno, że śmiech ten aż cały dworek 
napełniał odgłosem serdecznej, jak pierś chłopska szerokiej radości. W niedzielę i święta 
za bramę dworku je wyprowadzał i na jakimś bliskim kawałku pastwiska albo ugoru można 
go było widzieć, jak leżał na wznak, wszystkie je na sobie mając, huśtał je na ramionach 
i nogach i gadał do nich, a czasem zrywał się i w poskokach, od których ziemia trząść 
się zdawała, uganiać się z nimi poczynał. Potem, kiedy oddalał się od dzieci albo kiedy one 
się oddalały, wracały mu znowu do ciała ruchy leniwe czy senliwe, do warg milczenie 
chętne, a do roztropnych oczu obojętność lub też posępność wejrzenia. 
Pani Teresa od pierwszego poznania się z nim polubiła go za tę niezwykłą miłość ojcowską, 
a on polubił ją, jak się zdawało, od tej chwili, gdy dała mu na mieszkanie zamiast 
uprzedniej, ciasnej i ciemnej, izbę nową, przestronną i jasną. Hulałyż bo po niej, hulały 
dzieciaki jego, stając się coraz tłustsze i rumiańsze, a i Nastka w pałacu takim żyjąc pokraśniała, 
powagi jakby a razem i wesołości nabrała, tak że częściej niż dawniej począł za nią, 
gdy przez izbę przechodziła, oczami wodzić. Szczęśliwą zdawała się być ta rodzina chłopska, 
szczęśliwszą niż ta, która obok niej nie w jednej, ale w kilku izbach mieszkała, i rozumiał 
to dobrze Teleżuk. Ot, o pani Teresie mawiał do żony: „Pani ona niby to, a nieszczęśliwa. 
S w e g o tak jak nie widzi nigdy, a na detyny swoje pracuje, horuje”. 
Mogło się zdawać, że jak ona jego za szczególną miłość ojcowską polubiła, tak on ją za 
jej nieszczęście i za to, że na detyny swoje horowała, uszanował i także polubił. 
Wtem straszna pani z trupią twarzą aż do nieba sięgającą nadeszła i dotknęła końcem 
rozwianej chusty swej domu w Leszczynce, a właściwie tej jego izby, którą Teleżuk z rodziną 
zamieszkiwał. Napełniła się wówczas izba ta jękami, krzykami, zsiniałymi i wijącymi 
się w bólach ciałami i jeden tylko ojciec rodziny na nogach pozostał, osowiały, zmartwiały, 
bezradny. Jak w kamień obrócony, dnie i noce w najciemniejszym kącie izby na 
ławie przesiadywał, szeroko rozwartymi oczyma na krzątanie się pani Teresy około chorych 
patrzał. Bo zakrzątnęła się ona około nich z energią sobie właściwą, z nie dającą się 
niczym zrazić litością gorącą i czynną. O lekarza w zakącie tym było tak trudno, że prawie 
niepodobna, pielęgniarek jakichkolwiek sama nazwa była tam nieznana. Ale pani Teresa 
miała jakąś książczynę w wypadkach podobnych doradczą, jakąś szafkę z flaszeczkami i 
przyrządami leczniczymi, wiedziała więc, co czynić, i czyniła niezmordowanie, odważnie. 
Odwagi potrzebowała więcej jeszcze niż energii, bo i roztropność własna, i jakaś bawiąca 
wtedy u niej stara krewna ostrzegały ją przed niebezpieczeństwem przeniesienia trującego 
oddechu strasznej pani z izby Teleżukowej do piersi własnych dzieci. Ale roztropności 
swojej i przestrogom starej krewnej po krótkim namyśle stanowczej odpowiedzi udzieliła: 
— Także paskudztwo! Żebym ja dla swego strachu ludzi w nieszczęściu takim nie ratowała! 
A strach w niej jednak był, o, był! I ona jedna tylko wiedziała, jakich śmiertelnych 
dreszczów pełny. Więc też dzieci swoje na wszystkie strony okadzała, ocierała, zapobiegawczymi 
środkami poiła, starą krewną zaklinała, aby je przed wszystkim, co za szkodliwe 
uchodziło, strzegła, i znowu do tamtych wracała, godzinami całymi zsiniałe i pokurczone 
ciała rozcierając, rozgrzewając, lecznicze płyny warząc i w usta spieczone wlewając. 
Przyszło do tego, że samemu Teleżukowi, który przecież zdrów był, przemocą niemal, z 
krzykiem i gniewem pożywienie wmawiając prawie wkładać do ust musiała, bo u końca 
tych dni straszliwych, gdy dwoje dzieci jego już w trumienkach z izby wyniesiono, skamieniał 
on do ostatka, mowę jakby utracił i oczy miał jak sowa we dnie, czerwone i nieprzytomne. 
Potem ucichło wszystko; Teleżukowie w swojej widnej, obszernej izbie we dwoje już 
tylko pozostali i raz, gdy pani Teresa krzątała się dokoła łóżeczek Julka i Inki, których 
welon strasznej pani z lekka dotknął, do pokoiku, w którym się znajdowała, weszli. Świątecznie 
ubrani byli oboje i wyrazy twarzy mieli świąteczne, uroczyste. Spojrzawszy na 
nich pani Teresa pomyślała: 
„Masz tobie! Przyszli pewnie prosić, abym ich od służby uwolniła. Nie mogą pewno 
wytrzymać tu, gdzie ich nieszczęście takie...” 
A oni zbliżyli się, przed nią stanęli i oboje ruchem jednostajnym pokłonili się jej nisko, 
aż do stóp, tak że prawie ziemi czołami dotknęli. 
— Także pokłony! — zawołała. — Wiele już razy Teleżukowi mówiłam, aby nigdy... 
Ale on, jakby słów jej nie słysząc, powoli, zgniecionym głosem mówić zaczął: 
— My przyszli podziękować wam, pani, że nasze dzieci nie bez ratunku poumierali i że 
Nastka przy życiu została... 
— Co tam! co tam!... — z oczyma, które łzami nabiegły, przerwać chciała, ale on jakby 
znowu jej nie słyszał. 
— My przyszli powiedzieć, że my przy was do śmierci... jak psy ostaniem i dobra waszego, 
dzieci waszych... pani... 
Nie dokończył, bo w piersi jękło mu coś straszliwie i głos w szlochu się załamał, a 
Nastka to już płaczem aż ryknęła i chciała znowu do stóp pani Teresy czołem przypaść, ale 
ona wpół ją schwyciła i w policzki wycałowała, a potem jego głowę obu rękami do siebie 
przyciągnęła i — także wycałowała. 
— Biednieńkie wy moje! kochanieńkie! nieszczęśliwe! Dzieci tak potracić! Czy ja nie 
rozumiem... 
O! jak rozumiała! Łzy jej zmieszały się ze łzami Nastki, bo on, Teleżuk, nie płakał, tylko 
na twarzy postarzałej miał już tę maskę z zastygłego jakby przerażenia i cierpienia 
sklejoną, która pozostać miała na niej na zawsze. 
Przed odejściem rzekł jeszcze: 
— My z wami, pani, do śmierci... i co tylko będzie trzeba... co tylko skażete, zrobim... 
Dotrzymali obietnicy. Zostali, wszystko, co trzeba było, robili, pomocnikami jej, wyręczycielami, 
doradcami stali się, razem z nią dzieci jej hodowali. Byli całą jej służbą, innej 
nie miała i nie potrzebowała, a kto wie, czy pod ciężarem trosk swoich i twardej swej pracy 
nie ugięłaby się nieraz, gdyby nie oni... Dusza chłopska, tak samo jak ze strony miłości 
rodzicielskiej, ukazała się była w tym wypadku bujnie i pięknie wyrosłą ze strony 
wdzięczności... Cóż dziwnego, że pani Teresa w kilka dni po odjeździe Julka przyszła wieczorem 
do kuchni i naprzeciw Teleżuków za stołem siedzących na ławie usiadła. Nastka, 
jak zwykle o tej porze bywało, szyła, a on coś z drewna piłką i młotkiem majstrował. Widząc 
ją wchodzącą zapytał: 
— A szczo, pani? Może potrzeba czego... 
— Niczego mi nie potrzeba, niczego ja od was nie chcę — cicho jakoś odrzekła pani Teresa 
i dodała: — Przyszłam pogadać z wami... 
Zmieniła się nieco przez te dni parę, przymizerniała na twarzy i spowolniała w ruchach. 
— Męka taka — zaczęła — niepokój taki, miejsca sobie w domu dobrać nie mogę, roboty 
żadnej do końca zrobić nie mogę... Nic nie wiem, co się tam dzieje... muszę jutro do pana 
Orszaka pojechać, on pewno wie, może już bitwa jaka była... pojedziemy jutro, Teleżuk, 
do pana Orszaka... 
— Dobre, pani, pojedziem — odpowiedział chłop i głowę znad roboty podniósłszy, po raz 
pierwszy, odkąd przyszła, na nią popatrzył, a popatrzywszy zaczął: 
— Oj, biedy wy sobie narobiliście, pani, biedy! I na szczo heto? Wyrósł wam synek jak 
ten dąbek gładziusieńki, jak ten młodzieńczyk na obrazie w cerkwi malowany, a wy jego 
posłali tam, gdzie śmierć i zgubienie... Nie przeszkodzili, nie zabronili... 
Dziw to był, że Teleżuk mówił tak wiele, i snadź przedmiot rozmowy bardzo już dopiekał, 
skoro do takiego rozgadania się go skłonił. I mówiłby dłużej jeszcze, gdyby mu Nastka 
nagle bardzo i z ferworem w mowę nie wpadła: 
— A toż! — rękę z igłą i nicią wysoko podnosząc zawołała. — Już my z Panasem ciągle o 
tym gadamy i gadamy... Co wam, pani, stało się? Toż wy dzieci swoje zawsze lubili, toż 
wy za nimi przepadali i świata nie widzieli, a teraz pozwolili, nie przeszkodzili synowi na 
zgubę iść! Takiego gołąbka miłego, takiego mołojczyka krasnego wy z chaty swojej tam, 
gdzie strzelają i rąbią, wygnali... 
I gadała, gadała w ferwor coraz większy wpadając, aż robotę z kolan na ziemię zrzuciła, 
aż porwała się z ławy, czegoś do pieca poleciała i znowu na ławę wróciła, ramionami rozmachując, 
lamentując, pani Teresie za zgubienie syna wyrzuty czyniąc. Znać było, że ona 
tego hołubczyka miłego, tego mołojczyka krasnego nie na żarty sama lubiła. I nie dziw! 
Wespół z matką hodowała go, strzegła, gdy był mały, a gdy dorósł, przyjazdami jego ze 
szkół do domu cieszyła się, nigdy inaczej jak zdrobniałym imieniem go nie nazywając i z 
przekomarzania się z nią wesołego chłopca, z figlów, które jej płatał, do rozpuku się 
śmiejąc. Teraz za to płakała... Łzy jak groch sypały się na twarz jej okrągłą, rumianą, na 
osłaniającą pierś szarą koszulę. 
Pani Teresa wyrzutów czynionych jej przez czas jakiś w cierpliwym milczeniu słuchała, 
ale widać było, że siliła się na tę cierpliwość. I długo wytrzymać nie mogła. Musiała przecież 
tym ludziom dobrym, ale ciemnym, tym pomocnikom i przyjaciołom swoim kochanym, 
ale nic nie rozumiejącym, wytłumaczyć, wyjaśnić. O zgubę syna, o zgubę Julka ją 
obwiniali! Mogłaż pod ciężarem tego obwinienia śmiało w oczy im patrzeć? Aż w stopy i 
w gardło piec ją zaczęło. Zerwała się z ławy, krzyknęła: 
— Słuchajże, Nastka! Umilknijże! Także rozgadała się! Wy tego nie rozumiecie! Wy o 
tym nic nie wiecie! Posłuchajcież! Wytłumaczę, opowiem! 
Nastka umilkła i uszu nadstawiła. Nie dlatego umilkła, aby krzyku pani Teresy zlękła 
się, ale dlatego, że ciekawość ją zdjęła. Z natury była wszelkich opowiadań i nowin, 
wszystkiego, co tylko mówionym być mogło, ciekawą bardzo. Ale i Teleżuk, choć z pozoru 
niczego nieciekawy, wzrok w twarzy pani Teresy utkwił, a ona, widząc ich uspokojonych 
i słuchających, mówić zaczęła o początkach, przyczynach i celach wszystkiego, co 
się w tej chwili tu i na przestrzeni całego kraju stawało i działo. Z początku niełatwo to jej 
szło. Od umiejętności jakiegokolwiek nauczania ludzi i wykładania im przedmiotów abstrakcyjnych 
o sto mil była odległą, a do długich zastanawiań się nad przedmiotami tymi i 
dobierania dla nich odpowiednich słów i wiązań ogromnie nie nawykłą. 
Jednak, z zasobu nauk dziecinnych, z licznych zasłyszeń, z czytań częstych niegdyś, a 
potem choć rzadkich, lecz zdarzających się kiedy niekiedy, wydobyć mogła wiadomości 
ilość znaczną, a z serca, przez które razem ze krwią przepływały uczucia pewnego rzędu, 
polały się jej i na usta wybiegać zaczęły coraz obtitsze, często dla niej samej niespodziewane 
słowa. Gdy tylko zaczęła mówić, od mowy własnej zaczęła płonąć. Królowie, rycerze, 
bohaterzy, poeci, potęga, świetność, sława; a potem klęski, upadki, niedole, krzywdy 
srogie, deptanie ludzi przez ludzi, gwałcenie praw boskich i ludzkich — wszystko, co niosła 
z sobą niewola, wszystko, czym nęci, zachwyca, jaśnieje wolność... I mógłże tu być wybór? 
I mogłoż być wahanie? I mogłaż syna odwracać od swoich własnych świętości? I 
mogłaż doradzać mu podłość, sobkostwo, tchórzostwo? Nie! tak jak się stało, stać się musiało 
— i basta! Nie jest wyrodną matkę, nikt od Teleżukowej lepiej o tym nie wie, ale nie 
może też być wyrodną córką, a jest przecież córką ojczyzny tak jak wszyscy, którzy z łona 
jej powstali i na nim żyją, są jej dziećmi... I tak dalej, i tak dalej mówiła, prawiła, opowiadała, 
przekonywała, w zapale czasem zrywała się z ławki i w postaci stojącej ramiona rozkładała 
szeroko albo w górę je podnosiła, albo ze splecionymi rękoma przed siebie wyciągała. 
Wtedy na ścianie kuchenki małą lampą słabo oświetlonej powstawał za nią cień jej 
chwiejący się czarny i patetyczne gesty jej powtarzał. 
Aż z twarzą w ogniu, od mówienia i zapału zadyszana, umilkła. Ze wzrokiem znieruchomiałym 
i rozwartymi usty nagle jakoś umilkła. Rozpłomienione jej oczy długo nie widziały 
dokoła nic, nic, w wewnętrzne wizje swoje zapatrzone, aż nagle zahaczyły, że Nastka 
spała. Na przedramiona skrzyżowane na stole głowę spuściła i usnęła. Od jak dawna 
spała, nie wiadomo, lecz nie od paru minut zapewne, bo sen jej wydawał się głęboki... 
Teleżuk nie spał, ale czy długiej mowy pani Teresy słuchał, czy nie słuchał, odgadnąć 
byłoby niepodobna, tak nie zmienione w swej zwykłej nieruchomości, tak żadnym bły
skiem w posępności swej nie rozjaśnione były rysy jego twarzy. Zmęczonym tylko wydawał 
się, bo przepracował dzień cały i pora była późna. Ciężkim też ruchem powstał z ławy 
i ociężale rękę ku włosom niosąc rzekł: 
— Spać pora, pani! A toż i świtać niezadługo zacznie! 
Żonę za ramię potrząsł. 
— Nastka! Spać się kładnij! 
I tylko gdy ku drzwiom izby swojej z pochyloną twarzą zwrócił się, na krótką, na króciutką 
jak sekunda chwilę w sennym oku jego błysnęła ironia. 
Z tej strony, ze strony, o której pani Teresa tak długo dziś prawiła, dusza chłopska posiadała 
wzrost stłumiony, była ślepą, głuchą, niemą... 
Pani Teresa stała chwilę jeszcze pośrodku kuchni, z czołem nagle w kilka fałd zmarszczonym 
i wzrokiem wbitym w ziemię, a za nią stał na ścianie czarny cień jej i z pochyloną 
także głową w ziemię patrzał. 
Wzięła potem lampkę ze stołu i przyświecając nią sobie do sypialni córek poszła. Maleńkie 
spały głęboko w białych pościołkach swych, różowe i spokojne, Inka, na wpół rozebrana, 
w głębi izdebki wąskiej i długiej przed lusterkiem włosy sobie na loki zawijała, pasemka 
ich dokoła szmatków papieru okręcając. 
Mnóstwo już białych papierowych strąków sterczało nad połową jej głowy, gdy z drugiej 
połowy na obnażone, alabastrowobiałe ramię złota fala spływała swobodnie i obficie. 
Była tak w zajęciu swym pogrążona, że wejścia matki nie spostrzegła, zaś pani Teresa w 
progu ze swoją lampką stojąc i na nią patrząc z politowaniem drwiącym trochę, a trochę 
żałosnym, głową wstrząsała. 
— Także robota! — głośno burknęła i cofnęła się z progu ze stukiem drzwi za sobą zamykając. 
Nazajutrz do Władysława Orszaka o dwie mile od Leszczynki mieszkającego pojechała. 
Przed wyjazdem do córki rzekła: 
— Muszę po wiadomość pojechać... Rady sobie inaczej nie dam... Julek mówił, abym się 
w każdej potrzebie do pana Orszaka udawała i że on zawsze najwięcej o wszystkim wiedzieć 
będzie. A ty, Inka, nie siedź z założonymi rączkami; wyręcz mię, maleńkich popilnuj, 
sukienkę Ludwinki napraw... wczoraj ją porozdzierała. 
Na bryczkę parą koni zaprzężonych i przez Teleżuka powożoną siadła i pojechała, a 
niewiele przed wieczorem wróciła z twarzą w ogniu i rękoma, które gdy muślinową chustę 
swą z głowy zdejmowała, widocznie drżały. Do spotykającej ją na ganku Inki rzuciła się z 
łagodnym szeptem: 
— Lada dzień... już lada dzień... jutro, pojutrze... może jutro... 
— Co, mamo? co? 
Inka także wiadomości nie tylko ciekawą była, ale namiętnie oczekiwała, pożądała. Jakże! 
W tej głuszy, w tej monotonii, w tej nudzie żeby choć jakiekolwiek urozmaicenie, wra
żenie. 
— Cóż, mamciu? Co? co będzie lada dzień, może jutro? 
Pani Teresa wybuchnęła: 
— Bitwa!... już ku lasom horeckim wojsko idzie... I dziwnie jakoś na miejscu się zakręciwszy, 
jak wicher wleciała do domu, gdzie biegły na jej spotkanie dwa cienkie radosne 
głosiki. 
— Mama powróciła! Mamo! Mameczko! Mamciu! — A w tej samej chwili, na ganku, z 
którego Inka zeszła, aby powolnym, zniechęconym krokiem po ogrodzie błądzić, Janek i 
Olek przysunęli się ku sobie, cali drżący i tak na twarzach pobledli, że rumianego Olka 
zaledwie by w tej chwili poznać było można. Stali za Inka, gdy matka z bryczki wysiadła, 
słyszeli, co mówiła. 
— Wo... wojsko już idzie! — trzęsąc się jak w febrze szeptał Olek. 
A Janek ze spuszczoną twarzą milczał i tylko szczupłymi palcami miął karty trzymanej 
w ręku książki. Gdy twarz podniósł, oczy mu tak błyszczały, jak nieraz u pani Teresy w 
chwilach zapału bywało. Julek i on odziedziczyli po matce te piwne oczy, które wśród 
pewnych stanów psychicznych przemieniały się w zarzewia gorejące. Chłopięcą, smukłą, 
sprężystą postać swą wyprostował i z powagą tak wielką, że niemal uroczyście rzekł: 
— Teraz, Olku, albo nigdy. Pójdź! Pogadamy! 
Tej nocy nikt w Leszczynce dobrego snu nie miał. Pani Teresa wprawdzie z przyzwyczajenia 
i zmęczenia usnęła około północy, lecz wkrótce potem z pokoiku jej wychodzić 
poczęły i po całym domu się rozchodzić jakieś dziwne, senne, przeciągłe nawoływania czy 
przyzywania. Żadnego imienia, żadnego wyraźnego słowa w dźwiękach tych z uśpionej 
piersi wychodzących rozróżnić nie było podobna, ale nabrzmiałymi one były taką żałością 
i tęsknotą, tak tęsknie, posępnie, przewlekle rozchodziły się po ciemnych izbach, że Inka, 
jak codziennie bywało, do późna zawijaniem loków zatrudniona, zerwała się sprzed lusterka 
i z lampką w ręku do izdebki matki pobiegła. Pani Teresa miała zwykle sen twardy i nie 
przebudziło jej wejście córki, która zobaczywszy ją uśpioną i po izdebce rozejrzawszy się, 
znowu przed lusterko swe wróciła, ale już do zawijania loków nawet ochoty pozbawiona. 
Ze stukiem lampkę na stole postawiwszy, gniewnym ruchem wzięty do ręki grzebień odrzucając 
zaszeptała: 
— Boże mój! ja nie wytrzymam! Żeby to od tych wszystkich smutków gdziekolwiek 
uciec można było! Boże mój! Jaka ja nieszczęśliwa... nieszczęśliwa! 
Oczy miała pełne łez, które też dwoma sznurkami po pięknej twarzy popłynęły, piękniejszą 
jeszcze ją czyniąc. Patrzała też na odbite w lusterku swoją piękność i swe łzy. 
— I po co mi ta piękność? Co mi z niej? Po co mi ona... w tej dziurze... wśród tych 
smutków?... 
Gdy tak z załamanymi rękoma i dwoma sznurkami łez na policzkach szeptała, w tej samej 
chwili z izdebki pani Teresy znowu wypłynęło i po ciemnym domu rozpłynęło się 
senne, przeciągłe, tęskne bezbrzeżnie, żałosne wołanie czy błaganie. 
Kogo tak przez sen przyzywała czy błagała? Syna, który lada dzień w ogniu bitwy znaleźć 
się miał, czy Boga, którego ukrzyżowany obraz w głębokim zmroku mętnie bielał? 
Teleżuk także wcześniej niż zwykle, bo u samego początku świtania z pościeli wstał i 
Nastki nie budząc drzwiami do ogrodu prowadzącymi z domu wyszedł. Czegoś niespokojnym 
być musiał, bo niezwykle szerokim krokiem poszedł ku lipie, pod którą chłopcy od 
niedawna nocleg sobie założyli, a na rozpostartych u stóp drzewa pościołkach nikogo nie 
ujrzawszy stanął jak wryty, jeden tylko przeciągły dźwięk z ust wydając: 
— Aaaa! 
Przed nocą widział, na własne oczy widział, jak pokładli się tam do snu i bliskimi 
uśnięcia się zdawali, a teraz... Wstali snadź wśród nocy i dokądściś poszli. Dokąd? Nie zastanawiałby 
się nad tym Teleżuk w innym czasie, bo małoż to dokąd niedorosłe chłopcy 
takie latać mogą! Ale teraz miał podejrzenie pewne i obawy... niedobrze określone... niejasne, 
ale miał. Powstały w nim one już wtedy, gdy z Julkiem i dziatkowickim panem broń 
w Dębowym Rogu zakopaną odkopując spostrzegł, że ziemia poruszoną była, że ktoś tu po 
nich z rydlem około niej chodził... A potem Julek i dziatkowicki pan z wielkim zdziwieniem 
spostrzegli, że pudło z pistoletami odbite i że w nim dwóch pistoletów brakuje. A 
potem jeszcze i dwóch noży jakichś, co to ich panowie sztyletami czy kindżałami nazywali, 
zabrakło... Ale długo o tym nikt wtedy nie mówił; czasu nie było... Tylko znowu kiedy 
Julka do Dziatkowicz wiózł, prosić on jego zaczął, aby chłopców na oku miał, aby przed 
własnym dzieciństwem strzegł ich, bo kto wie, jakie głupstwa do głowy przychodzić im 
mogą... Wszystko to Teleżuk miarkował sobie w głowie, jedno do drugiego przykładając, 
aż teraz zaniepokoił się i wszystkie kąty ogrodu obszedłszy, szerokimi krokami ku wsi 
chłopskiej poszedł. Bawił dość długo, a powrócił snadź z powziętą wiadomością jakąś, bo 
z wielkim pośpiechem konia do wozu założywszy, nikogo w domu ze snu nie budząc, za 
bramę dworku wyjechał i skierował się w stronę lasów horeckich. O tym, co teraz działo 
się i dziać się miało w tych lasach, od pani Teresy wiedział. Konia zaprzęgając i potem na 
wozie siedząc, często z ust wydawał dźwięk przeciągły: 
— Aaaaa! Aaaaa! 
Dziwienie się wielkie i zgryzota w tym dźwięku brzmiały. I wyglądał Teleżuk na wozie 
swym ponuro, czasem tylko gniewnie. 
— Oj, dałby ja im za to, dałby! 
Biczem w powietrzu szeroko zamachnął, znowu głowę na pierś opuścił i i w posępny 
kamień, kształt człowieka na wozie mający, zastygł. 
A oni, gdy Teleżuk w pogoń za nimi z Leszczynki wyjeżdżał, już Kanał Królewski 
wpław przepłynąwszy ku horeckiemu dworowi zmierzali. 
Nie wytrzymali tedy, poszli. Na wieść o bliskiej bitwie, o wojsku już nadchodzącym, 
rozbujała się ich wyobraźnia tak szeroko i mocno, krew w żyłach chłopięcych zawrzała tak 
gorąco, że wszystkie inne uczucia umilkły, wahania ustały. Śród nocy, pod lipą, w świetle 
pobłyskujących zza jej gałęzi gwiazd najnowszą odzież skórzanymi paskami przewiązaną i 
niekoniecznie całe obuwie przywdzieli, pistolety i kindżały za odzieżą schowali i wszystko 
to rękoma z niecierpliwości drżącymi uczyniwszy, cichutko odeszli. 
Do partii poszli. 
A jeżeli naczelnik nie zechce ich tam przyjąć? Może i on tak jak inni bębnami ich nazwie, 
do domu wracać każe? 
Myśl to była piorunująca, ale otrząsnęli się z niej prędko. 
Nie, tak być nie może! Naczelnik wielkim człowiekiem jest, a ludzie wielcy wszystko 
wiedzą i rozumieją. On ich zrozumie, on im powie: „Zostańcie, rycerze młodzi! Walczcie z 
nami i z nami zwyciężcie lub zgińcie!” 
Zwyciężyć albo zginąć! Co za czar w trzech tych wyrazach! I naczelnik wypowie je do 
nich niezawodnie, a Julek zawstydzi się, że choć brat i — bohater, tak, bo pomimo wszystko 
bohaterem jest jednak, ich zrozumieć nie potrafił i — ocenić! Tak; nie potrafił on ocenić 
w nich takiej samej odwagi i takiego samego rzutu do bohaterstwa, jakie w nim były. Teraz 
przekona się. 
Drogę do dworu horeckiego dobrze znali. Gdy Inka cztery lata z panną Awiczówną się 
uczyła, matka jeździła tam często i ich z sobą czasem zabierała. Niezbyt daleka to zresztą 
była droga. Trzy mile niespełna. Rozkosznie ją w kilka godzin przebyli, bo cudne były 
świeżość i jasność poranku i cudniejszymi jeszcze napełniające je uczucia. Czuli się krzepcy, 
silni, letcy, nade wszystko wolni. 
Zdawało się im, że okowy jakieś z nich opadły i że lecą, nie idą, ale wprost na niewidzialnych 
skrzydłach lecą ku przygodom nadzwyczajnym i zadziwiającym, ku czynom 
potężnym, do których prężyły się ich ramiona i zaciskały drobne pięści, ku słońcu jakiemuś 
wirującemu w oddaleniu ogromnym i rozrzucającemu na świat cały olśniewające, czarujące 
kolory i blaski. 
Mieli zamiar przejść koło dworu horeckiego w sposób taki, aby przez nikogo tam spostrzeżonymi 
nie zostać i w pobliżu dworu tego, w miejscu dobrze im znanym do lasu 
wejść. Lecz z pewnej już odległości dostrzegli, że we dworze dzieje się coś niezwykłego... 
Jakiś tłum ludzi na dziedzińcu rozległym, jakieś błyski metalowe w powietrzu, jakaś 
wrzawa grubych głosów. Za zasłoną krzaczystych wierzb, które ścieżkę polną obrzeżały, 
zbliżyli się jeszcze nieco, wzrok wytężając i jednocześnie zaszeptali: 
— Żołnierze! Wojsko! 
Z łatwością domyśleć się mogli, że wojsko to wkrótce pójść miało tam, dokąd i oni dążyli. 
Jednocześnie z tym domysłem uczuli oblewające ich od stóp do głowy gorąco. Gorą
co zapału i niecierpliwości. Ach! znaleźć się już tam — znaleźć się co prędzej tam, gdzie 
będzie walka, niebezpieczeństwo, pole do urzeczywistnienia marzeń tak długo snutych, 
ambicyj tak długo skrywanych, bo przez ludzi nie zrozumianych i poniewieranych. Tyle 
jednak rozwagi im zostało, że zrozumieli potrzebę odejścia stąd jak najszybszego i przedostania 
się do lasu w miejscu od tego odległym. Tak uczynili. Jak myszy polne po zagonach 
i miedzach, pod krzakami i drzewami, głębią rowów u brzegów pól prześliznęli się, 
przesmyknęli i daleko, tam dokąd już z horeckiego dworu żaden błysk ani odgłos nie dochodził, 
do lasu wbiegli. Tu zziajani, bez tchu prawie, cali jeszcze od przeprawy przez wodę 
mokrzy, na mchy leśne pod sosnami upadli. 
— Ot, szczęście! — szybko i głośno oddychając zawołał Olek. 
Janek nic nie odpowiedział, ale na bladawej twarzy, ku przezierającym przez sosny błękitom 
niebieskim zwróconej, miał wyraz ekstazy. Porwał się też wkrótce z ziemi. 
— Chodźmy! 
Olek, choć nieco cięższym ruchem, na nogach stanął. 
— Chodźmy! 
Dobrze! lecz w którą stronę lasu skierować się im wypada? Wiedzieli, że był ogromny i 
łączył się z lasami innymi, a w jakim punkcie jego znajduje się to, ku czemu dążą, skądże 
im wiedzieć? Pierwsza to była troska, która po opuszczeniu Leszczynki na nich spadła, 
lecz nie przywiązywali do niej wagi wielkiej. Olek zawołał: 
— Ot, wielkie rzeczy! Będziemy lasem iść, iść, iść, aż znajdziemy... 
— Zapewne! Nie połową kuli ziemskiej przecież jest ten las! Coś przecież dojrzymy czy 
usłyszymy, co nam wskazówki jakiejś udzieli. 
Poszli i — szli, szli, szli... po ścieżkach przez trzody wydeptanych i po mchach sprężystych, 
trawach wysokich, wrzosowiskach suchych, po drogach nieszerokich, w mnóstwo 
kolein wyrzeźbionych, pomiędzy kolumnadami wyniosłych sosen i świerków, przez gęstwiny 
zarośli i wiklin, nad którymi konary odwieczne rozpościerały stare jak sam ten las 
drzewa liściaste, gałęziste, jak czary winem musującym, ptactwem świegocącym napełnio
ne... przez te świegoty ptactwa i metaliczne, chóralne brzęczenie owadów, przez rozciągnięte 
od krzaku do krzaku złote smugi słoneczne, przez spadające od splątanych konarów 
płachty czarnych cieniów — szli, szli, szli. 
Mali, wielkością otoczenia pomniejszeni, jak u zmęczonych i zarazem śpieszących się 
bywa, szczupłe ciała naprzód pochylając, z daszkami czapek głęboko na oczy osuniętymi 
wynurzali się z cieniów głębokich, przebywali osłonecznione polany, zatapiali się w gąszczach 
zarośli, wynurzali się z nich na ścieżki lub drogi, po których przesmykiwali się na 
kształt zajęcy, które na widnych przestrzeniach zdwajają szybkość biegu, instynktem gnane 
ku cieniom, schronieniom, zasłonom. 
Nie słyszeli szczebiotu ptactwa ani brzęczenia owadów, nie spostrzegali wychylających 
się zewsząd kwiatów ani zrywających się spod stóp ich motyli, nie uczuwali grzęźnięcia 
stóp w pagórkach mrówczych ani czerwonych szram, którymi im jałowce i świerki znaczyły 
twarze i ręce. 
Szli, szli, szli, głusi i ślepi, a jednak ze wszystkimi siłami istot swych skupionymi we 
wzroku i słuchu. Skupionymi i wytężonymi aż do bólu, aż do zapierania oddechu w piersi, 
aż do obezmyślenia wytężonymi, w oczekiwaniu, w poszukiwaniu namiętnym prawie do 
szału, upragnieniu jakiegoś odgłosu, przebłysku, czegoś, czegokolwiek, co powiedziałoby 
im, oznajmiło, wskazało: tam! tam! tam! idźcie, zlećcie pomiędzy zbrojnych, odważnych, 
bohaterskich z okrzykiem: „I my, i my!” 
Okrzykiem tym, w miarę, jak czas upływał, piersi ich coraz więcej nabrzmiewały. Pot 
perlisty występował na czoła, oblewał policzki, u Janka coraz bledsze, u Olka coraz czer
wieńsze i często tak wydęte, jak bywało, gdy na rozkaz matki ogień w samowarze rozdmu
chiwał. 
I nic, nic, nic. Żadnego odgłosu ani błysku, ani koloru, który by oznajmiał, ukazywał. 
O południu Olek zajęczał. 
— Siądźmy trochę... 
I upadł na ziemię pod rozłożystym drzewem. Janek niechętnie stanął przy nim. Starszy i 
sprężystszy, mniej czuł zmęczenie. Ale w zamian uczuł, że jest głodnym. 
— Olek, daj chleba! 
Chłopak nagłym ruchem postawę leżącą na siedzącą zmienił i obu dłońmi po bokach się 
uderzył. Zmieszaniem zamigotały mu błękitne oczy. 
— Zapomniałem wziąć!... — zajęczał. 
Ale Janek ze spokojem przyjął smutną tę jednak wiadomość. 
— No, cóż robić? Nic dziwnego, żeś zapomniał... Takeśmy się śpieszyli. 
Obok brata na trawie usiadł. 
— Trochę głodu! co to znaczy? Czy tak jeszcze na wojnach bywa? 
A Olek dodał: 
— Spartanie to nieraz i bez wojny po trzy dni nic nie jadali, aby tylko hartu... 
Wyprostował się nagle. 
— Słyszysz, Janek? 
— Słyszę... słyszę... słuchajmy! 
Cóż usłyszeli? Jakieś w oddaleniu pewnym szemranie i niewyraźny, przez oddalenie 
tłumiony pogwizd... Odzywało się to i milkło, ale od tła innych poszumów i pobrzmiewań 
lasu odskakiwało. 
— Może to... 
— Może tam... 
I zerwali się na równe nogi. W kierunku niewyraźnego szemrania i pogwizdywania poszli 
i szli, szli, szli, aż przyszli na dolinkę małą, u brzegu której wytryskiwał nie wiedzieć 
skąd strumyk wody srebrzystej, perlistej, przez dolinkę płynął i szemrał, brzęczał, jakby 
mowę ludzką, spieszną, tajemniczą naśladował. Nad strumykiem zaś rosły w miejscu pewnym 
do gromady zbiegnięto brzozy białokore, a w listowiu ich wilgi żółte skakały i gwizdały. 
Uklękli nad strumieniem, pili wodę srebrzystą, perlistą, potem nią twarze i ręce omyli i 
dalej poszli. 
Dość późna popołudniowa godzina znalazła ich siedzących na dywanie z traw, jak płatami 
śniegu usypanym kępkami kwiecia poziomkowego. Gdybyż to były jagody! Ogromnie 
przedwczesnym tej wiosny wszystko było w naturze i kwiat ten był przedwczesnym, 
jagody też zdarzały się już tu i ówdzie, ale w tym miejscu ich nie było, a im głód doskwierał. 
Wczoraj we wzruszeniu niezmiernym wieczerzy do ust wziąć nie mogli. Już przeszło 
dobę całą nie jedli. Jednak niby umowie jakiejś posłuszni o głodzie nie mówili ani słowa. 
Co do zniesienia przyszło, odważnie muszą znieść i broń Boże nie jęczeć ani narzekać po 
babsku! Oprócz głodu zmęczenie we wszystkich członkach czują, boć od północy wciąż 
idą i idą. Przez otwory niezupełnie całego obuwia nabrali pełno ciał obcych, igieł sosnowych, 
żwiru, które kłują i do krwi ranią spieczone stopy. Ale to wszystko nic. Te wszystkie 
rzeczy cielesne mężnie i w milczeniu zniosą. Zmartwienie ciężkie i troska gryząca ich 
w tej chwili, to błąkanie się po lesie już tak długie. Od wczesnego ranka aż dotąd błąkają 
się i — nic! Może od celu swego oddalają się coraz, zamiast do niego się przybliżać? Bieda! 
Co tu robić? Żeby choć człowieka jakiego zobaczyć, zapytać! 
— Żeby to, tak jak dawniej bywało, pustelnicy po lasach mieszkali! — westchnął Olek i 
dalej snuł marzenia. 
— Taki pustelnik przyjąłby nas w swojej lepiance czy jaskini, nakarmiłby i drogę nam 
pokazał... A teraz co? Nie ma na świecie pustelników. 
— Za to leśnicy są, tylko że żadnego spotkać jakoś nie możemy; dlatego pewno, że prawie 
wszyscy w partii. 
— Szczęśliwi! 
— Aha! Im nikt nie bronił. Owszem, wołali ich, ułatwiali. 
I znowu: co tu robić? W którą stronę iść, w którą nie iść! 
Na pociechę czy dla uspokojenia pistolety zza odzieży powyjmowali i długo oglądali je 
ze stron wszystkich. 
— Śliczne — zadecydował Olek. 
— Co tam, że śliczne! Ważne to, że doskonale niosą... 
— Uhu! jak to ja wtedy do tej wiewiórki trafiłem... 
W lesie, daleko od leszczynkowego dworku po wielokroć już broni tej próbowali puka
jąc z niej i pukając. Olek raz wiewiórkę zabił. Naboi też wydali na to sporo, lecz mieli przy 
sobie zapas ich jeszcze znaczny. 
— A scyzoryki? 
W dziecinnych rękach, niedawno wodą srebrzystą, perlistą omytych, ukazały się z pochew 
dobyte, szerokie, w połowie zakrzywione noże. Promień słońca w stalowej powierzchni 
ich złociście zabłyszczał. Błysk ten jakby podrzucił ich w górę. 
— Idźmy! 
Poszli znowu, ale szli wolniej niż wprzódy. Tu i ówdzie zza drzew przerzedzonych widzieli 
tarczę słoneczną, już dużo ku zachodowi podsuniętą. Gdzie indziej kryła się ona 
przed nimi za gęstwinami nieprzeniknionymi, przez które na nich, na trawy, krzaki i w 
powietrze sypał się złoty deszczyk rozpylonych iskierek słonecznych. Wśród jednej właśnie 
z gęstwin takich o słuch ich obiło się coś nadzwyczajnego, grzmot nie grzmot, turkot 
nie turkot, coś co głucho potoczyło się lasem, w oddaleniu znacznym, niewyraźne, potężne, 
toczyło się czas jakiś — aż umilkło i po chwili niedługiej, po dwu minutach może, znowu 
się potoczyło. 
Wśród przerastającego ich albo do szyi im sięgającego listowia krzaków, nad którymi z 
kolei listowie drzew rozpościerało pułap zaledwie przejrzysty, stali jak w ziemię wryci, 
słuchali, aż Olek krzyknął: 
— Strz... strz... strzelają! 
— Strzelają! — potwierdził Janek i bez porozumienia się, bez słowa, nagle, jednomyślnie, 
z jednostajną szybkością przez gęstwinę, w której odgłos grzmotu ich znalazł, w stronę 
odgłosu tego biec zaczęli. Ramionami, które nabrały sprężystości i mocy, rozgarniali, rozrywali 
przed sobą uploty gałęziste, rozdzierali je swymi ciałami, przeskakiwali nogami, 
które zdawały się być w tej chwili ze stali i elastyki utworzone. 
Daszki czapek zsunęły się im prawie na oczy, policzki przez liść szorstki wciąż chlastano 
okryły się czerwonymi plamami, szramami i spod szram, spod plam przeglądały bladością, 
wielką bladością szalonego zapamiętania w jednej myśli, w jednym dążeniu. Był to 
szał. Teraz to już szał ich niósł, podrzucał, świecił im w nieprzytomnych prawie oczach, 
świstał i rzęził w oddechu tak głośnym i spiesznym, iż zdawało się, że wnet, wnet szczupłe 
ich piersi rozerwie. Wszystko, co w naturze chłopięcej jest porywem do przedwczesnych, 
lecz wabiących czynów, wszystko, co jest w niej uporem, ambicją, i wszystko, co we krwi 
i duszach chłopców tych było górnym miłowaniem i marzeniem, w tej chwili, w chwili 
bezprzytomnego biegu w stronę usłyszanych odgłosów bitwy kipiało w nich, szalało... 
Ale pod szałem, w ciałach ich niedorosłych, zgłodniałych, tułaczką wielogodzinną 
umęczonych, pracowało coś innego jeszcze; pracowało w nich i ogarniało je stopniowe, 
przezwyciężane, przemijające, powracające, aż na koniec niepodobne do przezwyciężenia 
— mdlenie. Mdleć im poczęły ramiona i nogi, mdlał, rwał się, dławił oddech, przed oczy 
nasuwała się mgła czerwono cętkowana. 
— Nie mogę! — zajęczał Olek, bo kolana ugięły się pod nim i jak długi runął na ziemię, u 
stóp sosny wyniosłej, wyniosłej. 
Janek nie rzekł nic i nie upadł, ale usiadł obok leżącego brata z oczyma zgasłymi, bardzo 
blady. 
Teraz otaczały ich sosny wyniosłe, wyniosłe, bardzo rzadko rozstawione. Wspaniałą 
kolumnadą stały na podścielisku gładkim, tak jak najgładsza posadzka gładkim i od opadłego 
igliwia płowo lśniącym. 
Płowo lśniła gładka posadzka lasu pod ukośnie kładącymi się na nią smugami słonecznego 
światła, a głowice kolumn szeroko rozpostartymi koronami gałęzi zdawały się wpierać 
w błękitne niebo. Cisza tu panowała. 
Po ciszy głębokiej, czystej, wonnej, wśród rzadko rozstawionych na płowo lśniącej posadzce 
kolumn złotawych, toczyły się niezbyt oddalone, dość nawet bliskie grzmoty... 
Grzmoty strzelania zbiorowego. A pomiędzy nimi, w przestankach krótkich, stuki strzałów 
pojedynczych. 
— Bitwa! — zaszeptał Janek. 
— Bi... bi... bit... 
Olkowi oddech marł w piersi, nie mógł wyrazu dokończyć. 
— Blisko gdzieś! 
— Blisko. 
— Lećmy! 
Porwali się z ziemi, znowu biec zaczęli i niedużą przestrzeń przebiegłszy znowu na 
ziemię upadli. 
— Jeszcze trochę — zaszeptał Janek — jeszcze trochę odpocząć... Powieki opadały mu na 
oczy, przed którymi błąkały się szmaty mgły mętnej, w czerwone kropki. Ale minuta cała 
nie upłynęła jeszcze, gdy przez tę mgłę ujrzał coś takiego, co mu członki wyprostowało i 
krew całą do serca rzuciło. 
— Widzisz? Widzisz, Olek, widzisz? tam! 
— Widzę! widzę! widzę! 
I ten siedział już wyprostowany, a oczy płonęły mu jak ogniki błękitne. 
Widzieli gromadkę jeźdźców, która wyłoniła się skądciś od strony grzmotów, spośród 
gęstwin, i biegła kolumnadą widną, na luźnych przestrzeniach, po smugach słonecznych, 
leżących na posadzce płowo lśniącej. Głucho po mchu i igliwiu tętniały kopyta ich koni, 
jaskrawo migotały w złotej mgle słonecznej jak krew czerwone ozdoby ich ubrań, wysoko 
błyskały ostrza ich długiej, nad ubranymi w czerwień głowami sterczącej broni... Niewielu 
ich było; dziesięciu, dwunastu. Drobny oddział wojskowy, może z rozkazem kędyś posłany, 
może straż stanowisko zmieniająca. 
Pod jedną z kolumn zaszemrał szept chłopięcy wezbrany, zdyszany: 
— Kozaki! 
A po sekundach kilku drugi szept bezprzytomny, gwałtowny: 
— Strzelajmy! 
Na jedno kolano przyklękli obaj, czapki z głów im pospadały, wargi trzęsły się, oczy 
płonęły, w rękach błyskały pistoletowe lufy. 
— Janek! Razem!... razem... czy już? 
Tamten tonem komendy wojskowej głośno, uroczyście mówił: 
— Strzelać! 
Jak dwa kamienie w przezroczystą wodę i w ciszę kolumnady głęboką, czystą, wonną, 
padły dwa strzały. 
Konie kozackie stanęły zrazu jak wryte, a potem zwróciły się w stronę strzałów. 
Nie widzieli i nie byliby zapewne dostrzegli dwóch drobnych postaci przy ziemi szarzejących 
w oddaleniu. Teraz na koniach chyżych, kolumny złotawe wymijając lecieli ku 
nim... 
Zakotłowało się, zahuczało, zastukało u stóp sosny wyniosłej. Kulą w ramię ugodzony 
Olek na iglicową pościel upadł. Janek stał śmiertelnie blady, ale wyprostowany i tylko powieki 
mrugały mu prędko, prędko nad oczyma jakby oślepionymi krwistą czerwienią 
ubrań tych jeźdźców, którzy z koni zeskoczywszy otoczyli go kołem huczącym, ciasnym. 
W huczeniu mowy ich gniew wrzał, ale także i śmiech pobrzmiewał... Śmiech gruby, może 
nienawistny i może wzgardliwy, jednak nie dający w pełni wezbrać gniewowi. Jakiegoż to 
nieprzyjaciela tu napotkali? Takiż to zasadzkę tu na nich uczynił! Rzemienie nahajek parę 
razy świsnęły w powietrzu i na szczupłe plecy nieprzyjaciela opadłszy ku ziemi zwisły, pistolety 
utkwiły za czerwonymi pasami. 
— Cha, cha, cha, cha! 
Ale nie wszyscy śmiali się, niektóre z twarzy wąsatych i ciemnych były srogie i groźne. 
Dowódca zawołał: 
— Brać ich! Na koń z nimi! Do naczalstwa! 
Lecz w tejże chwili z piersi Janka wydarł się krzyk radości taki, z jakim istota ludzka na 
zgubę swą oko w oko patrząca wita ratunek, zbawienie. Ujrzał przeciskającą się przez 
mundury kozackie siermięgę chłopską i zaświeciła mu wśród kozackich twarzy blada, bardzo 
blada, lecz niewstrząśnięta, tak jak zawsze nieruchoma, niema twarz Teleżuka. Wężowym 
skrętem Janek wyśliznął się z rąk, które już porwać go miały, i jednym skokiem 
znalazł się przy chłopie, ręce na szyję mu zarzucił, do piersi jego piersią przylgnął. 
A on, w siwej siermiędze, zdjął z siwiejących włosów czapę baranią i ramieniem pacholę 
ogarniając, nisko aż do samej ziemi pokłonił się temu spośród żołnierzy, w którym 
domyślił się zwierzchnika. 
— Oddajcie mi, panie, te detyny! To małe jeszcze... głupie! O! gdyby to nie był chłop! 
Za wstawiennictwo takie dałby w okup wiele. 
Ale z chłopami oględnie, niemal miłośnie postępować przykazano. Od chłopskich pleców 
nahajce kozackiej — wara! 
Więc tylko głos niecierpliwy zapytał: 
— Kto ty taki? 
On z pokłonem znowu aż do ziemi niskim: 
— Ja chłop. 
A potem głosem powolnym mówił jeszcze: 
— Ja nie miatieżnik, ja chłop. I oni nie miatieżniki, oni — dzieci. 
— Twoje? — krzyknął dowódca. Głową przecząco wstrząsnął. 
— Nie moje... ale matkę mają... 
Rękę do włosów podniósł; coś wypowiedzieć chciał, słowa przychodziły mu z trudnością. 
Jednak zaczął: 
— Ona nie pani... z biedą żyje, na nich pracuje, horuje. 
Dowódca cierpliwość tracąc krzyknął: 
— No, to i ją do turmy, na Sybir... czort niech ją weźmie. 
A do podwładnych zwrócił się: 
— Brać ich! 
Sekund kilka i już obaj znaleźli się na siodłach, ramionami żołnierzy, którzy na nie 
wskoczyli, ogarnięci. 
Teleżuk raz jeszcze u strzemienia dowódcy aż do ziemi się pochylił. 
— Zlitujcie się... panoczku... — zaczął. 
Ale nad podnoszącą się znad ziemi głową jego zabrzmiał okrzyk: 
— Pójdź precz! precz! 
Gdyby nie był chłopem! Był nim, więc nietknięty pozostał i widział jeźdźców odbiegających 
wśród sosen rzadko rozstawionych, na koniach zgrabnych i lekkich, w różowym 
pyle poświaty słonecznej. Przez mgnienie oka zobaczył na rękawie odzieży Olka wielką 
plamę koloru krwistego, a potem twarz Janka bladą jak płótno, oblaną deszczem łez. Znad 
ramienia kozackiego zwracała się ku niemu twarz Janka wołając: 
— Teleżuk, powiedz mamie... 
Zagłuszył cienki głos chłopięcy tętent odbiegających koni. Teleżuk stał chwilę z głową 
w namyśle czy w żalu kołyszącą się w obie strony, aż ruchem niespodzianie u niego szybkim 
rzucił się ku stojącemu opodal swemu wozowi. 
Siadł na wóz, wstrząsnął lejcami i pełnym kłusem niewielkiego, lecz dobrze doglądanego 
konia puścił się za gromadką jeźdźców. Z postawy naprzód podanej, ze wzroku przed 
siebie wytężonego, ze sposobu, w jaki konia do pośpiechu nagląc rozmachiwał biczem, 
odgadnąć by można, że za znikającymi mu już z oczu jeźdźcami ślad w ślad jechać, a w 
potrzebie choćby śladów ich szukać, choćby daleko, najdalej, doganiać ich zamierza... 
......................................... 
Dwa, może nawet trzy dni przeminęło po stoczonej w lasach horeckich bitwie. Pani Teresa 
siedziała w kuchni na ławie i słuchała opowiadania stojącego przed nią Teleżuka. Tylko 
co do Leszczynki powrócił. Nastka z twarzą od płaczu opuchłą ujrzała go przez okno 
przed stajenkę podjeżdżającego i do izb przyległych przeraźliwie krzyknąwszy: „Pani, Panas 
powrócił!” z szalonym śmiechem radości na spotkanie jego z domu wypadła. W domu 
dały się słyszeć głośne stuknięcia drzwi, głośne, pośpieszne kroki i do kuchni wbiegła pani 
Teresa. Jednocześnie w drzwiach przeciwległych ukazał się Teleżuk kurzem dalekiej snadź 
drogi okryty, na twarzy zmizerowany i więcej niż kiedy ponury; z biczem w ręku stał 
przed siedzącą na ławie kobietą i głosem powolnym, mową jakby senną opowiadał. 
Domyślił się, dokąd chłopcy polecieli, we wsi parobek jakiś widział ich po północy 
przechodzących, i w którą stronę poszli, powiedział; pogonił za nimi, w drodze nie dogoniwszy, 
do obozu powstańczego jechał, długo odnaleźć go nie mógł, po lesie wielkim błądził, 
strzelanie usłyszawszy, ku miejscu, z którego dochodziło, jechał i ot, na co trafił! Zabrali 
chłopców. Prosił: „Oddajcie! toż to detyny!” Nie posłuchali i razem z nimi do naczalstwa 
polecieli. On za nimi gnał — dognał, naczalstwa prosił: „Oddajcie, toż detyny jeszcze 
niewyrosłe, głupie!” Nie posłuchali. Dalej powieźli. On za nimi. Z miasteczka do miasteczka. 
Gdzie stawali, on także stawał i — prosił: „Oddajcie! puśćcie! toż to detyny! Matkę 
mają!” Tak aż do powiatowego miasta, o dziesięć mil stąd zajechał, ale tu już prosić nie 
mógł, bo do naczalstwa go nie dopuszczono. Tyle tylko, że dowiedział się... chłopcy w 
turmie posadzeni... Jak rozbójniki czy koniokrady w turmie siedzą... Szczob ich! 
Reszty rozpoczętego przekleństwa głośno nie dopowiedział i nie wiadomo było, kogo 
przeklinał: detyny, które tyle biedy naczyniły, albo tych, którzy próśb jego tylokrotnych 
nie posłuchali, lecz gdy przestawszy mówić, na okno, za którym w zieloności majowej 
ptaki ćwierkały, nieruchomo patrzeć zaczął, oczy miał tak samo jak po stracie własnych 
dzieci niby u sowy we dnie krwią zaszłe i osłupiałe. 
Wszystko, co tylko wiedział, opowiedział, oprócz tego, że Olek, gdy go na siodło brano, 
miał na rękawie odzieży wielką plamę krwistego koloru, oczy zamknięte i twarz tak bladą, 
jak była u jego nieboszczyka Wasylka, gdy go do sosnowej trumienki składano. Tego jednego 
tylko nie powiedział. Matki żałował. 
Pani Teresa wysłuchała powolnej mowy jego w nieruchomości kamiennej, żadnym 
słowem, żadnym ruchem jej nie przerywając. 
Co przez te ostatnie dni i noce przeniosła, trochę opowiadały o tym policzki jej przychudłe 
i obwisłe, powieki nabrzmiałe i zaczerwienione, czoło głęboko zorane, ale wszystkiego 
opowiedzieć nie mogły. 
Ach, te dni i te noce, kiedy Janek i Olek zniknęli, i Teleżuk kędyś przepadł, kiedy o 
bitwie i o Julku nie było wieści żadnej, kiedy godzinami całymi biegała, dokąd tylko mogła, 
w poszukiwaniu synów zniknionych, kiedy po wiadomości o synu zagrożonym, sama 
sobie powożąc, jeździła do Orszaka i w domu go nie znalazłszy bez wiadomości powróciła. 
Teraz słuchając opowiadania Teleżuka, końcami palców, ruchem prędkim, ciągłym 
skubała, poszarpywała fałdę swojej szorstkiej spódnicy. Wzrok miała na opowiadającego 
podniesiony i usta nieco rozwarte. 
Teleżuk po chwilowym milczeniu rzekł jeszcze: 
— Jedźcie, pani, do miasta. Was może do naczalstwa dopuszczą... Was może posłuchają... 
wam może oddadzą... Trzęsącymi się wargami wyszeptała: 
— Także historia! 
I nagle ruchem żywym podniosła się z ławy. 
— Tak! tak! Jechać trzeba. Robaki moje ratować... Zaraz, zaraz... Żeby tylko czegokolwiek 
o Julku się dowiedzieć!... Ale to nic! Tam dowiem się pewnie. Mój Teleżuku! parę 
koni do bryczki... Zaraz... Tylko rzeczy trochę upakuję... ich i swoje... w jednych koszulach 
tam... 
Spiesznym krokiem szła przez kuchnię i nagle uczuła, że znowu tak jak po odjeździe 
Julka coś ją chce o ziemię cisnąć... Ta sama moc wewnętrzna, która z przeszytych bólem 
piersi ludzkich wywołuje krzyki, jęki, wyrzekania głośne, nią dziwnie jakoś zakręcała na 
nogach i na ziemię usiłowała cisnąć. Nie krzyczała, nie łkała, nie wyrzekała, ale ach! ramionami 
rozkrzyżowanymi na ziemię paść i czołem o nią bić! Lecz nie uczyni tego, nie. 
Także głupstwo! Jeszcze przecież nic takiego... 
Do izdebki swojej wbiegła z głową pełną myśli, skąd pieniędzy na drogę wziąć, gdy 
wzrok jej spotkał się ze stojącą u okna postacią Inki. Jak posąg boleści pełen wdzięku stała 
u okna z załamanymi na suknię rękoma, ale z różowymi usty, wydętymi gniewnie, i szafirowymi 
oczyma połyskującymi ostro... ostro. Gniew ją na młodszych braci porywał. Jeszcze 
i oni. Jeszcze i tego trzeba było, aby do reszty piekło z życia uczynić! Wzdrygnęła się 
cała, podniesiony głos matki usłyszawszy. 
— Inka! co tak stoisz jak malowana! Słyszałaś przecie, co się stało. Jechać muszę. Zaraz... 
Do wsi pobiegnę, do arendarza, pieniędzy na drogę dostać... a ty rzeczy moje i chłopców 
złóż! 
Dziewczynie twarz rozbłysła jakąś nagłą nadzieją czy radością. 
— Mamy i chłopców rzeczy? Przecież moje także! Przecież i ja z mamą pojadę... 
— Ty? A po co? Żeby koszt utrzymania się w mieście powiększyć? Przy kim, pod czyją 
opieką maleńkie zostaną? 
— Teleżukowa opiekować się nimi będzie. 
Twarz pani Teresy, przedtem nieco przybladła, ogniście się zaczerwieniła. Już i w tych 
paru dniach śmiertelnej dla niej męki wszystkie złości ją chwilami brały na tę królewnę w 
wiecznych lokach na głowie, z wiecznie opuszczonymi na suknię rękoma, taką obojętną na 
wszystko, co się działo, taką bezczynną, taką w samym nawet sposobie pocieszania czy 
uspokajania jej niezręczną i nienaturalną. 
Przyszła była na przykład raz do izdebki matki i jak długa przed nią na ziemię upadła. 
Pani Teresa zlękła się. 
— Co ty robisz! Inka! Co tobie?... 
A ona twarzyczkę śliczną znad ziemi podnosząc szeptać poczęła: 
— Ja u nóg mamy leżeć będę... Dopóki Janek i Olek do domu nie wrócą... Czyż ja mamie 
zastąpić ich nie mogę? Czyż ja nie mogę być dla mamy wszystkim... wszystkim... 
Głowę na kolanach mamy położę... 
— Także romanse! — zawołała pani Teresa. — Potrzebne mi twoje leżenie u nóg i mam ja 
teraz czas głowę twoją na kolanach trzymać. Wstań i puść mię, bo do pana Orszaka zaraz 
jadę, o Julku czegokolwiek dowiedzieć się... A ty, ot, lepiej zamiast na ziemi leżeć i bzdurstwa 
pleść, idź maleńkich w ogrodzie poszukaj i naglądnij, aby sobie czego: nie zrobiły... 
Tak działo się wczoraj czy przedwczoraj, a teraz pani Teresa cała w ogniu, z gestami 
rozgniewanymi do córki mówiła, że w domu zostać musi, Teleżukowej w gospodarstwie i 
doglądaniu maleńkich pomagać, ją w wielu rzeczach, które inaczej zaniedbaniu ulegną wyręczać. 
Ale niedługo mówiła, bo i na alabastrową twarz Inki wbiły się rumieńce gorączkowe 
a głos ze słodkiego i przyciszonego stał się ostrym i donośnym, gdy mówić, a raczej 
wołać zaczęła, że nie zostanie tu za nic, za nic, że za bryczką matki jak pies pobiegnie, ale 
w tej dziurze sama jedna z tymi chłopami nie zostanie. 
— Ja nie wiem, czego mama ode mnie chce. Ja nie wiem, za co mię mama nie lubi! Ja 
kucharką ani niańką być nie mogę! Ja nie do tego stworzona! Mnie i tak życie to obrzydło! 
Jeżeli mama mnie z sobą nie weźmie, to chyba zwariuję albo umrę... 
Załamywała ręce, z miejsca na miejsce przebiegała, dziwne spojrzenia z roziskrzonych 
oczu na matkę wyrzucając. Mieszały się w tych spojrzeniach gniew, żal i coś na kształt 
niechęci, może do stopnia nienawiści czy wstrętu posuniętej. Po raz pierwszy w sercu Inki 
uczucia te względem matki ozwały się tak wyraźnie. Zawsze w najtajniejszej głębi myśli 
swoich uważała ją za kobietę trywialną, grubym pospolitościom życia oddaną, wzniosłym 
marzeniom niedostępną. Ale teraz, z tym swoim przywiązaniem do tych bębnów, które 
tyle złego naczyniły, a obojętnością dla niej, z tymi swymi rękoma grubymi, z tym swoim 
grubym głosem, z tą twarzą jakby w pocie cierpienia skąpaną budziła w niej uczucie bardzo 
do wstrętu, do fizycznego wprost wstrętu podobne. Jednak, rzecz dziwna, pomysłem 
jakimś nagle w głowie powstałym uderzona opanowała się, łamać ręce i gniewnie po pokoju 
rzucać się przestała, do matki przypadła i obejmując ją miękkimi, okrągłymi, kocimi 
ruchami owijać się dokoła niej zaczęła. I w oczy jej znowu słodkimi, marzącymi oczyma 
zaglądała, i głosem znowu słodkim, przyciszonym prosiła. 
— Także umizgi — oburkliwie zaczęła pani Teresa, ale znać było, że już miękła. 
Gdy tamtych nie ma, niechże ta z nią będzie. Przy tym czasy takie niespokojne. Bóg 
tylko wie, jacy ludzie włóczyć się po wsiach mogą i młodziuchne to stworzenie bez opieki 
tu zostawiać... czy bezpiecznie? A główna rzecz to, że jej samej w tym nieszczęściu z 
chłopcami lżej będzie choć jedno to dziecko swoje mieć przy sobie... 
— No dobrze już, dobrze! Co robić? Pewno, że maleńkich i gospodarstwa nikt lepiej od 
Teleżukowej... No, to już jedź ze mną... rzeczy składaj! ja tymczasem do arendarza polecę... 
Ale nie poleciała, bo od strony dziedzińca rozległ się turkot kół i zanim Inka z bawialnej 
izby wybiec zdołała, wszedł do niej Władysław Orszak. 
Poważny, z twarzą szlachetną i zmęczoną, o ruchach i słowach powolnych, a duszy 
ognistej i czynnej, organizator i naczelnik poczty obywatelskiej wszedł do izby o żółtych, 
starych sprzętach i belkowanym, niskim suficie, blady, ze wzrokiem zmąconym. Zatrzymał 
się u progu, twarz pochylił, może w ukłonie powitalnym, może w zmieszaniu. Pani Teresa 
rzuciła się ku gościowi. 
— Byłam wczoraj u pana... w domu nie zastałam... żona pana... pani Karolina, nic nie 
wiedziała... Cóż bitwa? Julek? 
Obu rękami rękę jego trzymała, krzyczącymi z głodu oczyma w twarz mu patrząc. On 
głosem przytłumionym mówić zaczął: 
— Bitwa pomyślna... ale Julek... 
— Co? — krzyknęła pani Teresa. 
— Z obowiązku przyjechałem oznajmić... raniony... 
— Jezus, Maria! 
Teraz on obie ręce jej w dłonie swe ujął i mocno je ściskał. 
— Raniony ciężko... 
Pani Teresa szeroko otworzonymi oczyma patrzała mu w twarz, która pod jej wejrze
niem w otoczeniu ciemnego zarostu bladła. I oczy męskie, znużone powlekły się szkli
wem. 
Po izbie rozległ się przeraźliwy kobiecy krzyk: 
— Zabity! 
Zaprzeczenia nie było. 
Wyrwała ręce z rąk Orszaka i przez izbę szła, nie wiedzieć w jakim celu ku drzwiom 
izdebki swojej, z oczyma suchymi, z ustami rozwartymi szła, aż w pobliżu drzwi tych na 
ziemię upadła. Teraz to już nie oparła się mocy wewnętrznej i nawet o opieraniu się jej nie 
pomyślała. Runęła jak długa z ramionami rozkrzyżowanymi, z palcami tak wpitymi w deskę 
grubej podłogi, jakby jej w niej pogrążać, jakby ją nimi rozdzierać usiłowała. Głowa 
jej czołem o podłogę uderzyła i potem nieruchomą pozostała, a tylko z piersi dobywać się 
począł dźwięk bez słów, nieustanny, dziwny, do tego podobny, jaki wydaje czasem nad 
rozłogami białych śniegów wyjący wiatr zimowy... 
Orszak do Inki mówił: 
— Odjeżdżam... muszę. Za godzinę najdalej przyjedzie tu żona moja, którą matka pani 
poważa i kocha, a tędy do miasteczka przejeżdżać będzie, bo... brat jej uwięziony... 
Obfitymi łzami oblaną była teraz twarz Inki, gdy dokoła matki na ziemi leżącej biegała, 
prosząc, modląc się prawie, aby wstała, usiadła, rozpaczać przestała. Sama w tej chwili 
uczuła ból i przerażenie. Serce jej uszka trochę pokazało. Julek zabity! Julek nie żyje! Julka 
już nigdy nie zobaczy! Na chwilę znikneła sobie z oczu i serca. Deszczem łez płacząc, 
co czynić, nie wiedząc, biegała wciąż dokoła rozciągniętej na ziemi matki; schylając się 
nad nią, dotykając jej, prosząc... 
Ale pani Teresa poruszenia najlżejszego nie czyniła. Jak kłoda ściętego drzewa leżała 
wciąż z czołem wpartym w podłogę, z palcami w nią wpitymi, i tylko to wycie przytłumione, 
monotonne, nieustanne... 
Aż w drzwiach izby, żonę głośno zawodzącą na stronę usuwając, ukazał się Teleżuk. 
Do żony rzekł: 
— Maleńkie wyszukaj... przyprowadź... 
Nad panią Teresą stanął i mową jak zwykle powolną, tylko głosem nieco podniesionym 
mówić zaczął: 
— Pani A toż Janka i Olka ratować trzeba... A toż Olek to nawet i kulą utrafiony... 
Nad ziemią ochrypły, zdławiony głos krzyknął: 
— Jezus, Maria! 
I ciężkie ciało kobiece, w szarej, szorstkiej sukni, z rozplecionymi na plecach wspania
łymi włosy, nad ziemię dźwigać się poczęło. Z nieszczęścia i przerażenia jednego podnosiło 
je inne nieszczęście i przerażenie. Teleżuk ujął je w dwie wielkie dłonie i stanąć na 
nogach mu dopomógł. 
— Olek raniony? 
— A toż. 
— Ciężko? 
— Pewno nie, bo ot tu! 
Na ramieniu swym ukazał miejsce, gdzie odzież chłopca miała czerwoną plamę. 
— Wyzdrowieje... Bóg da... Ale to detyna... kiedy boli, to matki woła... i Janek bardzo 
płakał... 
— Robaki! Skarby moje! Teleżuk! konie zakładaj! Inka, składaj rzeczy! Wtem dwie 
drobne istotki przez Teleżukową do izby wepchnięte, dwa cienkie, żałosne czegoś głosiki: 
— Mamciu! Matuchno! Mamusiu! 
Wszystkimi czterema łapkami uczepiły się szyi matki i do twarzy jej drobne głowy 
przytulając, z jednej strony ciemnymi, z drugiej jasnymi jak len włosami ocierały potoki 
lejących się po niej łez. 
V 
W miasteczku powiatowym szła do mieszkania dostojnika, przewodniczącego komisji, 
sądowej, z prośbą o pozwolenie widywania się z synami uwięzionymi i wyglądała dziwnie. 
Na tle ulicy małomiasteczkowej, ale szerokiej i ludnej, niskimi domostwami ostawionej, 
ale różnorodnych typów i strojów ludzkich pełnej, wyglądała dziwnie. 
Bo nigdy przedtem ulice miasteczka tego ludności tak rozmaitej i tak licznej jak teraz 
nie miały. Widać, słychać i czuć tu było zmieszanie plemion, stanów, języków, kipienie 
namiętności, zalatujący z przestrzeni szerokich wiew walki i grozy. 
Pełno przywodzących na pamięć wojskowe parady i bale ubrań oficerskich: błyszczące 
mundury i oręże, białe rękawiczki, postawy butne, srebrem ostróg i ostrzami pałaszów 
brzęczące; gdzieniegdzie przewiązki czarne, podtrzymujące w bitwach nadwyrężone ramiona 
lub osłaniające na czołach niedobrze jeszcze zgojone rany. 
Pełno strojów kobiecych, z piór, kwiatów sztucznych u żon, matek, przyjaciółek oficerów 
i poczynających napływać ze stron dalekich urzędników. 
Liczni mieszkańcy wsi, o twarzach ogorzałych, włosach siwiejących, i liczniejsze nad 
mieszkańców ich mieszkanki, w sukniach o tej gorącej porze letniej białych, zastępujących 
surowo teraz ściganą i karaną czarność żałoby narodowej. Ojcowie, bracia, żony, siostry 
więźniów, coraz liczniej z szerokiej okolicy napływających. 
Wśród mundurów błyszczących, jedwabiów szeleszczących, sukien różnobarwnych i 
białych pani Teresa szła wąskim chodnikiem tak samo jak w Leszczynce chodzić była 
zwykła, więc właściwie nie szła, ale pędziła, rękami bez rękawiczek z pośpiechu trochę 
rozmachując, w sukni czarnej i czarnym również, odwiecznym jakimś, płaskim, wciąż na 
tył głowy zsuwającym się kapeluszu. 
Przed chwilą zaledwie do miasteczka przyjechała, Inkę w najętej naprędce izdebce domu zajezdnego zostawiła, a sama, już rozwiedziawszy się, dokąd i do kogo iść jej wypada, 
pędziła śród ludzi nie widząc ich, nie słysząc ani nawet spotykanych niekiedy znajomych 
spostrzegając. 
Nie do ludzi, nie do przyglądania się im ani do oddawania ukłonów teraz jej było! Gorzał 
w niej, piekł ją w piersi, stopy jej znad ziemi podrywał ogień żądzy i niepokoju: żądzy 
ujrzenia synów, niepokoju o to, czy ujrzeć ich będzie jej wolno. A spodem płynęły myśli 
drżące o los tych zagrożonych i myśli rozpaczne o tamtym... na wieki straconym. I dlatego 
tylko myśli rozpaczne o tamtym nie ciskały ją o ziemię, że krzyżowały się z nimi i upadać 
jej nie dawały myśli drżące o tych... 
Wtem męska postać drogę jej zastąpiła i gruby głos przy samej prawie twarzy jej przemówił: 
— Pozwólcie, barynia (pani)! Wy w traurie (w żałobie). 
Chciała usunąć natręta i pędzić dalej, lecz ciemne palce policjanta przedramię jej ujęły 
tak silnie, że stanąć musiała. 
— A toż co? Czego pan chce ode mnie? 
— Wy w czarnej sukni! W czarnych sukniach chodzić nie dozwolono. 
Ach, tak! Słyszała o tynii ale wyleciało jej to z głowy. Przypomniała sobie teraz. 
— Także historia! A kiedy ja innej sukni nie mam! Jak wicher odwróciła się, zanim policjant 
opamiętać się zdołał, odbiegła i do pierwszego lepszego sklepiku wpadając zawołała: 
— Wstążki dajcie! Kolorowej! Najkolorowszej! prędzej! 
— Najkolorowszej? To może czerwonej? 
— Niech będzie czerwona! Wszystko jedno! 
Kupiła wstążkę bardzo szeroką, a tak czerwoną, że na jej widok wszystkie byki ze 
wściekłością rogi by ku niej nastawiały, i skleciwszy z niej natychmiast kokardę wielkości 
olbrzymiej u szyi ją sobie do sukni przypięła. Nosiła ją odtąd stale i na ulicach miasteczka 
z dala już, z dala po tym punkcie jaskrawym poznać można było, że ona to idzie. 
Wobec czerwoności motyla rozpinającego u jej szyi ogromne skrzydła znikał sprzed 
oczu ludzkich nadzwyczajny kształt jej przedwiecznego, płaskiego kapelusza, znikał niezwykły 
również w pierwotnej prostocie swej krój jej czarnej sukni, lecz nie znikała, 
owszem, widoczniejszą i wypuklejszą stawała się maska tragiczna, poczynająca twarz jej 
oblekać. Na tył głowy wciąż zsuwający się kapelusz odkrywał czoło, które bruzdy zgryzot 
we wsze strony ryć poczynały i pod którym wielkie, piwne oczy bywały czasem aż do dna 
zmącone, uciekające jakieś, strachliwe i rozmigotane, a czasem ogniem posępnym i stałym 
gorejące, przywodziły na myśl pochodnie pogrzebowe. Wiele już dni od przybycia jej do 
miasteczka upłynęło. Na powietrze gorące, na blask słońca złocisty szeroko otwarte było 
okno W mieszkaniu przewodniczącego komisji sądowej, a że dom był jednopiętrowy, niski, 
przechodnie uliczni widzieć mogli w ciemnawej głębi pokoju pałającą czerwoną kokardę 
pani Teresy. Widzieć też mogli, jak z szerokimi gestami rąk ogorzałych mówiła o 
czymś do mężczyzny, którego tylko wzrost wysoki, kruczy zarost smagłego profilu i 
błyszczące ozdoby ubrania w głębszym cieniu pokoju widzieć było można. 
Wysoki, w obcisłym mundurze, zgrabny i wykwintny, twarz miał południowca, wśród 
kruczego zarostu owalną i smagłą, a w czarnych jak noc oczach płomienistość południowego 
słońca. 
Synem Kaukazu, czerkieskim kniaziem był, w żyłach swych miał zmieszaną krew 
dwóch narodów, zwycięskiego . i zwyciężonego, ale w ustach mowę i w sercu uczucia 
zwycięzców. Dostojnikiem był, topór gniewu i kary trzymającym nad dużą przestrzenią 
ziemi pożarem objętej i przez nieszczęście oranej coraz szybciej, głębiej. Nosił tytuł kniazia 
i ludność tej ziemi, nazwisko jego rzadko wymawiając, mówiła o nim wprost i tylko: 
kniaź. 
Dość często pani Teresa do kniazia przychodziła, o pozwolenie widywania się z synami, 
o możność zaspokajania nożnych ich potrzeb prosząc, o bieg i możliwy koniec sprawy 
zapytując. Nie bardzo umiała prosić. Czasem mówiła: 
— Zmiłujcie się, książę, toż to dzieci... 
Lecz wnet z tonu prośby wpadała w ton wyrzutu albo przekonywać usiłującej prawdomówności. 
— Ja matka! Do mnie tylko dzieci, dopóki nie dorosną, należeć powinny! Ja broni im nie 
dawałam i do partii iść nie kazałam, bo to jest głupstwo, aby dzieci w takie rzeczy się 
wdawały, ale skoro uczyniły to głupstwo, ja jedna ukarać mam prawo, mnie oddać ich 
trzeba, bo mnie jednej Bóg dał prawo, i nie tylko Bóg, ale ta praca moja, te moje zgryzoty, 
kłopoty, które ja dla nich... 
Tu spostrzegła, że z wezbranego serca skarga wybuchać zaczyna, więc powściągnęła 
się, milkła, ale nie mogła zatamować drogi łzom, które w oczach jej stawały, szkliste. 
Wysoki, wytworny kniaź, oczu z niej nie spuszczając, półsłówkami odpowiadał. Widocznym 
było, że zadziwiała go i może po trochu bawiła. Ta twarz tragiczna, nad tą co 
moment przekrzywiającą się kokardą czerwoną, ta głowa śmiało podniesiona, z oczyma 
oszklonymi powstrzymywaną z całej siły łzą... Przypatrywał się jej, mówić pozwalał. 
Mowę jej rozumiał. Dwoma różnymi językami rozmawiali ze sobą, ale rozumieli się 
wzajemnie. Ramiona krzyżując na piersi i mrużąc z lekka swe południowe oczy mówił: 
— Młodszym synom nie dawaliście broni, sami wzięli, ale starszemu daliście ją... bo dla 
starszego to nie było głupstwo... co? cha, cha, cha! 
Śmiał się z lekka, niezbyt złośliwie, owszem, lekkomyślnie raczej i lekceważąco. W jej 
oczach łzy jak na zaklęcie nagle osychały. Ze spuszczoną twarzą, ponuro i krótko rzekła: 
— Sam wziął, nie broniłam! 
— I źle zrobiliście! — żartował jeszcze kniaź. — Ot, i zginął starszy syn wasz... 
Podniosła głowę i przerwała: 
— Za dobrą sprawę, za świę... 
I nie mogła dokończyć wyrazu, bo połknięte łkanie gardło jej zdławiło. Kniaź odwrócił 
się i urzędowym tonem zapytał, po co dziś przyszła i czego od niego żądała. 
Innym znowu razem zauważył: 
— Atmosfera w domu widać taka była, skoro malczugany (malcy) tacy zrobić to mogli... 
Nu, sami przyznajecie, jaka tam u was w domu atmosfera być musiała... a? 
Wzruszyła ramionami: 
— Atmosfera? A jakaż w moim domu atmosfera być mogła? Wiadomo, że polska. Czy 
chińską miała być albo angielską? Także pretensja! Polką jestem i dzieci moje w atmosferze 
polskiej hodowały się... Ale do walki występować to tym robakom małym nie pora 
jeszcze była... 
Kniaź znowu ku ogromnemu biurku swemu odwrócił się i urzędowym tonem głosu 
mówić zaczął. 
Teraz pani Teresa przed siedzącym sędzią synów swoich stojąc mówiła: 
— Bo niech tylko książę zastanowi się i sam powie. Książe jest przecie człowiekiem cywilizowanym, 
a może i dobrym... Czy ja wiem? W każdym narodzie ludzie i źli, i dobrzy 
bywają. Proszę pomyśleć i powiedzieć, czy to jest sprawiedliwie i czy to jest ładnie dzieci 
w turmach zamykać, jakieś śledztwa sądowe nad nimi zaprowadzać? Przecież ani nie dla 
rozboju, ani dla hulanki, nie dla pieniędzy ani dla swawoli, ale ze szlachetnego serca, na 
ofiarę... za sprawiedliwość... 
Brwi kniazia, jak krucze pióra czarne, drgnęły, rozdęły mu się nieco cienkie, wrażliwe 
nozdrza, z ust purpurowych wyszło syknięcie gniewne. Ze sprzętu, na którym w postawie 
niedbałej siedział, wstał i wyprostowany, ironicznie mówić zaczął: 
— Za wiele mówicie i... za śmiało! Patrzcie, abyście sami nie znaleźli się tam, gdzie są 
wasze małe gieroje (bohaterzy). 
Ruchem tak nagłym, że aż czerwony motyl u szyi jej podskoczył, pani Teresa głowę w 
tył odrzuciła i zawołała: 
— A jeżeli znajdę się tam, gdzie są dzieci moje, to i cóż? Także groźba! Dręczycie innych, 
dręczcie i mnie. Gotowa jestem. O dzieci swoje lękam się, nie o siebie! 
Ale w chwili gdy to mówiła, spojrzenie kniazia pobiegło za otwarte okno i nieprędko 
już powrócić do niej miało. Spotkać się musiało z czymś bardzo miłym i pociągającym, bo 
razem z uwagą całkowicie się od niej odwróciło. 
Z wyrazem zachwycenia, może rozkochania, najpewniej pożądania namiętnego kniaź 
patrzał na stojącą pośród wąskiego chodnika Inkę. Za otwartym oknem postać jej ukazywała 
się jak obraz blaskiem słonecznym wymalowany, ramami otoczony. 
Na tle słonecznego blasku stała piękna dziewczyna w wiośnie życia, w śnieżnej bieli 
sukni, w jasnym złocie włosów, w zadumie marzącej, smętnej i niewymownie słodkiej. 
Więcej niż linie rysów i kształty kibici uderzał w niej i oczy ludzkie do niej przykuwał 
ten wyraz słodyczy niewymownej, delikatności niemal rozwiewnej, smętku marzycielskiego. 
Zdawać się mogło, że tuż, tuż skrzydła rozepnie i do nieba uleci albo śpiewem anielskim 
rozebrzmi, albo z tęsknoty za rajem łzami brylantowymi zapłacze. 
Na wyjście matki z domu tego czekała. Nie wiedzieć dlaczego naparła się dziś iść z 
matką. Dla pani Teresy właściwie było to: nie wiedzieć dlaczego; ona wiedziała. 
— Zaczekam na ulicy wyjścia mamy stamtąd... 
Czekała. Stała na chodniku i powolnym ruchem wzniesionych ku górze źrenic ścigała 
białe kwiaty pływające po błękitnym morzu, niemniej wiedziała i czuła, że przez otwarte 
okno patrzą na nią, lgną do niej, ogniem ją oblewają oczy męskie, czarne i płomienne, 
piękne oczy. 
Rumieniec czerwieńszy, niż po delikatności cery i kształtów jej spodziewać by się można, 
co chwilę aż po brzegi włosów twarz jej powlekał i znikał, aby po chwili jak zorza wypłynąć 
znowu — różowe usta czasem drgały. Kniaź rumieńce i drgnienia wzrokiem chwytał, 
spomiędzy warg purpurowych błyskały mu w uśmiechu białe zęby. Wiedział, że ona 
wie o nim, choć na niego nie patrzy, tak jak ona czuła nie patrząc, że on ją pochłania 
wzrokiem. Była to rozmowa bez słów. Nie po raz pierwszy pomiędzy Inka i kniaziem się 
zdarzała. 
Wnet po przyjeździe swym do miasteczka Inka uderzoną została postaciami, ubraniami, 
wielu cechami ludzi, którym podobnych nie widywała dotąd nigdy. W mundurach obcisłych, 
wyprostowani i mnóstwem świecących ozdób błyszczący, mieli w sobie ten rodzaj 
elegancji i gracji, który zawsze i wszędzie ludziom wojskowym towarzyszy, ale który dla 
jej oczu był nowym zupełnie, niepodobnym zupełnie do tego ich rodzaju, wśród którego 
wzrosła. 
Ruchy ich, brzmienia głosów, śmiechy rozlegające się często na ulicy i we wnętrzach 
domostw, miały w sobie tę śmiałość — i wesołość, z jakimi chodzi po świecie i patrzy na 
świat — siłą. Siła oręża pobrzękującego o kamienie bruku i rzucającego w świetle słonecznym 
połyski jak stal ostre i jak złoto świetne. Siła ogromu, który zwyciężał nieraz i był 
pewnym, że zwycięży znowu. Siła ciał zahartowanych w musztrach, nie rozsłabionych w 
myśleniu, które całe i z chciwością podają się ku radości życia i jego rozkosznym użyciom. 
I jeszcze: jakiś rozmach szeroki, jakaś hulaszcza swoboda i zwycięska, triumfująca duma. 
W szeroko od ciekawości otwarte oczy dziewczyny rzucały się, wyobraźnię jej ku sobie 
ciągnęły nowość, egzotyczność, błyskotliwość, pewnego rodzaju malowniczość. Bił w nią 
stamtąd powiew jakiś nierozumiany, nienazwany, lecz upalny, woni jakichś, radości nieznanych, 
i nienazwanych pełen... 
Zaczęła roić. 
W ciasnej, brzydkiej, dusznej izdebce zajezdnego domu, w upale nocy letnich, obok 
matki po całodziennych trudach i wzruszeniach śpiącej, zaczęła roić. 
„To są rycerze. Rycerskie postawy i ubiory.” 
Przypominała sobie Julka do partii odjeżdżającego, prostą jego odzież pasem skórzanym 
objętą i wózek jednokonny z powożącym Teleżukiem w baraniej czapie. Takie to 
było proste, pospolite, prozaiczne. 
Przypominała sobie rozmowy i twarze pana Gustawa, młodych Konieckich, Julka i innych 
jeszcze z tej młodej gromadki, którą znała. Tacy w czasach ostatnich zamyśleni bywali, 
poważni, poważnymi rozmowami zajęci i takie to bywało smutne... nudne! 
A ci są tak weseli, pewni siebie i na tak szczęśliwych wyglądają, jakby żadne nieszczęścia 
ani niebezpieczeństwa, ani smutki, ani nudy na świecie nie istniały. 
Dobrze też im pewnie na świecie! 
Niektórzy wprawdzie noszą czarne opaski na czołach. Ranieni snadź w bitwie... może 
tej samej, w której Julek! Ile razy przypomni sobie o nim, serce jej uszki pokazuje i oczy 
stają się wilgotne. Ale bo i po co to ludziom wojny sobie wytaczać i nawzajem zabijać, 
męczyć? Wiedziała wprawdzie dokładnie, wiedziała, po co i o co ta wojna, lecz wszystkie 
inne myśli tłumiła w niej myśl: 
„A ja co temu wszystkiemu winną jestem? Za co ja mam pokutować?” 
I serce z uszkami głęboko do wnętrza wtulonymi milkło, a głosy inne, niezrozumiane, 
nienazywane, z gwałtem, z gniewem, z niecierpliwością wołały: 
„Mnie wszystko jedno! Ja chcę życia, radości, świetności! Ja chcę szczęścia!” 
Tak roiła śród nocy, a z rana w świeżo kupionym, ładnym kapelusiku ulicą miasteczka 
biegła. Dotąd udręczeniem jej było, że takiego nie miała; uczucie wstydu, wprost cierpienia 
dotkliwe sprawiał jej ten, w którym przyjechała ze wsi. 
O tym, aby od matki nowy otrzymać, myśleć było niepodobna. Więc po krótkim wahaniu 
poszła do jednej z towarzyszek starszych, majętniejszych i z najwdzięczniejszym 
przymileniem się swym poprosiła: „Pożycz”. Nie spotkała się z odmową i teraz w kapelusiku 
nowym i ślicznym ze sklepu, w którym nabyła go, wybiegła, gdy uderzyły ją, wprost 
jak dwa płomienie uderzyły w nią i warem ją oblały oczy idącego naprzeciw niej mężczyzny, 
jak noc czarne oczy wśród smagłej twarzy, pod kruczymi brwiami pałające. Jak dotknięcie 
żelaza rozpalonego spojrzenie to w policzki ją zapiekło. Słyszała, czuła, że on z 
drogi swej zawrócił i szedł za nią. Wiedziała, kim był. Parę już razy z daleka go była dostrzegła. 
On może po raz pierwszy spostrzegł ją i zauważył. Ale jak zauważył! Ślepiec 
chyba nie dostrzegłby wytrysłego mu na twarz wyrazu zaciekawienia i nagłej ekstazy miłosnej. 
Idąc i za sobą słysząc stąpanie jego równe, silne, myślała: 
„Jaki wysoki, zgrabny. I ten mundur jego, zdaje się, że aż iskrzy się, aż pała...” 
Iskrzyły się, pałały w blasku słonecznym ozdoby bogatego munduru kniazia. 
Kniaź! Nie znała dotąd ludzi tytuły takie noszących, bo ich w rodzinnej okolicy jej nie 
było. Czarem powiało na nią od wyrazu tego. Nie myślała o tym, skąd czar pochodził. Pochodził 
z wyobrażenia o bogactwie, potędze, z niepospolitości również i nowości. Nieraz 
już przedtem czuła ciekawość, jak wyglądać może człowiek mający tytuł księcia. Teraz 
wiedziała. Był młody, piękny, świetny. 
Aż do bramy zajezdnego domu, w którym z matką mieszkała, szedł za nią. Chciał może 
dowiedzieć się, gdzie mieszka, i dłużej na nią patrzeć. Słyszała wciąż za sobą kroki jego 
równe, silne, czasem ostrogą srebrną pobrzękujące. U bramy domu stanęła i profilem ku 
ulicy obrócona nie na niego spojrzała, lecz kędyś w górę, w górę. Miała z tym spojrzeniem 
wyraz tęsknoty niewymownej, czystości anielskiej i wiedziała o tym. On zaś, na chodniku 
przystanąwszy, patrzał wprost na nią, śmiało i ciekawie, z zachwyceniem. Trwało to bardzo 
krótko, może pół minuty, lecz zadzierzgnęło pomiędzy nimi nić, której on zniknąć nie 
pozwolił. Kilka już razy odtąd znalazł się na jej drodze i słuchała potem rozlegających się 
za nią stąpań jego równych, silnych, z lekka i czasem srebrem ostrogi pobrzękujących. 
Kilka już razy policzki jej oblały się warem, gdy oczy na sekundę, na czas mrugnięcia powieki 
spotykały się z jego czarnym, płonącym spojrzeniem. I książęcym. I spływającym na 
nią spośród świetnego munduru. 
Ale nie zamienili się dotąd słowem żadnym. Była to dotąd niema gra szukających się 
nawzajem wzroków i wyobraźni, krzyżujących się z sobą nici, które elektrycznością napojone... 
Lecz po cóż gry takie opowiadać? Rzecz to powszednia i powszechna, pospolita i 
na wszystkich szczeblach żywego stworzenia znana. Ince jednak wydawało się przygodą 
nadzwyczajną, triumfem upajającym, przedsmakiem czy przebłyskiem czegoś nad wszystko 
miłego i upragnionego... 
Teraz ujrzała matkę opuszczającą mieszkanie kniazia. Z zupełnie prawie wygładzonymi 
na czole zmarszczkami, z radością w oczach do córki przypadła. 
— Chodźmy! Chodźmy! jakże długo czekać na mnie musiałaś. Ale cieszę się! Przyrzekł 
wydać rozporządzenie, aby Olek przez parę tygodni jeszcze w szpitalu pozostał. Wzmocni 
się trochę chłopak w wygodach lepszych i może przestanie lękać się tak okropnie celi więziennej. 
I codziennie z obydwoma widywać się nam pozwolił. Tak, mnie i tobie. Ja nawet 
dla ciebie nie prosiłam. Sam powiedział: „Może i dla córki pozwolenie weźmiecie; trzeba, 
aby siostra braciszków gierojów odwiedziła”. Nie rozumiem, skąd on wie, że ty na świecie 
jesteś. Ale zresztą nic dziwnego, oni wszystko o nas wiedzą. 
Po drobnych ustach Inki uśmieszek się przewinął. Nie spostrzegła go pani Teresa, myślami 
i troskami swymi zajęta. 
— Do szpitala, do Olka teraz polecę, powiem mu, że go jeszcze ani dziś, ani jutro do 
turmy nie wezmą, a potem dowiem się, co z Jankiem dziś... bo wczoraj taki był jakiś zdesperowany, 
posępny, że aż mnie strach zimny oblał. A ty pójdziesz ze mną do braci? 
— Nie, mamciu, pani Awiczowej i Tosi przyrzekłam, że dziś u nich... że dziś u nich w 
szyciu jakimś pomogę... 
— Kiedy przyrzekłaś, to dotrzymaj, i dobrze, że choć trochę robotą jakąś się zajmiesz... 
Idźże do Tosi w tę stronę, a ja do Olka pójdę w tamtą... U zbiegu dwóch ulic stanęły; pani 
Teresa rzekła jeszcze: 
— Wiesz, Inka, ten kniaź, to może i niezły człowiek? Nie wytrzymałam dziś i może zanadto 
prosto z mostu prawdy mu nagadałam, aż nasrożył się — plecami do mnie, a twarzą 
do okna się odwrócił. Ale prędko jakoś złagodniał i z wielką grzecznością wszystko, o co 
prosiłam, zrobił. 
Przez oczy i usta Inki znowu uśmieszki przeleciały, ale pani Teresa już na nią nie patrzała; 
pędziła w stronę szpitala więziennego. 
Była już tam nieraz. Wkrótce po przybyciu tutaj znalazła się w tej sali widnej, dużej, 
gdzie na szeregach pościeli szczupłych leżały szeregi postaci w białe płótna owiniętych, 
sztywnych. Sztywność ciał i ciasność obejmujących je opasek czyniły je podobnymi do 
mumij na dnie sarkofagów wyciągniętych, lecz w białym świetle, które salę przez nie 
osłonięte okna zalewało, jak wypukłorzeźby z żółtego wosku odrzynały się od bielizny pościeli 
twarze z rysami przez wychudnięcie zaostrzonymi i oczyma pałającymi gorączką lub 
bólem. I jak nad mumiami, gdy dźwignięte są w górę wieka sarkofagów, unosiły się nad 
postaciami tymi wonie mdłe, ckliwe, wonie ziół i minerałów na leki przerobionych, zaprawione 
z lekka zapachem krwi. 
Ranieni w zbrojnych walkach z obydwóch stron walczących. 
Na jednej z pościeli leżała postać od wszystkich innych mniejsza, w wyszczupleniu 
swym i spowijającej ją bieliźnie zupełnie mała; z daleka już poznać można było, że dziecinna. 
Wychudłą była, twarz miała żółtą, z rysami wyostrzonymi i oczyma, które śród nich 
błękitnością turkusów świeciły. 
Gdy pani Teresa po raz pierwszy do sali tej wchodziła, dziecko to krzyknęło: „Mama!” i 
ruchem namiętnym padło w objęcia, które je długo obejmowały, kołysały, do piersi tuliły 
bez słów. A potem: 
— Robaku mój! Skarbie mój! Dziecko ty moje nieszczęśliwe, najmilsze! A cóżeście wy 
najlepszego razem z Jankiem uczynili! Czyż ja mogłam przypuszczać, aby wam to w głowach 
powstać mogło! Toż dzieciaki z was jeszcze, siły nie mające, nic o takich rzeczach 
nie wiedzące i nie umiejące... Ach, złe wy dzieciaki, niegodziwe, żeby taką biedę na siebie 
i na mnie... 
On, ręce jej pocałunkami pożerając, ze szlochami szeptał: 
— Niech mamusia nie gniewa się, niech mamusia przebaczy... my mamcie nieszczęśliwą 
uczynili, ale myśmy myśleli, nam zdawało się, my w sobie czuli... 
Z nową mocą w ramiona go schwyciła, już pocieszając, szepcąc: 
— Podrzuciło was coś w górę, biedaki moje, jak te listeczki, które wiatr podrzuca ku 
niebu wysokiemu, ku pięknej gwieździe was podrzuciło... ale przedwcześnie, ale nadaremnie! 
Chwała Bogu, że żyjecie! Dorośniecie i wtedy... A ja na was nie gniewam się, nie! Za 
podłe chęci, za podłe postępki ja bym was karała, przeklęła... A tak to tylko niedorosłość 
rozumków waszych... nieszczęście... 
I zaraz: 
— Jakże tam z raną twoją? Czy bardzo boli? Ach, ty robaku mój, biedaku, dzieciaku niegodziwy, 
najdroższy... 
Rana, którą Olek otrzymał, śmiertelną nie była, jednak była ciężką. Coś mu w ramieniu 
kula kozacka porwała czy zgruchotała, tak że dotąd nie wiadomo było, czy kiedykolwiek 
całkowitą władzę w nim odzyska; przy tym na koniach kozackich, na wozach trzęsących 
bez opatrunku dziesięć mil wieziony, krwi mnóstwo utracił i matczyne tylko oczy poznać 
w nim teraz mogły pyzatego, rumianego chłopca, który gdy policzki wydął i sapać począł, 
samowar czy miech kowalski obecnym się przypominał, a gdy się z czego cieszył, to z ramionami 
w półkrąg nad głową wyciągniętymi na łokieć wysoko podskakiwał. 
Inaczej wcale niż Olek powitał matkę Janek. 
W celi więziennej, którą z towarzyszem daleko od siebie starszym podzielał, znalazła 
go milczącym, zamkniętym w sobie, nie po dziecinnemu jakoś ponurym i smutnym. Ręce 
matki ucałował, ale nie przepraszał, o nic i o nikogo nie zapytywał, mówił mało i niechętnie, 
w ziemię albo kędyś w stronę ze zmarszczką na czole chłopięcym patrzał. Zaciął się, 
zaskalił się w uczuciu i myśli, że uczynił dobrze, że uczynić tak był powinien i że tylko nie 
udało się. Żądłem w sercu, goryczą w piersi, wstydem na twarzy nieudanie się to mu osiadło. 
Czasem wyglądał tak, jakby nagle śruba bólu wkręcać się mu w serce zaczynała; z ust 
wykrzywionych syknięcie wychodziło, wzrok stawał się osłupiałym albo błędnym. 
Raz pokazał matce czerwonosine pręgi i plamy, które na szyi, rękach, plecach miał od 
kozackich nahajek i żołnierskich kolb, a pokazawszy rozpłakał się głośno. Lecz wnet powściągnął 
płacz. 
— Niech mama nie myśli, że ja z bólu! Nie bardzo boli, i o ból mniejsza! Ale jak oni... 
oni... jak oni... śmieli mię bić. 
Cała krew uderzyła mu do twarzy, szczupłe ręce zaciskały się w pieścić tak mocno, że 
się paznokcie w dłonie aż wpiły. 
Pani Teresa perswadowała. 
— Moje dziecko! wyście przecie strzelali do nich; cóż dziwnego... 
Porywczo przerwał: 
— Ja wiem! ja wiem! Na wojnie jak na wojnie! I gdyby mię byli ranili tak jak Olka albo 
i zabili... ale bić... bić... mię nie mieli prawa! ja nie niewolnik! 
Pani Teresa dziwnie się uśmiechnęła. Boleśniejszymi bywają czasem uśmiechy nad jęki. 
Z tym uśmiechem a z czołem w mnóstwo fałd zbiegłym syna w ramionach trzymając 
nad głową mu szeptała: 
— Tyś niewolnik... biedny robaczku mój! Otóż to, żeś niewolnik ty... niewolnik... 
Nieprędko odważyła się powiedzieć mu o tym, co stało się z Julkiem. Chłopak zbladł 
bardzo i wargi tak drżeć, że aż latać mu zaczęły. Odwrócił się i z czołem do więziennego 
muru przyciśniętym namiętnie szeptał: 
— Szczęśliwy Julek! Kochany, biedny Julek, szczęśliwy, szczęśliwy! 
O tego syna swego pani Teresa więcej jeszcze niepokoiła się niż o tamtego. Tym, którzy 
ją o synów zapytywali, odpowiadała: 
— Janek ciężej od Olka raniony... wewnętrzną ranę ma, utajoną, ale ja ją widzę... Ach, 
gdybym go do Leszczynki i... gdybym ich obu do Leszczynki zawieźć mogła... W mig obaj 
by wyzdrowieli... a tak... Bóg jeden wie... Bóg jeden chyba... obroni... 
Leszczynka! Palącą tęsknotą tryskające marzenie o raju, wśród tego brudnego, zakurzonego, 
kamieniami wysłanego, dusznego miasteczka, w tej sali szpitalnej... 
Zaogniła się jakoś dnia pewnego rana Olka, dokuczać zaczęła, gorączkę sprowadziła. 
Pani Teresa w godzinie przepisanej na sposób żaden od dziecka cierpiącego oderwać się 
nie mogąc o możność pozostania przy nim przez noc całą straż i służbę szpitalną ubłagała. 
Powiedzieć można, że wypłakała sobie tę krótką noc letnią, która na zachodach około chorego, 
na cichych szeptaniach z nim jej zeszła, aż on usnął, a ona w sali stękającymi oddechami 
śpiących i mdłymi zapachami leków napełnionej, przy odsłoniętym oknie siedząc i 
na szmat nieba porannego patrząc nagle jakoś i strasznie do Leszczynki zatęskniła. 
Teraz tam wzbijają się znad ziemi mgły poranne, jakby krepy białe rozwlekają się w 
powietrzu, znikają, a naprzeciw okna jej izdebki, jak raz naprzeciw tego okna występuje z 
ciemnej pręgi lasu rubinowa wstęga jutrzni... Drzewa w ogrodzie stoją jak z kamieni wykute, 
tak nieruchome, jak w nieruchomość zaklęte i wsłuchane, w coś wsłuchane, choć nic 
nie słychać i cisza panuje taka, że szelest ptasiego skrzydła szumem wichru wydać się 
mógłby. Ale ptaki śpią jeszcze... Niemym powietrzem przelatują tylko lekkie chłodki — 
dreszcze świtu. 
O! przez minutę, przez jedną, odetchnąć tamtym powietrzem porannym, przeczystym... 
I raz choćby spojrzeć na łan zoranej ziemi, co pod pręgą lasu i pod wstęgą zorzy wyciąga 
długie, ciemne zagony... na drzewa, których listowie od występującego zza jutrzni słońca 
dostaje złotych podszewek... na rosę, która po źdźbłach trawy, po ziarnach piasku, po liściach 
poczyna drgać, błyskać i grać... 
Ach, zebrać, ach, zgarnąć w objęcia dzieci, wszystkie dzieci, które jej pozostały, i znaleźć 
się z nimi w Leszczynce. Jakie marzenie rajskie, jakie pragnienie piekące, rozciągające 
ciało i duszę na torturach tęsknoty nieskończonej!... 
Rozmarzyła się pani Teresa u okna sali szpitalnej siedząc, roztęskniła się tęsknotą nieskończoną 
i przez trwanie godziny doświadczała męki głodu, który nasyconym, i pragnienia, 
które napojonym być nie mogło. Ale był to w życiu jej tutejszym jakby sen, krótki sen 
i razem piekielny. Rzeczywistość twarda, sroga, pochłaniała ją, porywała, po bruku miasteczka 
wciąż z miejsca na miejsce nosiła. 
Teraz niosła do Olka dobrą nowinę, że jeszcze czas jakiś w szpitalu zostać będzie mu 
wolno. Bo nie wiedzieć dlaczego dzieciak począł ogromnie lękać się turmy. Nie był w niej 
jeszcze, nie wiedział, jak wygląda, i stworzył o niej sobie wyobrażenie jakieś fantastyczne, 
straszne. Może dlatego, że był fizycznie słabym, albo że wyobraźnią jego wstrząsnęła owa 
scena leśna i potem jazda dziwna, fantastyczna, na koniu kozackim, w zmrokach zapadającej 
nocy. Tulił się do matki z błaganiem: 
— Tylko niech mię tam nie zabierają... niech mię nie zabierają do więzienia!... 
A Inka, u zbiegu dwóch ulic z matką się rozstawszy, nie w kierunku mieszkania pani 
Awiczowej i jej córki poszła, ale w tym, który do pewnej mało uczęszczanej przechadzki 
publicznej prowadził. 
Nie miała ochoty najmniejszej towarzyszyć matce do więzienia i szpitala. 
Małych braci żałowała czasem, że cierpią, ale były to chwile przelotne; w ogóle zaś nie 
czuła szczególnej do nich tęsknoty, a w zamian takie miejsca udręczeń i smutku jak więzienie 
i szpitale budziły w niej odrazę taką, jakiej doświadczać musi ryba do suchego piasku 
lub jakiej niektórzy ludzie na widok krwi i ran doświadczają. Od atmosfery cierpienia 
czyniło się jej mdło, nudno, słabo i zaraz po głowie chodzić zaczynały myśli, że wszystko 
to jakieś niepotrzebne, nieładne, nieznośne i że ona jest wcale do czego innego stworzona. 
Do czego mianowicie była stworzoną, dokładnie tego przed sobą nie określała, ale nieraz 
widok fruwających ptaków i latających motyli nasuwał jej myśl: „Szczęśliwe, wolne! bawią 
się sobie w blasku słonecznym, na kwiatach!” 
Dziś dążyła na spotkanie umówione, zaciekawiające i przyjemne, spóźnić się mogła, 
więc przyśpieszała kroku, a oczy jej przy tym niezwykle błyszczały. 
Ta nowa znajoma jej, na której spotkanie spieszy, to bardzo, bardzo miła kobieta, może 
najmilsza ze wszystkich znanych jej dotąd kobiet. Poznała ją wczoraj na przechadzce. 
Bo jak w Leszczynce po wpółdzikim ogrodzie, tak tutaj, po niedużym, już prawie zamiejskim 
parku często błądziła, bez celu, krokiem powolnym, czasem listki z krzaków 
smętnym ruchem zrywając, rojąc, na każdą postać spotykaną szeroko oczy ciekawe a prześliczne 
otwierając. 
I wczoraj właśnie, gdy po długim takim wśród drzew błądzeniu na ławce pod drzewem 
usiadła, zbliżyła się do niej ta pani, która przedtem kilka razy na drogach i dróżkach parku 
z nią się rozmijając z bardzo miłym uśmiechem jej się przypatrywała. 
Nie bardzo już młoda, ale czerstwa i żwawa, trochę, zanadto otyła, jednak zgrabna, w 
ślicznie zrobionej sukni z szeleszczącej cesuczy, gęsto koronkami przyozdobionej. Na 
czarnych włosach kapelusik złożony z kwiatów bzu, nad którymi małe, białe piórka bardzo 
lekkie, jak nici srebrnej pajęczyny powiewały. Wesoło się stawało od samego widoku tej 
twarzy okrągłej, rumianej, dobrodusznej, jej oczu jak dwie czarne perełki świecących, jej 
liliowych bzów na głowie, piórek nad nimi polatujących i złotej biżuterii wśród koronek 
migocącej. 
Na ławce obok Iny usiadła i wnet ku niej z ogromnie miłym uśmiechem się zwracając, 
ogromnie uprzejmym głosem przemówiła: 
— Pozwólcie zaznajomić się! Ja was dawno już spotykam i patrząc na was dziwię się, że 
w takim brzydkim miasteczku taką jak wy piękność zobaczyć można. 
Gorącym rumieńcem twarz Iny spłonęła i w piersi uczuła rozlewającą się po niej rozkosz. 
Tak już dawno, dawno nikt na nią uwagi nie zwracał i nic podobnie miłego jej nie 
mówił. Z cicha, ale uprzejmie odpowiedziała, że nie mieszka stale w tym miasteczku, że ze 
wsi z matką przyjechała. Nieznajoma zaśmiała się swobodnie, głośno. 
— Wiem, wiem! Ja nawet wiem, jak się nazywacie i kto jest wasza matka. Ją także widuję 
na ulicy. Ot, można powiedzieć, że córka do matki niepodobna! Wy przy swej matce 
jak kniahini (księżna) przy chłopce wyglądacie... 
Z pewnym zaniepokojeniem i zmieszaniem Ina przerwała: 
— Moja mama zajęta bardzo zawsze... na ubieranie się i nic takiego nie ma czasu... ale 
bardzo zacna jest, dobra. 
— Ależ ja nie o tym... nie o tym... — z energicznym gestem broniła się nieznajoma. — 
Ona pewno najlepsza... to nawet widać... Tylko wy na jej córkę nie stworzona... Taka delikatna, 
biała z kroszecznymi (drobniutkimi) rączkami i nóżkami... prosto kniahini, csudo! 
(wprost księżna, cud!). 
Oczkami świecącymi jak czarne perełki po całej postaci Inki wodziła, wyraz podziwu i 
zachwycenia twarz jej okrywał. Było w tym podziwie i w tym zachwyceniu coś dziwnie i 
szczerze naiwnego. 
Jeżeli w zaznajamianiu się z Inka i miała uboczny cel jakiś, to jednak niewątpliwie 
sprawiało ono jej samej żywą przyjemność. Mówiła okaleczoną i wyrazami obcymi łataną 
polszczyzną, tak jak mówią ci, którzy niedokładnie jej się wyuczyli albo niegdyś jako ojczystej 
używali, a potem zapomnieli. Z dalszego ciągu rozmowy okazało się, że była to dla 
nieznajomej mowa wpółojczysta. Śmiejąc się, mówiła: 
— Ja troszkę Polka. U mnie ojciec r u s k i był, a matka Polka. Tak mnie troszkę czasem 
i ciągnie do Polaków... 
Po twarzy Inki rozlał się wyraz zdziwienia. 
— Wy zadziwili się! Czegóż wy tak zadziwili się! Nu, już wiem! Tego, że moja matka 
była Polka, a za ruskiego poszła. Cha, cha, cha, cha! U was predrazsudok (przesąd) jest, że 
tak żenić się albo za mąż wychodzić nie trzeba... Nu, głupost' to, pustiaki! (głupstwo, 
drobnostki). Biedną dziewczyną była i kiedy ją dobry los spotykał, czemu by z niego skorzystać 
nie miała? I czasy wtedy spokojniejsze były, ale to wszystko jedno. W każdym 
czasie predrazsudki to gtupost' i tylko żyć ludziom przeszkadzają. Adnakoż (jednakże) 
trzeba, abym wam powiedziała, jak się nazywam i kto ja taka. 
Powiedziała jakieś nazwisko i poprosiła, aby Inka ją Heleną Iwanówną nazwała. A mąż 
jej w wojsku służy i jest adiutantem kniazia Borysa Elpidorowicza. 
Oczy Inki błysnęły i zupełnie pomimo woli, z nagłym ożywieniem twarzy powtórzyła: 
— Kniazia! 
Głośno, swobodnie zaśmiała się znowu Helena Iwanówną. 
— Wiecie, kto to kniaź Borys! Zauważyliście go! Nic dziwnego! On u nas pierwszy krasawice 
(piękność męska) w całym wojsku! A jaki dobry, miły człowiek! Z mężem moim 
jak brat z bratem żyje i ja sama duszę za niego... Ale pozwólcie dowiedzieć się, jak wasze 
imię. 
— Ina. 
Helena Iwanówną ucieszyła się czegoś tak bardzo, że aż w ręce białymi rękawiczkami 
ociągnięte klaskać zaczęła. 
— A co? Tak on mnie i mówił. On, znaczy się kniaź, słyszał raz, jak matka na was imieniem 
tym wołała, a ja sprzeczałam się i mówiłam, że takiego imienia nie ma... 
Wargami, które trochę drżały, Inka szepnęła: 
— Kniaź mówił o mnie... 
— A wy myślicie, że on nie mówi o was? My z mężem już całą niedzielę (tydzień) 
śmiejemy się z niego, że o niczym innym jak tylko o was mówić nie może. Boginią was 
nazywa: C'est une deesse! mówi. Wczoraj spotkał się z wami na ulicy i zaraz do mnie 
przyszedł. „Wiecie, Heleno Iwanówno — mówi — że gdyby ją do Petersburga zawieźć i na 
wielkim świecie pokazać, wszystkim by głowy pozawracać mogła”. A jemu samemu to już 
i dobrze zawraca się od was w głowie. Nu, ale ja sobie gadam i gadam a mnie do domu 
czas! Pozwólcie dowiedzieć się, jak imię waszego ojca? 
— Ojciec mój od dawna już nie żyje. Na imię było mu Julian. 
— Biedniaźka wy! (biedniaczka) tak rano (wcześnie) bez ojca zostaliście i... i z taką 
matką! Nu, tak do widzenia, Ino Julianówno. A kiedy zobaczymy się? Może jutro znów na 
spacer tu przyjdziecie? I ja przyjdę. Pogadamy sobie i ja znowu na wasze liczko cudne popatrzę. 
A o której godzinie? U mnie o tej porze czasu najwięcej... 
Umówiły się, że nazajutrz zejdą się znowu na tym miejscu, o godzinie czwartej, a teraz 
już nieco później jest i Ina śpieszy... śpieszy... Coś ją pcha, na skrzydłach niesie ku tej wystrojonej, 
wesołej kobiecie, która wczoraj mówiła jej rzeczy tak miłe, tak miłe, że aż spać 
w nocy nie mogła. Jakby jej kto wśród ciszy nocnej do ucha szeptał słowa: C'est une deesse! 
A potem: „O niczym więcej jak tylko o was mówić nie może”. I jeszcze: Borys! Borys! 
Kniaź Borys! Ślicznie imię to brzmi... 
Zaszeleściła pomiędzy drzewami jedwabna suknia Heleny Iwanówny, inna niż wczoraj 
i jeszcze ładniejsza, jak srebrne pajęczynki rozwiewały się na kapeluszu jej małe, białe 
piórka, gdy ujrzawszy Inę na jej spotkanie biegła. Kaczkowatym krokiem biegła i z uśmiechem 
radosnym ręce Iny pochwyciwszy w oba policzki ją ucałowała. Można by z powitania 
tego wnosić, że znają się od dawna i kochają się serdecznie. Ale też nie udaną i nie 
obłudną była serdeczność Heleny Iwanówny. Rubaszna i naiwna, była ona, owszem, samorzutną, 
szczerą. Potrzebną na coś Helenie Iwanównie była Ina, niewątpliwie, ale że podobała 
się jej i budziła w niej sympatię, to również było niewątpliwe. 
— Przyszliście! Jak to dobrze! Myślałam już, że może nie przyjdziecie, i zaczynało mi 
robić się smutno! Ja was polubiła! Od pierwszego spojrzenia polubiła ja was za waszą 
młodość, za waszą piękność, za waszą jakąś taką... anielską... Już nie wiem, jak powiedzieć! 
Na was patrzeć to tak samo jak miód słodki jeść. Za wami wszyscy przepadać muszą! 
Powiedzcie prawdę: wielu już mężczyzn za wami się w ł óz y ł o ? Wielu na was 
żenić się chciało? Może już żenicha... przepraszam... narzeczonego macie? A? powiedzcie! 
Pod czułym, wesołym i razem bystrym, świdrującym spojrzeniem czarnych, świecących 
oczek rumieniła się Ina, ale zarazem czuła nieopisaną błogość. Czuła, że jest przez tę kobietę 
lubioną, podziwianą, uwielbianą. Z cichym też uśmieszkiem szepnęła: 
— Nikt jeszcze nie oświadczył się o mnie i narzeczonego nie mam. Osiemnaście lat dopiero 
zeszłej zimy skończyłam. 
— Toż to młodość! Boże mój! Jaka to śliczna rzecz taka pierwsza, ranna (wczesna) młodość! 
Wy, Ino Julianówno, jesteście jak kwiat, co jeszcze niezupełnie z puczka (pąka) się 
rozwinął... Ale zawszeż jak to być może, abyście żenicha, przepraszam... narzeczonego 
jeszcze nie mieli? Was już od matki porwać byli powinni... Wy już powinni być niewiestą 
(narzeczoną) albo i żoną jakiego polskiego pana, wielkiego pana... bo wam trzeba w złocie 
chodzić, karetami jeździć, na wielkim świecie błyszczeć... Jakim sposobem stało się, że tak 
nie jest jeszcze? Powiedzcie? 
Inka z cicha i z wdziękiem wielkim historię okolicy swej w latach ostatnich opowiadać 
zaczęła. Żałoba narodowa od lat dwóch... tańców ani innych wesołych zebrań żadnych nie 
bywało. A potem wszyscy coraz więcej zajętymi być poczęli rzeczami poważnymi, publicznymi 
i nikt o zabawach ani różnych... takich rzeczach wcale nie myślał... 
Helena Iwanówna z politowaniem żałosnym i razem wzgardliwym głową wstrząsać zaczęła. 
— O miatieżu (o buncie) myśleli... do miatieża przygotowywali się... do nieszczęścia 
swego... do zguby swojej... 
I zaczęła ubolewać nad nierozwagą, nad szaleństwem tych, którzy głowami swymi mur 
przebić próbowali, którzy z motyką na wojnę przeciwko słońcu wybrali się, którzy zdrowe 
szyje dobrowolnie pod ostry miecz wyciągali, bo Rosja to mur, to słońce, to miecz... a oni 
co? wariacja jakaś chyba do nich przystąpiła! I po co? o co? za co? 
Ina nieśmiało szepnęła: 
— Za ojczyznę! 
— Z o s t a wi e ! (dajcie pokój), Ino Julianówno! — zaśmiała się Helena Iwanówna. — 
Wy taka młodziutka, powtarzacie, coście słyszeli... wierzycie w to, w co wam wierzyć 
przykazano, a tymczasem na szerokim świecie, którego nie znacie... 
Mówić zaczęła o tym, że na szerokim świecie wszyscy rozumni ludzie od dawna już w 
takie predrazsudki (przesądy) wierzyć przestali. Ziemia wszędzie jest jednakowa i słońce 
jednakowe, i człowiek szczęśliwym albo nieszczęśliwym być może tak samo w jednym 
kraju jak i w innym. Ot, na przykład matka jej: Polką urodziła się, za r u s k i e g o poszła 
i cóż jej złego stało się? Nic wcale. Naprzeciw (przeciwnie). Wesoło sobie życie przeżyła i 
ją, córkę swoją, przed śmiercią dobrze za mąż wydała. Albo kniaź Borys Elpidorowicz. 
Przecież ojciec jego Czerkiesem był i za młodu nawet do zbuntowanych należał, razem z 
Szamilem przeciwko Rosji wojował, ale potem do rozumu przyszedł, wiarę r u s k ą 
przyjął, na ruskiej ożenił się, wielkim generałem został i ot, syn jego o czerkiestwie swoim 
już i zapomniał! Takich ludzi na świecie pełno jest, i to są rozumni ludzie. Bo jeżeli nawet 
i dopuszczać (przypuszczać) pojęcie ojczyzny, to przecież do wielkiej, silnej, szczęśliwej 
przyjemniej i wygodniej jest należeć niż do małej, słabej, upokorzonej (podbitej). Trzeba 
tylko rozum mieć, a zaraz pokaże się, że wszystkie tepredrazsudki to tylko męki różne ludziom 
zadają, a czasem nawet i zgubę im przynoszą, jak teraz na przykład tym, którzy ten 
bezrozumny miatież podnieśli... 
Mówiła z przejęciem się, z zapałem. Znać było, że we wszystko, co mówi, bardzo 
szczerze i bardzo naiwnie wierzy. Małe, białe piórka trzęsąc się nad jej kapeluszem sło
wom jej potakiwać się zdawały. A Ina w milczeniu, nie potakując i nie zaprzeczając, słuchała. 
Zaprzeczać odwagi by może nie miała, bo Helena Iwanówna wydawała się jej kobietą 
rozumną i świat dobrze znającą, ale i chęci nie czuła, bo słowa słyszane zgodnie jakoś 
odpowiadały temu, o czym przelotne, lękliwe i niejasne myśli przez własną jej głowę 
przelatywały. Milczała i ze smutnie pochyloną twarzą oskubywała listki z zerwanej przedtem 
gałązki krzewu. Aż na zatrudnionych tą robotą drobnych jej rękach spoczęła pulchna, 
białą rękawiczką ociągnięta dłoń Heleny Iwanówny. 
— Czego wy taka smutna, Ino Julianówno! Wam do twarzy z tym smutkiem, ale mnie 
was żal i ja by chciała pocieszyć was, rozweselić! I kniaź zauważył, że u was wyraz twarzy 
taki smutny czasem, smutny. Wczoraj on do mnie mówił: „Ona, Heleno Iwanówno, z tym 
swoim smutkiem tak wygląda, jak angieł (anioł), któremu do nieba ulecieć chce się... Ale 
ja by zobaczyć żądał, jak ona śmieje się... Mnie ciekawość bierze zobaczyć, jak ona wygląda, 
kiedy ją wesołość opanuje, kiedy szczęście na twarzy jej zaświeci”. Nu, to wy, Ino 
Julianówno jak kiedy jego spotkacie, uśmiechnijcie się, wesoło uśmiechnijcie się... on taki 
szczęśliwy będzie... Ale co to? Widzicie? Jakie to przysłowie polskie... moja matka często 
je powtarzała... O wilku mowa, a wilk... 
Umilkła i rozpromieniona z uśmiechem szerokim ku nadchodzącemu kniaziowi przyjacielsko 
i porozumiewawczo głową wstrząsać zaczęła. 
Wśród drzew małego parku w świetnym mundurze, wyprostowany, wysoki, zgrabny, 
iskrzący się i błyszczący, szedł krokiem swoim równym, silnym, z lekka srebrem ostrogi 
brzęczącym i w pobliżu dwóch kobiet na ławce siedzących znalazł się, rękę ku czołu w 
ukłonie wojskowym podniósł. Ale na Helenę Iwanównę, którą ukłonem tym witał, nie patrzył. 
Spod brwi kruczych czarne jego spojrzenie w twarzy Iny utkwione było z takim wyrazem, 
jakby ją nim przebić, spalić lub wchłonąć w siebie pragnął. 
A ona z oczyma ku niemu podniesionymi, z łuną rumieńca na twarzy uśmiechnęła się. 
Uśmiech to był figlarny trochę i rzewny, trochę nieśmiały i zalotny. Jemu zaś na twarz 
sprowadził błyskawicę radości, w której zajaśniała, zadrgała i rozbłysła wzajemnym 
uśmiechem koralowych warg. Nie zatrzymał się jednak, kroku nawet nie zwolnił, poszedł 
dalej i wkrótce za drzewami zniknął. 
Helena Iwanówna, cała jakaś roześmiana, rozedrgana, szeptała: 
— Dlatego nie zatrzymał się i przy nas nie usiadł, że jemu nie wypada. Na takim wysokim 
postie (stanowisku) znajduje się, że ostrożnym być musi, i na każdy swój krok zważającym. 
Ale przeszedł tędy, to tylko dlatego, ażeby na was spojrzeć. Jemu tędy droga nigdzie 
nie prowadzi, tylko słyszał ode mnie, że wy tu o tej porze... Ale czego wy tak pobledliście, 
gołąbko? Czego wy taką staliście się bledziutką? Serduszko widać zabiło mocno? 
co? powiedzcie szczerze. Ja nikomu nie powiem... Polki skryte są, wiem o tym, i dumne... 
one o lubieniu swoim niełatwo mówią... ale wy inna niż wszystkie... młodziutka, szczera, 
taka prosta... powiedzcie, zabiło mocno serduszko? podoba się wam nasz kniaź krasawiec 
co? co? 
Ina rzeczywiście pobladła tak, jakby krew wszystka do serca jej zbiegła. Z twarzą pochyloną 
i piersią szybko dyszącą odszepnęła: 
— Tak. Bardzo! 
A Helena Iwanówna, nisko ku niej pochylona, mówić zaczęła, że cóż w tym dziwnego, 
że to takie proste, naturalne i nawet śliczne, poetyczne, wzruszające. Oboje młodzi, piękni! 
On, choć młody, taką karierę już zrobił, tak wysoko stanął i stanie wyżej jeszcze, bo tu, w 
miasteczku tym i w tym kraju nie zostanie długo, nie! Lada tydzień, lada dzień może 
otrzyma wezwanie do stolicy na stanowisko wyższe... A jaki dobry! Dopóty starał się, prosił, 
pisał, dopóki i dla męża Heleny Iwanówny miejsca wyższego i znowu u boku swego 
nie otrzymał. I oni więc oboje razem z nim do stolicy wyjadą lada dzień, lada tydzień, cze
go zresztą Helena Iwanówna bardzo pragnie, bo tu żyć niewesoło. Co za porównanie z życiem 
w takim Petersburgu! Nu, ale jej pora do domu powracać... Wstała z ławki. 
— Ach! jak mnie trudno rozstawać się z wami! Nu, polubiłaż ja was! Ot, wiecie co? 
Chodźcie wy do mnie! Odwiedźcie mię! Zaprowadzę was do mieszkania swego! Chodźcie, 
duszeńka, gołąbka! 
Serdecznie, mocno ręce Iny w swoich ściskała, w oczy jej czule patrząc. Nigdy może 
niczego Ina nie pragnęła tak gorąco jak pójść z tą kobietą i słuchać ją mówiącą o jej piękności 
i... o kniaziu. Jednak wahała się. 
— Nie wiem doprawdy... bo gdyby mama dowiedziała się... gdyby znajomi... 
Śmiechem znowu wesołym i trochę urągliwym wybuchnęła Helena Iwanówna. 
— Matki boicie się! tego, co znajomi o was powiedzą! Glupost', broscie (porzućcie) wy 
te głuposci, Ino Julianówno! U was, Polaków, predrazsudok propast'! Jak zaczniecie: A 
Pan Bóg? A ojczyzna? A matka i ojciec? A grzech? A k s i o n d z ? A ludzie? to człowiek 
w tym całe swoje szczęście utopić może! Broscie to wszystko! Chodźcie do mnie! 
Pokażę wam dwie suknie, które mi mąż w siwpryz (niespodzianka) z Petersburga sprowadził. 
Nikogo teraz nie będzie u mnie. We dwie sobie pogadamy. Czekolady filiżankę wypijecie. 
Chodźcie! 
Ina ruchem nagłym, z oczyma nagle roziskrzonymi, ramię na szyję jej zarzuciła i miękkimi 
swymi, kocimi ruchami; cała przytulając się do niej, zaszeptała: 
— Pani dla mnie taka jest dobra, dobra! Nikt dla mnie tak dobrym nie jest jak pani! U 
nas wszyscy czym innym zajęci i ja zawsze sama jedna... sama jedna... marzę... tęsknię... I 
mnie nikt nie rozumie... Pani jedna mię zrozumiała... Z panią tak miło, tak wesoło, przyjemnie. 
Pójdę! Niech już tam sobie, co chce, będzie! Pójdę z panią! Chodźmy! 
VI 
Prawdę mówiła Inie Helena Iwanówna, że lada dzień lub tydzień kniaź na stanowisko 
wojskowe inne mianowanym i do stolicy państwa wezwanym miał zostać. 
Niewiele dni minęło, odkąd Ina po raz pierwszy nową znajomą swą odwiedziła, gdy po 
miasteczku rozbiegła się wieść, że kniaź bardzo wkrótce ma je opuścić, a na urzędzie, 
przez niego dotąd sprawianym, zastąpi go ktoś inny. 
I wnet nad myślą, wyobraźnią, nadziejami i obawami mnóstwa ludzi potężnie zapanował 
krótki wyraz: kto? 
W momentach głębokich skłóceń, burzliwych zbałwanień uczuć i spraw ludzkich, gdy 
spomiędzy nich znika spokojna postać prawa, a z mieczami zapędliwymi w czerwonych 
rękach zawisają nad nimi gniew i zemsta, wagi niezmiernej nabiera ręka oręż gniewu i zemsty 
dzierżąca. 
Bywają wówczas ręce więcej albo mniej czerwone; takie, które zabijają, i takie, które 
tylko ranią, takie, które wytaczają morza łez i krwi, i takie, spod których wylewają się tylko 
ich strumienie. 
I bywają również na ziemi takie momenty i miejsca, w których rany srogie miast 
śmiertelnych, strumienie łez i krwi miast ich morza — wydają się szczęściem. 
Spomiędzy czerwonych rąk, które teraz nad krajem tym zawisły, ręka kniazia nie była 
najczerwieńszą. Była ona od wielu innych mniej zaciętą i mściwą. 
Może dlatego, że płynęła w. niej krew ludu niedawno jeszcze wolnego i wolność swą 
miłującego albo że kierowało nią serce w stronę radości życia całe przechylone, jej tylko 
namiętnie pożądające, a we wszystkim innym widzące jedynie drogi, które do niej wiodły. 
Nie była to już wiosna, lecz był to już prawie schyłek lata. Była to pora odlotów nadziei, 
nalotów klęsk. 
Mury gmachu więziennego rozsadzała liczba mieszkańców coraz wzbierająca, więc 
przelewano ją do budynków innych, licznych, bagnetami zbrojnych straży najeżonych. 
Deszcz wyroków spadał na dachy tych budynków i wyprowadzał spod nich ludzi na Sybir, 
do katorgi, na szubienicę. Padał deszcz ten spod rąk sędziów. Tutaj sędzią najwyższym był 
dotąd kniaź, a teraz... 
Kto? Jaki? Co zmiana przyniesie? 
Dla tłumu głów osiwiałych i głów niewieścich, które się tu. dokoła więzień zbiegły, 
była to zagadka ociekająca krwią. I było to widmo czegoś niewiadomego, na którym serca 
i wyobraźnie upatrywały mniej albo więcej gęste plamy krwi. Serca drżały, wyobraźnie 
bujały po polach grozy. 
Pani Teresa miała dotąd nadzieję, że chłopcy oddanymi jej zostaną. Kniaź był dla niej 
uprzejmy, coraz więcej nawet uprzejmy, a przy tym roztargniony, czymś dalekim zajęty. 
— Śledztwo jeszcze nie skończone — mówił — bądźcie cierpliwi; gdy śledztwo skończonym 
będzie, zobaczymy, co z waszymi małymi gierojami robić... 
I zaraz o czym innym bardzo widocznie myśleć zaczynał. Nie przywiązywał do postępku 
dzieci tych wagi zbyt wielkiej... 
„Może sam braci młodszych, małych jeszcze ma — myślała pani Teresa — albo po prostu 
serce dobre. Czemuż by nie? W każdym narodzie zdarzają się ludzie źli i ludzie dobrzy...” 
A teraz ten nowy jakiś przyjedzie... przed samym wyrokiem właśnie. Jakiś człowiek 
nowy, niewiadomy, nieznany, obcy, może nienawidzący, może okrutny wyrok na Janka i 
Olka wydawać będzie. 
W głowie jej się od myśli tej mąciło i żądło bólu tak w serce kłuło, piekło, że nigdzie 
długo ustać ani usiedzieć nie mogąc, prędzej jeszcze niż zwykle od znajomych do znajomych 
biegała po wiadomości, po rady. 
Wiadomości? jakież? Nikt jeszcze nic nie wiedział. A rady? Jedna tylko była: czekać 
cierpliwie. 
Pani Teresa w gniew wpadała. 
— Także rada! Cierpliwą mam być, kiedy mi dzieci w oczach nikną! Istotnie, do nieruchomości 
i zamknięcia więziennego, do napełniającego cele więzienne wiecznego zmroku 
nie nawykli chłopcy w oczach nikli, na kształt kwiatów powietrza i słońca pozbawionych 
więdli. Obaj już teraz byli w turmie, ale nie razem. Widywać się nawet im nie pozwolono. 
Śledztwo skończonym jeszcze nie było. Świadków wezwano: Teleżuka, żonę jego, włościan 
ze wsi najbliżej z Leszczynką sąsiadującej. Wśród ogromnego nawału spraw żadnej 
rychło załatwić nie było podobna. 
Janek tymczasem coraz głębiej pogrążał się w tej melancholii dziwnej, w którą czasem 
nieszczęśliwe dzieci zapadają. Zdawać się może wtedy, że drobne duszyczki ich kołyszą 
się nad otchłanią, której ciemności przejrzeć nie umieją i znad której odlecieć nie mogą. 
Raz w przystępie rozczulenia zwierzył się matce. 
— Mnie ciągle i ciągle chodzą po głowie myśli, dlaczego świat jest taki! Dlaczego są na 
nim takie niesprawiedliwości i nieszczęścia? Dlaczego ludzie nie są lepsi? Dlaczego z chęci 
i zamiarów najlepszych skutki najgorsze wynikają? A kiedy tak już na świecie jest i być 
musi, to — po co żyć! I tak mi czasem, mamciu, nie chce się już żyć! I tak mi źle... chciałbym 
nie myśleć o tych rzeczach... ale nie mogę... muszę... Mamcia mówi, że trzeba zgadzać 
się z wolą Boga, bo On mądry jest i wie, dlaczego tak świat stworzył... To prawda... 
ja wiem... chciałabym... ale nie mogę... I tak mi źle... 
Z głową obu dłońmi objętą, zgarbiony, w podłogę więzienia wpatrzony jak mały desparat 
zwątlałą postać swą w obie strony kołysał. 
I dusza jego niedorosła kołysała się nad otchłanią życia w demony zamieszkujące ją 
wpatrzona, truchlejąca... 
Innym razem przez całe dwa dni żywności żadnej tknąć nie chciał i na błagania matki 
głuchy, rozjątrzony, ponury, w ciemnym kącie celi siedząc milczał tak uparcie, że ani jednego 
słowa wydobyć z niego nie mogła. A na trzeci dzień, gdy przyszła, ukląkł przed nią i 
wyznał, że postanowił był życie sobie odebrać... Innego sposobu żadnego nie mając, przez 
zagłodzenie się... Ale to bardzo trudny sposób, długi... nie wytrzymał, okropnie się wstydzi 
tego, że nie wytrzymał, choć z drugiej strony może to i dobrze stało się, bo tej jeszcze 
przykrości matce nie sprawił... 
Tym razem nie sprawił, ale któż panią Teresę mógł upewnić, że innym razem znowu ta 
sama myśl nie zaświta mu w głowie, która znajdzie sposób łatwiejszy, krótszy... 
A z Olkiem inna znowu była bieda. Tego rana zupełnie jakoś zagoić się nie mogła i 
osłabiony, coraz chudszy, ciągle matkę o przebaczenie błagał, do stóp jej rzucając się, płacząc. 
Poczucie winy popełnionej tak głęboko w serce dziecinne mu zapadło, że aż obudziło 
w nim skruchę wyegzaltowaną i niezdrową. U nóg matki leżąc, najsroższymi wyrzutami 
siebie samego obarczał, przestrogi im obu przez Julka dawane przypominał i powtarzał. 
Pani Teresa gniewem udanym uspokajać go próbowała. 
— Także mazgajstwo! Płaksa i mazgaj jesteś! Ale na wspomnienie o Julku sama zalała 
się łzami i malca od stóp swoich podźwignąwszy, na ławie obok siebie sadząc, zapytywała: 
— Cóż więcej wam powiedział? Co on wam w czasie ostatniej tej przechadzki z wami 
mówił? Przypomnij sobie dobrze... powtórz wszystko... 
A gdy Olek słowa brata dobrze zapamiętane powtarzał, jej się zdawało, że słyszy głos z 
tamtego świata mówiący, i zapragnęła, ach, jak zapragnęła przestąpić granicę dwóch 
światów i na tamtym najstarszemu dziecku swojemu, najrozumniejszemu, najlepszemu, na 
pierś już męską, na pierś już opiekuńczą, przyjacielską paść krzycząc: „Patrz, jakam ja 
biedna, ratuj!” 
Oprócz tej biedy z synami uwięzionymi miała jedną jeszcze, gorzką i ciężką, o której 
nikomu nie mówiła, którą owszem, przed ludźmi taiła, lecz o której myślała, gdy czerwoną 
kokardą swą, dobrze już przybrudzoną i zgniecioną z daleka świecąc, od Janka i Olka do 
mieszkania swego ulicami miasteczka biegła. 
Przez okno jednego z niskich domków patrzało na nią biegnącą kilka znajomych twarzy 
i jedna wskazując ją innym wymówiła: 
— Hekuba! 
Młodziutki głosik jakiś zapytał: 
— Co to Hekuba? 
A ten sam co wprzódy wyjaśniać począł: 
— Priama, trojańskiego króla żona, która u zwalisk Troi z żalu po synach pobitych i córkach 
porwanych... Ktoś inny przerwał; 
— Przecież pani Teresa synów tylko... a córki... Inne głosy mówić, szeptać zaczęły: 
— Kto wie? kto wie? kto wie? co stać się może z córką jej... Iną? Z Iną działy się rzeczy 
niezwykłe, dla których rozpoznania pani Teresa nie miała dość czasu i swobodnej myśli, 
lecz które sprawiały na niej wrażenie mętnego, niewyraźnego, snującego się dokoła niej 
widma. Niby nic; żadnego widocznego objawu nieszczęścia, ale jakiś gorzki oddech, który 
zbliżanie się jego zapowiada. Coś nieokreślonego a dokuczającego powtarzającymi się 
wciąż ukłuciami w serce. Coś, czemu zapobiec i czego odpierać niepodobna, bo nie ma 
wyraźnej przyczyny i nazwy, co jednak jest, nadchodzi, czyha, wyziewa z siebie wonie 
trucizny i pierwsze błyskawice burzy. 
Ginęła matce z oczu Inka na długie godziny, a zapytana, gdzie była, usiłowała zrazu 
tłumaczyć się albo pieszczotami usta matce zamykać, lecz pani Teresa spostrzegła i czuła, 
że tłumaczenia były wykrętne, pieszczoty nieszczere. Wkrótce przecież i one ustały. Odpowiedzi 
Inki stawały się coraz śmielsze, hardsze, często gniewne i niemal wzgardliwe. 
— Gdzie byłaś? Dlaczego powracasz tak późno? Mówiłaś, że całą połowę dnia u Konieckich 
spędzisz. Wiem, że tam ani zajrzałaś. Gdzież więc byłaś? 
Inka, która w swoim nowym kapelusiku do izdebki była wbiegła, stanęła jak wryta. 
— Moja mamo! Byłam, gdzie mi się podobało... Każdy człowiek na świecie idzie, gdzie 
chce, i robi, co mu się podoba, a ja przecież niewolnicą niczyją nie jestem i te wieczne indagacje 
mamy są dla mnie nieznośne, okropne... 
Mówiąc to szarpała zdejmowane z rąk rękawiczki i gorączkowo zarumieniona, niezwykle 
błyszczącymi oczyma nie na matkę, lecz kędyś w stronę ukośnym, rozjątrzonym spojrzeniem 
patrzała. Była wtedy upostaciowaniem uporu i zniecierpliwienia wrzącego powstrzymywanym 
gniewem. Nie zawsze jednak mogła czy chciała powściągnąć gniew. 
Wybuchał z niej czasem słowami, których niepodobna było spodziewać się z usteczek tak 
drobnych, różowych, słodkich. 
— Ja nie wariatka, aby mię trzeba było pod kuratelę brać, i niech mama faworytów 
swoich, Janka i Olka, którzy tyle biedy narobili, musztruje, ale nie mnie, która dorosłą jestem 
i wiem, czego mi trzeba i co robię. 
U tej delikatnej, powiewnej, słodkiej i smętnej dziewczyny z samego dna natury jej zapewne 
dobywały się szorstkie, grube pierwiastki i było to jakby osuwanie się zasłon aksamitnych 
z nieociosanego drewna. Zdumiona i przerażona pani Teresa ręce załamywała. 
— Bój się Boga, Inka, po jakiemu to do mnie mówisz? Także ton! Także sposób mówienia 
do matki! 
Z wyraźnym obrzydzeniem końcami palców Inka zdejmowała ze stołu nie dojedzoną 
przez panią Teresę kromkę razowego chleba i szklankę wypitym przez nią mlekiem pobieloną. 
Drwiący uśmieszek odpowiedzi jej towarzyszył. 
— Czy to do matki innym tonem jak do innych ludzi mówić trzeba? Wiem, wiem, słyszałam... 
Ale są to, moja mamo, przesądy, o których dawno już rozumni ludzie zapomnieli, 
i tylko... u nas jeszcze... 
Milkła, bo teraz pani Teresa w uniesienie wpadała, gniewem wybuchała, wyrzuty jej 
czyniąc, natarczywie zapytując: kto jej głupstw takich do głowy nakładł? kogo widuje? do 
kogo chodzi? jakie szaleństwo do głowy jej przystąpiło? Dlaczego teraz wygląda ciągle 
tak, jakby w gorączce była, jakby nie wiedziała sama, co mówi lub czyni? 
Inka najczęściej nie tłumaczyła się, nie odpowiadała; czasem jednak gwałtownym jakby 
poruszeniem wewnętrznym rzucona przypadała do matki, klękała przed nią i z głową do 
kolan jej przyciśniętą jęczała: 
— Nie mogę, mamciu, nie mogę inaczej... nie mogę inną być... nie mogę... Wtedy pani 
Teresa obejmowała ją, włosy jej głaskała, prosiła: 
— Czego nie możesz? Co ci jest? Co ci się stało? Iniu moja! córuś! powiedz? wszystko 
matce powiedz... wytłumacz... uspokój mię... Ale ona już zrywała się z ziemi i odchodziła 
mówiąc: 
— Nic, nic, moja mamo! Po co ja mam mówić, kiedy mama nie zrozumie mnie, nie zgodzi 
się ze mną... my, ja i mama, takie różne jesteśmy, takie inne... 
I już słów matki zdawała się nie słyszeć, kędyś daleko, daleko zapatrzona, ku czemuś 
dalekiemu uśmiechnięta, kędyś daleko myślą, utęsknieniem, marzeniem przebywająca. 
Myślą, marzeniem, utęsknieniem przebywała ciągle w ładnie umeblowanym, pachnącym 
buduarku Heleny Iwanówny, w którym wiele chwil miłych, a kilka cudnych już przeżyła. 
Kilka już razy jednocześnie z nią na czekoladzie u Heleny Iwanówny był — kniaź. 
O, cudne chwile, wrażeń nowych i rozkosznych pełne, od szarej, prozaicznej rzeczywistości 
dalekie, dalekie — poetyczne, śliczne! 
O, śliczny, miły, zgrabny, wytworny, z takimi oczyma wymownymi — człowiek! 
Książę! Kniaź! jak ten wyraz brzmi dziwnie! Tak zupełnie, jakby blaski złota i kolory 
tęczy, i jeszcze tony wspaniałej muzyki rozlewały się w powietrzu. 
Rozmawiali z sobą po francusku. Ona do języków obcych ma zdolność wielką i tego 
przez cztery lata u pani Awiczowej spędzone wyuczyła się wcale nieźle. Ach, jak on widocznie 
ucieszył się, gdy usłyszał ją mówiącą po francusku. Może myślał, że nie będą mogli 
rozmawiać z sobą z powodu tej różnicy języków.e s zz e by! jak mówi Helena 
Iwanówna. 
Ale bo i po co na świecie są te wszystkie pomiędzy ludźmi różnice! Ot, żyliby ludzie z 
sobą w zgodzie, jednostajnie mówiąc, czując, wierząc i wszystkim byłoby dobrze, i 
wszystkich by nieszczęść tych nie było. Prawdę mówi Helena Iwanówna, że tylko przesądy 
ludziom na drodze do szczęścia stają. To jest kobieta bardzo rozumna i dowcipna. Jak 
zabawnie wyśmiewała wczoraj wiarę w to, że Pan Bóg słucha w niebie tych pacierzy, które 
ludzie tu na ziemi szepczą. „W drugim pokoju mówiła siedzisz i nie słyszysz, a jakże z takiej 
dalekości słyszeć by miał? Wszystko to są przesądy — mówiła. — Pozbyć się ich tylko 
trzeba, a zaraz wszyscy na świecie ludzie staną się szczęśliwi i weseli...” 
Może też o n i są tacy weseli, że pozbyli się, jeżeli nie wszystkich jeszcze, to wielu 
przesądów? Ach! jacy oni weseli! Raz na czekoladę oprócz kniazia i adiutant jego, mąż 
Heleny Iwanówny, przyszedł, kilku oficerów z sobą przyprowadzając, wkrótce też dwie 
panie jakieś wbiegły, ślicznie ubrane, młode jeszcze, ładne. Powstał ruch, gwar, wszyscy 
dokoła okrągłego stołu w jadalnym pokoju zasiedli, ale nie wszyscy czekoladę pić chcieli, 
więc gospodarz domu do służącego zawołał o wino szampańskie, które gdy przyniesiono i 
pić zaczęto, wesołość stała się taka, jakiej Ina nigdy jeszcze w życiu swoim nie widziała. 
Wesołość to była swobodna, głośna, poufna, pełna gestów szerokich, śmiechów jak 
grzmoty głośnych, komplementów składanych pięknym rączkom, nóżkom, oczkom. Toasty 
różne wznoszono, a kiedy adiutant kieliszek swój podnosząc wniósł zdrowie Iny Julianówny, 
to wszyscy jak krzyknęli jednym głosem: „Hurrra!”, to aż szyby w oknach zabrzęczały; 
ją zaś, Inę, czy od wina wypitego, czy od rozmaitych napełniających ją uczuć ogarnęła 
wesołość taka, jakiej dotąd nigdy nie doświadczała. Dziękowała wszystkim, kłaniała 
się, na komplementy śmiało odpowiadała, a z żartów, które dokoła krążyły, śmiała się tak 
głośno i swobodnie jak nigdy. Wtedy kniaź, który obok niej siedział i przez cały czas różne 
miłe jej rzeczy mówił, szeptać zaczął, że on zawsze widzieć ją pragnie wesołą, szczęśliwą, 
bo nie ma na świecie takiego szczęścia, które by samo do stóp jej nie upadło prosząc, aby 
przyjąć je chciała. 
I nie wiadomo, co powiedziałby więcej, bo w tej właśnie chwili zaszło coś takiego, co 
wszystkich jakby ukropem oblało czy lodem obłożyło. Jedna z tych pań, które tam były, ni 
stąd, ni zowąd zaczęła przez stół bardzo głośno i ze śmiechem mówić do kniazia coś — o 
jego żonie, że niby ona z Kaukazu, gdzie przebywa, przez lunetę na niego patrząc widzi, 
jak on się tu znajduje i... coś tam jeszcze podobnego. Na twarz kniazia chmura spadła 
ciemna i groźna. Helena Iwanówna oczyma i rękoma znaki jakieś do mówiącej robiła i 
wszyscy z nadzwyczajnym pośpiechem, głośniej jeszcze niż przedtem rozmawiać o różnych 
rzeczach zaczęli, ale czuć było, że coś niedobrego zaszło, że zgrzyt jakiś przerwał 
harmonię, która dotychczas w towarzystwie tym panowała. 
A jej, Inie, zrobiło się niewypowiedzianie żałośnie i smutno. Nie umiałaby powiedzieć 
dlaczego, ale wiadomość, że kniaź jest żonaty, całą jej pierś nagle łzami napełniła. Nie 
chciała okazać tego, ale Helena Iwanówna sama spostrzec musiała, bo przybiegła i za szyję 
ją objąwszy w samo ucho szeptała: 
— Niczewo! (nic to) duszeńka! Niczewo! On żonaty i razem nieżonaty! Ja ci to później 
opowiem i wytłumaczę. 
A potem do fortepianu usiadła i z wielkim zapałem bardzo hucznie walca grać zaczęła, 
przy czym zaraz utworzyły się dwie pary tancerzy i stół dokoła w walcu obiegać zaczęły. 
Kniaź po chwili wstał także i z ukłonem do tańca ją zaprosił. Wyprostowany, brzękiem 
ostróg tylko kłaniał się i wzrokiem tylko — ale jakim! prosił. Ona od dwóch już lat przez 
cały czas żałoby narodowej nie tańczyła wcale, a za tańcem przepadała i wiedziała, że tańczy 
bardzo ładnie. Czuła sama, że jest cała różowa i że w całej sobie ma dziwne gorąco i 
drżenie. Stała przed nim ze spuszczonymi powiekami, podnieść ich nie mogąc, a on kibić 
jej ramieniem opasał i uniósł w taniec. Ale raz tylko stół okrągły dokoła w walcu obiegli, 
po czym znalazła się w saloniku sąsiednim, w którym nie było nikogo. I tu... Ach! dalej już 
Inka wspomnień swych w słowa przyoblekać nie mogła. W głowie jej się mąciło, oddech 
w piersi ustawał, siły omdlewały... Na klęczkach przed sobą go widziała i... 
A to, że kniaź Borys jest żonaty, znaczenia żadnego nie ma, gdyż Helena Iwanówna 
wytłumaczyła jej, że ożenił się nadzwyczaj młodo, z namowy rodziców czy tam krewnych, 
nigdy kobiety tej nie kochał, a teraz nienawidzi jej i do rozwodu z nią idzie. Wkrótce też 
rozwód otrzyma i wolnym będzie. Czyż nie mówił jej zresztą wówczas, w tym pustym saloniku, 
że ją jedną, Inę, na całym świecie kocha i że jest to jego pierwsza miłość prawdziwa. 
Słowa te Helena Iwanówna w zupełności potwierdziła. 
— Uwlekał się nieraz innymi kobietami — mówiła — ale tak jak za tobą, duszeńka, za 
żadną nie szalał. Cóż to znaczy, że jest żonatym, kiedy żony nie kocha? Jedna tylko na 
świecie jest rzecz ważna: miłość. Wszystko inne — to głupoście, na które tylko napluć! 
Gdy po kilku godzinach u Heleny Iwanówny spędzonych Ina do ciasnej, dusznej, ubogiej 
izdebki domu zajezdnego wbiegła, ogarniało ją uczucie budzenia się ze snu rozkosznego 
i świetnego, a wpadania do otchłani rzeczywistości, ponurej i szpetnej. 
Obrzydzeniem i żalem nad samą sobą bezgranicznym przejmowały ją ściany i sprzęty 
tej izdebki, szklanka pobielona wypitym przez matkę mlekiem, rozsypane na stole okruchy 
razowego chleba. Płonęła wstydem na myśl, co by to było, gdyby on... ten piękny, świetny 
człowiek, w swoim pięknym, świetnym mundurze wszedł tutaj i zobaczył... Prawem 
odziedziczenia może powtarzała w myśli nazwy niegdyś przez jej ojca Leszczynce nadawane. 
Gdyby kniaź zobaczył tę dziurę, tę norę, ten czyściec ziemski! Bolał ją po prostu 
sam widok tej izdebki; dławiło powietrze, istotnie duszne i przykre, którym w niej oddychała. 
Łzy połykając mówiła sobie, że ona do rzeczy tak prozaicznych i szpetnych stworzoną 
nie jest, że jak rybie wody, ptakowi powietrza, potrzeba jej rzeczy poetycznych i 
pięknych. I szczerze, głęboko, z całej siły wierzyła, że mieszkanie Heleny Iwanówny, ze 
sprzętami jaskrawą materią obitymi i gracików błyszczących albo zabawnych pełne, to 
piękno, a uczucia, które namiętne spojrzenia i szepty kniazia w niej budziły, to — poezja. 
I gdybyż jeszcze mogła tu być samą jedną, swobodnie wspominać, marzyć... Ale to ciągłe 
tutaj towarzystwo matki, jej zapytania i wyrzuty, jej zgryzoty i nocne płacze... ach, i 
ten sposób ubierania się jej, mówienia, chodzenia, samo brzmienie jej głosu, sama ciemność 
skóry oblekającej twarz i ręce. Już i dawniej, od dzieciństwa prawie raziło to ją i niechęcią 
napełniało, lecz w sposób nieokreślony, głuchy. Teraz wszystko przed oczyma jej 
uwypukliło się i wyrosło, a w myśli nabrało określeń wyraźnych i śmiałych. Teraz przychodziły 
chwile, w których śmiało przed sobą wyznawała, że matka budzi w niej uczucie 
bardzo podobne do odrazy, takiej zwyczajnej, fizycznej odrazy, jaka czasem przejmuje ręce 
białe i delikatne przy dotykaniu rąk sczerniałych i zgrubiałych, jaką czasem nerwami 
spragnionymi pieszczoty aksamitnej wstrząsa twarde i szorstkie dotknięcie. 
Ale zdarzały się też chwile inne, nie wiedzieć skąd pochodzące: z głosu natury, ze 
wspomnień dzieciństwa może pochodzące, chwile, w których Inę fala uczuć nie nazwanych 
a nagłych ku matce rzucała. Wtedy z ramionami dokoła grubej kibici zarzuconymi i z 
głową na jej kolanach szeptała: 
— Mamciu! Mamciu kochana! Ja wiem... ja wiem... ale nie mogę... doprawdy, mamciu, 
ja inaczej nie mogę... nie mogę... 
O czym wiedziała? czego nie mogła? Nie powiedziała tego nigdy, nie potrafiłaby powiedzieć, 
bo w uczuciach i myślach jej panowały chaos i zamęt, wiały burzliwe wichry, 
leciały przeświecone jaskrawym światłem tumany kurzawy. A pani Teresa na te pieszczoty 
i bełkotliwe wyznania córki w sposób rozmaity odpowiadała: niekiedy wzajemną pieszczotą 
i drżącej troskliwości pełnymi zapytaniami, ale niekiedy, gdy czuła się bardzo, bardzo, 
prawie nad siły, zgnębioną, zgryzioną, strwożoną, zmęczoną, niecierpliwym sarknięciem 
i gniewnymi słowy: 
— Nie wiem — mówiła — czego nie możesz i co się z tobą dzieje, ale czuję, że coś niedobrego 
się dzieje i że wysłać cię stąd muszę... do Leszczynki pojedziesz... już pisałam do 
Teleżuka, aby po ciebie przyjechał... i pan Koniecki w tych dniach do domu jedzie, zabierze 
cię, i może u nich, u Konieckich, nim do Leszczynki przyjadę, przesiedzisz... Tu nie 
zostaniesz... Niańką twoją tu być czasu i siły nie mam... a pociechą i pomocą 
matce być nie umiesz... serca nie masz... 
Wtedy Ina z wybuchem obrazy i żalu zrywała się od kolan matki i cała w ogniu, ostre 
błyskawice z oczu wyrzucając, wołała, że ani do Leszczynki, ani do Konieckich nie pojedzie 
za nic, za nic, że prędzej da się zabić, aniżeli tam pojedzie, że matka jej nie kocha, że 
jest ona nieszczęśliwą i od nieszczęścia swego choćby na koniec świata uciec by pragnęła. 
Potem obie milkły, rozjątrzone, obrażone, rozżalone i resztę dnia lub wieczora spędzały 
w milczeniu, czasem ukośne, niechętne lub niespokojne wejrzenia na siebie rzucając. 
Aż przyszedł dzień, który ukazał Ince dwa zwierciadła, w zwierciadłach dwie przyszłości 
i rzekł: „Wybieraj!” 
Kiedy pani Teresa spiesznie biegła z więzienia do domu, aby zobaczyć, czy jest tam jej 
córka, a jeżeli nie jest, szukać, gdzie jest, jak nieraz już bywało, i u wszystkich znajomych 
o nią się dowiadywać, Inka w najodludniejszym miejscu zamiejskiego parku z Heleną 
Iwanówną rozmawiała. Za osłoną drzew i krzewów na małej ławce bardzo blisko siebie 
siedząc szeptem obie mówiły. Mówiły cicho, szybko, niezmiernie żywo, wzajem sobie 
mowę przerywając, jak mówić zwykli ludzie spiesznie naradzający się i silnie wzruszeni. 
— Więc za trzy dni — szeptała Inka — więc już za trzy dni... wyjeżdżacie... a cóż ja pocznę, 
co ja pocznę, co ja nieszczęsna pocznę... ja z desperacji nie wiem, co sobie zrobię... 
zwariuję chyba, utopię się... 
Za rękaw sukni ją chwytając Helena Iwanówną w mowę jej wciąż wpadała. 
— Ależ posłuchaj, duszeńka, posłuchaj tylko... mówić mi nie dajesz... ciągle przerywasz... 
Jaż mówię, że jest sposób tak zrobić, abyś nie potrzebowała desperować, wariować... 
Ale Inkę burza rozpaczy porywała, ogłuszała, myśli i uwagę jej od towarzyszki odrywając. 
Czoło rozpalone w obu dłoniach ściskała, łzy po zbladłych policzkach jej płynęły. 
Jednak szybko, nieprzerwanie, gwałtownie szeptała: 
— Mama o niczym nie wie, ale domyśla się, niepokoi się, wyrzuty mi robi, chce mię do 
Leszczynki albo do Konieckich, sąsiadów naszych, wyprawić. Ja nie chcę do Leszczynki! 
Ja nie chcę do Konieckich! Tam grób! Tam noc! Ja nie chcę grobu! Ja lękam się nocy! Ja 
teraz dopiero poznałam, co to prawdziwe życie, co radość, co szczęście... 
Płaczem zaniosła się, a Helena Iwanówną dłonią usta jej zamykać próbowała. 
— Jaż tobie mówię, duszeńka, że jest sposób... posłuchaj tylko! Jest sposób, abyś od 
grobu i nocy... 
— Jaki sposób! Nie ma żadnego sposobu! Wszakże wyjeżdżacie, Heleno Iwanówno... i 
on... za kilka dni... O, Boże mój. Boże! już za kilka dni... 
Zniecierpliwiona czy rozczulona, obu tych zresztą uczuć zapewne doświadczając, Helena 
Iwanówna jak sęp gwałtownie dziewczynę szlochającą w ramiona swe porwała, do boku 
swego przycisnęła i głowę jej jak na poduszce na piersi swej oparłszy, w samo prawie 
śliczne uszko spod ślicznego kapelusika wyglądające szeptać zaczęła. Cicho szeptała, długo 
szeptała, czasem krótkie pocałunki po twarzy Iny rozsiewając, czasem śmiejąc się cichutko, 
pieszczotliwie. Z szeptania jej wybijały się niekiedy słowa głośniej nieco wymawiane: 
kniaź... rozwód... ślub... lubienie... Petersburg... kniahini... bale... rysaki... mąż krasowieć... 
Ina nie płakała już, lecz drżeć zaczęła i tak drżała, że Helena Iwanówna zlękła się może, 
aby z ławki nie spadła, bo z wielkim szelestem czesucssowych, bombiastych rękawów 
mocniej jeszcze do siebie przycisnęła, szeptać, chichotać, całować nie przestając, aż na koniec... 
Po chwili dość długiej zgrabne, szczupłe, w biały muślin obleczone ramiona dziewczyny 
wyciągnęły się ku górze i szyję przyjaciółki, trochę krótkawą, trochę grubawą, z taką 
nagłością i mocą objęły, że aż na czarnych jej włosach przekrzywił się kapelusz z kwiatów 
bzu upleciony i rozkołysały się we wszystkie strony jego małe, białe piórka. 
Oznaczałże ten milczący, namiętny, długi uścisk Inki trwogę czy radość lub wdzięczność, 
tulenie się pod opiekę czyjąś i oddawanie się w moc czyjąś, czy wszystko to razem 
zmieszane, wzburzone, skłębione w jeden poryw, w jedną żądzę, w jeden szał? 
Wkrótce potem Ina do mizernej izdebki swej wchodziła, a pani Teresa zadziwiła się ujrzawszy 
ją tak łagodną, cichą, czułą, jaką tu nie bywała już od dawna. Zaraz ode drzwi pogarnęła 
się ku matce i dziwnie pokorna, zamyślona, w obie ręce ją pocałowała. Potem jakby 
zapytania i wyrzuty uprzedzić pragnąc, mówić zaczęła, że była w parku, że teraz tam 
spiree przepysznie kwitną i Leszczynkę jej przypomniały, że jutro pójdzie z matką do więzienia 
i trochę kwiatów tych braciom zaniesie. Zapaliła małą lampkę i zaczęła przy świetle 
jej suknię matczyną w kilku miejscach rozdartą naprawiać. 
Pani Teresa niedowierzająco i niespokojnie zrazu na córkę patrzała, lecz wkrótce radość 
błoga do serca wstępować jej zaczęła. 
Jaka ona śliczna, jaka miła, gdy tak uspokoi się, złagodnieje, nad robotą jaką złotą 
główkę swą pochyli! Bajecznie do ojca podobna! Te same oczy i włosy... te same wady i 
ten sam czar! I tak samo... raz anioł, raz szatan! 
A Inka szyła i niekiedy szafirowe oczy swe z anielskim spojrzeniem na matkę podnosząc 
mówiła, że szkoda, ach, jaka szkoda i jakie nieszczęście, że wyrok na Janka i Olka nie 
kniaź, ale ten jakiś nowy i niewiadomy wydawać będzie... 
— A ty skąd wiesz o tym? — zadziwiła się pani Teresa. 
Z łagodnym wzruszeniem ramion odpowiedziała: 
— Słyszałam... wszyscy o tym mówią... Kniaź wczoraj urząd swój złożył i dziś już w 
komisji nie zasiadał. 
Słyszała o tym istotnie od niego. On dziś u Heleny Iwanówny, blisko, blisko niej siedząc 
i rękę jej w swojej trzymając, mówił: 
— Ja na braci waszych, Ino Julianówno, wyroku wydawać nie będę, bo z góry przykazano, 
abym był srogim... więc kamienia tego nie położę i dołu tego nie wykopię pomiędzy 
tobą a sobą, ty moja ukochana, upragniona... 
Gorąco żaru i wino upojenia napełniły jej pierś i głowę, gdy teraz delikatnymi nićmi 
dziurę w sukni matczynej cerując słowa te wspominała. Miała takie uczucie, jakby ta dziura 
i to cerowanie w palce ją piekły, jednak cerowała dalej cierpliwie, i gdy po chwili oczy 
na matkę podniosła, coś na kształt żalu w nich błysnęło. Na myśl, co za dni parę stanie się, 
stać się musi, co pomiędzy nią i matką jej jak kamień i jak dół — o, jak głęboki, legnie, serce 
jej uszka pokazało... na chwilę. 
Pani Teresa z zaciśniętymi kurczowo rękoma, z głęboko wpadłymi oczyma siedziała na 
łóżku zdruzgotana, zgnębiona. Synami zajęta, o pieniądze na dalszy pobyt w miasteczku 
skłopotana, nikogo ze znajomych w ostatnich dniach nie widując, o tym, że zmiana dla niej 
straszna już zaszła, nie wiedziała. 
Co teraz nastąpi? o Boże, co nastąpi? I kiedy nastąpi? Rychło zapewne, rychło. Wóz albo 
przewóz. Niebo albo piekło. Z Jankiem i Olkiem do Leszczynki nowróci albo... 
Dwa dni upłynęły i — wyrok zapadł... Podpisała go ręka od ręki kniazia czerwieńsza... 
rozkazowi zresztą otrzymanemu z góry posłuszna. 
Zsyłka do Permu, w czasie jak najkrótszym pod zbrojną strażą mali buntownicy odwiezionymi 
zostaną do najbliższej — jednak dalekiej — stacji kolei żelaznej, a stamtąd parowozem 
na granicę dwóch części kuli ziemskiej, pod stopy Uralu... 
......................................... 
...Z twarzą, która powlekała się barwą ziemistą, z powiekami w pociemniałych oczodołach 
od płaczu krwawymi pani Teresa stała przed więziennymi wrotami i patrzała na 
oddalający się dwukonny wóz... Dopóki tylko dojrzeć je było można, patrzała na coraz 
dalej oddalające się, oddalające dwie małe, blade twarze, które na wozie obracały się ku 
niej, jak opłatki świecąc wśród podniesionych dokoła luf i bagnetów. 
Gdy na zakręcie drogi znikneły — odeszła. 
Nie biegła, nie pędziła; szła powoli z piersią ciężko dyszącą, z plecami po raz pierwszy 
w życiu przygarbionymi. 
Nic dokoła nie widziała, nie słyszała, o niczym nie myślała. Dusza jej krwawym gwoździem 
przybita do. tych małych, bladych twarzy, które tylko co w oddaleniu sprzed oczu 
jej znikły, wlokła się za nimi cała, wsuwała się pomiędzy otaczające je bagnety, kreśliła 
nad nimi obronne i opiekuńcze krzyże, całowała, żegnała spłakane oczy Olka, jak płótno 
zbielałe, lecz hardo zaciśnięte usta Janka. 
Na kształt ranionego zwierza, który instynktem gnany czołga się ku legowisku swemu, 
aby paść na nie i skomląc z bólu ranę swoją lizać, pełzała raczej niż szła ku swej najętej, 
mizernej izdebce... 
Tu, na drzwi izdebki spojrzawszy, przypomniała sobie. 
„A Inka?” 
Gdzie jest Inka? Miała wnet za nią przybiec do więzienia i ostatnie godziny te spędzić z 
braćmi, a tylko na chwilę czegoś jeszcze do miasteczka... 
— Zaraz przybiegnę, mamciu, zaraz przybiegnę... 
Miała kapelusz na głowie, w ręku parasolkę, na policzkach rumieńce silne i w oczach 
łzy... 
— Niech mamcia idzie, ja zaraz przybiegnę... 
Odbiegła, wróciła, uścisnęła matkę. Dziwnie uścisnęła, mocno, długo. Ale pani Teresa 
nie dziwiła się. W dniu tak strasznym, w tym piekielnym dla niej dniu... że córka zapłakała, 
uścisnęła, cóż dziwnego? 
Jednak nie przyszła! Cóż to znaczy? Gdzie jest? Co się z nią dzieje? 
Niecierpliwie, silnie, głośno pchnęła przed sobą drzwi izdebki. Weszła. 
Nie ma Inki. 
Coś się działo w tej izdebce, coś się tu działo! 
Szuflada starej, krzywej komody, w której Inka swoje różne moślinki, paski chowała, w 
całej szerokości wyciągnięta, pusta. 
Miejsce na ścianie, gdzie sukienki swoje zawieszała, puste. 
Jezus, Maria! 
Na stole, o szklankę z nie wypitym mlekiem oparta, karta papieru jej ręką zapisana. 
O Jezus, Maria! 
Moja kochana mamciu! Mnie bardzo przykro, ja bardzo żałuję, że mamcie rozgniewam 
i zmartwię, ale inaczej nie mogę! Nie mogę! Kiedy mamcia czytać to będzie, ja daleko już 
stąd... daleko... Mnie nawet smutno, że mamę porzucam, ale tak kocham, tak nad życie, 
bez granic kocham... Mama zna jego... to kniaź Borys... I on kocha mię szalenie, bez granic, 
ale ja nie z nim jadę, tylko z pewną przyjaciółką jego i moją, u której też w Petersburgu 
mieszkać będę, dopóki ślubu z sobą nie wieźmiemy... A kiedy już zostanę żoną kniazia, 
co wkrótce nastąpi, wszystkim nam będzie lepiej. On dla Janka i Olka powrót do domu 
wyjedna, a Brońcią i Ludwinką ja zaopiekuję się, aby im edukację świetną... 
Było tam pisma więcej jeszcze wiele: wyraźniejsze od innych występowały wśród niego 
słowa: „miłość”, „szczęście”, „przesądy”, „wszędzie ojczyzna może być”, „wszystkie wiary 
sobie równe”, ale pani Teresa czytać dalej nie mogła, bo z trzęsących się rąk jej wypadła 
kartka papieru i szeroko, szeroko rozwarły się te ręce, a potem głośno klasnęły w dłonie, 
gdy z ust tak jak ta kartka zbielałych wypadł krzyk: 
— Łajdaczka! 
Padł krzyk ten w ciszę izdebki jak kamień w wodę i długo po nim nic nie następowało. 
Jak w kamień obrócona stała pani Teresa z rękami rozpostartymi, z oddechem w piersi 
krótkim i świszczącym, z czołem, wargami i policzkami drgającymi. W ciemnych głębokich 
oczodołach, pod zakrwawioną od łez powieką gorzało płomię gniewu i morze pogardy 
rozlewało się po ustach, gdy wychodzić z nich począł dyszący, syczący szept: 
— A niedoczekanie twoje, abyś ty... dziećmi mymi... opiekować się miała... ty... ty... 
I nagle krzyk znowu przeraźliwy, ogromny, podobny tym, jakimi matki wtórzą zabijaniu 
gwoździami trumien ich dzieci. 
— Inka, dziecko moje! Jezus, Maria! Inka moja, Inka! 
Runęła na ziemię, ramiona na niej rozpostarła, palce wbiła w deskę podłogi, czołem o 
podłogę uderzyła i — nieruchomą pozostała, a tylko z piersi jej dobywać się poczęły 
dźwięki bez słów, głośne, nieustanne, podobne do szlochów suchych i nigdy skończyć się 
nie mających, podobne do tego wycia, z jakim niekiedy nad rozłogami śniegów latają zimowe 
wiatry. 
......................................... 
Tak u zwaliska zburzonej Troi Hekuba, Priamowa żona, wyła z żałości po synach pobitych 
i uwięzionych córkach. 
......................................... 
BÓG WIE KTO 
(R. 1863) 
...A teraz opowiem z dziejów wiosny owej historyjkę śmieszną. 
— Jak to — dziwisz się — pośród tragedii takiej — śmiech? O, moja droga, życie jest zlepem 
gliny i marmuru, uplotem sznurów pereł i sznurków korali. 
Perłowe gamy śmiechu nad koralową strugą krwi, cień nocy na jutrzni porannej, cień 
grzechu na szacie anioła, na złotogłowiu łzy — skaczący i ubielony klown w ponurej celi 
smutku. 
Wszystko bywa i bywa razem, w jednym momencie czasu — w jednym sercu ludzkim. 
Pewien pisarz słynny, ilekroć kreślił słowo: życie, tylekroć obok umieszczał w nawiasie 
inne: galimatias. 
Galimatias taki, że niech już w nim samo tylko oko Boże rozróżnia glinę od marmuru, 
rdzę, która plami płatek białej róży, od spalonego w żarach słonecznych jej serca, śmiechem 
dzwoniące perły — od sznurów korali, ciekących kroplami krwi... 
I to zważ jeszcze, że im serce głębsze, im klawiatura jego szersza i cieńsze, zwinniejsze 
palce, które klawiszami poruszają, tym częstszymi być w nim muszą spotkania chmur z 
błękitem, wybielonych klownów z czarnymi, smutkami rdzy z białością, łez ze śmiechem... 
* 
Oj, byłyśmy, były za śmiech ten nasz długo gderane! Oj, bytyżeśmy za ten nasz figiel 
gromione! 
Bo i trzeba było młodości bujnej, lekkomyślnej, rozbawionej, rozpieszczonej, aby figla 
podobnego spłatać; bo i trzeba było szczęścia dużego, aby zań pokuty nie ponieść... 
Dziewięć nas wszystkich było i miałby widok ciekawy, a śmiem powiedzieć — i ładny, 
kto by nas dnia owego w tym pokoju i naokoło stołu tego widział. 
W początku marca powiedziano nam: robić szarpie i bandaże, szyć koszule jedwabne i 
konfederatki; a tu marzec końca swego dobiega — i jeszcze nie wszystko gotowe. 
Wieleśmy już zrobiły. Żadna z nas już ani jednej szalki albo szmatki jedwabnej nie posiadała, 
bo wszystkie poszły na te koszule, co to się ich brud i robactwo nie imają. Skrzynki 
też sporej wielkości — z puchami szarpi, śniegami bielizny różnej napełnione. Ale konfederatki... 
Zaledwie przed paru dniami barankowe oszycie do nich przywieziono. 
Nie nasza wina! Miasteczko dalekie — i nikt w nim dotąd o takich ilościach futerek barankowych 
ani słyszał. Z większego i jeszcze dalszego miasta sprowadzone, spóźniły się, 
lecz gdy tylko przybyły, wnet we wszystkie 
strony rozleciały się po sąsiedztwie wici, na pilną, nagłą, wspólną robotę zwołujące. 
— Przyjeżdżajcie! przyjeżdżajcie! 
— Stefuniu, Oktuniu, Klemuniu, Maryniu, Wincusiu, Tosiu, przyjeżdżajcie! przyjeżdżajcie 
i zabierajcie się do szycia! 
— A może i pani hrabina przyjechać i szyć, szyć, szyć z nami zechce? 
— Naturalnie! — odpowiedziała — z chęcią wielką, z radością! 
— I śliczną Inkę, pani Teresy ubogiej, ale tak zacnej córkę, zaprosić trzeba? 
— A jakże! naturalnie! czemuż by nie! 
Do okrągłej dziesiątki jednej zabrakło, ale ośm przyjechało, a że do mnie przyjechały, 
więc byłam dziewiątą. 
Przyjechały do mnie, bo ja wówczas — oho! — miałam skarb! Skarb ten miałam różany i 
złoty, który nazywa się miłość ludzka. 
Nie wiem za co. Może za młodość, może za wielką żywość, może za to, że serce nosiłam 
na dłoni, takie gorące, że strumienie cieplika dokoła rozlewało — i od tęcz, które w nim 
grały, roziskrzone. 
A może to i nie był skarb rzeczywisty, ale tylko w jego rzeczywistość wiara? Już teraz i 
nie zdołam w tej mojej pierwszej, bujnej młodości rozróżnić, co było prawdą, a co tylko 
wiarą, jeszcze przez żadne zmienne albo zimne usta nie zdmuchniętą. 
Dość że wówczas, kiedy zaśmiałam się, wszyscy się śmiali, kiedy zapłakałam, wszyscy 
przybiegali pytać: „Czego? czego?”, kiedy oddalałam się, wszyscy wołali: „Nie odchodź”, 
a kiedy zawołałam: „Przybywajcie!” — wszyscy przylatywali. 
Przez całe przedpołudnie — powóz za powozem, powozik za powozikiem — przed ganek 
domu zajeżdżają. 
Oktunia, zgrabna, jak ulana, w amazonce i kapelusiku z piórkiem, jak z angielskiego 
sztychu zdjęta, konno przyjechała. 
Pani hrabina, piękna, silna brunetka, jedną historię tragiczną za sobą, a drugą przed sobą 
mająca, dziś wyskoczyła z karety śmiejąc się i czarne błyski dżetów, które suknię jej 
okrywały, na wszystkie strony rozsiewając. Inkę matka przysłała wózkiem jednokonnym, 
przez chłopa w baraniej czapie powożonym. 
Niewiele przed południem wszystkie byłyśmy już zgromadzone w różowym pokoju. 
Salonik nieduży, do większego przylegający, i taki różowy jak młodość moja. Na różowość 
młodości mojej poczynały wypływać nieśmiało jeszcze pełzające lub szybko przelatujące 
chmurki, ale w pokoju firanki u drzwi i okien, obicie na sprzętach, arabeski na ścianach 
— różowe. Tylko przez dwa okna zza festonów firanek szare niebo marcowe i szara 
mgiełka marcowego deszczyku zaglądały, sprzeczając się z kwiatami. Bo tu i owdzie, na 
gzemsie kominka, na etażerkach, stołach, pomiędzy białymi kolumienkami, zdobiącymi 
biurko staroświeckie, w wazonach i wazonikach — rośliny kwitnące. Oprócz kwiatów na 
gzemsie kominka jest jeszcze kot czarny, który u ram wielkiego, męskiego portretu w kłąb 
zwinięty śpi, aż chrapie. Przez okna w szarej mgiełce widać drzewa, drzewa, drzewa, a ponieważ 
bezlistne są jeszcze, więc śród nich ciemne od wilgoci szlaki alei, alei, alei... 
Ciasno dziś w różowym pokoju. Przeciwko zwyczajowi pośrodku stoi długi stół, a dokoła 
stołu na dziewięciu różowych krzesłach siedzimy wszystkie dziewięć, różowe od powitań 
serdecznych i serdeczniejszego jeszcze nad nie zapału. 
Na wysokich poręczach krzeseł, już i wówczas staroświeckich, na kanapie rozłożystej, 
na bocznych stolikach, etażerkach, biurku — rozwieszone, rozłożone materiały wełniane 
trzech kolorów. Białość, amarantowość i szafirowość. 
Pokój wygląda jak wielkich rozmiarów sztandar narodowy. Pstro i pełno. Tak pełno, że 
ilekroć która z nas wstanie i po pokoju się obróci, tylekroć coś białego, amarantowego lub 
szafirowego skądciś ściągnie i za sobą pociągnie, a inne przestrzegają: „Ostrożnie! Kaszmir 
splamić się może!” Bo z kaszmiru tych trzech kolorów szyją się konfederatki. Jak w 
nich partia ładnie wyglądać będzie! 
— Jak łan kwiatów! — poetyzować zyczynam. 
— Jak maki z bławatkami zmieszane — rumieniąc się i z cicha poetyzowanie kontynuuje 
Stefunia. 
Mężatką już jest od lat kilku i panią dużego, bogatego domu, a nic jeszcze nie zdołało 
choćby o pół tonu podnieść skali jej nieśmiałego głosu ani od częstych rumieńców ochronić 
twarzy — białej wśród bardzo czarnych włosów. 
— Nie jak maki ani żadne inne kwiaty, ale — jak wielki trzykolorowy sztandar wyglądać 
będą! 
Słowa te z szerokim gestem ramienia wymówiła najwyższa spomiędzy nas wzrostem i 
oczy najsmutniejsze, a czoło najbledsze mająca Klemunia Koniecka. Najpoważniejszą też 
spomiędzy nas była może dlatego, że najstarszą, bo miała już lat aż dwadzieścia pięć. Z 
drugiego końca — cyfra wieków naszych zamykała się ośmnastu latami ślicznej Inki. 
W pokoju pstro, ale na nas pstrocizny żadnej nie ma, o, nie! Żałoba narodowa. Suknie 
czarne, ozdoby z dżetu lub polerowanej i kunsztownie wyrabianej stali. Włosów tylko cała 
gama: od kruczoczarnych, przez różne odcienie złota, do jasnych jak len. 
Zrazu duży był gwarek głosów. Oglądanie materii, chwalenie, ganienie, narady, zwrócone 
do mnie zapytania. 
— Ile ich uszyć mamy? 
Krótko, lecz z dumą odpowiadam: 
— Sto. 
Aż krzyknęły: 
— Tak wiele! 
— Daleko więcej trzeba. Części tylko podjęłam się za siebie i za was. 
— Ano dobrze! Zrobi się! Szkoda nawet, że nie więcej. Zawiniemy się i dzień, dwa, 
trzy... 
— Tydzień, dwa! — reflektuje Klemunia. 
— Niech sobie i tydzień albo dwa! Kamieniem zasiądziemy i będziemy szyć, szyć, 
szyć... 
Zaczynajmy tedy! Dobrze, ale nim szycie rozpocząć, skroić wprzód trzeba. Według 
formy — tej oto! Która najlepiej kroić umie? Wincusia umie! Oto nożyce, prawdziwie krawieckie, 
doskonałe! 
Rosła, zgrabna, hoża, stalowymi szpilkami u szyi, pasa i włosów błyskająca Wincusia, 
w odważnej i raźnej postawie u stołu staje, materie przed sobą rozkłada i — czach, czach, 
czach! 
Okazuje się, że nieosobliwie umie. Już parę kawałków kaszmiru zepsuła, lecz to jeszcze 
mała bieda. 
— Dużo go jest, więc choćby go trochę i napsuła... Ale baranków, .wiecie co, że baranków 
zdaje się... mało... 
Westchnienia trwożne. 
— Tak, tak, bardzo ich jakoś mało! Broń Boże, nie wystarczy. 
Wincusia tonem żałosnym: 
— Boję się! niech kto inny. Ba! łatwo powiedzieć! ale kto?... 
— Może pani hrabina umie? 
Wstrząsnęła się przecząco, tak że aż czarne błyski dżetów dokoła siebie rozsypała. 
— Jak żyję, nie kroiłam nic! 
— Oktuniu! może ty... 
Amazonka, igłę z nicią przez kaszmir przewlekając i głowy jasnozłotej znad roboty nie 
podnosząc, głośno na cały pokój, na nutę słynnej wówczas arii: „Rachelo, kiedy Pan w dobroci 
niepojęty” — zaśpiewała i zatrelowała: 
— Nie u-miem — nie u-miem — dajcieee-mi święęę-ty — pooo-kój! 
Marylki Jaroszyńskiej zawołać, panna służąca to jest, której trzej bracia do partii idą. 
Ufać jej można, jak zresztą całej służbie. 
Przywołana wbiegła. Sukienka w żałobne kratki, głowa w loczkach, żywa, fertyczna, 
śmiała. Dowiedziawszy się, o co chodzi, okiem znawczyni futerka barankowe siwe i białe 
obejrzała, po czym ze wzruszeniem ramion: 
— I to ma do stu czapeczek wystarczyć, jeszcze takich kwadratowych! Żarty chyba! Le
dwie może do sześćdziesięciu wystarczy. 
— Jezus, Maria! Co ty wygadujesz, Marylko! 
— Bóg wie, co pleciesz! 
— Nie znasz się! 
— Nieszczęście przepowiadasz... 
— Tu żartów nie ma! To byłoby nieszczęście!... 
— O nowym sprowadzaniu ani myśleć!... 
— Gdzież tam! czasu już nie ma... 
— Krój, Marylko! Zaczynaj krajać! Zobaczysz, że wystarczy... 
Ręce błagalnie złożyła i głosikiem cienkim zawołała: 
— Boję się! Jak mamę kocham, nie wystarczy, a potem panie powiedzą, że źle wy miar
kowałam i że to moja wina! 
Nic tak łatwo do pasji doprowadzić nie może jak strach. Strachem zdjęła mię przepowiednia 
Marylki, więc wpadam w pasję i nie wołam już, ale krzyczę, wprost krzyczę: 
— Pani Czernickiej tu poproś. Powiedz, że prosimy bardzo, żeby przyszła! 
— Czernickiej! Czernickiej! — powtarza za mną chór kilku głosów, a inne wołają: 
— Czernisi! Czernisi na ratunek zawołać! 
Żona to nadleśnego, w oficynie mieszkająca z mężem i z synem jedynakiem, którzy 
obaj do partii iść mają. O, ta na wszystkim zna się! Gdy idzie o gospodarstwo i wszelkie 
inne takie rzeczy, wszystko robić umie i robi gorliwie, sumiennie. 
Wchodzi. Wysoka taka, że my przy niej liliputki, a taka od góry do dołu cienka i równa, 
że nić gładko wyprżędzioną przypomina. U szczytu główka mała, z małą twarzyczką żółtą 
i małymi oczkami czarnymi, a z tyłu głowy ubożuchny warkoczyk, spiralną linią sterczący 
nad włosami, tak wygładzonymi i błyszczącymi, że zdaje się być bardzo obcisłym czepeczkiem 
z czarnego atłasu. Czarną suknię na sobie ma i na czole pod czarnym atłasem 
włosów zmarszczki bardzo sympatyczne, bo o jakichś poczciwych troskach i trudach opowiadające, 
wyraźnie opowiadające. 
Ciekawie na nas i na robotę naszą spogląda i wezwaniem uradowana, z uśmiechem kłania 
się na wszystkie strony. A z naszej strony zgiełk wykrzykników: 
— Czernisiu, ratuj! Oto baranki!... Sto konfederatek uszyć! Zmiłuj się, zrób tak, aby wystarczyło! 
Popatrz, pomiarkuj, wymierz, skrój! 
Patrzała, miarkowała, na wszystkie strony baranki obracała milcząc. Zły znak, że milczy. 
Żaden Grek w obraz Pytii trwożniejszego wzroku nie wlepiał, niż nasz był w tej 
chwili. 
— Cóż? Jak pani Czernicka o tym myśli? 
— Co myślisz, Czernisiu? 
A ona z zastanowieniem i tonem uroczystym odpowiada: 
— Nic nie myślę. I nic teraz ostatecznego nie powiem. Straszyć nie chcę i obiecanek
cacanek nie lubię. Może wystarczy. Może nie wystarczy. Dobrze miarkować i wymiarkować 
trzeba. Ale — że zrobię wszystko, co w możności człowieczej jest, o tym panie upewniam, 
bo przecież to nie dla kogoś tam jednego, ale i dla szczęśliwości publicznej robota. 
Lubiła czasem Czernisia mówić górnie i tę „szczęśliwość publiczną” jakoś tak sama sobie 
wymyśliła, bo ilekroć dwa te wyrazy wymawiała, stawała się trochę rozrzewnioną i zarazem 
uroczystą. 
— O nożyczki proszę... 
— Są! są. Oto są! Moja Czernisiu, moja złota, miarkuj, rozmiarkowuj! Ciężar nam 
wszystkim z piersi spadł. Już kiedy Czernisia czymś się zajmie i o coś się postara... 
Przy naszym stole z krajaniem swoim zmieścić się nie mogła, więc gdy przy bocznym 
stoliku, różne fraszki i fatałaszki z niego zdjąwszy, nad górą barankowych futerek stanęła, 
to zdawać się mogło, że różowe tło pokoju przerżnęła kresa czarna i długa, u szczytu w 
kropkę ze sterczącym ku górze ogonkiem zaopatrzona. 
Milczenie na długo różowy pokój zaległo; tylko w nim osiem par rąk z igłami w palcach 
— to podnosi się nad pochylone głowy, to opada, i dwoje nożyc to otwiera się, to zamyka, 
aż czasem zgrzyta. Nożyce Wincusi działają w tempie spiesznym, Czernisi w powolnym, 
ostrożnym. Patrzymy czasem na nią, gdy czynność krojenia na chwilę zawieszając 
przypatruje się rozłożonej na stole sztuce baranków, wzrokiem ją przemierza, z palcem 
do ust przytkniętym rozmyśla, rozważa, i dobra nadzieja do serc nam wstępuje. 
Nadzieja! Tej pełne byłyśmy nie tylko co do oszyć u kwadratowych czapek. Najróżniejszymi 
głosy śpiewała ona w wiośnianych głowach naszych, które dotąd czubkami fryzur 
zaledwie wychyliły się na świat zawodny, okrutny, i w sercach naszych gorących, aż wrących, 
które brzegami warg zaledwie ostrych brzegów pucharu jego dotknęły. 
O, młodości... 
Śnie na kwiatach, 
Śnie mój złoty... 
Czymże są kwiaty młodości? Marzeniem, co więdnie w jesieni. Czym jej złoto? Nadzieją, 
co w ogniu życia topiona po drogach jego z serca wycieka. 
Za oknami szary deszczyk marcowy mży i mży; z przeciwnego końca domu dochodzą 
czasem brzmienia męskich głosów niewyraźnie i na długo milkną. Cisza. 
W ciszy różowego pokoju, o jaskrawości trzech kolorów na wszystkie strony rozrzuconych, 
rozległ się przyciszony, z głębokim, piersiowym brzmieniem głosu kobiecy, który 
mówić zaczął: 
O, matko Polko, gdy u syna twego 
W źrenicach błyszczy geniuszu świetność, 
Jeśli mu patrzy z czoła dziecinnego 
Dawnych Polaków duma i szlachetność... 
Z robotą i rękoma na kolanach opuszczonymi, z bladym czołem naprzód nieco podanym 
Klemunia Koniecka mówiła wiersz wszystkim nam dobrze znany, przez wszystkie 
prawie na pamięć umiany. Nie deklamowała — mówiła. Mówiła powoli, z cicha, spokojnie: 
Wcześnie mu ręce okręcaj łańcuchem, 
Do taczkowego każ zaprzęgać wożą: 
By przed katowskim nie zbladnął obuchem 
Ani się spłonił na widok powroza... 
Mówiła powoli, z cicha, spokojnie. Tylko w głębokim jej głosie pobrzmiewały czasem 
nuty bólu i smutku, a w siwych źrenicach, które spod wypukłego czoła kędyś w oddali 
tkwiły, płonął ogień spokojny, równy, silny. 
Zwyciężonemu za pomnik grobowy 
Zostaną suche drewna szubienicy, 
Za całą sławę krótki płacz kobiecy 
I długie nocne rodaków rozmowy... 
U szyi jej na czarnym staniku połyskiwała ramka stalowa obejmująca portret Kościuszki. 
Szyć nie przestając, wiersza na pamięć umianego słuchałyśmy tak, jak gdybyśmy po raz 
pierwszy w życiu go słyszały: z przyśpieszonym biciem serc, z wilgocią na rzęsach. Hrabina 
westchnęła głośno; może o swoich dwóch synkach malutkich pomyślała. Oktunia 
szepnęła: 
— Mój Stasik maleńki... 
Wtem — u bocznego stolika zagrzmiało, runęło, jakby się trąba nad gruzami zburzonego 
Jeruzalem rozległa. 
To Czernisia nos utarła. A potem przez chwilę jeszcze wielką chustą łzy po twarzy ciekące 
ocierała. 
Aby zasiadaniem do stołu przerwy długiej w robocie nie sprowadzać, śniadanie do różowego 
pokoiku przynieść kazałam. Na późny obiad to już do sali jadalnej pójdziemy, ale 
teraz, byle jak, byle co, byle czasu tracić jak najmniej! Co za szkoda, mój Boże, że człowiek, 
gdy ma coś lepszego i milszego do roboty, bez jedzenia obejść się nie może! Niech 
tam w sali jadalnej panowie dziś sami jedzą, a my tutaj prędziutko! Panom dziś tutaj przychodzić 
nie wolno, bo swymi żartami, wiecznym swoim sprzeciwianiem się tylko by przeszkadzali. 
Przyszli jednak. Trzech domowych było i czwarty gość. W przerwie śniadaniowej przyszli, 
gdy Oktunia, bezkresny tren amazonki swojej podniósłszy, do salonu przyległego wybiegła, 
przy fortepianie usiadła i silnym sopranem na cały dom zaśpiewała: „Rachelo, kiedy 
Pan, w dobroci niepojęty...” 
Gwar powstał, panowie weszli i śpiewaczkę otoczyli, prosząc, aby jeszcze co zaśpiewała. 
Więc nastąpiły Les adieux Szuberta, i „Bywaj, dziewczę, zdrowe, Ojczyzna mię 
woła”. 
A czas uciekał. 
— Oktuniu, dość śpiewania! szyć trzeba! 
Zerwała się od fortepianu, w trenie amazonki zaplątawszy się, o mało nie upadła, lecz 
zwinna jak sarna, z więzów się wywinęła i krzesła swego dopadłszy już szyje, szyje. A my 
panów nie tylko z różowego pokoju, ale w ogóle z pobliża swego wydalić usiłujemy. 
Niech sobie na drugi koniec domu idą, niech nam co prędzej z oczu schodzą, niech nam 
nie przeszkadzają. 
Oktunia ani na mgnienie oka szyć nie przestaje, pełnym głosem, na nutę „Rachelo, kiedy 
Pan”, śpiewa: 
— Niech dają nam święęę-ty — poooo-kój! 
Nie chcą zrazu odchodzić, opierają się, proszą, aż na koniec ogłuszeni, zakrzyczani oddalają 
się, a w różowym pokoju znowu milczenie, szycie, ręce to podnoszą się, to opadają, 
czasem stalowa iskra na staniku lub w splotach włosów błyśnie, czasem nożyce zazgrzytają. 
Bo Wincusia i Czernisia bez przestanku kroją i kroją: pierwsza raźnie i szybko, druga — 
różową ścianę wciąż długą, czarną kresą przerzynając, rozważnie, uroczyście. 
Wtem turkot kół na dziedzińcu. Ktoś przyjechał. Tosia zarumieniła się, Ince igła z palców 
wypadła. 
— Może wesoły Oleś! — żartujemy z pierwszej. 
— Może pan Gustaw! — drażnimy się z drugą. 
Ale że nic wcale oprócz niewyraźnych w oddali głosów i kroków dosłyszeć niepodobna, 
więc Inka podnosi na nas oczy i z najsłodszą swoją minką proponuje. 
— Pójdę, dowiem się, kto przyjechał. 
— Owszem, prosimy. 
Wybiegła i rychło z greckim noskiem na kwintę spuszczonym powraca. 
— Pan Burakiewicz przyjechał — mówi. 
No, kiedy pan Burakiewicz, to nic wcale nas ta wizyta nie obchodzi. Z widzenia go tylko 
znamy, i to — rzadkiego. Sąsiad, ładny majątek w pobliżu ma, ale panują jakieś tam 
przeciwko niemu uprzedzenia. Ważne to, że niezbyt dawno w strony te przybyły krewnych 
ani dawnych znajomych tu nie ma. Obcy i — Bóg wie kto. Ale ważniejsze jeszcze, że towarzyska 
strona jego niezmiernie wiele podobno do życzenia pozostawia. Elegantem podobno 
chce być i raz do kościoła przyjechał tak obficie jakimiś okropnymi perfumami oblany, 
że pewna sąsiadka nasza, osoba słabowita i wielce trefna, zemdlała i z ławki kościelnej 
spadła, a modlący się gdzieś w pobliżu marszałek Boniecki tak się rozkichał, że aż mu nos 
nieco spuchł. Napoleona III stale podobno nazywał Bonapart, na istnienie końcowego e w 
tym nazwisku na żaden sposób zgodzić się nie chcąc, i często gęsto do mowy swej diabła 
mieszał, jako to: pal go diabli! niech go diabli porwą! diabli wiedzą, co to znaczy etc. I 
„szelmę” także mieszał. Ktoś słyszał go mówiącego: „Diabli wiedzą, co ten szelma Bonapart dla nas za pazuchą swoją chowa”, a raz zapytany, jak mu się jakaś panna podoba, odpowiedział: 
„Śliczna szelma jak sto diabłów!” 
Człek tedy niewykształcony i nieuobyczajony prostak. Ekonomski syn podobno czy coś 
podobnego. Bóg wie kto. Ale myśmy o tym wszystkim ze słyszenia wiedziały. Z interesami 
tu i ówdzie przyjeżdżał czasem, lecz tylko przez gospodarzy domu przyjmowany, gospodyniom 
ich nigdy przedstawianym nie bywał. N'etant pas presemable, do towarzystwa 
nie należał. Ale też można było powiedzieć, że się do niego wcale i nie garnął. Bezżenny, 
niemłody. żył na stronie, nikomu się nie narzucał, spokojnie sobie starzejąc i siwiejąc, 
gdyż parę razy spostrzegłszy go w kościele i pobliskim miasteczku, wiedziałyśmy, że ma 
srebrną siwiznę na głowie i wokół twarzy. A twarz ta, mocno rumianą cerą właśnie do nazwiska 
mu przypadała, dwojgiem tylko oczu bardzo błękitnych i błyszczących śród czerwoności 
ogólnej świecąca. Było to tak zupełnie, jakby kto w ćwikłowy burak wprawił 
dwie od rosy błyszczące niezapominajki i wszystko razem na srebrnej kądzieli położył. 
Nic wcale tedy nie obchodziło nas to, że pan Burakiewicz za interesem jakimś zapewne 
do gospodarza domu przyjechał, i szyłyśmy dalej, w robocie i milczeniu pogrążone, gdy 
nagle głos na uroczystą nutę nastrojony wymówił: 
— Memento mori! 
To Oktunia, ręce na kolana opuściwszy i żałosnym wzrokiem po nas wodząc, słowa te 
pogrzebowe wymówiła i dodała: 
— Jak w klasztorze, gdy na silentium zadzwonią... 
— Jak u kamedułów — szepnęła Stefunia. 
— Dlaczego nie rozmawiamy? Rozmawiajmyż! 
Aha? Dlaczego nie rozmawiałyśmy! Łatwo to powiedzieć: rozmawiajmy! Kiedy ręce 
niewprawne coś z wielkim staraniem i nie mniejszym zapałem robią, usta aż oddymają się 
lub aż zaciskają się z gorliwości, z wysilenia, a głowa im słów żadnych nie podpowiada. 
— Przeczytajmy cokolwiek! 
— Niech kto głośno poczyta! 
— Dobrze! Ale w takim razie jedna para rąk od roboty się oderwie. No, niech tam! Godzinkę 
jaką, dwie — para rąk popróżnuje, za to innym przyjemniej pracować będzie. 
Skoczyłam do sąsiedniego salonu, wzięłam ze stolika ogromnie wówczas czytywaną, 
rozrywaną broszurę, w której Edmund About dokonywał nowego pod iału Europy i wyznaczał 
w nim szerokie miejsce Polsce wielkiej, potężnej, niepodległej. Powszechnie 
utrzymywano, że pisarz ten był powiernikiem, zausznikiem cesarza francuskiego Napole
ona III i że, jak by pan Burakiewicz powiedział,o n a p a r t ten sam mu ją podyktował. 
Więc kombinacje polityczne szerokie i głębokie, zakreślanie nowych wcale granic państwowych, 
całkowite przemalowywanie mapy europejskiej — i kolorem najróżowszym z 
różowych wymalowano na niej przyszłość Polski. A kiedy Bonapart tak myśli, takie ukła
da plany i żywi pragnienie, to już najpewniej tak się stanie, koalicja państw zachodnich na 
rzecz naszą się zawiąże i wszystkie te zmiany drogą pokoju albo drogą wojny przeprowadzi. 
I trzeba tylko, abyśmy sami rąk i serc nie opuścili, abyśmy w mężnej walce nie ustali, 
abyśmy jej sztandar jak najdzielniej, jak najwytrwalej rozwijali — a Zachód z pomocą nam 
przyjdzie, i triumf sprawiedliwości, wolności, triumf Polski, która od tak dawna za dwie te 
idee cierpi i walczy — radosne surmy i trąby rozgłośne hymny i peony na wszystkie cztery 
strony świata rozgłoszą. Tak pisał na rozkaz podobno pana swego zausznik i powiernik 
Bonaparta. A gdy słowa pisania tego, żywym głosem odczytywane, rozlegały się po różowym 
pokoju. Boże! jaką radością skakały nam w piersiach serca, jakie gorące hymny i peany 
wyśpiewywały wiośniane nasze głowy! Na cześć wspaniałomyślnego i rycerskiego 
świata, na cześć Bonaparta i sprzymierzeńców jego, na cześć bliskiego, niezawodnego, 
ogromnego triumfu Polski hymny i peany wyśpiewywały głowy wiośniane i wrzące serca 
nasze... 
A że potem te głowy i serca — tak zwiedzione! — przez życie szły i do mogił doszły, na 
świat i ludzi przekleństwa nie rzuciwszy — dziw! 
Lecz wtedy — kiedy walce tej świętej i tak przez obcych nawet podniecanej dopomagać 
— to dopomagać, ze wszystkich sil, każdą krwi kroplą, każdą iskrą ducha! Cała krew nasza 
i cały duch nasz rwały się, pędziły do — dopomagania i szczęśliwe czyniłyby wszystko... 
Ale tymczasem nic jeszcze do czynienia nie było oprócz szycia. 
Więc słuchając pieśni słynnego Francuza, cudnej pieśni, z wężowej gardzieli płynącej, 
szyłyśmy, szyły, szyły, czasem łzę rozrzewnienia z rzęsy ocierając, czasem twarze znad 
roboty podnosząc i porozumiewawczo zamieniając się zachwyconymi, rajskimi uśmiechy. 
Nagle — w drżący często od wzruszenia głos czytającej, w wymowne słowa francuskie 
wpadło podniesionym głosem wymówione jedno tylko słowo polskie: 
— Zabrakło! 
— Jezus, Maria! — krzyknęłyśmy wszystkie i zerwawszy się na równe nogi otoczyłyśmy 
Czernisię, z której wyszło to słowo fatalne. 
Z długimi, cienkimi ramionami wzdłuż figury długiej i cienkiej opuszczonymi, stała 
Czernisia zasmucona, zmieszana, a my, oniemiałe zrazu z konsternacji, załamywałyśmy 
ręce lub z desperacją niosłyśmy je ku głowom. 
Więc tedy zabrakło! 
— Do ilu zabrakło? 
— Wykroiłam siedemdziesiąt ośm... już przy końcu coraz węższe, węższe paski 
kroiłam... ale Panie Boże ratuj!... więcej nie wyszło. Do dwudziestu dwóch zabrakło! 
Klęska nie tak ogromna, jak przepowiadała Marylka, jednak klęska. 
Panie Boże ratuj! bo innego ratunku znikąd nie widać. Chyba do panów pobiec i poprosić, 
błagać, aby co prędzej do miasta posłali, do tego dalekiego... Ba! czasu za mało... za 
mało... i jak tam jeszcze sprawi się ten posłaniec... 
Niech która z nas sama pojedzie! 
Łatwo powiedzieć! Każdej coś na przeszkodzie stoi i zawsze ten czas, ten czas! Lada 
dzień przecież wszystkiego od nas zażądać mogą, a tu — niegotowe! Stefunia mówi, że od 
męża swego wie, że lada dzień... a kiedy naczelnik organizacji tak mówi... 
Bieda! gorzka nawet bieda! Takiej drobnostki nawet nie móc porządnie zrobić! Wstyd! 
Wiemy, że winy w tym naszej nie ma, jednak wstydzimy się czegoś... może złośliwe żarty 
męskie z roboty niewieściej przeczuwając. 
Kiedy tak biedujemy i środki ratunku wymyślamy, żadnego wymyśleć nie mogąc, drzwi 
od pokojów dalszych uchylają się nieco i przez wąski otwór nieśmiało zrazu wygląda 
utrefiona ładnie głowa Marylki Jaroszyńskiej, a potem wysuwa się ze szczeliny całkowicie 
i dziewczyna, z filuternym jakimś ognikiem w oczach, do różowego pokoju wchodzi. W 
miłości własnej trochę zadraśnięta, trochę może za drzwiami podsłuchiwała, jak sprawa z 
barankami się rozstrzygnie i co Czernisia o niej powie, a teraz weszła i z cicha, spokojnie, 
lecz z czymś filuternym w uśmiechu i w oczach mówić zaczęła: 
— Proszę pań, przez przedpokój teraz przechodziłam i futro pana Burakiewicza widziałam... 
Takie śliczne baranki! Siwe, takie delikatne, od tych delikatniejsze... śliczne! 
Aż policzek na dłoń opuściła z podziwu nad ślicznymi barankami pana Burakiewicza. 
A my na wieść tę aż zadrżafyśmy od srogiej, piekącej, od zjadliwej pożądliwości czy 
zazdrości. Jeżeli jest na świecie oskoma moralna, tośmy wtedy na pewno jej doświadczyły. 
Ot, człowiek szczęśliwy, który takie baranki ma! 
— I całe takie futro barankowe ma? — głosami osłabłymi zapytujemy. 
— Caluteńkie! — Marylka odpowiada, a filuterne ogniki w oczach aż żarzą się i uśmieszki 
po ustach jej aż skaczą. 
— Niech panie pójdą i zobaczą, że nie kłamię — mówi. 
To prawda. Żeby choć zobaczyć! Pójdźmy zobaczyć! 
Wniosek uczyniony jest przez Wincusię, która z wielkimi nożycami w ręku nad stosem 
pokrojonych kaszmirów stoi, wszystkimi swymi stalowymi szpilkami, broszkami, klamrami 
błyska i wygląda bardzo energicznie. 
— Pójdźmy zobaczyć! pójdźmy! 
Nie przez aklamację, bo nie jednomyślnie wniosek przyjęty został; Klemunia, Stefunia, 
hrabina i jeszcze ktoś z miejsca się nie ruszyły, ale pięć poszło. 
Aby do przedpokoju dojść, trzeba było przez dwa duże i dwa mniejsze pokoje przejść. 
Szłyśmy. Pochód otwierała Wincusia, nożyce przez roztargnienie wciąż w ręku trzymając, 
potem dwoma parami Oktunia z Tosią i ja z Inka, a za nami w ariergardzie dybała na długich 
swych nogach Czernisia, czarną, długą kresę przesuwając po obrazach i zwierciadłach 
u ścian zawieszonych. 
Zbitą gromadką skupiłyśmy się w przedpokoju dokoła wieszadeł, na których — o Boże 
miłosierny! — futro pana Burakiewicza z baranków siwych... takie śliczne... 
Ciche wykrzyki i głośne westchnienia. Żeby to którego ze znajomych panów własność 
była! Może byśmy wyprosiły, wypłakały... na klęczki choćby paść... A tak, nieznajomy jegomość, 
Bóg wie kto... skąpiec też pewnie, ani myśleć o proszeniu... Myśmy wprawdzie 
wszystkie a wszystkie swoje suknie i inne ubiory jedwabne oddały... ale to co innego... kobietśmy! 
A panów w ogóle o cokolwiek prosić, to próbować kamienie gryźć... zwłaszcza 
jeszcze takiego... Bóg wie kogo! 
Gdy tak biedujemy i lamentujemy, główka Marylki Jaroszyńskiej zza ramion naszych 
się wysuwa... Nie wiedzieć, skąd się wzięła, bo z nami tu nie szła i później zapewne cichutko 
się wsunęła, a teraz aż loczki jej nad czołem od energii trzęsą się i ręce szeroko się 
rozkładają, gdy ogromnie rezolutnie mówi: 
— Ja bym jedną połę ucięła — i już! 
Skamieniałyśmy, zamarłyśmy z przerażenia, którym propozycja ta nas przejęła, ale potem 
wskrzesłyśmy i poczęły zamieniać z sobą słowa cichutkie, szybkie, spojrzenia porozumiewawcze, 
palące... Aż przyszła sekunda, tak, na zegarze czasu zadzwoniła sekunda 
(jeżeli w ogóle zegar jakikolwiek sekundy wydzwania), w której kilka ust jednogłośnie i z 
determinacją jak śmierć stanowczą wyszeptało: 
— Wincusiu, odkrój połę! 
Wezwana, cała w błyskawicach swoich stalowych ozdób i w ognistych wypiekach, które 
na policzki się jej wybiły, jak jastrząb jaskółkę, jak chart zająca, jak podobno szatan duszę 
potępioną, futro pana Burakiewicza porwała i już je na stole przedpokojowym rozłożyła, 
gdy nagle zawahała się... 
— Jakże to? Tak z wierzchem, z watą, z podszewką razem ciąć?... 
Do Czernickiej się zwróciła: 
— Czernisiu, poradź! Sama odkrój! Ty to porządnie przynajmniej zrobisz! 
Sztuka byłaby u cudzego futra połę uciąć — porządnie! Więc też Czernisia obu rękami 
za głowę się schwyciła. 
— Święty Boże, święty mocny! Ja bym cudze futro... i jeszcze u takiego... On by mię 
potem, spotkawszy, wyłajał albo i wybił... I paniom też nie radzę. Tylko że rzeczywiście 
potrzebne, nie dla kogoś jednego, ale dla szczęśliwości publicznej potrzebne... 
Otóż to! Dla szczęśliwości publicznej! W tym rzecz! I jej samej, Czernisi, mimo protestu 
oczy na futro pana Burakiewicza patrzą, jak czarne żużelki błyszczą. 
Stawi jednak opór namiętnościom i z obu rękoma ku głowie podniesionymi, po wiele 
razy wyszeptując: „Święty Boże, święty mocny! A niech mnie Anieli Stróżowie strzegą i 
bronią” — szerokimi krokami z przedpokoju umyka i przez długą perspektywę innych pokojów 
kresą długą i czarną ku pokojowi różowemu szybko sunie. 
A Wincusia z nożycami nad rozłożonym futrem, jak dziób głodnego ptaka roztwartymi, 
rozpaczliwie woła: 
— Marylko! pójdź, odkrój! Wprawniejsza... Gdzież Marylka?... — Ehe! Już jej i śladu w 
pobliżu naszym nie było. Zemknęła! Radzić i kusić, to radziła i kusiła, ale kiedy do czynu 
przyszło, znikła. Tak jak Czernicka zlękła się zapewne sztukę podobną płatać nieznajomemu 
jegomościowi, brutalowi podobno. Bóg wie komu... 
Więc Wincusia, mruganiem naszym ku niej i gestami zachęcającymi na duchu wzmocniona, 
na odwadze do szczytu najwyższego wzbita, mocno stopami oparła się o ziemię, 
ramieniem, w nożyce zbrojnym, dziwny jakiś gest wykonała i — czach, czach, czach!... 
Od dołu aż do pasa cała jedna poła pięknego futra oderźnięta, z wierzchem, z watą, 
podszewką, ze wszystkim, co do niej należało. I tylko gdy futro na wieszadło powróciło, 
strzępy podszewki i kawałki waty z otwartej jego rany żałośnie się ku dołowi zwieszały... 
W różowym pokoju było trochę sprzeczki pomiędzy tymi spomiędzy nas, które działały, 
a tymi, które z miejsc swych się nie ruszyły, trochę wewnętrznych wątpień o godziwość 
dokonanego czynu, trochę niepokoju w ruchach i zamyślenie na czołach, lecz bardzo 
wkrótce wygładziło się znowu jezioro. Co tam! Jakoś to będzie! Panu Burakiewiczowi 
stratę poniesioną można zwrócić. Zapłacimy, ile zażąda, i niech sobie inne futro kupi, a teraz 
mamy baranki! mamy! mamy! I rzecz kapitalna. Reszta marność, czczość, przemijalność! 
A Czernisia, siedząc przy bocznym stoliku, wierzch z watą od futra odpruwa. Pył, dobywający 
się z prutych materyj, delikatną mgiełką jej małe oblicze przysłania, aż zza 
mgiełki dobywa się głos: 
— A jednakowoż nie wystarczy! 
— Nie wystarczy! I to jeszcze nie wystarczy!... 
— Do dwunastu pewno wystarczy, ale do jakich ośmiu — dziesięciu... zabraknie! 
Ochłonęłyśmy z żalu. Ośm na sto — odsetek nieduży. Niech już tam! cóż robić? Nie 
pójdziemy przecie drugiej poły panu Burakiewiczowi ucinać! 
Wtem na drugim końcu domu, kędyś w okolicach przedpokoju, jakieś niewyraźne stuknięcie, 
chody i nagle głosy męskie podniesione, bieganie, krzyki... 
Źle. Minuta sądu i kary nadchodzi. Dotąd nie przyszło nam do głowy, że nadejdzie. 
Trochę dreszczów po plecach przebiega. Ale nic; z nisko pochylonymi nad robotą głowami 
siedzimy i szyjemy. Wincusia, krojąc kaszmiry nożyczkami, tak zgrzyta, że w uszach świdruje, 
Czernisia porze. Milczenie. I tylko uszy ku stronie przedpokoju nastawione, nasłuchujące, 
co się tam dzieje. A tam zaczyna dziać się coś okropnego... 
Otwierają się ze stukiem drzwi, Marylka z przestrachem na rozczerwienionej twarzy 
wpada i z przyśpieszonym oddechem mówi: 
— Co to będzie? Co to będzie? Pan na służbę tak gniewa się, że niech Bóg broni... Każe 
mówić, kto to zrobił, a oni nie wiedzą... a pan myśli, że kłamią, i coraz więcej gniewa się... 
i Józef aż płacze. 
Nie skończyła jeszcze mówić, gdy myśmy już z krzeseł się zerwały. Nie, nie! Na służbę 
gniewu i wyrzutów niesprawiedliwych ściągać nie można! Nie można, aby przez nas poczciwy 
Józef płakał. 
Trzeba iść, wszystko wyznać, pana Burakiewicza przeprosić, ile kompensaty pieniężnej 
żądać będzie, zapytać. 
— Chodźmy! 
— Chodźmy! 
Więc naprzód winowajczynie, potem przez solidarność koleżeńską te, które w przestępstwie 
czynnego udziału nie przyjmowały, za nimi Czernisia, zatroskana, ale i z zaciekawieniem 
w czarnych oczkach, a na ostatku Marylka — kusicielka, jak kot przestraszony pod 
ścianami cichutko się prześlizgująca. 
W drodze zaskoczyło nas pytanie, która do pana Burakiewicza pierwsza przemówi. 
Cóż? Gospodyni domu naturalnie... O, ciężka minuto pokuty i umartwienia. Ale nie ma co! 
Mają rację! Mnie wypada pierwszej głos zabrać przed tym jegomościa nieznajomym, 
wielkim jakimś — Bóg wie kim! 
Oktunia i Stefunia z obu stron szepczą mi przy twarzy: 
— Ja z pomocą ci przyjdę! A ja za sobą słyszę głosy innych: 
— I ja! i ja! i ja! Wszystkie będziemy przyznawały się, przepraszały... 
— I płaciły... 
Drzwi, z sali jadalnej do przedpokoju prowadzące, na oścież rozwarte, znać po nich 
wielkie pędy, z jakimi tu ludzie wbiegali i wybiegali. A dokoła wieszadeł — piekło wre. 
Panowie i lokaje skupieni, osłupiali, pan Burakiewicz rozmachuje rękoma i krzyczy, gospodarz 
domu na służbę krzyczy, stary Józef czerwona chustą oczy sobie z łez ociera, kredensowy 
pomocnik jego cienkim głosem wrzeszczy, że jak Boga kocha, nie wie, kto to 
zrobił... 
Wejście nasze, takie gremialne, sprawia dywersję i ten efekt wywołuje, że wszyscy 
milkną i patrzą, co to za taka procesja niewieścia idzie... A my prosto ku panu Burakiewiczowi 
zmierzamy i przed nim stajemy, to jest, ja przed nim staję, a towarzyszki moje za 
mną, jak mur, a za nimi jeszcze Czernisia i Marylka. 
Staję, dygam, rękę ku panu Burakiewiczowi wciągam. W tejże chwili gospodarz domu, 
wypadkiem zaszłym bardzo rozgniewany i wtargnięciem naszym aż do osłupienia zadziwiony, 
ulega jednak przyzwyczajeniu, rzec można, nałogowi towarzyskiemu i aktu prezentacji 
dokonywa: 
— Pan Burakiewicz — moja żona... 
A pan Burakiewicz twarz ma czerwieńszą jeszcze niż zwykle i wśród niej oczy błękitne 
wprost słupem od zdumienia stoją. Zdaje się, że na widok tych jedenastu niewiast, nie 
wiedzieć czego przed nim zjawionych, o poniesionej krzywdzie na chwilę zapomniał. Z 
bardzo niezgrabnym ukłonem ręką czerwoną i szorstką ręki mojej dotyka, a ja mówić zaczynam. 
Cicho mówię, bo mi w piersiach drży i w gardle dławi. Jednak mówię: 
— Przyszłyśmy przeprosić pana... bardzo, bardzo pana przepraszamy... bo to my... to 
jest, głównie ja, właściwie ja... 
— Nie, nie, to my wszystkie... — odzywają się za mną chórem towarzyszki moje. 
— Ja... my... zrobiłyśmy to... ucięłyśmy tę połę... 
— Co? — jakby kto z pistoletu wypalił, wyrywa się z ust pana Burakiewicza i widać po 
nim, że we wściekłość wpadać zaczyna. 
— Cóż to? Panie dobrodziejki żarty jakieś ze mnie, kpinki, drwinki... niech diabli porwą... 
Na widok tak rozsrożonego nieprzyjaciela mnie głos zupełnie posłuszeństwa odmawia, 
ale wysuwa się zza mnie Wincusia i głośno, rezolutnie rzecz przedkładać zaczyna. 
Mowa jej zwykła jest, ale treści pełna. Krótko, lecz dobitnie opowiada, co i jak było, i 
że to ona, ona właśnie ot tymi nożyczkami połę futra ucięła i teraz nożyczki te tu przyniosła 
na dowód (osobliwy zaprawdę dowód!), że nikt inny tylko ona to uczyniła, więc bardzo, 
bardzo przeprasza... 
— Bardzo, bardzo przepraszamy! — rozlega się za mówiącą na różne tony chór niewieścich 
postaci, w najgrzeczniejszych pod słońcem dygach ku ziemi przysiada. 
Teraz ja znowu występuję. 
— Niech pan będzie łaskaw powie, ile to futro... ile mamy panu zwrócić... na odkupienie 
zepsutego futra... my najchętniej... zaraz... 
I znowu dziewięć dygów z towarzyszeniem chóru. 
— Bardzo pana przepraszamy i niech pan będzie łaskaw powie, ile za to zepsute futro... 
Co myśleli i czuli, jak wyglądali świadkowie sceny tej, nie wiem, bo w nadzwyczajnym 
zmieszaniu swoim o istnieniu ich prawie zapomniałam, ale w pana Burakiewicza wlepiłam 
oczy nierozumiejące, zadziwione, bo dziać się z nim i na twarz jego wybijać się poczęło 
coś doprawdy niespodziewanego, nadzwyczajnego. 
Na twarz jego, jakby nagle pobladłą nieco, wybijać się poczęła pilna uwaga zrazu, potem 
radość... jakaś rozrzewniona, promienna radość. 
Już kiedy Wincusia przemawiała, historię konfederatek niewykończeniem na czas zagrożonych 
opowiadając, gniew zniknął mu z oczu i ukazał się w nich wyraz ciekawej, skupionej 
uwagi. A potem błysnęła radość. Nie wiem, czy ostatnie słowa nasze o pieniężnym 
wynagrodzeniu szkody zrządzonej słyszał, bo mu powieki dziwnie jakoś mrugać i wargi 
pod srebrnym wąsem drgać zaczęły, jakby przez gwałtownie cisnące się na nie słowa 
miotane. Aż wybuchnął: 
— Tedy panie dobrodziejki w takim celu moje futerko pokiereszowały! Na czapeczki dla 
tych... co tam idą... za... za ojczyznę... Niech mię diabli wezmą, jeżeli nie jestem kontent, 
wdzięczen... 
Stentorowy głos drżeć mu zaczął, wargi już wprost latały, a niezapominajki, w burak 
ćwikłowy wprawione, całe były oblane błyszczącą rosą. 
— Do diabła ciężkiego! Czegóż ja tak irytowałem się tu, gniewałem. Przepraszam, bardzo 
przepraszam! Szelma ze mnie i — dureń! Ale teraz to dziękuję paniom dobrodziejkom, 
sto razy, sto tysięcy razy dziękuję... dziękuję... za to, że choć to, choć tym... choć tym kawałkiem 
sukmany mojej... 
Przy ostatnich wyrazach rzucił się ku nam ruchem tak gwałtownym, że aż pomimo woli 
niecośmy się w tył cofnęły, i począł nas jedne po drugiej w ręce całować. Pocałunki te jak 
wystrzały pistoletowe rozlegały się po przedpokoju, a w przestankach głos gruby, chropowaty, 
w tej chwili czułością jakąś, smutkiem jakimś przejęty, mówił: 
— Bo to, panie dobrodziejki moje, stary jestem i sam już nie mogę... a syna nie mam... i 
obcy tu osiadłem, nikomu nie znajomy... tedy nikt mnie nie ufa, nikt ode mnie niczego nie 
żąda... a ja z serca i duszy rad bym... czymkolwiek, rad bym przyczynić się... służyć... 
Już wszystkie nas jedenaście z kolei, bo Czernisię i Marylkę także, w rękę pocałował, 
gdy nagła myśl jakaś strzeliła mu do głowy. Znieruchomiał, przez parę sekund oczyma 
zamyślonymi po nas wodził. 
— A może... — zaczął — może więcej potrzeba... może jeszcze uciąć?... Ażeśmy się zatrzęsły 
od zdziwienia i od tajonej radości. Lecz nie wypada tak od razu propozycji zdumiewającej 
.przyjmować! Więceśmy chórem i pojedynczymi głosami wołały: 
— Dziękujemy! dziękujemy bardzo panu! Pan bardzo dobry! ale nie możemy nadużywać... 
I bez tego wiemy, ile za taką szkodę... 
— Co tam: ile, jakie tam: ile? To ja paniom dobrodziejkom wieczną wdzięczność... niech 
mię diabli porwą, jeżeli kłamię, że wieczną wdzięczność... i jeżeli więcej potrzeba... jeżeli, 
w ogólności mówiąc, czegokolwiek potrzeba... 
Tu na czoło orszaku wysunęła się spomiędzy towarzyszek Oktunia i w amazonce swej 
zgrabna, śmiała, a na twarzy tak wyglądająca, jakby wnet z uniesieniem: „Rachelo, kiedy 
Pan” zaśpiewać miała, rzekła: 
— Jeżeli prawdę wyznać mamy, to nam jeszcze do dziesięciu... oszycia barankowego 
brakuje... 
— Brakuje! — wykrzyknął. — A co? Przeczuła dusza moja, że jeszcze brakuje... 
Zerwał z wieszadła smutne ruiny futra swego i nam je podawał, to jednej, to drugiej 
Wprost w ręce wciskał. 
— Proszę, proszę! Niech te szelmy barany szczęścia tego dostąpią... zaszczytu tego... i ja 
razem z nimi... 
Wzruszone, zdziwione, onieśmielone, cofałyśmy się, dygałyśmy nie śmiać daru przyjmować... 
Hrabina pierwsza pochwyciła jedną z rąk, które go podawały, i mocno ją ścisnęła, 
po czym ta czerwona, szorstka ręka od jednej do drugiej dłoni niewieściej przechodziła, 
ściskana, wstrząsana, nie po światowemu, nie po salonowemu, ale po prostu, serdecznie. I 
mówiłyśmy ciągle: 
— Czy podobna? Ależ niepodobna. Jakże pan bez futra pojedzie! Dziś tak chłodno! I 
nam aż tyle nie potrzeba! 
— Nie potrzeba aż tyle! No, to drugą połę tylko... do dziesięciu czapek drugą połę.... 
Pewno jak raz wystarczy... 
W ręku Wincusi dziwnie jakoś w porę nożyce błysnęły i zadzwoniły. 
— Ot i nożyczki są! — pan Burakiewicz zawołał. — Dzięki Bogu, są nożyczki... za pozwoleniem 
pani dobrodziejki... 
Wychwycił z rąk Wincusi nożyce ruchem tak niesalonowym, że aż syknęła trochę z 
bólu, i w mgnieniu oka resztki baranów swych na stole rozłożywszy: czach, czach, czach! 
Krojąc mruczał: 
— Twarda bestia ten baran... ale i nożyce szelmy tępe... niech ich diabli... 
A gdy piękne niegdyś futro żadnej poły już nie miało, zaczął pozostałość na siebie 
wkładać. 
— Panie dobrodziejki mówią, że dzień dziś chłodny, ale ja sobie z tego kpię... Zdrów jestem... 
chwała Bogu, i mogę choćby w mróz bez futra A tu jeszcze piersi i plecy okryte... 
Wciągnął na plecy to dziwne ubranie, które tak zupełnie jak niewieście f i g a r o wyglądało, 
tym tylko od niego się różniąc, że było z rękawami i że z cięcia, przez nożyce operacyjne 
zadanego, zawisły mu ku dołowi bajecznie żałosne strzępy waty, sukna i podszewki. 
Ale teraz otoczyli go panowie, wszyscy trzej domowi i gość. Gospodarz domu prosił: 
— Niech sąsiad będzie łaskaw tak zaraz nie odjeżdża... Może obiad zjemy razem... Konie 
do stajni niech odejdą... 
Nie przez grzeczność, nie przez zwyczajną grzeczność po raz pierwszy do domu swego 
pana Burakiewicza, jako gościa, zapraszał. W głosie jego czuć było wzruszenie. 
A pana Burakiewicza zaprosiny te i ich serdeczność — rzecz dziwna! nie ucieszyły, lecz 
zadziwiwszy zrazu, rozlały po nim, owszem, zasmucenie czy zamyślenie. Ciszej nieco, niż 
mówił zwykle, odpowiedział: 
— Dziękuję panu dobrodziejowi, bardzo dziękuję... ale odwykłem... a prawdę powiedziawszy, 
do takich kompanij i nigdy przyzwyczajony nie . byłem... Jak dzik — odyniec 
pomiędzy drzewami leśnymi, tak ja samotny pomiędzy ludźmi chodzę i nikt mnie bratem 
ani swatem nie jest. Szelma dola taka... ale co robić? Kiedy Panu Bogu tak podobało się... i 
już niedługo... stary jestem... więc niedługo już na tym diabelskim świecie... Ale ot, o co ja 
pana dobrodzieja poproszę... 
W obie ręce wziął rękę gospodarza domu i, dziwnie prosząco w oczy mu swymi błyszczącymi 
niezapominajkami patrząc, zniżonym nieco głosem mówił: 
— Niech panowie będą łaskawi w każdej potrzebie, takiej ogólnej... w'każdej okazji takiej, 
co to grosza albo trochę pracy jakiej potrzeba, do mnie odzywają się... Ja chcę... ja 
żądam... czymkolwiek przysłużyć się... matce... bo przecież i ja... syn jej... a że los szelma 
pomiędzy samych obcych na ten świat mnie rzucił, to ja i nie narzucam się nikomu... a tylko... 
diabli wiedzą, co w sercu siedzi i spokojności nie daje... 
Zaczęli go wszyscy czterej coraz ściślej otaczać, coraz serdeczniej zapraszać. Niech do 
nich przyjeżdża, niech się bliżej z nimi zapozna, oni także odwiedzać go będą. 
Ale czerwonymi rękoma machać zaczął. 
— Ej, nie! Ej, nie! Z duszy, z serca dziękuję, ale nie! Odwykłem... nie przywykłem... 
diabłami jak parobek sadzę... w samotności mnie najlepiej... ogródek swój pielęgnuję... 
drzewka to moje dzieci... dumki smutne moi goście. Żegnam państwa dobrodziejstwa, żegnam, 
dziękuję! 
I szedł ku wyjściu w swoim dziwnym f i g a r z e , z żałosną frędzlą. 
Ale my znowu tak bez niczego rozstać się z nim nie mogłyśmy i przy drzwiach go dopadłszy. 
Boże drogi! czegośmy mu nie nagadały! jakimiśmy go miłymi, serdecznymi słowy 
nie osypały! Zdaje się, że hrabina parę razy pieszczotliwie go po ramieniu pogłaskała... 
Zdaje się nawet — choć tego niezupełnie pewna jestem — że czerwone policzki jego, 
srebrnawą kądzielą otoczone, od Oktuni, Wincusi i ode mnie dostały trzy całusy... 
I potem dopiero, po odjeździe pana Burakiewicza, odbył się nad nami sąd, nie sąd parów, 
broń Boże, ale daleko wyższy, bo naszych i wszelkiego stworzenia panów. 
A kiedy przy obiadowym stole bardzo już gderaniem nas nudzili i wyrzutami oburzali, 
Czernisia, która z nami dnia tego obiad jadła, wyprostowała na krześle swoją długą postać 
i z czarnymi oczkami jak żużelki gorejącymi rzekła: 
— A mnie się zdaje, proszę panów, ze kiedy pan Burakiewicz przebaczył i jeszcze podziękował, 
to i przez wszystkich przebaczonym i zapomnianym być powinno... Nie dla 
samych siebie przecież panie połę tę ucinały, ale dla szczęśliwości publicznej... 
Miała słuszność Czernisia. Po dniu tym i po całej tej wiośnie nastąpiła u nas taka szczęśliwość 
publiczna, że aż — ha! 
GLORIA VICTIS 
(R. 1863) 
Leciał wiat światem, ciekawy, niespokojny, słuchał gwarzeń, opowiadań wód, zbóż, 
kwiatów polnych, drzew przydrożnych i — szumiał. Szumiał o wszystkim, co widział, co 
słyszał na szerokim, wielkim, na przedziwnym świecie, i leciał, aż przyleciał do krainy, w 
wody, trawy i drzewa bogatej, która nazywa się Polesie litewskie. 
Hej, przestworza wolne, przestworza rozłożyste wiatrowi prędkiemu, na równinach, co 
skraje niebios dokoła podpierają bez przeszkód, bez zasłon. Nie uderzy się tu wiatr prędki 
o żadną górę ani o żaden pagórek, nie powstrzyma lotu jego żadne wysokie miasto i chyba 
tylko las przed nim stanie z obliczem ciemnym i nad łąkami bezkresnymi, nad rozlanymi 
po nich wodami zaszepcze słowo: tajemnica! 
Ale dla wiatru las tajemnic nie ma. Są to dwaj przyjaciele. Przenika wiatr leśne gęstwiny 
od skraju do skrajo i one mu wszystko, co widziały, słyszały, opowiadają. Przenikają 
się wzajemnie i w noce gwiaździste, w dnie od śniegu białe, w wieczory jesienne od chmur 
posępne, od deszczu szemrzące, wiodą ze sobą długie przyjaciół rozmowy. 
Leciał tedy wiatr nad Polesiem, gdy letnie słońce miało się ku zachodowi i w blasku jego 
smółki na łąkach stały zarumienione jak zorze, a wody oblekały się w barwy tęczowe. 
Na wodach, w szyby wieloramienne, w strugi leniwe rozlanych, jaśniały fiolet, purpura i 
złoto, a nad nimi, w powietrzu, rozpościerała się cisza błękitna, głęboka. 
Wiatr ciszy nie mącił, albowiem nie był z wiatrów takich, co grzmią i huczą, wstrząsają 
i obalają, ale z takich, co kochają świat. Latał po świecie, ażeby zbierać jego prawdy i baśnie, 
minione dzieje, wyronione jęki, echa staczanych walk, ażeby zbierać pyłki jego nadziei, 
żużle jego żalów, tony jego pieśni i nieść je w przestrzeń, w dal, w czas, w pamięcie, 
w serca... 
Przeleciał wiatr prędki nad łąkami rozległymi, łagodną pieszczotą muskając w locie 
rumiane smółki i czerwone szczawie, łagodną swawolą w drobne fale marszcząc tęczowe 
wód powierzchnie, aż rozwinęła się przed nim wstęga wody wcale niż tamte innej, cicho 
stojącej w korycie, rękoma ludzkimi wyżłobionym. 
Wiedział wiatr, co to za woda i jak się nazywa. Przed połową stulecia tu był i wiedział, 
że jest to Kanał Królewski. Hej, hej, ten pasek wody bladobłękitnej, sennej, jakaż mu to 
przeszkoda! 
Zanim motyl zdołał wzbić się z przybrzeżnej trawy na szczyt situ, u którego zwinął do 
snu pozłacane skrzydła, wiatr przeleciał nad Królewskim Kanałem i oko w oko spotkał się 
z roztoczonym jak wzrokiem sięgnąć, wysokopiennym, cienistym, przezroczystym lasem. 
Odkąd tu był, pół stulecia upłynęło, jednak poznał przyjaciela. 
— Jak się masz? — zadmuchał wesoło. Las w odpowiedzi zaszumiał: 
— Witaj, miły latawcze! 
I wleciał wiatr do lasu uradowany, zwinny, przelatywał wśród świerków, brzóz, olch, 
dębów, ramionami owijając pnie starych przyjaciół i skrzydłami na ich konarach składając 
pocałunki przywitalne. 
— Jak się macie? — szemrał i szeptał. — Coście przez czas ten widziały, słyszały? Co się 
tu u was, dokoła was, działo, stawało? 
A stare świerki, dęby, brzozy rozłożyste, ramionami powiewając, odpowiadały: 
— Działy się tu i stawały rzeczy dziwne, rzeczy głośne, dzwoniące, płaczące, rozlegające 
się krzykami, jękami... 
— Co, co, co się działo? Jakie, jakie, jakie rzeczy? — z szybkością niezmierną szumiał, 
pytał wiatr, gdyż po to tylko istniał, aby dzieje ziemskie zbierać i po ziemi je roznosić albo 
nawet niekiedy pod samo niebo wznosić i niebu pokazywać. 
Po lesie błąkały się światła zachodzącego słońca, w szerokie, złote pasy ubierając pnie 
drzew starych, na mchach i paprociach migocząc mnóstwem iskier, w rozkwitłych różach 
dzikich zapalając rubinowe serca. 
Róż dzikich, traw, paproci pełną była polana bardzo rozległa, wyniosłymi drzewami 
zewsząd otoczona, na którą wiatr wleciał i wnet po niej uwijać się począł z szybkością 
nadzwyczajną, wznosząc się i opadając, badając, szukając, na różne tony szumiąc: 
— Co się tu działo? Co się tu, na tej polanie, działo? Coś osobliwego, coś nadcodziennego 
dziać się tu musiało! Czuję krew! O! długo, przedługo ziemia wydaje z siebie woń krwi 
swych dzieci, ludzi! Słyszę jęki! O, długo, przedługo powietrze trzyma pod obliczem nieba 
jęki dzieci jego, ludzi! Tu był bój jakiś i tu były zgony! Tu były rany, tętenty koni, krzyki! 
Mówcie, drzewa kochane, opowiadajcie mówcie! 
Drzewa milczały, tylko po ich gałęziach przebiegł dreszcz lekki, krótki, jakby z zimna 
nagłego powstały, co dziwnym było w ten ciepły dzień letni. 
A właśnie w tej chwili wiatr z gwałtownością u niego niezwykłą, z szumem namiętnym 
zapytywać począł: 
— A toż co? a to co jest takiego? Tego natura nie uczyniła! To uczyniły ręce ludzkie? Tu 
nigdzie natura pagórków nie usypywała! Ten usypany jest przez ludzi! Kto? po co? dlaczego? 
A tenże krzyżyk na pagórku, wśród liliowych dzwonków. Boże, jak mały, prosty, 
biedny! — co znaczy? Mówcie, drzewa, o mówcie, błagam! 
Wtedy dąb wyniosły i silny, któremu kępa zwisających w dół gałęzi czyniła brodę długą, 
brzoza wysmukła i cała w długich, ku ziemi opadających warkoczach, świerk wyprostowany, 
w hełmie z iglicą strzelistą na szczycie, odpowiedzieli chórem przyciszonym 
szumów: 
— To jest mogiła! 
— Taka wielka, taka wielka, taka wielka mogiła! — zadziwił się wiatr. Brzoza westchnęła: 
— A krzyżyk tak mały! A dąb zagadał: 
— Śpi w niej wiele serc mężnych, spalonych na ołtarzu... 
— Wiele serc, a krzyżyk jeden — zadziwił się znowu wiatr. 
Brzoza znowu westchnęła: 
— I taki mały, biedny! 
Wyprostowany świerk potrząsnął hełmem zdobnym w strzelistą iglicę i przemówił: 
— Jam najwyższy w tym lesie, najdalej widzę, wiem: są na ziemi bohaterzy wieńczeni i 
nie wieńczeni, mający pomniki i ich nie mający. Nabożnie wiatr wyszeptał pytanie: 
— Jestże to mogiła bohaterów? 
— Bezimiennych — odpowiedział świerk. 
A dzwonki liliowe, gęsto dokoła krzyżyka rosnące, cicho zadzwoniły: 
— Pomarłych młodo, młodo... 
— I w mękach — szepnęła róża dzika u szczytu pagórka rosnąca, przy czym od rubinowego 
serca swego oderwała płatek jeden i na pagórek go rzuciła. 
Upadł płatek, do motyla podobny, na trawy wysokie, a róża westchnęła: 
— Ja jedna kwiaty na tę mogiłę rzucam. Co lata, od półstulecia prawie, rzucam na nią 
wonne płatki moje, ja jedna! 
Tu znowu odezwały się dzwonki liliowe: 
— A my dzwonimy pacierz żałobny. Co lato, od półstulecia prawie, wydzwaniamy nad 
ta mogiłą pacierz żałobny... my jedne! 
Wtedy wiatr prędki położył się na pagórku mogilnym, znieruchomiał. Ludzie widzieć 
by go nie mogli, lecz drzewa, trawy, kwiaty widziały. 
Ciało jego przezroczyste, powiewne, z kryształu i szronu utkane, wydłużyło się na pagórku 
w skrętach wężowych i tysiącem złotych odbić zaświeciły w nim blaski zachodzącego 
słońca. Świeciły i migotały błyszczące odbicia te w skrzydłach jego ogromnych, które 
jak fale płynnego kryształu opadły na trawy polany, we włosach jego, które jak pajęcza 
tkań ze szronu rozpostarły się nad polaną, w ramionach jego, które jak kryształowe kolumny 
wznosiły się ku drzewom, gdy w powietrzu płynęło szemranie błagalne, ciche. 
— Mówcie, o, starzy wiatru prędkiego przyjaciele! Wy, co przez wieki mieszkacie w 
świątyni dumania i czołami niebotycznymi podpieracie stropy samotni nieskończonych, 
zamyśleni świadkowie dziejów ziemi, tysiącoustni a milczący stróże mogił leśnych, bezimiennych, 
zapomnianych, nieuczczonych, wyśpiewajcie mi o tej mogile strofę życia i strofę 
śmierci, abym mógł unieść ją pod niebo i pokazać niebu, a potem nieść nad ziemią w 
przestrzeń, w dal, w czas, w pamięcie, w serca... 
Ostatni rąbek tarczy słonecznej za skraj ziemi zasunął się i zniknął. Natomiast zorza 
wieczorna w purpurze i płomieniach podniosła się za lasem i las napełniła światłami pożogi. 
W powietrzu, pomiędzy liśćmi drzew, na krzakach i trawach, rozsypały się okruchy 
świetnej łuny niebieskiej, mające czerwoność i ognistość płonących kropel krwi. 
Stary, potężny dąb, pałającymi kroplami krwi na gałęzistej brodzie świecąc, rozwarł 
szerokie ramiona, powiał nimi w powietrzu i tak szumieć zaczął: 
......................................... 
— Przyszli tu w kilkuset ludzi i rozłożyli się obozem gwarnym, tłumnym, pstrym od 
odzieży rozmaitej, pobłyskującym orężem rozmaitym. 
Jedną tylko część odzieży mieli jednostajną: czapki czworokątne barwy amarantusów 
albo polnych chabrów i jedną cechę wspólną wszystkim: młodość. Samo lato życia, lato 
gorące, kwitnące patrzało z ich twarzy, jeszcze znojem trudów i walk nie dotkniętych, jaśniało 
w oczach, po brzegi pełnych zapału i nadziei. Rozłożyli się obozem, zbudowali ze 
splecionych gałęzi namiotów kilka: dla wodza, dla co lepszych koni, dla przyszłych rannych; 
u rozpalonego ogniska zgotowali sobie posiłek wieczorny i gdy roboty były już 
skończone, a na niebo nad lasem wzeszły gwiazdy, wzbili ku niebu i ku gwiazdom chór 
silnych głosów, śpiewających hymn skargi, ufności i prośby. Hymnu tego my, drzewa, słuchałyśmy 
zdumione, wtórując mu szeptem ciekawości pełnym: „Co to będzie, co to będzie?” 
Wodzem ich był człowiek świętego imienia, które brzmiało: Romuald Traugutt. Pytasz, 
dlaczego świętym jest to imię? Albowiem według przykazania Pana opuścił on żonę i 
dzieci, dostatki i spokój, wszystko, co pieści, wszystko, co raduje i jest życia ponętą, czarem, 
skarbem, szczęściem, a wziąwszy na ramiona krzyż narodu swego, poszedł za idącym 
ziemią tą słupem ognistym i w nim zgorzał. Nie tutaj zgorzał. Nie w tej mogile śpi. Kędyś 
daleko. Ale wówczas na czele hufcu tego na tę polanę przyszedł i patrzyłyśmy na niego 
my, drzewa. 
Po razy wiele w czasach dalekich spod głazu niewoli, który tę ziemię tłoczył, wzbijał 
się był słup ognisty ku obiecanej krainie wolności wiodący i gromady ludzi za nim szły. 
Wzbił się i teraz, gromady ludzi za nim poszły, ta była jedną z nich, a on jej przywodził. 
Widziałyśmy jego czarnowłosą głowę z oczyma myśliciela i uśmiechem dziecka. Oczy 
miał mądre, smutne — podobno bratem bliźniaczym mądrości bywa u ludzi smutek — a 
uśmiech świeży, perłowy, z kroplą słodyczy dziecięcej albo niewieściej. Przez czoło śniade 
palec tragicznych przeznaczeń wcześnie przeciągnął mu zmarszczkę surową, niekiedy aż 
groźną. 
I głos jego słyszałyśmy z brzmieniem jak stal dzwoniącym, rozkazującym, niekiedy aż 
groźnym. Tak grzmieć musiał w wąwozie termopilskim głos Leonidasa. 
Skąd wiemy o Leonidasie? Pra-pra-ojcom naszym opowiadały o nim pra-pra-ojce 
wiatrów prędkich i nikt nie zgadnie, kędy, jak, kiedy o rzeczach wielkich i o rzeczach 
wiecznych rozpowiadają wiatry drzewom, drzewa chmurom, chmury gwiazdom, gwiazdy 
duchom, a baśnie i pieśnie, wieści i powieści płyną jak świat szeroko i jak wieczność długo... 
Czy Leonidas wiedział, że gdy wąwóz termopilski trupami hufca swojego zasypie, stopa 
niewoli ziemi greckiej nie dosięże? Jeżeli wiedział, błogo mu było uściełać tę krwawą 
zaporę i jako pieczęć składać na niej siebie! 
Ten nie wiedział. W orężnych sprawach ludzkich biegłym był, biegłość ta w dalekowidztwo 
wzrok mu zaostrzała, spostrzegał wyłaniającą się zza dnia ofiar i boju potworną, 
czarną noc. 
Jednak szedł i prowadził, bo taką była moc słupa ognistego, który wówczas nad ziemią 
wzbił się, taką tęsknota za obiecaną oczekiwianą, za upragniona, płomiennie kochaną krainą 
wolności i takim był krzyż narodu jego, ciężki, nieznośny... 
Ale nie o nim teraz opowiadać będę. O nim potem, długo. Długą być winna powieść o 
mężu wielkim, który po sobie zostawił imię głośne. 
Teraz o jednym z bezimiennych, z najmniejszych, z najmłodszych, o tym, nad którego 
głową niemal chłopięcą ręka niewieścia ten mały krzyżyk zasadziła. 
Piękny maj był na świecie, kiedy tu przyszli. Konwalie kwitły obficie jak nigdy, niedaleko 
stąd nad błękitną strugą w kalinowych krzakach śpiewał słowik. Zielono było na tej 
polanie od młodych traw i paproci, kwiecisto od konwalij i róż dzikich, wonno, złoto i ciepło 
od wiosny. Gdy oni przyszli, uczyniło się na niej szumnie, dumnie i wesoło. Tak, tak, 
wesoło. 
Nie niewolnicy to byli, na arkanie przemocy do boju ciągnięci, lecz dobrowolni ofiarnicy 
wysokich ołtarzy. Ze światłem idei w głowach, z ogniem miłości w sercach, głowy i 
serca nieśli wysoko. Byli silni, śmieli, gwarni i czy uwierzysz, wietrze prędki? -. byli 
szczęśliwi. Zapewne uwierzysz, bo wiedzieć o tym musisz, że na Gwieździe, która nazywa 
się Ziemią, dusze ludzkie i szczęścia ludzkie istnieją w mnóstwie odmian i że, jak motyl na 
kwiat wybrany, dusza ludzka zlatuje zazwyczaj na tę odmianę szczęścia, która najwięcej 
do niej samej jest podobną. Ich dusze przyciągnęło ku sobie to szczęście, co rozkwita na 
wysokich górach i ma kielich purpurowy, a koronę uplecioną z cierni. 
Nie tylko przyszli, lecz także i przyjechali. Grzmiała ziemia od biegu osiodłanych koni i 
powietrze iskrzyło się od błysków obnażonych szabel, ilekroć stalowy głos wodza zawołał: 
— Jazda! 
Na czele jazdy wybór wodza postawił młodzieńca o postawie wyniosłej i czarnym, 
iskrzącym się oku. Młody Herkules z kształtów, Scypio rzymski z rysów. Rodzinny dom 
jego stał niezbyt stąd daleko, od podstaw do szczytu opleciony bluszczem, otoczony gęstwiną 
drzew odwiecznych, rozłogiem pól żyznych. Spod zielonych bluszczów wyszedł, 
tutaj przybył i z posłuszeństwem dziecka, z pośpiechem kochanka biegł na swym strojnym, 
ognistym arabie, ilekroć rozległ się głos wodza, wołający: 
— Jagmin! 
Wtedy czapka kwadratowa krwawiła się mu nad czarnymi jak noc włosami, dłoń leżała 
na głowni szabli, a za silnymi ramiony leciał poszum niewidzialnych skrzydeł... owych 
dawnych. 
Ale ten mój, ten mój mały... (małym Tarłowskim nazywano go w obozie.) ani tak silny 
był, ani tak urodziwy, ani nawet tak bogaty, aby na drogocennym, strojnie przybranym 
biegunie tu przybyć. Dlatego właśnie ulubieńcem moim stal się, że był wątły, drobny, na 
twarzy różowy i biały, a oczy miał jak u dziewczyny łagodne, nieśmiałe, czyste i tak błękitne, 
jak te niezapominajki, które tu czasem u stóp moich rosną. Przebrana dziewczyna 
czy ledwie dorosłe chłopię! Wcale też niedawno minęło mu lat dwadzieścia. Jednak może i 
dlatego jeszcze ulubieńcom moim rychło stał się, że we mnie ciekawość obudzał. 
Dziwne w wieku tak młodym przepastne zadumy osiadały mu niekiedy w oczach dziewiczych, 
łagodnych, a po twarzy różowej i białej przepływały takie łuny gorące, jakby tam 
w nim, we wnętrzu tej jego wątłej, chłopięcej postaci coś płonęło, gorzało. 
I przedtem zresztą, zanim tu przybył, już go lubiłem. Mówiły o nim pomiędzy sobą te 
trawy rozczochrane, które wiecznie pochylają się ku sobie i o czymś mówić jedne drugim 
muszą. Mówiły o nim rzeczy miłe, ładne. W ciche wieczory szeptów ich słuchałem. 
Urodził się nie w tych stronach, kędyś daleko, a w te strony przywiał go ów prąd górny, 
który wówczas światem płynął i ludzi wysokich rzucał w ramiona i pod stopy maluczkich. 
On, ten mały, wysokim był wiedzą i myślą. Szybko podbijać musiał ich krainę, skoro tak 
wcześnie stał się jednym z jej mieszkańców. Był młodym uczonym, takim, co się u ludzi 
nazywa naturalistą. Mógłby był na szerokim świecie wstępować na drogi wysokie. Wstąpił 
na niziutką. Przybył w te strony, aby swą myśl i wiedzę rozdawać maluczkim. Dlaczego w 
te strony właśnie? Nie wiem. Ale to rzecz pomniejsza. Przeznaczenie welonem tajemnicy 
osłonięte trzyma w dłoni kołczan z tysiącem trafów, którymi uderza w ludzi i rzuca nimi 
jak piłkami po świecie przestrzeni i po świecie zdarzeń. 
Przyjechał był do pobliskiego stąd miasteczka i uwił tam sobie gniazdo nieduże, codziennie 
napełniające się szczebiotaniem piskląt ludzkich. Nie przyjechał sam jeden. 
Przywiózł ze sobą dziewczynę, siostrę młodszą, w sposób bajeczny, prawie aż zabawny do 
niego podobną. Ta sama drobność wzrostów, wątłość kształtów, te same rysy cery i na rysach 
rozlane wyrazy. I kochaliż się, kochali! Podobno odumarli im wszyscy bliscy i byli na 
świecie tylko we dwoje. Samotność serc sierocych i wspólność zagrody rodzinnej, kędyś 
daleko starymi lipami ocienionej, skrzepiały węzeł u kolebek zadzierzgnięty. Skrzepiała go 
jeszcze zapewne jednostajność tych gwiazd, które rządzą ludzkimi ukochaniami, chęciami, 
pracami. Pracowali razem. Brat uczył siostrę, siostra pomagała bratu i zawsze byli razem, 
we dwoje: w szkole w domu, na ulicach miasteczka, na drogach polnych i leśnych. Aż zabawnie 
było patrzeć na tę parkę ludzi młodziuteńką, małą, jasnowłosą, różowotwarzą, 
wiecznie ze sobą sprzęgniętą i wiecznie ze sobą rozmawiającą, naradzającą się, zagadaną, 
z błyskami w błękitnych oczach i wesołymi uśmiechami na rumianych ustach. Ona go nazywała 
Marysiem, a on ją Anielką. 
Dobrze im było ze sobą i każdy z łatwością mógł zgadnąć, że dobrze im było na świecie. 
Wkrótce jednak przyszedł czas, że na ulicach miasteczka, na polnych i leśnych drogach 
poczęli ukazywać się nie we dwoje już, ale we troje. Towarzyszem ich często bywać zaczął 
ów młodzieniec spod zielonych bluszczów, z postawą wyniosłą, silną, i ze śniadym 
profilem Rzymianina, który to potem na tej polanie miał dowodzić jazdą. Ten zewnętrznie 
wcale do nich podobnym nie był; owszem, jakby innej rasy był, czerwieńszej krwi, spod 
zamaszystszego, potężniejszego młota natury. Pomimo to zawiązywało się pomiędzy tym 
trojgiem coś coraz serdeczniejszego: przyjaźń? miłość? jedna i druga razem? — aż dnia 
pewnego, za sprawą nowego towarzysza, dziewczyna zapłakała krótko, lecz rozpacznie. 
Było to tak. W lesie, tym, co tuż za miasteczkiem, siedziała z bratem na obalonej kłodzie 
i oboje z głowami ku sobie pochylonymi przyglądali się jakiejś pierzastej trawie, po 
której pełzał drobny jakiś owadek, gdy tamten spiesznie nadszedł i przed nimi stanął. Szukał 
ich i znalazł. Od dość już dawna wiedział, gdzie, kiedy najłatwiej znaleźć ich może. 
Zmieniony był, jakiś nie taki jak co dzień. Oczy mu gorzały, spod czarnego wąsa usta 
zdawały się krwią tryskać, burza uczuć wstrząsała śniadym czołem. Stanął przed nimi, bez 
słowa powitania odkrył głowę i ręką po kruczych włosach powiódł, a ręka ta, duża, silna, 
biała, herbowym sygnetem na palcu błyszcząca, trochę drżała. Zrozumieli i — zawiązała się 
szybko rozmowa. 
— Już dzień oznaczony? 
— Oznaczony. 
— Kiedy? 
— Za dni dziesięć. 
— Gdzie? 
— W Dziatkowiczach. 
— Dokąd? 
— Za Kanał Królewski, do lasów horeckich. 
Tu głos dziewczyny zawołał: 
— Już! 
A on brata jej zapytał: 
— Postanowienia nie zmieniłeś? 
— Chybaby dusza moja zmieniła się na inną! 
— Więc razem? 
— Razem! 
— Za dni dziesięć do mnie i ze mną tam, gdzie będą wszyscy... 
Zamilkli, bo rozmowę przerwał im płacz niewieści. Z twarzą ukrytą w drobnych dłoniach 
Anielka łkała, i było to łkanie rozpaczne. 
Wiedziała, że to się stanie, lecz kiedy już, już stawać się miało, tak płakać poczęła, że 
aż całe wątłe jej ciało w tym płakaniu kurczyło się i drżało, aż jasne włosy rozsypywały się 
po ramionach i na szarą sukienkę przez palce przeciekały strumienie łez. Ale niedługo, 
niedługo. Mocowała się z łkaniami, z łzami — i ustały. Wstała i ramionami otoczyła szyję 
brata. Przycisnęła się do piersi jego mocno, mocno i odrywając się od niej powtórzyła kilka 
razy: 
— Idź, Marysiu, idź! 
Twarz jej, od łez mokra, stanęła w uśmiechu takim, co to bólem usta kurczy, i rumieńce 
z niej zniknęły. Ale postać drobną z całej siły wyprostowywała i w oczach brata topiąc swe 
biedne, mężnie ze łzami walczące oczy, powtarzała: 
— Idź, Marysiu, idź! Trzeba! 
W wieczór dnia tego w małym ogródku, gdzie rosło kilka jabłoni i trochę bzów kwitło, 
dwa głosy z cicha z sobą rozmawiały. Głos dziewczęcy prosił: 
— On silny duchem, ale ciałem słaby, w ćwiczenia męskie niewprawny... Od dzieciństwa 
książka, nauka, górne myśli i zamiary... Odważny, lecz siła skąd? Kocha, jak kocha, 
ja jedna tylko wiem, ale czy zdoła? Nie tu urodzony, nikogo tam swego mieć nie będzie. 
Pan nigdy niczego się nie lękał, to poznać łatwo. Więc pan nie wie, co to trwoga taka... jak 
szyba lodu na sercu, jak nóż w sercu. O, panie... bądźcie wy tam często razem... 
On przyrzekał: 
— Tam, gdzie nikogo swego mieć nie będzie, ja będę mu swoim. Przyjacielem mu będę, 
bratem, w potrzebie obrońcą. I jak razem odchodzimy, tak razem tam będziemy pierś z 
piersią, dusza z duszą... I razem powrócimy... albo... 
Z szerokiej piersi namiętne westchnienie wzbiło się pomiędzy wonie bzów i bzy tylko 
widziały, jak nad dwojgiem rąk dziewczęcych, drobnych, drżących nisko pochyliła się męska 
twarz z rzymskim profilem i jak usta męskie, purpurowe, gorące lgnęły się do nich po
całunkami długimi... Pierwsze to były pocałunki, na rękach tych przez te usta składne. Czy 
i ostatnie także? Potem oczy ich zatonęły jedne w drugich i przy świetle gwiazd wiele sobie 
powiedziały. Może usta powiedzieć pragnęły więcej jeszcze, lecz w tej godzinie wyrocznej... 
nie mogły. Czy kiedykolwiek powiedzą? Przeznaczenie stoi za ludźmi, welonem 
tajemnicy zasłonięte, i w dłoni trzyma kołczan z tysiącem zdarzeń... 
Lecz daj mi spocząć chwilę, wietrze prędki! Są ludzie i losy, o których bez spoczynku 
długo mówić nie mogą takie nawet, jak ja, dęby silne. Dreszcze po konarach mi biegną i na 
liście występują krople chłodne. 
......................................... 
Chłodna rosa na las padała i bujne jej krople gęsto usiały gałęzistą brodę silnego dębu. 
Toczyły się też one z wolna po długich warkoczach brzozy, rozpylonym srebrem świeciły 
na trawach, krzakach, liliowych dzwonkach, na płatkach róż dzikich, których serca, niedawno 
rubinowe, przygasały, ciemniały. 
Przygasało, ciemniało również nad lasem niebo, za przezroczystą zasłoną drzew jaśniejąc 
już nie krwawym płomieniem, lecz bladym złotem zorzy. Od tego bladozłotego jeziora, 
na niebie zawieszonego, szły lasem światła smętne, blade, przedwstępne gońce nocy, i 
rozpływała się od nich po lesie melancholia zadumana, tęskna... 
Ale noc nie nadchodziła jeszcze i na niebie nie było gwiazd, tylko gdzieniegdzie płynęły 
po nim od zorzy obłoki przezroczyste, do piór złotawych albo do bladych rumieńców 
podobne. 
Pod złotawym piórem niebieskim w mdlejących blaskach dziennych wyprostowany 
świerk zachwiał szczytem ciemnym, ramiona jego zadrżały i wkrótce rozwarły się szeroko, 
a nad polaną popłynął szum głęboki i dumny najwyższego z leśnych drzew. 
— Jam najwyższy w tym lesie, najdalej wzrokiem sięgam i widzę najwięcej. 
Widywałem walki, które staczali oni w oddaleniu to większym, to mniejszym, niekiedy 
tak wielkim, że ich odgłosy dochodziły tu jak głuche turkoty, toczące się za skrajem firmamentu 
lub jak wzdęte poszumy lasów, gdy targa nimi przelatujący Wicher-Gwałt. 
Wtedy tu, na tej polanie, panowały cisze letnie, gorące i wonne, motyle wieszały się na 
kwiatach, a na mchach i trawach igrały w promieniach słonecznych skrzydlate owadki. 
Słowik też w kalinach śpiewać zaczynał i drobne ptactwo, przez gwar odegnane, przywabione 
przez ciszę, pomiędzy gałęzie nasze powracało. 
A tam, we wściekłościach zwierzęcych, w podrzutach śmiertelnych kłębiły się ciała 
ludzkie, i we wrzawie bojowej, w stuku gromów, w ulewie ogromnych błyskawic krew z 
nich ciekła na trawy, mchy, kwiaty, i wsiąkała w drżącą od huku i hałasu ziemię... 
Ale ja tobie, wietrze prędki, rzeczy tych, niegdyś widzianych, słyszanych nie opowiem. 
Gamami szumów swoich często opowiadam ziemi o jej smutkach, zagadkach, płonnych 
nadziejach i pewnych mogiłach albo w wichrzyste noce o rzeczach głębokich i wiecznych 
rozmawiam z chmurami. 
Lecz ludzkich walk krwawych opiewać nie umiem. Nie do tegom stworzony ja, mieszkaniec 
pokojów leśnych, dający gniazdom ptasim przytułek bezpieczny i cienie kojące 
roztaczający nad wszystkim, co od skwarów usycha i mdleje. 
Tyłkom drżał od radości i szumem swym śpiewał niebu dziękczynne: hosanna! ilekroć 
tu powracali żywi i zwycięscy. 
Zwycięskimi powracali nieraz i choć im na uznojonych czołach rozlewała się duma 
triumfu, w szeregi karne wyciągali się na głos wodza, w milczeniu oczekując słów jego 
rozkazów. 
On serca ich w ręku swym trzymał i umiał podbijać je w górę. Odkrywał przed szeregami 
czarnowłosą głowę i za to, że były posłuszne jak dzieci a jak lwy odważne, że sile 
przemagającej rozproszyć się nie dały, że wstydem nie splamiły krzyża, który przyjęły na 
swe ramiona — dziękował. Ale i wtedy jeszcze, gdy dziękował, głos jego rozlegał się jak 
bojowe dźwięki i nie było w nim słodyczy ani pieszczoty, hart tylko był i wola żelazna, 
trzymająca mocno wodze ich woli. Im zaś od tych dziękczynień stalowych i krótkich na 
twarze, znojem oblane, prochem opalone, kurzawą okryte, spadał blask wniebobiorącej radości. 
A potem były tu opowiadania, rozmowy gwarne, ogniska, buchające wonnym dymem 
jałowców, wesołe rżenie koni, błogie spoczynki na mchach i trawach, szepty modlitw w 
świetle gwiazd i brzmienia przyciszonych hymnów chóralnych, z płomienną pokorą wzbijające 
się ku Temu, który jest nad gwiazdami. 
Raz gdy wrócili tak, nie rozproszeni, nie osłabli, lecz owszem, w odwadze i wytrwaniu 
umocnieni, a na głos wodza: „W szeregi, formuj się!” stanęli przed nim murem zwartym, 
on jednego z nich przez chwilę wzrokiem szukał i znalazłszy, skinieniem ku sobie przywołał. 
I któż wtedy, jak myślisz, wietrze prędki, przed nim stanął? Oto ten mały Tarłowski w 
tej chwili, o! wcale, wcale do białej i różowej dziewczyny niepodobny. Plamy krwi miał na 
odzieży i rękach, a pośród twarzy, przez dymy i kurzawę uczernionej, oczy błyskały mu 
niespokojnie, boleśnie, prawie ponuro. Stanął w zwyczajnej sobie postawie, nieco nieśmiałej, 
i czekał. 
Wódz w milczeniu patrzał na tę postać wątłą, śladami walki ciężkiej okrytą, na te ręce 
drobne, a zakrwawione i coś z czułości ojcowskich albo z braterskich rozrzewnień przepływało 
mu po surowym czole. Potem wskazując go wyciągniętym w milczeniu szeregom 
rzekł: 
— Życie mi dziś uratował. Cudem odwagi je uratował; cud, że nie zginął sam. Dziw, że 
w tym dziecku mieszka taki lew! Nie za to wdzięcznym mu, że żyję, lecz za to, że was 
jeszcze, jako klamra, sprzęgam i że jeszcze razem z wami służę nie żadnemu panu ziemskiemu, 
ale Umęczonej, że jeszcze służę. Uczcijcie w nim dzielnego rycerza Umęczonej! 
Ja mu dziękuję. 
Tu ramieniem szyję tego małego otoczył i coś z anielskich tkliwości czy radości wykwitać 
poczęło mu na usta, aż rozkwitło w uśmiech serdeczny, perłowy, świeży i bardzo 
dziwny pod czołem tragicznym. 
Byłoż tam, było potem dokoła tego małego powinszowań, uniesień, uścisków, zapytań, 
opowiadań. Kto widział, opowiadał; kto nie widział, zapytywał. Zdaje się, że tam, za olchami, 
na ręce go porwali i wysoko na rękach podnieśli, że dowódca jazdy, w herkulesowym 
uścisku go trzymając, długo mu coś o siostrze, o pannie Anieli szeptał!... Jakże! 
Uratował klamrę tę drogocenną, która ich sprzęgała, wiedzę, która ich wiodła, wolę, która 
ich wolę trzymać umiała w okowach wytrwania i rozpłomieniać ogniem nadziei — choćby 
przeciwko samej nadziei! Powszechną tu była wieczoru tego jakaś dziwna, dobra, braterska 
radość. 
I na nim jednym tylko, który radości tej był przyczyną, wcale jej znać nie było. Wyglądał 
tak, jakby podzielać ją chciał, ale nie mógł. Na pytania ledwie słowem krótkim odpowiadał 
lub nie odpowiadał nic; uściski odwzajemniał, lecz był śród nich jakby we śnie, 
jakby w zamyśleniu roztargnionym. 
Omył z siebie w strudze błękitnej kurzawę, krew, dym prochowy i miał twarz znowu 
białą i różową, nawet nie ogorzałą, bo jak u niektórych niewiast bywa, nie imały się jej 
białości spieki słoneczne. Lecz myślał o czymś ciągle, niespokojnie, prawie posępnie, jakby 
dusza jego kołysała się nad przepaścią pełną wątpień, zapytań, zagadek. 
Tak gdy gwiazdy wzeszły, położył się pod tą brzozą i gdy wszyscy już spali, nie spał. 
Żadne z nas, drzew, tego niepokoju i smutku jego zrazu nie zrozumiało. Jam pierwszy 
zrozumiał. Nie do tego był stworzony. Jak ja, który z niebem często o rzeczach wielkich i 
wiecznych rozmawiam, nie stworzonym do opiewania krwawych bojów ludzkich, tak on, 
w geniuszu natury i górnych myślach ludzkich rozkochany, do bojów tych stworzony nie 
był. Do czego innego był stworzony. 
......................................... 
— Znałam go z bliska, znałam dobrze jego myśli i miłości — zaszeptała brzoza, której 
gęste listowie, w spływające ku ziemi warkocze zaplecione, srebrzyło się jeszcze gdzieniegdzie 
od wieczornej rosy, a suknia z białej rosy przeświecała zza długich warkoczy. 
Znałam go z bliska, znałam dobrze jego myśli i miłości, bo dokoła mnie, z ziemi od pobliskiego 
strumienia wilgotnej wyrasta tłum ogromny roślinek przerozmaitych, przyziemnych, 
drobnych, wśród których krząta się, pełza, biega, podlatuje drugi tłum również malutkich, 
przyziemnych, przerozmaitych owadków, robaczków, a on, ten mały, z drobiazgiem 
tym przebywać lubił dziwnie i wówczas tylko na różowej twarzy jego jaśniało 
szczęście spokojne, błogie, gdy z nim przebywał. On doprawdy drobiazg ten kochał i 
kształtów jego, życia jego ciekaw był namiętnie. 
Słusznie powiedział świerk wysoki, że był on rozkochany w geniuszu natury, ale ja tylko 
wiem, bom temu przyglądała się nieraz, jakie on z tym geniuszem rozmowy długie, 
ciekawe prowadził. I miłosne również, bo tak już jest pomiędzy ludźmi, że ciekawe i długie 
rozmowy prowadzić oni zwykli tylko z przedmiotami swojego kochania. Przedmiotem 
kochania jego była natura, lecz powstało przeciw niej kochanie drugie, tym płomienniejsze, 
że bolesne, i tu go przywiodło. O tamtej kochance zupełnie zapomnieć nie zdołał i 
przed obliczem śmierci, która co dzień spotkać go mogła, stojąc, wzrokiem i duszą wpatrywał 
się jeszcze w jej oblicze. W przerwach służby obozowej, w godzinach odpoczynku 
to bywało. 
Inni, odpoczynkowi po ciężkich trudach radzi, zbierają się w gromadki, gwarzą, wspominają 
i nieraz śmiech wesoły wzbija się od nich nad tym polem bliskiej śmierci, a on jak 
zwykle chętnie milczący, cichy, chodzi w pobliżu moim pod tymi olchami cienistymi, po 
tym gaju kalinowym, nad strumieniem i co chwilę na ziemię pochylony czegoś między 
ziółkami czy owadkami upatruje, szuka, a znalazłszy w palcach albo w dłoni podnosi i 
przygląda się, wzrok i pamięć w tym zatapiając — szczęśliwy! 
Raz trzej, czterej towarzysze jego przyszli tam i zapytali, czego szuka tak pilnie i czemu 
tak bacznie się przypatruje. Trzymał wtedy w palcach jakieś piórko zielone, w dziwnie 
subtelny sposób wykrojone i wyrąbkowane, więc swoim cichym, łagodnym głosem mówić 
im zaczął o tym, jaka to jest roślina rzadka, jak on pragnął znaleźć ją kiedykolwiek, nie zasuszoną 
w zielniku, lecz żywą, jaki kraj oddalony, zamorski jest jej krajem rodzinnym, jak 
przez lądy i oceany wiatr nasiona jej tu przyniósł i jaki to cud natury te wędrówki na 
skrzydłach wiatru, od bieguna do bieguna ziemi, nasionek tak drobnych jak pyłki. Innego 
dnia to samo powtórzyło się z powodu owadka złotawego, który trwożnie uwijał się mu po 
dłoni, a innego jeszcze z powodu wspaniałej korony nenufaru, która u brzegu strumienia 
rozkwitła, a którą on zerwał i w ręku trzymał, twarz pochyloną w upajającej woni jej zatapiając. 
Towarzysze w ścisłą gromadkę wokół niego skupieni patrzali, słuchali, wszyscy go 
wzrostem, szerokością ramion, męskimi zabarwieniami twarzy przewyższając. Czapki ich 
czworokątne wyglądały na tle zielonym jak ogromne chabry i amarantusy, na odzieży 
mieli twarde, szerokie pasy i u pasów żelazem pobłyskującą broń. I dziwnie było patrzeć, 
jak te twarze ogorzałe, piętnem zmęczeń i niepokojów trawiących naznaczone, pochylały 
się ciekawie nad drobnym piórkiem roślinki albo złotawym ciałkiem owada i jak na te skazane 
głowy ukojenie i odpoczynek spływały z cichych słów małego towarzysza, z zielonych 
tkanek rośliny, ze złotawych skrzydełek owada, ze śnieżnych płatków wonnej lilii 
wodnej. 
Oto do czego był stworzony. I jeszcze do tych myśli, które przyjacielowi opowiadał 
wtedy, gdy wszyscy spali, a on, nie śpiąc u stóp moich, na gęstych trawach leżał. 
Tamten nie spał także. Sen z oczu spędzała mu myśl o tej zagadce ogromnej, w którą 
ziemia ta i najlepsi jej synowie uplatali się, jak w krwawą pajęczynę, i może jeszcze o pozostałej 
daleko, tęskniącej pewno, płaczącej może Anielce. Przyszedł do brata Anielki i 
długo obaj leżeli u stóp moich, twarzami ku sobie obróceni, w milczeniu nocy rozmawiając 
tak cicho, jak cicho płaczą moje warkocze, gdy z lekkim szemraniem spływają z nich 
na trawę majowe deszcze nocne. 
Cicho było. Na jednym z krańców obozu koń czasem zarżał, na innym z piersi uśpionego 
człowieka wyrwał się okrzyk głuchy albo wionęło ciężkie westchnienie. Ktoś w ostatniej 
bitwie raniony jęczał pod dębem w uplecionym z gałęzi namiocie, zza drzew otaczających 
polanę, na przestrzeniach mdło oświetlonych przez gwiazdy widać było czarne posągi 
uzbrojonych i nieruchomo stojących straży. 
Oni dwaj, na siebie wzajem albo na gwiazdy patrząc, rozmawiali o tych czasach dalekich, 
w przyszłości dalekich, które będą albo nie będą, które jeżeli będą, wodami ukojenia 
i oczyszczenia obmyją świat, w których podobno miecze mają być przekute na pługi, a jagnięta 
sen spokojny znajdować u boku lwów... 
O przyszłości świata, po wiekach walk, zbrodni i mąk rozkwitłej w raj niewinności, pogody 
i zgody, mówili z tęsknotą, z zachwyceniem, upragnieniem. 
Szeptem cichym marzyli o tym celu przedalekim, ku któremu rzeką wrzącą i wieczną 
płyną marzenia ludzkich głów i serc najwyższych, a nie wiedzących nigdy, czy kiedykolwiek 
rzeka do celu swojego dopłynie. Ach, ból i rozpacz tych marzeń bez ziszczenia, 
upragnień bez nasycenia, zagadek bez rozwiązania! Ach! niezgłębiony tego wszystkiego 
smutek! 
— Bo chociaż przedmiot walki najdroższy jest i święty, przelana w niej krew ludzka trucizną 
w żyły spływa i rany zadane ranami kładą się na tych, co je zadają. Gniew, ból, 
śmierć to sępy pasące się na trupach radości, słodyczy i nadziei ludzkich. Zły ród przeciw 
sobie samemu szpony ich wystawiający! Nędzny ród, krótko żyjący, którego synowie nawzajem 
sobie skracają życie! Nieszczęsny ród, zewsząd w ciele swym i w duchu swym 
zagrożony, którego synowie nawzajem ciałom i duchom swoim grożą! O! kiedyż będzie 
inaczej? Czy kiedykolwiek będzie inaczej? Dlaczegóż nie urodziłem się w tej porze późnej, 
gdy świat będzie innym, albo w tak wczesnej, aby oczy moje nie potrafiły otworzyć 
się na to, że mógłby być innym, gdyby, gdyby ludzie byli inni! 
Po krótkim milczeniu ze smutnym uśmiechem mówić począł wiersz starożytnego poety: 
— Baśń niesie, że Prometeusz do pierwiastku gliny, będącej podstawą istoty człowieczej, 
wlał po kropli każdego z pierwiastków zwierzęcych, samo serce człowiecze zaprawiając 
chciwością wilczą i wściekłością lwią. 
To jest przyczyna tych pomst i gniewów, które w ludzi uderzają zgonami strasznymi, i 
to jest przyczyną, że walą się w gruzy gmachy wspaniałe, że lemiesze wojsk wrogich rozorywują 
wały podbitych grodów. 
— Horacjusz? — zapytał towarzysz mówiącego i w tejże chwili z porywczym gestem silnego 
ramienia znad trawy się podniósł. 
— Podbitych grodów! — powtórzył, chwilę milczał, aż zawołał: 
— Teraz inaczej być nie może!... Podbitych grodów... Teraz walka to powinność!... 
Głos cichy, ale stanowczo brzmiący, namiętnemu wykrzykowi temu odpowiedział: 
— Teraz inaczej być nie może. Dopóki gwałt, dopóty święty przeciwko gwałtowi gniew! 
Dopóki krzywda, dopóty walka! Przez krew i śmierć, przez ruiny i mogiły, z nadzieją czy 
przeciw nadziei walka z piekłem ziemi w imię nieba, które na ziemię zstąpi... 
— Może zstąpi... 
— Kiedyś... 
— Gdy nas już na ziemi nie będzie. 
Tak oni czasem w zmrokach nocnych rozmawiali z sobą, gdy obóz spał i dokoła obozu 
na przestrzeniach mdło przez gwiazdy oświetlonych widać było czarne posągi uzbrojonych 
straży. 
Aż przyszedł dzień... 
......................................... 
...Szept brzozy zniżał się, tajał, umilkł; przemówił w zamian brodaty, silny dąb: 
— Aż nadszedł straszny dzień. Straż daleka przyniosła oznajmienie... Bo okrom bliskiej, 
wokół obozu rozstawionej, mieli oni straż swoją daleką, która tu przynosiła oznajmienia, 
ostrzeżenia, wieści. Przyniosła je ona tak, jak królewicz bajeczny dążył do zamku zaczarowanej 
królewny: przez zarośle cierniste, wrzawą upiorów napełnione, przez moczary bagniste, 
najeżone paszczękami smoków. Czasem strażnik ginął w uścisku upiora lub w 
paszczęce smoka, czasem docierał celu. 
Z daleka już słychać było tętent biegnącego przez las konia. 
— Hasło? 
— Z nadzieją czy przeciw nadziei! 
Wpadł na polanę młody jedździec na koniu zdyszanym, z twarzą oblaną potem. Południe 
skwarem piekło. Kilka głosów przyjaźnie zawołało: 
— Kaliś! Pan Kalikst! Jak się masz? 
Ale on na powitania czasu nie miał. Z konia zeskoczył. 
— Gdzie naczelnik? Prowadźcie! Prędzej! 
Polaną szedł spiesznie, przybysza nie widząc, młodzieniec wysmukły, w szafirowej 
czapce na złotych włosach. Adiutant wodza. Ktoś do niego zawołał: 
— Radowicki! Od poczty obywatelskiej... wysłaniec! Do naczelnika 
prowadź! 
Adiutant i poseł obywatelskiej poczty dłonie sobie uścisnęli. Koledzy szkolni, sąsiedzi. 
Razem weszli do namiotu wodza. Obóz zaległa cisza. Taką ciszą martwą na powierzchni, a 
drżącą w głębiach, dyszy natura w przedchwili burzy piorunowej i wichrzystej. 
Wkrótce do namiotu wodza weszli wezwani dowódca jazdy i paru towarzyszy innych, 
kunsztu orężnego mniej lub więcej świadomych. Narada. 
Oczekiwanie trwało długo, aż Romuald Traugutt przed namiot swój wyszedł i otrzymane 
wieści ogłosił. 
Biły z nich pioruny bliskiego boju i wicher śmierć wiał. 
Wojsko ogromne nadciąga, już opasują las, oddziały jego piesze i konne już jak rzeki 
szumne lasem płyną. Przez las drzew przedzierają się lasy luf, pik, bagnetów. Za godzinę, 
za dwie tu będą. Poseł wieść przywiózł drogą długą i trudną, lecz przywiózł ją jeszcze w 
porę. Sto strzelb na jedną strzelbę. Sto pik na jedną szablę. Jak w baśniach. Lecz bywa to 
prawdą. Czy zlękną się tej prawdy? Kimże są? Nie niewolnikami są przez gwałt i przemoc 
ciągniętymi na pola krwawe, ale dobrowolnymi ofiarnikami wysokich ołtarzy. 
Więc nie opuści ich duch ofiary i duch męstwa! I duch tej miłości, która ich tu przywiodła. 
Ci, co zginą, będą siewcami, którzy samych siebie rzucą w ziemię, jako ziarno przyszłych 
plonów. Bo nic nie ginie. Z dziś zwyciężonych dla jutrzejszych zwycięzców powstają 
oręże i tarcze. Lecz oni z siebie dobędą wszystkie siły, wszystkie swe siły męstwa, 
karności, wytrwania, aby zwyciężyć. Bojowy okrzyk ich: „W imię Boga i ojczyzny!” Z 
tym okrzykiem na śmierć czy na zwycięstwo do boju! 
Tak mówił. Słowa jego rozlegały się od brzega do brzega obozu, dźwięczne, krótkie, 
coraz głośniejsze, gorętsze i jak iskry sypały się na głowy tłumu, aż jak łan kwiatów na łące 
zakołysał się tłum ten i wyrzucił z setek piersi wzdętych grzmotowy okrzyk zapału. 
Potem zakotłowało tu, zawrzało. Siodłanie koni, przydziewanie zbroi, wołanie komend, 
formowanie się szeregów, głośne rozkazy, ciche zlecenia. Kipiał ruch, dzwoniły głosy, tętniały 
końskie kopyta, broń błyskała w powietrzu pełnym słonecznego złota i upału. 
Poseł poczty obywatelskiej miał odjeżdżać, znowu drogą ługą i nudną powracać tam, 
skąd przybył. Wprzódy jednak zatrzymał konia przed jednym ze sformowanych już oddziałów 
pieszych i żołnierzowi spomiędzy wszystkich najmniejszemu wzrostem podał 
przedmiot tak drobny, ze zaledwie dostrzec się dający, mówiąc: 
— Od siostry! 
Był to skrawek papieru niezmiernie drobno zapisany i zwinięty w sposób taki, aby go w 
potrzebie z łatwością połknąć było można. Takie wówczas listy pisano ze świata do obozów. 
Dowódca jazdy na pięknym swym arabie obok szeregów biegł, zobaczył, ku Tarłowskiemu 
głową skinął. 
— Od panny Anieli? 
Zamienili się spojrzeniami, na twarzach ich błysnął uśmiech. Był to kwiat ręką dziewczyny 
z daleka rzucony na te otwarte mogiły. Co pisała? Nie dowiedział się o tym w tej 
chwili jej brat, bo rozległa się głośna komenda, więc skrawek papieru spiesznie u piersi 
skrył. Czy dowie się kiedykolwiek? 
Potem wyciągali stąd w porządku, w milczeniu, aż na opustoszałej polanie pozostały 
tylko trawy zdeptane, kwiaty konające i namioty puste. Namiot dla rannych, u stóp moich 
stojący, w tej godzinie ich odejścia pustym był tak jak i inne. Napełnić się miał wkrótce. 
Nie odeszli daleko. Plan bitwy był podobno kunsztowny, biegły. Obrona i zarazem napaść. 
Zasadzka ukryta w nieprzeniknionej dla oka gęstwinie, a na luźniejszych przestrzeniach, 
za każdym drzewem przyczajone oko lufy i na każdym pólku mchowym czy paprociowym, 
w każdej cienistej alkowie z gałęzi dobyte z pochew szable. 
Dziwnie to wszystko wyglądało, mówię ci, wietrze prędki, że dziwnie to wyglądało 
wśród ucętkowanej kwiatami zieloności leśnej i wśród majowych pędów sosen, które w 
milczeniu upalnej pogody swe jasne, wieloramienne świeczniki podnosiły nad twarzami 
ciemnymi, skamieniałymi w milczącym oczekiwaniu. 
Chodziły tam po tych twarzach poruszenia i błyski rozmaite: niecierpliwości, zapału, 
wytężonego nasłuchiwania, strącanych przez wolę na dno duszy bolów i trwóg. W powietrzu 
wolnym od szczebiotania ptaków, które zlęknione odleciały, czuć było oddechy kilkuset 
piersi ludzkich, namiętne, niespokojne. 
Aż z głębi lasu przypływać począł szum coraz wzrastający... wzmagał się, przybliżał, 
coraz ogromniejszy... Jakby powietrzem nadlatywało, jakby dołem lasu nadchodziło coś 
straszliwego... 
— Baczność! Gotować broń! 
Rozkazowi temu, który rozległ się tuż prawie za mną, odpowiedział z oddali głos inny, 
tak samo rozkazujący, krótki. I było już widać... Szara masa ogromna, posuwająca się naprzód 
z trudem i powoli wśród gęstych drzew, po ziemi najeżonej sztywnymi prętami latorośli, 
zasłanej sieciami podstępnych wiklin. Trudno jej było iść. W szumie jej kroków trzaskały 
łamane, stukały rąbane gałęzie. 
Ale już wyraźnie było widać... I wtedy... Zastukały, zastukały za drzewami, po zaroślach, 
gęste, pojedyncze, szybko, szybko po sobie następujące wystrzały i rój błyskawic 
krótkich, ognistych, rozsypał się wśród drzew i zarośli. 
Wnet od strony nadchodzących buchnął i potoczył się ogromny, długi grzmot i zarazem 
sunąć stamtąd poczęły gęste kłęby dymu. Rotowy ogień karabinów, zbity w sobie, ciężki, 
odpowiedział posiekanemu ogniowi strzelb, na znacznej przestrzeni rozsypanych. 
Była to rozmowa dwu różnych ze sobą grzmotów; drżały od niej ze zgrozy najsilniejsze 
drzewa lasu. 
Czy długo trwała? 
Długo. Godziny upływały. 
W dymach, które stawały się morzem napowietrznym, kłębiącym się i ciemnym, szara 
masa, wydłużona w kształt kolumn, to roztaczana w kształt półobręczy, przybliżała się 
znowu i znowu cofała. Niewygodnie jej było, ciasno i wśród zasłon leśnych, ogniem ziejących, 
trwożnie. Ale rosła wciąż, rosła, gęstniała, na odległościach coraz większych, dalszych. 
Tysiące coraz nowe, konne, piesze. Jak rzeki wezbrane, o wodach nieprzebranych. 
Ale też tysiąc zapór, przeszkód w tym świecie leśnym, napełnionym tworami nieposłusznymi, 
mającymi we własnym swym królestwie swoją wolę i swoją moc. Tysiące też tych 
stuków szybkich zza drzew i spomiędzy zarośli, które razem z rojami ognistych błyskawic 
rzucały roje pocisków celnych. 
Ilekroć rozdzierało się na chwilę napowietrzne morze dymu, widać było bliżej i dalej, z 
jednej strony i z drugiej, postacie ludzkie rozciągnięte na mchach i wiklinach, jak czarne, 
leżące cienie. 
Po obu stronach padały trupy. Lecz nie wszyscy upadający byli trupami. Upadł stąd 
niedaleko i rozciągnął się na paprociach mały Tarłowski. Ale żył... 
Od początku bitwy, za rosochatą olchą na jedno kolano klęcząc, nabijał strzelbę, celował 
i strzelał, bez ustanku, zapamiętale, szybko, z wprawą, którą obdarzyły go ćwiczenia 
obozowe. Jakby nigdy pragnieniem był nie biegł ku rajskiej erze wiecznego pokoju świata, 
jakby nigdy razem z poetą nie wyrzekał na wlaną w serce człowiecze kroplę wściekłości 
lwiej... Coś lwiego czy tygrysiego błyszczało mu w oczach o rozpalonym błękicie, pod 
czołem ściągniętym w jedną zmarszczkę uwagi wytężonej i zaciętości srogiej; w linię srogą 
jak krwawa uraza zaciskały mu się usta albo rozwarte, dyszące, w pierś wątłą chłonęły 
węże dymu, ziejące prochową wonią. 
Wtem nadleciało coś mającego w szarym dymie podobieństwo do wydłużonego ciała 
czarnej pszczoły i w ramię go ugodziło. Ramię to zwisło u boku, strzelba z ręki wypadła, 
chciał porwać się z klęczek, zachwiał się i na wysokie paprocie upadł. Ale żył, i po długiej 
chwili dwie pary silnych ramion zdjęły go z okrwawionych paproci i wniosły do tego namiotu, 
u stóp moich stojącego, który już nie był pustym. 
Pod dachem wysokim, z zielonych gałęzi uplecionym, na mchowych i paprociowych 
pościelach leżało już kilkunastu ludzi, w których trzewia lub członki żądła swe pogrążyły 
czarne pszczoły. Nad nimi, od jednego do drugiego przechodząc, przyklękali dwaj ludzie z 
twarzami zatroskanymi, z czołami oblanymi potem, z rękoma czynnymi. Lekarze obozowi. 
Ale wówczas dokoła polany tej stawało się już bardzo gorąco. Z coraz częstszymi, z coraz 
dłuższymi, gęstszymi grzmotami karabinowego ognia, szara masa zbliżyła się już na 
odległość, z której można było rozpoznawać wzrokiem pojedyncze postacie, twarze, ubrania, 
bronie. Z żelaznym prawem liczby zaokrąglała się ona w obręcz i opasywała polanę 
coraz zupełniej, coraz bliżej. Ludzie z tej i z tamtej strony poczęli spotykać się oko w oko i 
zwierać się pierś z piersią. 
W stukach i grzmotach obustronnych ogni dym gęstniał, napełniony ognistymi błyskawicami, 
krzykami, przekleństwami i wybijającymi się nad wszystko głosami komend krótkich, 
zdyszanych, coraz śpieszniejszych, zapalczywych, śmiertelniejszych. Duszność i 
ciemność od dymu wzrastały; 
lały się w nich strumienie potu, ciekły strugi krwi. Coraz ciaśniej stawało się tam, wrzaskliwej, 
krwawiej, wścieklej, przeklęciej. Piekło, piekło, mówię ci, wietrze prędki, szalało 
w tym naszym cichym, wonnym, kwiecistym, niewinnym raju leśnym. Piekło ludzkie. 
I zdawać się mogło, że nad to, co się już działo, nic na ziemi straszniejszego dziać się 
nie może. A jednak... 
Kiedy na ludzi spoglądasz, wietrze prędki, nie mów nigdy: „Tu kres ich tragedii!” Bo 
nikt wśród wszechświata odgadnąć ani obliczyć nie zdoła tego szczytu najwyższego, na 
który wzbijać się mogą ich tragedie, ich zbrodnie i ich niedorównany we wszechświecie 
ból. I oto... 
Zza gęstwiny olch i osin, zza tej, co to, widzisz, naprzeciw mnie, spośród krzaczystych 
zarośli wyrasta, wysunął się oddział wojska konnego, lasem pik długich nad głowami najeżony, 
nad końskimi grzbietami pochylony i krzyk wydając przeraźliwy począł przez pustą 
polanę ku temu namiotowi pędzić. Zoczył namiot ten ludzi pełen i pędzić ku niemu począł, 
ku namiotowi, w którym sił i broni pozbawieni leżeli ludzie ranni, a nad nimi z rękoma 
czynnymi klęczeli lekarze. 
Pędził oddział, zbrojny w piki, na koniach chyżych pochylony, z krzykami przeraźliwymi, 
z twarzami opalonymi w ogniu bitwy, i szalała mu w żyłach wściekłość lwia... 
Lecz za mną tuż rozległ się głos stalowy, wrzask boju przewyższający: 
— Jazda! na obronę rannych. 
W mgnieniu oka z dowódcą swym na czele wlecieli na polanę. Czarni od dymów piekielnych, 
na zziajanych koniach wypadli zza drzew i zarośli, naprzeciw tamtym, z podniesionymi 
szablami w rękach... 
Słońce miało się ku zachodowi i zza dymu świeciło tarczą z rozżarzonej miedzi. Na ten 
poczet lecący, na jego spalone twarze i obnażone szable padł rdzawoczerwony blask, bezpromienny, 
ponury. W tym blasku dopadli namiotu, już przez tamtych okrążonego, z wątłą 
ścianą gałęzi już rozwaloną. Straszliwy panował tam tłok i rozlegały się nieludzkie wycia i 
ryki. Całą siłą rozpędu koni w tłok ten uderzyli, z rąk sypiąc błyskawice szabel i pistoletowe 
strzały. Dowódca czarnowłosy, do Archanioła z mieczem płomiennym podobny, 
pierwszy szerokiego otworu doskoczył i jakby nogi konia jego ziemia do siebie przykuła — 
stanął. 
O, Jezu! Nie było już w namiocie rannych ani lekarzy. Były tylko trupy w krwi broczące 
i jeszcze otrzymujące nowe rany, umilkło albo w strasznym konaniu charczące. A w pośrodku 
tego pola mordów dokonanych dokonywał się już ostatni. Na ostrzach, kilku pik 
osadzony i wysoko wzniesiony w powietrze mały Tarłowski twarz białą jak chusta wystawiał 
na rdzawoczerwony blask słońca. Męczeńska twarz ta, o umierających oczach, z 
czerwonym sznurkiem krwi od złotych włosów do ust, konwulsją wstrząsanych, poznała 
jednak przyjaciela, ręka szybkim ruchem rzuciła ku niemu jakiś przedmiot czerwony i głos 
mdlejący zawołał: 
— Jagmin! siostrze! 
Ostatni dar, ostatnia myśl, ostatnie słowo! Jak ptak czerwony chusta krwią ociekająca 
zleciała na szeroką pierś dowódcy jazdy, lecz w tejże chwili upadł pod nim koń jego, kulą 
ugodzony i on sam wśród tłoku, dymu, wrzasku, stuku wystrzałów, ulewy ognistych błyskawic 
— zniknął!... 
...Przestał szumieć dąb brodaty i cisza nocna zaległa polanę. Bo noc już nadeszła, 
mroczna, ale nie ciemna: przezroczysta, gwiaździsta, majowa. 
Na pagórku mogilnym, na wysokich trawach wiatr leżał, tak lekki, że nie uginały się 
pod nim ku ziemi wysokie trawy. Ogromne skrzydła jego żałośnie zwinęły mu się u boków 
i smutnie rozsypały się po ziemi włosy ze srebrzystych szronów pajęczo uprzędzione. W 
wydłużonych skrętach jego kryształowego ciała blado świeciły odbicia gwiazd i z odbić 
tych jedno tylko wzrastało w blask i wielkość, aż wzrosło w płomyk gorejący, od którego 
tajać począł kryształ jego piersi. Tajał od gorejącego płomyka kryształ piersi wiatru 
prędkiego i ściekał na wysokie trawy z szemraniem tak cichym, z jakim płaczą warkocze 
brzozy, gdy z nich na ziemię spływają majowe deszcze nocne. Tak na bezimiennej, zapomnianej, 
nieznanej mogile leśnej płakał wiatr. I cicho znad traw zaszeleścił: 
— A ten krzyżyk? 
Ciche nad samą ziemią odpowiedziało mu dzwonienie: 
— My, małe dzwonki liliowe, my, małe dzwonki, litośnieśmy chłodziły jej rozpalone 
czoło i piły lejące się z oczu jej łzy. 
Po latach, po wielu, o smętnej jesieni przyszła tu ciemna, drobna i u stóp pagórka twarzą 
padła na zioła. 
Biedną twarzą! Bo nie była już białą ani różową; białość jej i różowość wypiło z niej 
życie. Biedne życie! Bo nie wiemy, co tam na świecie czyniła, a w oczach stała odbita samotność 
tęskniąca, gorzka. 
Biedne ręce, niegdyś całowane tak miłośnie! Biedne oczy niegdyś tak podobne do błękitnych, 
dziewiczych, czystych oczu brata. 
On nieprzespanie spał na dnie pagórka tego, z ostatnim jej pozdrowieniem, szczypteczką 
prochu, na piersi w proch rozsypanej. 
I tamten... 
Leżała na pagórku do ziół zżółkłych tuląc twarz uwiędłą i na ich kobiercu rozciągając 
suknię swą ciemną, biedną... 
Myśmy wtedy nie miały kwiatów, jakże? w jesieni! więc tylko liściem chłodnym objęłyśmy 
twarz jej od płaczu gorącą i łzy piłyśmy, co długo płynęły z oczu. 
Długo. Nieprędko z ziemi wstała i ten krzyżyk mały, który przyniosła z sobą, wśród łodyg 
naszych utkwiła. Potem drobna jej postać odeszła w zmierzch wieczorny, wśród żółtych 
drzew znikneła i nie wróciła już więcej nigdy... 
......................................... 
...Teraz zaszumiał potężny, brodaty dąb: 
— I płynęły lata za latami... 
O każdej wiośnie ptaki przylatywały tu gromadnie, wiewiórki po świerkach tańczyły i 
w trawach biegały, pełzały, podlatywały drobne owadki, robaczki. Róże dzikie odkwitały i 
zawieszały się u koron ich motyle. Słońce kładło na trawy szerokie płachty złote. Od zórz 
wieczornych żeglowały niebem rumieńce obłoków. W zmrokach nocnych świeciły wysokie 
gwiazdy lub ciężkie, ciemne całuny nisko rozwieszały chmury. Płynęły dnie za dniami, 
noce za nocami... 
W głębokie jesienie huczały tu wichry, szumiały ulewy, szemrały deszcze nieskończone, 
a w śnieżyste, szkliste zimy my, drzewa, wznosiłyśmy nad tym wzgórzem grobowce ze 
szkła szronów i z marmuru śniegów, zimne, białe, koronkami obwieszone, brylantami osypane. 
Czasem na te grobowce zlatywały stada wron lub kawek, krakaniem grobowym powietrze 
napełniając, albo w królewskiej postawie zatrzymał się wśród nich jeleń wspaniały, 
przebiegło stado kóz płochliwych, drobny zając przemknął znacząc na śniegu zygzaki 
ciemnych śladów. Płynęły wiosny za wiosnami, zimy za zimami... 
I dwie rzeczy były niezmienne. Zawsze stała tu wysoka od ziemi do nieba samotność z 
obliczem niemym. 
I ciągle płynął tędy nieśmiertelny strumień czasu, niestrudzenie szemrząc: Vae victis! 
vae victis! vae victis!... 
......................................... 
...Wiatr prędki już nie płakał. Kryształowe ciało jego wstawać poczęło nad wzgórzem 
mogilnym i coraz wyższe, silniejsze, potężniejsze, rosło. 
Wstawał i na kształt powiewnej kolumny wzrastał do wierzchołków drzew, wysoko nad 
ich wierzchołki, jeszcze wyżej, cały w gniewnym szumie podnoszących się znad ziemi 
skrzydeł, w zawierusze włosów roztaczających się naokół olbrzymią siecią pajęczą, świecącą 
szklistym szronem. Aż, niebotyczny, wzdęty, niezliczonymi odbiciami gwiazd roziskrzony, 
roztoczył skrzydła latawca-olbrzyma, na las cały rzucając okrzyk: 
— Gloria victis! 
I zerwał się z mogiły, wzleciał nad las, szlakiem powietrznym dotarł ciemnego nieba i 
do gwiazd mrugających, do srebrzystych dróg mlecznych zawołał: 
— Gloria victis! 
A potem znowu ku ziemi spłynął i, niespokojny, gniewnym czy świętym szałem zdjęty, 
szumiącym szlakiem ciemności przerzynając, nad polami, nad wodami, nad lasami, nad 
miastami i wioskami, na całą kulę powietrzną, która obejmuje ziemię, i na całe sklepienie 
niebieskie wołał: 
— Gloria victis! 
Zdumiewały się, wołania tego słuchając pola, wody, lasy, wsie i miasta, zdumiewała się 
kula ziemska i kula powietrzna, w zdumieniu zapytując, kto nad światem głosi tę ogromną, 
niesłychaną, tę fantastyczną, niespodziewaną nowinę! Czy baśń dostała skrzydeł i nocami 
poczęła światu przedziwne rzeczy opowiadać? Czy tak wołają duchy strącone z planet innych? 
Czy senne rojenia? Zjawy bezcielesne? Złudy? I zaliż przemienienie świata głos ten 
zwiastuje lub jego skończenie? 
A wiatr prędki od nieznanej, bezimiennej, wielkiej mogiły leśnej leciał i leciał, niosąc i 
niosąc w przestrzeń, w czas, w pamięcie, w serca, w przyszłość świata triumfem dalekiej 
przyszłości rozbrzmiewający okrzyk: 
— Gloria victis! 
DZIWNA HISTORIA 
„I tęskność za dolą, za złotą, 
Co ją jak okiść wiatr zmiata, 
Jest skrytą za tobą tęsknotą, 
Anima immaculata”. 
Henryk Skirmuntt: Poezje 
Za oknami stała czarna noc listopadowa i wzdychała podnoszącym się, to opadającym 
szumem wiatru. 
W dużym pokoju, pełnym książek i obrazów, panowała cisza i dotykane dalekim światłem 
lampy mętnie majaczyły iskry pozłot na książkach i zarysy obrazów na ścianach. 
Rozmowa nasza, coraz cichsza, staczała się z rzeczy powierzchownych i powszednich 
ku tym, które zwykle spoczywają na dnie pamięci bezsenne, lecz milczące i przemawiają 
tylko w święta ufnych rozrzewnień. 
Wysmukła, wątła, siwiejąca, ze śladami niedawnej jeszcze piękności na opłatkowej 
twarzy, siedziała obok mnie z czołem pochylonym i głębokim wejrzeniem oczu, w których 
odbiły się na zawsze oblicza wielkich smutków. Gdy mówiła, drobne wargi jej podobnymi 
stawały się do drżących płatków pobladłej w upałach róży. 
— Wyrzekasz, że nie rozlegają się dziś po świecie czyny wielkie, mające moc obudzania 
wielkich myśli. Skarżysz się, że na wyobraźnię twą pospolitość serc i losów ludzkich sypie 
maki uśpienia, że jak wzrokiem zatoczyć na nic nie dzieje się pięknego czy straszliwego, 
lecz wielkiego, dziwnego. 
Może nie masz słuszności; może to wina nie tylko świata, lecz i twojego wzroku. Może 
w pobliżu twoim dzieją się rzeczy straszliwe lub piękne, których ty odkryć nie umiesz w 
mgle pospolitości. A pospolitość, czy pewną jesteś, że pospolitością jest aż do dna i na 
dnie swym nie ukrywa pierwiastków, choćby zaczątków takich, że gdybyś je dostrzec potrafiła, 
na widok ich oczy twe szeroko otworzyłyby się od zdziwienia? 
Szczególniej o duszach ludzkich sądów rychłych i wzgardliwych nie wydawaj nigdy, bo 
diamentów i piękności, korali bólu, żużli pożarów, które drzemią w ich jądrach tajemnych, 
ani domyślać się czasem można pod grubą zasłoną powszednich spraw i dni. Trzeba umieć 
zasłonę tę odgarnąć ze statuy, a niekiedy odgarnia ją wicher zdarzeń. 
Pragniesz historii dziwnej... Za oknami stoi czarna bezoka noc i wzdycha. Taka cisza w 
tym pokoju i tam w głębi, to mętne migotanie pozłot na oprawach książek... Posłuchaj!... 
......................................... 
Miałam lat dwadzieścia. W braku rodziców wcześnie zmarłych wychowywał i wykształcił 
mnie brat. Wiesz dobrze, kim i jakim był brat mój. Umysł niepospolity, lecz stokroć 
niepospolitszy jeszcze charakter. Stworzony na wodza, przez krótki moment życia 
swego był sławnym wodzem. Ale przedtem z czułością niemal macierzyńską i oddaniem 
zupełnie ojcowskim przygotował mię do życia. Nie ma też stów, którymi wypowiedzieć 
bym mogła, jak silnie byłam do niego przywiązana, jak byłam mu wdzięczna za to, że 
głowie mej dał więcej światła, a sercu więcej ciepła, niż ich zazwyczaj miewają dziew
częta mego wieku i mego stanu. Bo o tym, abym kiedykolwiek umysłowe światło swe na 
chleb powszedni przerabiać była zmuszona, nikt ani pomyśleć nie mógł. Byliśmy bogaci. 
Jednak miałam lat dwadzieścia, kiedy pomiędzy mną a tym najdroższym bratem, opiekunem 
i mistrzem moim, padł kamień obrazy. Nie przestałam kochać go, ale zamknęłam 
przed nim serce. Nie wybuchnęliśmy widocznymi znakami poróżnienia, lecz zwątliła się w 
nas ta najważniejsza w harfie przyjaźni struna, którą jest zaufanie. 
Przestaje być przyjacielem naszym ten, przed kim przestajemy otwierać na oścież serce 
i pokazywać wszystko a wszystko, co w nim jest. Przestałam serce otwierać przed bratem, 
ponieważ wzgardliwie i niechętnie spojrzał raz na to, co od brzegu do brzegu wypełniać je 
zaczynało i stawało mi się bardzo drogim. Raz tylko okazał swoją niechęć i wzgardę; wystarczyło 
mi to do szczelnego ust zamknięcia. A on pomimo szczelnie zamkniętych ust 
moich domyślał się, co było w moim sercu, i obrażony, zmartwiony milczał także. 
Mówiliśmy z sobą o wszystkim oprócz tej jednej rzeczy, która obchodziła nas najżywiej, 
więc pomimo przebywania w ścianach jednego domu i pomimo przeszłości łączącej 
nas mnóstwem wspomnień drogich, czuliśmy się dalekimi od siebie, rozłączonymi. 
Oboje mieliśmy w sobie tę obraźliwość, która nie wylewa się w słowach, lecz owszem, 
zapadając w milczenie, nabiera od niego trwałości i goryczy. 
Przyczyną mojej obrazy była wzgardliwa niechęć ku temu, co we mnie obudziło pociągi 
tak niezmożone, że przeciąć je może tylko niezmożony również nóż przeznaczenia. 
Wówczas to właśnie zaczęły rozlegać się po świecie hasła i wołania, poprzedzające zazwyczaj 
ten huk gromowy, z jakim spadają na ludzkość tragiczne momenty jej dziejów. 
Ku tragicznemu momentowi życia naszego i dziejów ogólnych, ku jednemu z tych momentów, 
które na nici pojedynczych istnień spadają jak noże nieubłaganych przeznaczeń, 
ja i brat mój, ten brat najdroższy, którego imię stać się miało wkrótce... 
O! sławnym i drogim! 
Zbliżaliśmy się z duszami rozłączonymi. I patrz tylko, patrz, jak żywiołowo rwącym 
jest to uczucie, które od krańca do krańca świata i od kresu do kresu wieków chodzi po 
kwiatach, po motylach, po ptakach, po ludziach i kto wie, może po gwiazdach, jeżeli na 
gwiazdach cokolwiek oddycha rozkoszą i boleścią życia! Ono to rozluźniło nasz związek, 
przedtem tak ścisły... 
Bo i o cóż nam poszło? Poszło nam o młodego sąsiada... 
Był to właściwie młodszy brat jednego z naszych sąsiadów, nie mieszkający w tej okolicy, 
mnie dotąd nie znany, który w odwiedziny przyjechał do domu brata. Raz wesołą 
gromadką wpadliśmy do tego domu i zaledwie wpadłszy wypadliśmy znowu, aby pobiec 
do lasu. Wtedy po raz pierwszy go spotkałam... 
Czy słyszysz, jak głęboko westchnęła za oknami ta czarna noc? I teraz jeszcze toczy się 
to westchnienie coraz cichsze, coraz głuchsze, coraz dalsze, a tu, w pobliżu, wzdymać się 
poczyna nowe... 
Zielony dzień majowy. Las szmerami zefirów rozszeptany, młode pędy sośniny jak pęki 
świec w kandelabrach wyprostowane i jasne w słonecznym złocie, na murawie usianej 
deszczem jaskrów i bratków, wysoki krzak róży dzikiej w pełnym kwiecie. 
Szliśmy po murawie rozmawiając, zrywając jaskry i bratki, gdy on ujrzawszy nas, niespodziewanym 
spotkaniem zdziwiony i zabawiony, stanął u wysokiego krzaku dzikiej róży. 
A mnie od pierwszego spojrzenia przewinęła się po głowie myśl, że jest mu w różach 
ogromnie do twarzy. 
Gdy na powitanie nasze odkrył głowę, to z połyskami ciemnego złota we włosach, z 
czołem białym, z oczyma i ustami rozbłysłymi od uśmiechów wydawał się wśród rozradowanego 
obrazu wiosny wcieloną radością i życiem. Wydawał się bożkiem tego lasu 
pięknym i nie znającym z życia nic oprócz radości. 
Szło nas tam razem rówieśnic kilka, lecz tak się jakoś złożyło, że przez krótką chwilę 
rozmawialiśmy z nim u różanego krzaku tylko we dwoje. 
Powiedziawszy mi swoje nazwisko dodał, że w odwiedziny do brata przybył na krótko, 
ale teraz widząc, że okolica ta nie jest uroków pozbawiona, zabawi pewnie długo. 
Niektóre z róż przekwitały i powiewami wiatru trącane zrzucały mi trochę płatków na 
ręce i suknie. Jeden upadł na jego złote włosy i drżał tam jak różowy motyl. 
Potem szliśmy już razem. Ze swobodą i wdziękiem ulubieńca losu i świata czynił nam 
honory tego lasu, pokazując ścieżki najkrętsze i do najcienistszych ustroni wiodące, drzewa 
najwynioślejsze, polany najbogatsze w słońce i w kwiaty. Kwiatów, które dla nas zrywał, 
miałyśmy pełne ręce, a ścieżki, ustronia i polany pełne były naszych jasnych sukien i 
wesołych głosów. 
Co do mnie, prawie nie widziałam ścieżek, polan i ustroni, bo oczy moje on jeden tylko 
napełniał, i wstyd mi wyznać, ale wyznam prawdę, że w tym pierwszym już spotkaniu zakochały 
się w nim moje oczy... 
Spójrz, jak tam w głębi pokoju, w słabym dotknięciu dalekiego światła lampy mętnie 
majaczy na obrazie płachta białości, a nad nią wiszą białe plamy jak z próżni patrzące oczy 
bez źrenic... 
Wiem! to obraz zimy. Śnieg na równinie, i na gałęziach drzew kwiaty śniegowe... 
Śnieg jak marmur twardy i pod niebem chmurnym matowo biały zaścielał szeroką równinę, 
gdy kulig huczny, rozdzwoniony, roześmiany wypadł z bramy naszego wiejskiego 
dworu, pięknego, wielkiego dworu. Bez celu, bez plamki na kilka godzin w przestrzeń szeroką, 
w pęd szybki, po gładkich marmurach, pod rzeźwe pocałunki lekkiego, mroźnego 
powietrza! 
Byłoż to zrządzeniem wypadku czy jego zręczności, nie pamiętam, a może nie wiedziałam 
nigdy, ale jechaliśmy razem, tylko we dwoje. Konie jego, cztery konie stepowe, 
wpół dzikie, unosić poczęły sanie z szybkością tak niezmierną, że zdawało się, iż nie dotykając 
ziemi, suną powietrzem. Lecz jeśli było w tej szalonej jeździe niebezpieczeństwo jakie, 
mnie ono na myśl nawet nie przyszło, tak zajęła mię walka człowieka z tymi potężnymi 
zwierzętami, które w pogoni z wichrem mogłyby, zda się, wicher przegonić i same jak 
cztery ogniste wichry pędziły, leciały z ciałami wydłużonymi, z płomieńmi grzyw puszczonymi 
na wiatry, wydając z paszcz radosne czy groźne chrapania, wyrzucając spod kopyt 
odłamy rozbitych marmurów lub iskry krzesane z drzemiących pod marmurami krzemieni. 
Może nie spodziewał się, że przyjdzie mu stoczyć tę walkę, a może chciał stoczyć ją 
przed moimi oczyma, nie wiem, ale u samego jej początku obrócił ku mnie twarz zupełnie 
spokojną i poprosił, abym się nie lękała. Kilka słów tylko, lecz w spojrzeniu, które na 
mgnienie oka zatopił w mej twarzy, błysnęła siła tak pewna siebie, że uczułam słodycz ufności 
zupełnej. 
Stojąc obok mnie, w dłoniach, które wydawały się żelaznymi, ściskał wodze długie i tak 
wyprężone, że wyglądały jak czarne struny naciągnięte na białej harfie powietrza, którego 
ostre świsty wydawały się ich dźwiękami. 
Pomimo szalonego pędu sań postawa jego ani na jedno mgnienie oka nie utrącała niezachwianej 
posągowości swych linii, ani jedno drgnienie nie przebiegało twarzy pobladłej i 
tylko pod futrzaną opaską czapki złote brwi zbiegły się nad oczyma, w których osiadła i 
świeciła błyskawica wytężonej woli. Na wargach czerwonych miał ten wzgardliwy 
uśmiech, z jakim siła świadoma siebie i skupiona poskramia nieświadome i rozkiełznane 
siły. 
Przebiegła mi przez głowę myśl, że nie inaczej pewno Grecy przedstawiali sobie Faetona, 
gdy słonecznymi rumakami gnał po sklepieniu niebieskim. 
W świstach powietrza, w piekących pocałunkach mrozu, w stuku bryzgających spod 
kopyt końskich marmurów śniegowych, w błyskawicowym migotaniu mijanych drzew, ludzi, 
zasp śnieżnych, lasów dalekich, ptaków wysoko lecących, z twarzą w płomieniach i 
piersią pełną dziwnej rozkoszy, nie odrywałam oczu od jego twarzy pobladłej, brwi ściągniętych, 
ust uśmiechniętych ze spokojną wzgardą, ramion potężnych, a jednak spokojnych 
i — kochały się, kochały w nim moje oczy. 
Wkrótce jechaliśmy już w sposób zwyczajny, rozmawiając zwyczajnie o rzeczach, o ludziach, 
aż nagle zamyślił się, długo patrzał na skłon nieba, który rąbkiem seledynowosrebrnym 
rozdzielał chmury szare od białej ziemi, i w oczach jego odmalowała się bezbrzeżna 
tęsknota. Wskazał mi świetlisty rąbek. 
— Jak tam jasno!... 
Z twarzą ku mnie zwróconą dodał: 
— I pani taka jasna... jasna! 
Potem, ze wzrokiem znowu utkwionym w dal świetlistą, rzekł z cicha: 
— Są na świecie ludzie pociemnieli, którzy pragną jasności... tak pragną! 
I zaraz o czymś zwyczajnym, powszednim mówić zaczął, ale nie był już wcieleniem radości 
życia. Jakby żalem czy tęsknotą powiało na niego od jasności niebieskiej i — mojej. 
Wtedy to po powrocie z tej długiej zimowej przejażdżki rzuciłam się bratu na szyję i 
chciałam powiedzieć mu wszystko, ale przy pierwszych słowach moich zmarszczył brwi 
groźnie i niemal gniewnie zawołał: 
— Jak to? ten wietrznik, marnotrawca, próżniak! 
Ramiona moje zesztywniały i opadły z braterskiej szyi. Umilkłam i odtąd milczeliśmy o 
tym oboje. 
Zdanie brata mego podzielała w zupełności tak zwana opinia publiczna. Uchodził powszechnie 
za człowieka z umysłem pospolitym i z charakterem lekkim, słabym. Uchodził 
za jednego z tych, którzy w mowie potocznej nazywani są ludźmi bez charakteru. Podobno 
w żadnej szkole i w żadnej nauce nie dotrwał aż do końca. Synem rodziny majętnej będąc 
w ten sposób z jedynym bratem podzielił się znacznym majątkiem, że jemu pozostawił 
ziemię z całą surowością trudów i szlachetnością obowiązków do jej posiadania przywiązanych, 
a na swój dział zażądał i otrzymał tę rzecz, dającą swobodę wszystkim chęciom, 
niechęciom, żądzom, kaprysom człowieka, którą są pieniądze. Znaczną też ich część stracił 
już w czasie niedługim i w stronach dalekich. 
Tych rodzinnych stron swych prawie nigdy dotąd nie odwiedzał, a teraz przepędzał w 
nich już miesiące długie, jak wszyscy odgadywali, z powodu owego spotkania w maju, u 
krzaku dzikiej róży. 
Wszyscy to odgadywali i usiłowali, według wyrażenia pospolitego, otwierać mi oczy. U 
jednych nosił on przezwisko koniarza, z powodu namiętnego rozmiłowania w hodowaniu i 
ujeżdżaniu koni. Inni napomykali o licznych podbojach sercowych i — gorzej jeszcze... 
A ja? Ja wiedziałam, że nikt nie kłamie i że wszystko jest to prawdą, ale nie całą. Wiedziałam, 
że przypisywane mu niedostatki i przywary są w nim istotne, ale że jest też coś 
nad to, czego prócz mnie nikt nie spostrzega. 
Czym było to, co sama jedna w nim spostrzegłam? Ściśle określić niepodobna. Domysły 
i przeczucia raczej niż spostrzeżenia. 
Czasem w oczach zazwyczaj wesołych jakieś chwilowe zapatrzenie się w dal i w tym 
zapatrzeniu się wyraz tęsknoty bezbrzeżnej. Jakby pod błyszczącymi prochami pustego 
życia, w sercu rozpalał się rubin krwawy i piekł serce tak, że aż oczy w dal biegły po ratunek. 
To znowu wśród rozmowy pospolitej albo płochej kilka słów odskakujących od niej 
dziwnie, kilka słów tylko, lecz zabrzmiała w nich nuta czci albo litości, albo wzruszenia, w 
którym załamał się i utonął głos. 
Jakieś stopienie się śmiechu w westchnienie, jakieś ciepło w postępku czy słowie, do 
skrytej pieszczoty podobne... Czy ja wiem? Chwilki przelotne, promyki drobne, dźwięki 
wnet milknące, same przeczucia, same domysły, lecz które iskrami sypały się w serce. 
Myślałam, że muszą, muszą prędzej czy później opaść z niego złe prochy życia; że musi, 
musi on prędzej czy później stanąć przede mną i przed światem wyższym, czystszym 
nad własne swe życie. 
Nieprędko potem przeczytałam w jakiejś książce zdanie, że ludzie bywają czasem gorsi, 
a czasem lepsi od własnych swych postępków, które często, wbrew ich najgłębszej naturze, 
zrządzone są przez różne wypadki i wpływy. Nie umiałam jeszcze wówczas myśleć 
jasno, ale zdanie to było we mnie, więcej w uczuciu niż w myśli. Czułam, że w tym lekkomyślnym 
człowieku z życiem marnotrawnym i próżniaczym istnieje jakiś popęd w dal i 
w górę, że istnieje w nim jakaś żałość i tęsknota. 
Po czym żałość? Za czym tęsknota? 
Przyszła chwila, że powiedział mi to sam. Wkrótce po owym szalonym kuligu przyszła 
piękna chwila brylantowych szronów na drzewach, a złotych snów w upojnych szczęściem 
sercach naszych. 
......................................... 
Podaj mi ten wiersz młodego poety, któryśmy czytały dziś razem: 
W przestrzeni przez sionce zalanej 
Cienie się ścielą błękitnie, 
Na ziemi w puch biały przybranej 
Gałązka każda szkłem kwitnie... 
Błękitne cienie słały się po białych puchach, zaścielających las, i na nieruchomych 
świerkach każda gałązka szkłem kwitła, gdyśmy się spotkali u drzwi otoczonego świerkami 
domku leśnika. 
Czy wypadkiem? Tak się zdawało, lecz w rzeczywistości i tu leżały na dnie domysły 
czy przeczucia moje i jego. Faktem jest niejasnym może, lecz najzupełniej prawdziwym, 
że z oddalenia, bez porozumienia się głosem czy okiem, odgadywaliśmy nawzajem swoje 
myśli i zamiary. Nie po raz to pierwszy już wiedziony tym odgadywaniem zamysłów i 
upodobań moich przybywał tam, gdzie byłam, i nie po raz pierwszy ja ze swej strony odgadywałam, 
że on przybędzie... 
Więc choć nie oczekiwałam, jednak nie zdziwiłam się, gdy w białej alei leśnej... 
Jechał aleją śnieżną tworząc razem z pięknym wierzchowcem swym i białością lasu obraz 
z zimowej czy z rycerskiej baśni. 
Za chwilę dowiedzieć się miałam, jak bardzo, jak wcale nie był dumnym; później w 
szacie z grozy i rozpaczy przyjść do mnie miała wiadomość, jak bardzo, jak niezmiernie 
był słabym. Ale wówczas, gdy wśród cichych szkieł szronu i marmurów śniegu zbliżał się 
ku leśnemu domkowi, biła z niego siła i duma syna rycerskiego rodu. We krwi mieć je musiał 
razem z rycerskim wdziękiem; myślałam, że musi również mieć je w duszy. Patrząc na 
zbliżającego się myślałam, że tuż, tuż jeździec wyciągnie silne ramię i dokona wielkiego 
czynu lub w turniejowej gonitwie zwycięzca, na ostrze miecza przyjmie wieniec chwały. 
Byłyż to tylko pozory, złudzenia? Tak!... Nie!... I tak, i nie. 
Zeskoczył z konia i w mgnieniu oka znalazł się u stóp moich, na klęczkach. Krzyknęłam 
ze zdziwienia, bo dotąd nie było pomiędzy nami nic... Zaręczały się dotąd z sobą promienie 
ócz naszych, uśmiechy ust, brzmienia głosów, ale powiedzianego nie było nic... 
Teraz ręce moje uwięzione były w jego dłoniach, a z ust mu płomiennym potokiem lały 
się słowa miłości i — rozpaczy. 
Rozpaczy? Człowiek ten młody, piękny, bogaty, który tam u różanego krzaku wydał mi 
się upostaciowaniem samej tylko, samej jednej radości życia, rozpaczał. 
Bledszy niż wtedy, gdy walczył z szałem swych stepowych koni, ze złotą brwią boleśnie 
ściągniętą i oczyma do ciemnych otchłani podobnymi, mówił, jak mocno, jak głęboko 
mnie kocha i jak głęboko, rozpacznie czuje się mojej miłości niegodnym. 
Domek leśnika chwilowo opustoszały był ze swych mieszkańców; byliśmy sami. Byliśmy 
sami w białej izbie, za której małymi oknami ciężko na gałęziach świerkowych wisiały 
wielkie kwiaty śniegu i tylko niewidzialna, w ciemnym kącie jego duszy zaczajona, 
była z nami — straszna nasza dola. 
Lecz jakimkolwiek był i cokolwiek w przyszłości popełnić miał ten człowiek, widziałam 
go wtedy szczerym aż do dna. Wyznawał przede mną wszystko, co w nim i w minionych 
dniach jego było słabością i winą, a pokora tych wyznań miała w sobie przejmujące 
krzyki cierpienia. 
Cierpiał. Te niepochwytne drgnienia duszy, które spomiędzy ludzi wszystkich sama 
jedna w nim spostrzegałam czy przeczuwałam, były żalem palącym, tęsknotą bezbrzeżną. 
— Czy pamiętasz ostatnią strofę tego wiersza młodego poety? 
I tęsknić za dolą, za złotą, 
Co ją jak okiść wiatr zmiata, 
Jest skrytą za tobą tęsknotą, 
Anima immaculata! 
Człowieczą prawdę, głęboką, choć rzadką, zamknął w strofie tej młody poeta. 
Byłam wówczas świadkiem palącej tęsknoty człowieka za postradaną czystością swej 
duszy, niezmiernej żałości jego nad tym, że w dniach próżniaczych i płochych przepadła 
mu jego anima immaculata. 
To upragnienie czystości i te namiętne rzuty ducha ku podźwignięciu się z nizin na wyżyny 
były najgłębszą przyczyną rozkochania się jego w dziewczynie tak doskonale czystej 
i myśli swe na wyżynach trzymającej, jaką podówczas byłam. Serce jego uczepiło się mnie 
jak nici, po której wspiąć się mogło do krain świetlistych. Z prośbami o szczęście mieszały 
się mu na ustach prośby o wsparcie, o takie wsparcie, jakiego kropla rosy użycza roślinie 
okrytej przydrożną kurzawą. Marzył, że gdy mu podam rękę, podźwignie się z kurzawy. O 
czynach dobrych, o trudach wytrwałych, o cnocie czystej roił tyleż prawie, co o raju miłości 
podzielonej. 
Odsłaniało się w nim przede mną ogromnie tkliwe rozróżnianie strony życia ciemnej od 
jasnej i ogromne pożądanie przebywania po stronie jasnej. Dlaczegoż tyle razy zsuwał się 
z niej na ciemną? 
Z jakże rozumną i z jakże dobrą pokorą wyznawał przede mną te braki natury i te 
wpływy świata, które wobec pokus i ponęt rozmaitych czyniły go słabym! Bo nie był z 
rzędu tych słabych, którzy nie mają w sobie siły, lecz z tych, w których z siłą razem 
mieszka słabość. 
I ta właśnie siła jego, truta, paraliżowana, zwyciężana przez słabość, przerabiała się na 
palącą tęskność za marzonymi wiecznie i wiecznie niedościganymi strefami światła, na 
żałość za umknionym z dłoni, za znikłym w odmętach życia, za postradanym tym ptakiem 
niebieskim, o skrzydłach z lazuru i kryształu, któremu na imię: anima immaculata. 
Słuchałam i słowa jego uderzały o najwyższe niebiosa mego serca. 
Myślałam, że tylko człowiek z duszą wielką może tak dobrowolnie i aż do dna ukazywać 
swoją małość przed istotą, która mu jest drogą i której pożąda; myślałam, że ta roz
dzierająca mowa jego jest czynem pięknym i że do życia pięknego zdolność niezmierną 
posiadać musi ten, kto posiada tak żałosne jego upragnienie. 
Więc odpowiadałam mu zrazu łzami tylko, ale potem uczułam, że myśl moja dostaje 
skrzydeł, i płomiennym natchnieniem porwana mówić mu zaczęłam wszystkie te słowa 
mowy ludzkiej, które pocieszają, koją, pieszczą, kochają, dźwigają... wszystkie dobre, 
piękne, jasne, gorące słowa mowy ludzkiej... 
I wtedy to, wśród tej rozmowy, zakochała się w nim moja dusza... 
A zmierzch, od wiszących za oknami kwiatów śniegowych biały, znalazł nas na ławie 
leśnego domku siedzących obok siebie z połączonymi dłońmi i owiniętych lazurami takich 
marzeń, jakich bezchmurnie słuchać by mogło lazurowe oblicze nieba. 
Bez oglądania się na ludzkie zadania i opinie, na chęć czy niechęć najdroższego mi dotąd człowieka, mieliśmy cicho i skromnie zaślubić się w maju, miesiącu pierwszego spotkania 
się naszego i rozkwitania po lasach dzikich róż. 
A potem ileż nadziei, ufności, słodyczy, postanowień wielkich i niemal bohaterskich — 
ach! — niemal świętych zamiarów! 
Nutę bohaterstwa, niemal świętości, on pierwszy wlał w te rojenia nasze. Mniemał, że 
zła przeszłość jego odebrała mu prawo do szczęścia, do tak wielkiego szczęścia, jakie posiadł 
wraz z moim kochaniem, i że tę złą przeszłość odkupić mu potrzeba jakimś wyrzeczeniem 
się, jakimś trudem, dokonaniem jakiegoś czynu czy zadania. 
Myśl ta była tak surowa, że nie mogłam zrazu wyrozumieć jej do głębi. Odkupienie zła 
przez dobro? Pokuta? Dobrowolne zadawanie sobie cierpień na łonie szczęścia? Lecz gdy 
wyrozumiałam, wzlecieliśmy razem ku tym najwyższym strefom, na których rzadko bardzo 
bywają ludzkie marzenia. 
Mieliśmy majątki nasze rozdać na dzieła miłości i miłosierdzia, a sami żyć zaledwie bez 
niedostatku, nie pożądając i nie szukając żadnych uciech innych oprócz tej niewymownej, 
że należymy do siebie, że jesteśmy z sobą, że trzymamy się za ręce i że dusze nasze trzymają 
się za skrzydła... 
Mieliśmy wzbijać myśli nasze ku najwyższym szczytom wiedzy, a serca rzucać w ogniska 
uczuć najszerzej po ziemi rozpostartych. Mieliśmy wspólnymi siłami czynić to, czego 
nikt nie uczynił, i zajść tam, kędy nikt nie zaszedł, nie przez dumę, lecz przez pokorę właśnie 
i z wdzięczności za to szczęście niewymowne, że jedno dla drugiego jesteśmy na ziemi... 
O, młodości! O, wiaro i siło młodości! Raju serc! Locie dusz! O, oczy śniegowych 
kwiatów, któreście przez drobne szybki patrzały w nasze rozpromienione ogniem świętym 
oczy! O, szumie lasu, któryś o zmierzchu z cicha wtórować począł słodkim naszym szeptom. 
Czyliż to wszystko złudzeniem tylko było, marą tylko, płonnym okłamywaniem się 
płonnych dusz człowieczych? 
— Tak! Nie!... i tak, i nie! 
Domek leśnika opuściłam z zaręczynowym pocałunkiem na ustach i z duszą w ekstazie. 
Ale... 
Daj chwilę spocząć przed spojrzeniem w przepaść! 
Ale w maju nie wzięłam ślubu... 
Umówiliśmy się, że przyjdzie on wkrótce do brata mego, aby mu o zamiarach naszych 
oznajmić i o zgodzenie się na nie prosić. Wymagał tego nie tylko obyczaj powszechny; 
wymagało tego serce moje, nie mogące przecież wyrzucić z siebie uczuć wdzięczności, 
przywiązania i obowiązku. 
Myśl o tym spotkaniu się ich i o tej rozmowie napełniała mię trwogą niewypowiedzianą. 
Pomiędzy dwoma tymi ludźmi stało coś na kształt nienawiści, do wytłumaczenia wcale 
nie trudnej. Wobec surowych zasad moralnych i obywatelskich brata mego, wobec jego 
doskonale czystej i bardzo czynnej przeszłości, przeszłość człowieka, który marnie albo i 
występnie dotąd trwonił lata, siły i majątek, była łachmanem godnym tylko wzgardy. Ten 
drugi zaś zazdrościł, strasznie zazdrościł tamtemu nieskazitelności, powagi, nie urzeczywistnionych 
jeszcze, lecz już przewidywanych przeznaczeń, z których przeglądało blade i 
może krwawe, lecz ukoronowane oblicze bohaterstwa. 
Ta wzgarda z jednej strony i ta zawiść z drugiej, które leżały na samym dnie wzajemnych 
dla siebie uczuć tych dwóch ludzi, pozostałyby pewnie bierne i nie wypowiedziane 
na zawsze, gdyby nie wzmagał ich, nie rozjątrzył i ostatecznie do krzyku nie pobudził wypadek, 
którego ja byłam przyczyną. 
Ach, nie myśl, że był to krzyk rozgniewanego, grubiańskiego głosu! Byli obaj ludźmi 
dobrze wychowanymi i najlżejsze podniesienie głosu, żadne słowo obraźliwe czy obelżywe 
nie dosięgło pokoju sąsiedniego, zza zamkniętych drzwi pracowni mego brata. I dziwnie 
krótko trwała tocząca się za tymi drzwiami rozmowa; i nie wiem, w której sekundzie 
tych kilku minut padł grom, ze zwarcia się dwóch tych chmur wystrzelony... 
Ale gdy drzwi się otworzyły, zobaczyłam na twarzy człowieka kochanego porażenie od 
gromu. Coś osłupiałego i razem namiętnie obrażonego, coś złego i zarazem tragicznego 
rozlewało się po jego śmiertelnie zbladłej twarzy i świeciło w sztyletach oczu bolesnych i 
ostrych. 
Rzuciłam się ku niemu, ale gestem ręki powstrzymał mię z dala do siebie i białymi 
wargami wyszeptał: 
— Tutaj... nie! Pod dachem tego człowieka... nigdy! Jeżeli wytrwasz, jeżeli zechcesz, to 
gdzie indziej... 
Nie miał prawie oddechu w piersi. Nieprzytomnie prawie ścisnął mi obie ręce, zdaje się, 
że bez łez zatkał, i wybiegł z domu. 
Stanęłam przed bratem cała w drżeniu i w płomieniu, zamierającym głosem pytając, co 
mu powiedział. 
Tak samo jak tamten blady i w oczych rozgorzały, ale zawsze panujący nad sobą, zawsze 
silny i stanowczy, nic mi nie powtórzył, z niczego się nie tłumaczył, tylko z wielkim 
spokojem w postawie i głosie rzekł, że łacniej by umarł, niżby przystał na to, abym została 
żoną tego — łotrzyka. 
Nie odpowiedziałam ani słowa, lecz nazajutrz nie byłam już pod dachem swojego rodzinnego 
domu. Byłam pod dachem swojej bliskiej krewnej, kobiety nieskazitelnej, ale 
wyrozumiałej, kochającej mię, łagodnej. Było to owo „gdzie indziej”, o którym w strasznej 
chwili wspomniał i za które, po dniach paru, z radością niewypowiedzianą, z wdzięcznością 
bez granic, na klęczkach mi dziękował. 
Trwałam więc. Pomimo że każde wspomnienie o bracie rozdzierało mi serce, trwałam 
w uczuciach swoich i w zamiarach, i nade wszystko, o Boże! tyś wiedział, że nade wszystko 
trwałam w pragnieniu, w namiętnym i zachwyconym pragnieniu ratowania wznoszenia, 
zabawiania tej duszy ukochanej, tak słabej i razem tak silnej, tak poplamionej i tak za czystością 
stęsknionej, która wszystkie swoje słabości, siły, plany i tęsknoty tak prosto i szczerze, 
pokornie i wzniosie zwierzyła sercu memu i dłoniom mym powierzyła, pomocy ich 
wzywając. 
Ale w maju nie wzięłam ślubu, bo właśnie gdy po lasach rozkwitły róże dzikie, brat mój 
i on zniknęli mi z oczu. Porwał i uniósł ich wiatr wypadków. Wtedy to imię brata mego 
rozbrzmiało po świecie sławą krótką, lecz głośną i świętą... 
Nie powiedziałam ci zaś jeszcze, jak nazywał się tamten. Odwróć oczy! Nie patrz na 
mnie, gdy imię to wymówię będę... A gdy wymówię je, miej litość!... 
Stefan Niegirycz... 
...Nie miałam litości i krzyknęłam: 
— Zdrajca!... 
A ona, jakby wiedziała, że cios tego słowa spaść na nią musi, ani drgnęła, tylko na długą 
chwilę umilkła, po czym z westchnieniami czarnej nocy złączył się znowu jej cichy 
głos. 
— Że miał w przyszłości stać się czym innym jeszcze, o tym wiemy my dwoje, ja i mój 
brat, a ty dowiesz się zaraz. Ale prawdą jest, co powiedziałaś. Zdradził towarzysza i wodza 
swego, którym był brat mój. Stał się przyczyną srogich cierpień i śmiertelnych jego niebezpieczeństw. 
Imię swoje od pierwszej do ostatniej głoski okrył hańbą. 
Co nim spowodowało w tej chwili fatalnej, gdy przed ludźmi mającymi rozstrzygać losy 
ich obydwóch stał się tak wszystkomownym? Trudno rozbierać i straszno dochodzić. 
Podobno w tych grubych ścianach, wśród których przebywali razem, co chwila wybuchały 
pomiędzy nimi spory krótkie, lecz śmiertelne jak zatrute ostrza, padały słowa raniące 
srożej od kul i mieczy... Alboż wiem wszystko? Domyślam się tylko wielkości obraz po 
okropności zemsty. Domyślam się też rozstroju nerwów i mózgu, nagle przerzuconych z 
szampańskiej czary użycia w cykutę trwóg i udręczeń. Nikt mi o tym nie opowiadał dokładnie. 
Jedne tylko usta, raz jeden, miały odwagę część winy przypisać ofierze zbrodni... 
Może nie myliły się. Nie wiem. Niech Bóg to osądzi. 
Odzyskawszy możność rozporządzania się swoją osobą i swoim majątkiem opuścił 
strony rodzinne i zniknął. Z początku ten i ów jeszcze tu lub ówdzie zobaczył go lub o nim 
usłyszał, lecz po paru latach zginęła wszelka wieść. Może na drugą półkulę świata odjechał, 
może umarł. Nie wiedział nikt i nie dowiadywał się nikt. Lżej staje się na ziemi i 
piersiom ludzkim, gdy taki człowiek znika. 
Kiedy brat mój przez nadzwyczajny zbieg okoliczności strasznej śmierci uniknąwszy 
odjeżdżał na kresy innej części świata, ja ziemię u stóp jego włosami swymi zamiotłam, z 
krwawym płaczem błagając, aby mi krwawą omyłkę moją przebaczył... 
......................................... 
W głębi pokoju, dotykane dalekim światłem lampy, majaczyło na obrazie śniade ramię 
wyciągnięte z toporem nad ciałem bielejącym u kamiennego ołtarza. 
— Kain! — szepnęłam. 
— Że miał w przyszłości dalszej stać się czym innym jeszcze, wiemy dotąd my dwoje 
tylko, ja i mój brat, a ty zaraz się dowiesz... 
......................................... 
Jak żyłam w pierwszych latach, które potem nastąpiły, ten tylko zrozumie, kto sam 
przez czas długi codziennie usypiał i budził się w łzach. 
Bywają czasem momenty z takim nagromadzeniem nieszczęść, że góry tej starannie 
odmalowywać nie potrzeba, bo ktokolwiek pierwsze zarysy jej zobaczy, uczuć musi na sobie 
jej cień. 
Z gniazda zielonego, nad polami szerokimi, nad strumieniami przeczystymi, nad murawami 
aksamitnymi i alejami drzew odwiecznych zawieszonego, wypadłam na bruk miejski, 
pomiędzy mury miejskie, w zgiełk, w tłok, w kurzawę, w, zaduch, w częstą obawę 
głodu ciała, w ciągły głód serca. 
Nikt z moich najbliższych w pobliżu moim nie pozostał, najbliższy, a teraz po dwakroć, 
po trzykroć najdroższy brat mój cierpiał w oddali nieprzejrzanej. O n zniknął ze świata — i 
gdybyż zniknął był z mojej pamięci! Ale nie. 
W każdą noc bezsenną i w każdej chwili bezczynnej, jak w ciemną topiel, rzucałam się 
w niepojętą, w przeraźliwą zagadkę jego duszy i jego przeznaczeń... 
Czy pewną jesteś, że po zabiciu Abla Kain, na kresy świata odchodząc, o każdym 
wschodzie słońca nie upadł twarzą na ziemię ze wstydu przed słońcem i zgrzytającymi zębami 
nie gryzł ziemi z rozpaczy, że jeszcze widzi słońce? Czy nie przypuszczasz, że nocami 
chodziło za Kainem widmo Abla i oddechem swym skręcało mu włosy na głowie, w 
kształt wijącego się w mękach płomienia? 
Jeżeli mniemasz, że wielcy winowajcy są zawsze ostatnimi wśród ludzkości, jesteś w 
błędzie. Ten z nich, którego serce choć raz w życiu miało sen o cnocie, to król nędzarzy. 
Po niezliczone razy oczyma wyobraźni widziałam go na jakichś dalekich drogach, upadającego 
twarzą na ziemię ze wstydu i gryzącego ziemię z rozpaczy. Po niezliczone razy 
nawiedzała mię mara winowajcy, który w noc ciemną idzie ze zjeżonymi jak płomień włosami 
nad głową, gdy tuż za nią idą nieubłaganie blade widma jego ofiar. 
Czasem z pogardą odpychałam te widzenia, czując wstręt ku samej sobie za to, że nawiedzać 
mię one mogą i że — o, ciężkie wyznanie! — krzeszą mi w sercu litość. A czasem z 
sił opadła i do walki niezdolna, dawałam folgę litości i jakimś rzutom serca bolesnym, w 
których wołało ono, że chce podzielać z winowajcą brzemię jego hańby i razem z nim iść 
jednym szlakiem ciemnym, pod jednym płaszczem strasznego królowania nad wszechnędzą 
ziemi — iść i duszę jego z plam obmywać wiernym pomimo wszystko kochaniem, a 
może z obmytej, z oczyszczonej dobywać znowu te piękne światła, o których wiedziałam, 
że w niej były. 
Wiedziałam, że były, i nic nie mogło zabić we mnie tej wiary, a przecież nieraz po kątach 
sypialni, próżnej snu, a pełnej ciemności, chichotała najstraszliwsza towarzyszka bezsennych 
nocy człowieka: ironia. 
Może w jakiejś dalekiej stolicy, zamiast wić się w męczarniach, pławi się on w rozkoszach, 
może nie ponury płaszcz króla nędzarzy, lecz wykwintny frak balowy ma na ramionach, 
może ze złotymi połyskami we włosach, w tych ślicznych włosach, na których tam w 
domku leśnym kładłam kojące i błogosławiące dłonie, u warg czerwonych trzyma puchar 
upojeń i znowu jest podobnym do bożka radości życia, ohydnej teraz radości? 
Takich chichotów ironii słuchając, twarzą tonęłam w mokrej od łez poduszce i cała siebie 
rzucałam w daleką dal, pod stopy brata — bohatera, hymnami serca wielbiąc cnotę czystą, 
pocałunkami omywając rany świętego cierpienia. 
Ale potem znowu... 
O, wierz! była to męka wielka! 
Lecz życie powszednie, a zwłaszcza życie powszednie ludzi ubogich, to szary, monotonny 
deszczyk, którego krople malutkie a niezliczone padają, padają, padają na myśl i 
serce, aż skrzydła myśli przybiją do ziemi i serca rubiny pogaszą. 
Z majętnej córki wiejskiego dworu stałam się biedną dziewczyną, która w ciasnych izdebkach 
domku, stojącego nad rynsztokiem miejskiego zaułka, całodzienną pracą zarabiała 
na codzienny kawałek chleba. 
Po miastach, po miasteczkach wiele nas wówczas było takich gołębic wypadłych z 
gniazd puchem wysłanych na ostre kamienie bruku. Trzeba było na kamieniach wić gniazda 
z ostów i piołunów. Wiły je, jak umiały, gołębice, zrazu drżące od strachu, bólu, gniewu, 
lecz wkrótce pod ręką Bożą ukorzone, coraz mężniejsze i na koniec spokojne tym spokojem, 
który panuje w dni monotonnych, szarych deszczyków. 
Słońca nie ma, na szczytach wieżyc złote iglice pogasły, świat szary, skrzydła duszy 
opadłe i tylko kędyś na dnie pamięci czerwienieją żary wspomnień o nadziejach, o tęczach, 
o lotach pod gwiazdy. 
Mieszkania tych przybyszek od pól, łąk, lasów i ogrodów rozkwieconych, w najtańszych 
dzielnicach miasta i w najniższych domkach tych dzielnic, poznać można było po 
obfitości roślin kwitnących za małymi oknami, po dobywającej się zza okien muzyce fortepianowej, 
po wybieganiu z drzwi lub bram domków postaci kobiecych, często ładnych i 
zgrabnych, zawsze ciemno i tanio ubranych, śpieszących do pracy. 
Pracowały, jak mogły: szyły, uczyły, wiele jeszcze robót różnych... czy ja wiem? byleby 
żyjąc móc na świat patrzeć okiem czystym, choć niezmiernie prędko i wcześnie utrącającym 
blaski młodości. 
Ja uczyłam. Nieprzeliczone są te dziękczynienia, które w myślach i listach posyłałam 
bratu za to, że sama umiałam tak wiele i dobrze. Mieszkały razem ze mną w trzech malutkich 
pokojach dwie dalekie krewne moje, z którymi w momencie przełomowym mocno 
wzięłyśmy się za ręce, aby siłami wspólnymi znosić życie. Bo nie było już dla nas mowy 
ani myśli o czymkolwiek innym, jak tylko o znoszeniu życia. 
Z początku bywało nam często trudno, głodno i chłodno, ale potem ułożyły się jakoś 
sprawy nasze we względną i stałą pomyślność. Ja i Cesia biegałyśmy z lekcji na lekcję, 
Rózia siedziała za hafciarskimi krosnami i doglądała niedużego gospodarstwa. Godziny, 
podobne do kropel monotonnego deszczyku, składały dni, z dni powstały lata, które tworzyły 
dziesiątki lat... 
Jednak na te długie lata nasze oprócz kropelek szarego deszczyku sypały się także 
drobniutkie kwiatki uciech. Tak już stworzony jest człowiek, że z piołunów choćby wydobywać 
sobie musi krople miodu; myśmy je wydobywały z tkwiących nam we krwi upodobań 
i z serc, które stwardnieć ani zamarznąć nie mogły. 
Więc słabe echa od rodzinnych ogrodów naszych, te rośliny u okien, które oczyma coraz 
nowych koron kwiatów patrzały w nasze zmęczone oczy, trochę muzyki o szarej godzinie, 
trochę czytania w dzień świąteczny, ubogie dzieci, ubodzy starcy... 
Tych ostatnich wprowadziły nam w życie złote serce i praktyczna ręka Rózi. Była ona 
pośród nas Martą posiadającą sztukę wypiekania dziesięciu chlebów z jednej garści mąki i 
zarazem Marią olejki nieskończonego miłosierdzia wylewającą pod stopy ludzkiej nędzy. 
Wszystko to razem nadawało życiu barwy nieświetne wprawdzie, lecz chroniące życie 
przed bladością trupią. Ze wszystkiego też tego wyniknęło, że przyszedł do nas ten niemy 
tracz... 
Ten niemy tracz, którego Róża przyprowadziła raz z ulicy, aby ogrzał się i posilił, wydał 
się nam zrazu człowiekiem dziwnym i mnie nawet trochę przestraszył. 
Trzymając w ręku list od brata przed chwilą otrzymany, weszłam do jadalnego pokoiku 
i nie spostrzegając obecności człowieka obcego poczęłam głośno dzielić się z towarzyszkami 
treścią listu, gdy nagle one krzyknęły ze zdziwienia, a ja cofnęłam się z przestrachem, 
bo ktoś mi do nóg upadł. 
Nie wiedząc ani kto, ani co, ani dlaczego, widziałam tylko zwyczajną siermięgę robotniczą, 
rzemieniem przepasaną, jakąś głowę osiwiałą i jakieś ręce sine, żylaste, szramami i 
guzami okryte, które usiłowały pochwycić brzeg mojej usuwającej się sukni. W miarę jak 
usuwałam się, siermięga pełzła ku mnie po podłodze, ręce latały w powietrzu jak liście 
przez wiatr targane i czoło jakieś pomarszczone, krwią nabiegłe, kilka razy uderzyło o deski podłogi. Słychać było przy tym łkania czy wykrzyki, czy jęki chrapliwe i przerywane, 
jakby kto ryk mordowanego zwierzęcia na drobne kawałki posiekał. 
Towarzyszki moje, dość silne, fizycznie, prędko podniosły z ziemi i na stronę nieco 
usunęły tego człowieka, a gdy on, nagle ucichły i spokorniały stanął u okna, zobaczyłam 
bardzo zwyczajnego pokornego biedaka w siermiędze wyrobniczej, w grubym i ośnieżonym 
obuwiu, z twarzą tak ukrytą w gęstwinie zarostu, że widać było tylko krwawo czerwone 
powieki i nad krzaczastymi brwiami czoło zżółkłe, pełne zmarszczek. Włosy splątaną 
gęstwiną okrywające głowę, ogromny zarost twarzy i zwisające na powieki krzaki brwi 
miały barwę ciemnego popiołu. 
Nędzarz! Tym większy nędzarz, że niemowa. 
Rózia, której litościwy wzrok od dość dawna już ścigał go wśród miejskiego ubóstwa, 
powiedziała nam, że człowiek ten słuch posiada, ale mowę wskutek wypadku jakiegoś podobno 
utracił już do dawna, że widywała go przedtem piłującego drzewo na znajomych jej 
podwórkach, lecz że teraz chory, pracować nie może, więc... 
Ależ naturalnie, ma się rozumieć, niech przychodzi jak najczęściej! Tylko co znaczyła 
ta dziwna scena? Ponieważ niemym będąc nie był głuchym, więc po cichutku szepnęłyśmy 
sobie do uszu, że zapewne... trochę obłąkany. 
Tym większy nędzarz. 
A kiedyśmy pomiędzy sobą szeptały, on wyjął zza siermięgi białą tabliczkę i ołówkiem 
coś na niej skreśliwszy podał ją Rózi. Zobaczyłyśmy jeden tylko wyraz: „Przepraszam”. 
Litery były niezgrabne i zygzakowate. Cóż dziwnego? Prosty tracz! I w dodatku miał ręce 
zsiniałe od zimna i szramami, guzami okryte od piły czy może i od innych jeszcze narzędzi 
ciężkiej pracy. 
Śnieg tego dnia leżał na ziemi, na dachach, zasypywał powietrze, oblepiał szyby okien, 
napełniał wnętrze domu matowym białym światłem. 
Pamiętam!... W białym powietrzu pokoju niemy tracz siedział przy małym stole nad 
umieszczoną przed nim żywnością i długo nie jadł. Głowa jego nisko pochylona i twarz 
gęsto obrosła tak wyglądały, jakby je okrywała gruba warstwa popiołu, a postać zgarbiona, 
od grubej siermięgi bryłowata, odrzynała się na śnieżnym tle okna plamą ciemną, ciężką, 
smutną... 
Pamiętam, że w chwili owej, nie wiedzieć skąd, może od śnieżnej białości tego dnia 
zalatywać ku mnie zaczęły echa z dalekiej przeszłości, z wczesnej młodości! 
Las zasłany marmurem siniejących śniegów, szklane kwiaty szronu po drzewach, w 
białej alei jeździec na pięknym koniu... za małymi oknami wielkie oczy śniegów na gałęziach 
świerkowych, u kolan moich złota głowa młodzieńca: 
I tęskność za dolą, za złotą, 
Co ją jak okiść wiatr zmiata... 
Ach, pozwól zamilknąć na chwilę, odpocząć. 
......................................... 
Umilkła. Cisza napełniająca duży pokój, kończyła: 
Jest skrytą za tobą tęsknotą, 
Anima immaculata! 
......................................... 
List, dnia owego otrzymany, przyniósł mi nieskończenie radosną wieść, że za kilka 
miesięcy zobaczę brata. Po dwudziestu kilku latach nieobecności miał przybyć, aby na 
zawsze już w pobliżu moim pozostać. Rodzina jego — bo tam, daleko, zaślubił jedną z dalekich 
krewnych naszych i miał śliczne podobno dzieci — przybędzie nieco później, a on ją 
wyprzedzi w celu urządzenia wygodnego rodzinnego gniazda. Wygodne, piękne gniazdo 
dla rodziny swej usłać może, bo wraca z majątkiem znacznym. 
Pierwszy początek nowego tego majątku napełniał mię zawsze wdzięcznością dla jakiegoś 
bezimiennego, wielkiego serca. Bo przed wielu laty ktoś przysłał bratu memu znaczną 
sumę pieniężną, tak zręcznie imię swoje ukrywając, że pomimo starań jego i moich odkryć 
go było niepodobna. Daru tego zwrócić nikt nie mógł, ponieważ nikt nie wiedział, kędy 
znajdowało się i jakim było jego źródło. Fakt ów zresztą, jakkolwiek niezwykły, nie był w 
gruncie rzeczy bardzo dziwnym i świadczył tylko o tym, że bywają na ziemi serca wielkie, 
zdolne do uwielbienia, współczucia i niesienia czynnej pomocy przedmiotom tych uczuć. 
W rozumnych i energicznych rękach brata mego z pierwszej tej cegły wyrósł obszerny 
gmach. Mniejsza o to, co budował, ale że w pracę swą wkładał jedną ze swych cech najbardziej 
znamiennych, którą była do zaciętości posunięta stałość uczuć i dążeń, więc 
uwieńczyła ją pomyślność. A że przy tym posiadał szczęście rodzinne... 
Wicher nieszczęścia chłostał przez czas dość długi odważną tę głowę i biczem ognistym 
zacinał te silne ramiona, lecz pod Bożą ręką ucichł potem i głowa podniosła się znowu z 
pełnią swych myśli niezłomnych, a ramiona wyprężyły się do trudów i do rozkoszy życia, 
z pełnią swych sił niepospolitych. 
Od otrzymania listu owego długie miesiące przeminęły, zanim w pokoikach naszych 
rozległ się krzyk szalonej radości, z jaką upadłam w szeroko przede mną rozwarte objęcia 
brata. 
Przepłynął po nas strumień czasu i obojgu przysypał włosy srebrem, mnie przedwcześnie, 
jemu tak pięknie, że zdawały się być koroną promienną, która zwieńczyła jego trochę 
tylko zmęczone czoło. Zdrowym ujrzałam go, silnym, pełnym dawnych niezłomnych myśli 
i uczuć, prawie młodym. 
Bywają takie słupy, które z wichrzystej burzy dobywają się proste, nienaruszone, z 
głowicami tak jak przed burzą dumnie i strojnie podniesionymi ku niebu; lecz są to słupy 
wykute z jednej bryły drogocennego kamienia. 
Biada wśród wichrów i błyskawic tym, których wnętrzności toczą odłamy pięknych 
kruszców w roztokach lichej gliny! 
Z gwarem zapytań, opowiadań, śmiechu zmieszanego z płaczem, wykrzyków radości, 
roztapiających się w westchnienia, wprowadziłyśmy gościa drogiego do małej jadalni naszej 
i razem z nim zasiadłyśmy u tego stołu, przy którym przez lata długie po niezliczone 
razy smutne usta nasze z utęsknieniem i uwielbieniem imię jego wymawiały. 
Był to jeden z tych obiadów, których nikt jeść nie chce, bo wszyscy nasyceni są przez 
radość, i których nikt jeść nie ma czasu, bo wszystkie usta zajęte są mówieniem. Zdaje się, 
że z początku wszyscy czworo mówiliśmy razem, zaledwie się nawzajem rozumiejąc, i 
choć potem rozmowa stała się porządniejszą nieco, gorączkowego tętna długo utracić nie 
mogła. 
Z gorączkowymi, rumieńcami na policzkach słuchałam brata mówiącego o zamiarach 
swych osiedlenia się w wielkim mieście i rozpoczęcia tam jakiejś trudnej i ogółowi użytecznej 
pracy, gdy krzątająca się dokoła stołu Rózia dotknęła mego ramienia z cichym 
szeptem: 
— Spójrz! Niemy! 
Spojrzałam w kierunku wskazywanym i oczy moje, z których przez brzegi wylewała się 
radość, ujrzały widok, z którego przez brzegi wylewał się ciężki smutek. 
Przy małym stoliku u okna siedział niemy tracz, którego obecności nikt z nas, oprócz 
Rózi, w zawierusze wzruszeń nie spostrzegł. Była to zresztą istota tyle w życiu naszym 
znacząca, ile dla człowieka znaczyć może wróbel głodny i zziębły, któremu on przez okno 
sypnie z litości garść ziarn czy okruchów. Od roku prawie przychodził tu dość często, a nie 
znałyśmy jego imienia, mówiąc o nim zwykle: niemy tracz albo wprost: niemy. Spotykałam 
go też niekiedy na ulicach miasta, ale nigdy nie prosił mię o jałmużnę. Rózię, owszem, 
prosił w sposób dość dziwny i który ją wzruszał, bo nie wyciągał nigdy ręki ani wydawał 
tych przykrych skomleń, które zazwyczaj wychodzą z gardeł ludzi pozbawionych mowy, 
lecz tylko wątłe ciało jego w grubej siermiędze i głowa osypana popiołem chyliły się w 
pokłonie jak grób milczącym i w którym Rózia wyczytywała pokorę głęboką i bolesną. 
Zdawało się, że przez ten rok opadł już był na ostatnie dno nędzy. Zarabiać na chleb nie 
pozwalała mu choroba dawna, którą uproszony przez nas lekarz uznał za nieuleczalną. 
Wiedziałyśmy, że jeśli nie dni, to miesiące lub tygodnie życia tego nędzarza były policzone. 
Teraz przy małym stoliku... 
Ten mały stolik był miejscem, na którym zwykle Rózia żywiła naszych ubogich gości. 
Iluż ich, najrozmaitszych: kobiet i mężczyzn, starców i dzieci, siadywało przez te długie 
lata tam, u okna, zawieszonego z zewnątrz zielenią ciasnego podwórka w lecie, a białością 
jego w zimie! 
Teraz była jesień i klon rosnący za oknem zawieszał je firanką z pożółkłych liści, na 
której tle ciemną, ciężką plamą odrzynała się postać niemego tracza, dziwna w tej chwili 
postać! 
Siedział tak zgarbiony i z tak nisko pochyloną głową, że twarzy jego wcale widać nie 
było, tylko opadała mu z niej na piersi puszcza włosów twarz obrastających, przez co i 
głowa, i pierś jego wydawały się grubo osypanymi popiołem. Ręce nieduże, sine, opuchłe, 
szramami i guzami okryte leżały na siermiędze okrywającej kolana, a spod obwisłych 
krzaków brwi kapały na siermięgę, na kolana i na ręce duże, rzęsiste łzy. Padały one w ciszy 
kamiennej. Człowiek ten cały wydawał się w tej chwili wykutym z ciemnego kamienia 
i można by myśleć, że w tej kamiennej postaci coś tajało i wyciekało z niej ciężkimi, cichymi 
kroplami. 
Ani łkania, ani westchnienia, ani najlżejszego poruszenia. Tylko ze zgarbionych pleców 
zwisająca ta głowa osypana popiołem i spod obwisłych brwi padający na pokaleczone ręce 
ten deszcz ciężkich, cichych łez... 
Rózia szybko przybliżyła się ku niemu i zaczęła bardzo cicho zapytywać go czy pocieszać, 
a on głowy nie podnosząc, wyjął zza siermięgi swoją białą tabliczkę i ręką, która, 
trzęsła się jak liść na wietrze, ledwie czytelnymi znakami napisał znowu jeden tylko wyraz: 
„Przepraszam!” W kilka minut potem nie było go już w pokoju. Rózia chciała wyjść 
za nim, zapytać, może pocieszyć, ale przemówił do niej o czymś najdroższy gość nasz, 
więc pobiegła ku niemu z odpowiedzią, zapominając... 
Wszyscyśmy po kilku minutach zapomnieli o niemym traczu, płacz jego przypisując 
temu bólowi, jaki w człowieku wszechstronnie nieszczęśliwym obudzać musi widok ludzi 
szczęśliwych. A myśmy byli dnia tego tak weseli i szczęśliwi, że nie spostrzegliśmy nawet, 
iż świadkiem tej wesołości i tego szczęścia naszego jest ten nędzarz. 
Wkrótce też zapomnieliśmy o jego istnieniu i gdy dni upływały, a on nie przychodził, 
jedna tylko Rózia zatroszczyła się czasem o to, co się z nim dzieje, lecz i ona, zatroszczywszy 
się na chwilę, zapominała. 
W rozmowach z bratem, we wzajemnych spowiadaniach i zwierzaniach, w przywoływanych 
z przeszłości wspomnieniach wspólnych, w układaniu zamiarów na przyszłość 
jeszcze długą, szybko przemknęły mi tygodnie, prawie miesiące, gdy w tej jasnej pogodzie, 
tak dla mnie nowej, życie znowu przeraźliwie zazgrzytało. 
Godzina była przedwieczorna i byliśmy w domu sami tylko z bratem, gdy ktoś z domowych 
podał mi list, przez jakąś biedną dziewczynkę z przedmieścia podobno przyniesiony, 
z tego najbiedniejszego przedmieścia, co to po skłonie wybrzeża opuszcza ku rzece 
szary rój chatek, lepianek. List niekształtny, szorstki, z moim nazwiskiem na kopercie, 
skreślonym pismem niekształtnym, zygzakowatym. 
Takie pismo gdzieś już widziałam... nie pamiętam! A! na tabliczce niemego tracza. 
Więc on to zapewne albo ktoś bardzo do niego podobny pisze z prośbą... 
Rozdarłam kopertę, otworzyłam arkusz grubego papieru, wzrok mój przypadkiem upadł 
najpierw na podpis i — jakby mię kto w plecy obuchem uderzył, tak porwałam się z siedzenia. 
Musiałam bardzo zmienić się na twarzy, bo brat przyskoczył do mnie, pytając z niepokojem: 
— Co to? Co ci jest? 
Tyle tylko miałam przytomności, aby mu pokazać podpis na liście i krzyknąć: 
— Patrz! Patrz! 
Wtedy i on krzyknął także: 
— Stefan Niegirycz! Kto? Skąd? Gdzie? 
A ja, z dławiącymi się w gardle wołaniami: — Gdzie? gdzie? gdzie? — biegłam do kuchni, 
w której zapewne była ta dziewczynka. Brat szedł za mną. 
Dziewczynka nieduża, podlotek chudy i blady jak głód, suszyła przy kuchennym piecu 
swe zmokłe od deszczu łachmany. Przez dwoje naraz ludzi z wielkim gwałtem zapytywana, 
zalękła, ledwie mogła odpowiadać. 
— Niemy tracz prosił... zanieść... przed śmiercią... 
— Umarł? 
— Czy ja wiem? Gadali, że zaraz umrze... 
— Więc jeszcze żyje? 
— Czy ja wiem? Może już umarł... 
— Lećmy! Co tchu wystarczy, lećmy! Może jeszcze... może jeszcze... 
Okręciłam się na miejscu, chwytając i opuszczając z rąk różne odzieże, dopadając już 
drzwi w jednej sukni... 
Ale brat, powiedziawszy dziewczynce, aby nie odchodziła bez nas, opasał mię ramieniem 
i zaprowadził do pokoju, gdzie podał mi list. 
— Trzeba przeczytać... — rzekł. 
Prawda! Trzeba przeczytać. Może tu jakie żądanie, wyjaśnienie... W oczach co chwilę 
stawało mi się ciemno, jednak czytałam, a brat stał przy mnie z twarzą litościwą, wciąż 
mię ramieniem opasując. 
Nie jestem niemy. Żaden wypadek nie pozbawił mię mowy; odjąłem ją sobie sam. 
Wkrótce potem, gdy mową zgubiłem siebie i innych, zacząłem szarpać sobie włosy na 
głowie, krzycząc do Boga: czemu mi pierwej mowy nie odebrał? Z tego przyszła mi myśl, 
że mogę ją teraz sam sobie odebrać... — za pokutę! 
Tak uczyniłem. Postanowiłem, że nigdy już w życiu nie przemówię żadnego słowa do 
żadnego człowieka, i dotrzymałem. Już więcej niż dwadzieścia lat minęło, odkąd do żadnego 
człowieka, żadnego słowa... 
Niememu człowiekowi ciężko żyć, ale dla mnie w tej ciężkości była jedyna pociecha, 
bo myślałem sobie, że to taka kąpiel, która obmywa moją plamę, nie przed ludźmi, ale 
przed moją własną boleścią. Im trudniejsze było życie, tym mniejszą stawała się boleść. 
Bez tego nie zdołałbym jej znieść... 
Może źle się wyrażam i pani mię nie zrozumie, ale zapomniałem już wiele słów i jak 
trzeba je układać... Przepraszam, że tak źle i niezrozumiale piszę, ale zapomniałem pisać... 
— Wielki Boże! — jęknął brat mój i silniej ogarnął mię ramieniem, bo musiał uczuć, że 
nogi pode mną drżą i mogę upaść. 
Cały majątek swój oddałem temu, który cierpiał z mojej winy. Cóż mogłem więcej? 
Rozdałbym, pokroiwszy, samego siebie, gdyby to było na co potrzebne, ale że nie, więc 
oddałem majątek. Nie zaraz to zrobiłem. Z początku myślałem, że będę mógł żyć tak, jak 
pierwej. Ale nie. Wszystkiego próbowałem i wszystko mi było coraz gorszą trucizną... 
A ta trucizna lała się we wszystko ze mnie samego, z tych plam, które na mnie były, a 
zwłaszcza z tej ostatniej. Byłem pomiędzy ludźmi, którzy o nich nie wiedzieli, i ludzie 
zresztą prędko zapominają... ale ja sam wiedziałem i nie mogłem zapomnieć... 
Spowiedź kościelna nie wystarczyła. Ta pokuta, którą ksiądz po spowiedzi mi wyznaczył, 
nie była żadnym cierpieniem, a jam cierpieć pożądał, jak człowiek nieczystościami 
oblany pożąda strumienia czystej wody. Więc bez mowy i bez majątku puściłem się w dalekie 
strony... za tę winę i za wszystkie inne... i za to, że nie dotrzymałem tego, co tobie, 
pani! przyrzekałem w tym domku leśnym... 
Tu następowało coś bardzo trudnego do wyczytania, bo ręka od słabości drżąca, od pisania 
odwykła, od narzędzi ciężkiej pracy guzami okryta, skręciła litery w zawikłany węzeł 
kresek i zygzaków. Jednak po chwili wyczytałam: 
Czy pamiętasz?... 
Ręce prawie nieprzytomne ku głowie podnosząc, list na ziemię upuściłam, ale brat mój 
podniósł go i głowę mą na piersi swej opierając czytał dalej: 
Jako człowiek ubogi i niemy pojechałem w strony dalekie i szukałem pracy. Pan Bóg 
mię nie opuścił. Na kawałek chleba zarabiałem zawsze, najczęściej jako robotnik po fabrykach 
albo tragarz, albo tam co innego, do czego mowa najmniej potrzebna... 
Ubogi człowiek bez mowy musi wiele cierpieć, zwłaszcza jeżeli był pierwej bogatym i 
próżnującym; ale ja mogłem już tylko żyć — cierpiąc! Bez tego roztrzaskałbym sobie głowę 
kulą rewolwerową albo o jaki mur. I z początku bardzo myślałem, aby tak zrobić, ale 
potem zawstydziłem się tego myślenia jak nowej plamy. Uciekłbym tym sposobem od samego 
siebie, ale wstąpiłbym do grobu tak samo, jak byłem: poplamionym. 
Kilka lat temu zacząłem słabnąć i opanowała mię ta choroba, z której teraz umieram. 
Wtedy zapragnąłem strasznie zobaczyć raz jeszcze w życiu swoje rodzinne strony. Nie 
miałem pieniędzy na drogę, więc trochę pieszo, trochę o głodzie, trochę o zebranym chlebie 
dostałem się tutaj i zacząłem najmować się do piłowania drzewa. Ale już nie zdołałem 
długo. Nie jestem tak stary, jestem młodszy od twego brata, pani, ale czasem jedno życie 
tyle znaczy, co dziesięć. 
Bóg dał mi to szczęście, że ciebie zobaczyłem. Nie potrafiłem tego szczęścia znieść po 
cichu, bo było ono pełne boleści... Za to, że upadłem wtedy przed tobą na ziemię i że krzyczałem 
z okropnej trudności powstrzymania się od mowy, której miałem pełne piersi i pełne 
usta... przepraszam! 
I za to przepraszam, że list ten piszę. Przez wiele dni go piszę, bo tak mi trudno... ale 
odeślę przed samą śmiercią. Miałem postanowienie, abyś nigdy nie dowiedziała się, co się 
ze mną stało i kim był niemy tracz. Ale zabrakło mi siły do pozostania na zawsze czarnym 
w twojej pamięci... Nie mogłem! Boże mój! tyś świadkiem, że tego jednego nie mogłem! 
Niech ona nie myśli, że po wszystkim, co stało się i gdym ją utracił, piłem szampana i różne 
tam inne... 
Pokaż list ten bratu i wstaw się za mną, aby przebaczył!... 
I ty mi przebacz! Tyle lat przeszło, jestem teraz jak ci prości ludzie, którzy prawie nie 
umieją pisać... Wszystko stoi mi przed oczyma, jak gdyby wczoraj było... Ten kulig, moje 
stepowe konie, taki jasny rąbek nieba nad śniegiem. .. domek leśny... 
Jeszcze dwa wiersze pisma, prawie zupełnie już nieczytelnego. Kilka słów tylko do 
połowy wynurza się z chaosu znaków. 
Bóg... może... do grobu... z czystą duszą... 
Jak przez mgłę zobaczyłam pobladłą twarz brata. Silny ten człowiek obu rękoma ściskał 
głowę, zbielałymi usty szepcąc: 
— Boże! Boże! Boże wielki! A potem zawołał: 
— Chodźmy! Nie! Jedźmy! Prędzej! 
Jadąc trzymałam na kolanach chudą dziewczynkę, która wskazywała drogę. Wkrótce 
przybyliśmy do miejsca, od którego jechanie stało się niepodobnym i puściliśmy się pie
szo, biegiem spiesznym, w gęstym już zmierzchu, przez labirynt uliczek, podwórek, ruder, 
płotów, śmietnisk, aż przewodniczka nasza zawołała: 
— Tu! tu! 
I we wnętrzu niskiej chałupy zniknęła. 
Mała izdebka z ciemnymi ścianami i w świetle nędznej lampki, mętnie majaczące postacie 
ludzkie, z których jedna ujrzawszy nas wchodzących, stłumionym głosem rzekła: 
— Już! Już! 
W tym nawet siedlisku nędzy można było po uciszonych postaciach i głosach rozpoznać, 
że śmierć już tu jest; ktoś milczącym gestem wskazał zamknięte, niskie drzwiczki. 
Prosiłam brata, aby na chwilę tu pozostał, bo chcę być sama jedna... Otworzyłam niskie 
drzwiczki i cicho je za sobą zamknęłam. Tam nie izba już była, lecz nora bez okna, z wilgotną 
ziemią zamiast podłogi. I nie lampka już choćby nędzna, lecz gliniany kaganek z 
żółtym płomykiem nad odrobiną tłuszczu. Dym kaganka szedł w ciemność, a płomyk jego 
czerwoną plamą znaczył spróchniałą ścianę. 
Pod plamą czerwonego światła, grubym okryciem zasłonięte, martwe na niskim legowisku 
wzdymały się kształty człowiecze. Ciężkie, kamienne kształty, z twarzą ginącą we 
włosach osypanych popiołem. 
Oparłam się o niskie odrzwia i stałam zmartwiała jak ten trup... 
Był niegdyś zielony dzień majowy... Las, młode pędy sośniny, jak pęki świec w kandelabrach, 
jasne w słonecznym złocie, deszcz jaskrów na murawie, wysoki krzak róży dzikiej... 
Płatki różane padają mi na ręce i suknię — jeden upadł na jego złote włosy i drży jak 
różowy motyl... 
Pierwsze spotkanie nasze. 
I oto jak spotkaliśmy się po raz ostatni. 
......................................... 
Umilkła. W głębi pokoju, dotykane dalekim światłem lampy, mętnie majaczą iskry pozłot 
na książkach i zarysy obrazów na ścianach. Za oknami stoi bezoka noc listopadowa i 
w czarnym łonie toczy westchnienia coraz głębsze, coraz głuchsze, coraz dalsze... 
ŚMIERĆ DOMU 
Hałas grubych rozmów, śmiechów, sprzeczek; tłum koni przez różnych ludzi za uzdy 
trzymanych i bydła, któremu na szyję powrozy zarzucają; tłum chłopów. Żydów, zagrodowców, 
szary, siermiężny, chęcią zysku rozgrzany, rozgadany, rozmachany, oczami spod 
zmiętych czapek połyskujący. Wśród tłumu, przed rozwartymi wrotami stodoły, stajen, 
obór, na podścielisku słomy brudnej i zmiętej — kocz stary, kabriolet jeszcze nowy i ładny, 
parę bryczek, wozy, z których na jednym błękitno pomalowana młocarnia, na innych pługi 
z połyskującymi lemieszami, brony zębami do góry obrócone, splątane nogi od stołów i 
stołków, grube, czerwone szafy, nadwerężone albo i połamane, bezimienne i bezkształtne 
sprzęty, narzędzia, graty, rupiecie. To wszystko na wielkim, gładkim dziedzińcu, z którego 
strony jednej stoi wysoka gęstwina drzew, prawie pozbawionych liści, z drugiej, za sztachetami, 
tu i ówdzie rozwalonymi, leżą pod białym niebem pola brunatne, rozległe, uśpione. 
Pod gęstwiną drzew, która zasłoną z ciemnych koronek wznosi się nad białym, długim 
domem, na głębokim ganku przez cztery grube słupy wspieranym stoi stół z brudnym kałamarzem, 
z trochą szarych papierów, z piórem w atramencie powalanym i ze starym 
dzwonkiem, którego rączka naśladuje figlarnie wykrzywioną małpkę. Przy stole trzy nie 
zajęte w tej chwili krzesła: z obu stron ganku po sześć okien, niewiele nad ziemią wzniesionych 
— wszystkie pozamykane szczelnie, a wewnątrz nagie. Nad gontowym dachem o 
szerokim u dołu okapie i spiczastym szczycie, na drzewie najwyższym, sterczy przez wiatr 
zapewne wykrzywione gniazdo bocianie. 
Drzwi domu staroświeckie, okryte rzeźbą naśladującą gęste nabicie gwoźdźmi, roztwierają 
się szeroko i kilku ludzi z wielkim stukiem grubego obuwia wynosi z nich sprzęt długi 
i ciężki. Jakby na dane hasło, część tłumu hałasującego dokoła koni, bydła i wozów z pośpiechem 
rzuca się ku gankowi. Zapewne panowie urzędnicy skończyli już jeść śniadanie i 
wnet zaczną prowadzić dalej przerwaną na pół godziny licytację. Konie, bydło, narzędzia 
gospodarskie, graty zawalające oficyny i spichrze już są sprzedane i nabyte; teraz kolej na 
sprzęty domowe. Ho, ho, ciekawa to rzecz sprzęty takiego starego domu; bardzo starego, 
bo Joachim ogrodnik, który już ze siedemdziesiąt lat ma, najpewniej opowiada, że zbudowano 
go za młodości jego dziadka. Nazbierać się też tam musiało rzeczy różnych przez 
czas tak długi i przez życie tylu pokoleń. Toteż młody Franuś Kulik, w najbliższe zapusty 
ożenić się mający, gwałtownie ludzi rozpycha i z rękami zuchwale na kłębach opartymi 
staje najbliżej ganku. Ale młynarz Zawruk i handlarz Mendel nikomu na licytacjach ustępować 
nie przywykli; więc pierśmi jak taranami o stalowe łokcie buńczucznego zagrodowca 
tłuką, a oczami pożerają ustawioną na brzegu ganku kanapę długą, głęboką, całą z 
mahoniu, z ogromnymi poręczami i obiciem, na którym śród tła ciemnego blednieją dwa 
spłowiałe, na kanwie wyszyte pejzaże. Dawno już te pejzaże wyszytymi zostały, bardzo 
dawno, bo stary Joachim był chłopcem kredensowym i może jeszcze dziesięciu lat nie 
miał, kiedy starsza pani wyszywała je w krosnach takimi pięknymi włóczkami, że pociągały 
one wzrok i ręce malca, ilekroć froterując posadzkę na krosna okiem rzucił. Wtedy też 
starsza pani była jeszcze młodą i do pięknej roboty nie zbliżała się inaczej jak z wesołym 
nuceniem. Czasem gdy pana nie było w domu, a dzieci bawiły się w ogrodzie, sama jedna 
siadywała nad krosnami, przy otwartym oknie, przez które wlatywały szelesty liści, zapachy 
kwiatów, śmiechy dzieci. Szyła i nuciła. Ile razy nawlokła igłę, tyle razy zanuciła, a 
czasem i zaśpiewała tak głośno, że po całym domu się rozległo. Jak raz w wigilię imienin 
pana rymarz Jerzy obił tę kanapę ciemną materią z tymi wprawionymi przez nią pejzażami. 
Pan był bardzo kontent, goście, których na imieniny pełno się nazjeżdżało, robocie nadziwić 
się nie mogli. Joachim doskonale dzień ten pamięta, bo jadł w kredensie wiele smacznych 
rzeczy i paru rówieśnikom przez gości przywiezionym pokazywał w rosnących za 
ogrodem olchach gniazda szpaków i dudków. Kiedy zaś jak koty włazili na te drzewa, od 
domu bił gwar muzyki, rozmów, brzęczenia stołowych naczyń. Świat stał w zieleni, dom 
w wesołości. Nie dziw więc, że to wszystko wybornie pamiętając, starowina w długiej do 
kostek siermiędze wspina się na palce, suchymi rękoma zawiesza się na poręczy ganku, 
kościstą szyję wypręża i tak usilnie, uparcie wpatruje się w spłowiałe pejzaże kanapy, że aż 
żółte powieki pod siwymi brwiami poczynają mu prędko, coraz prędzej mrugać. Ale w tejże 
chwili pomiędzy grubym i zabłoconym jego obuwiem a poręczą ganku cichuteńko przesuwa 
się stworzenie, które także coś pamięta, i ostrożnie tłum ludzki wymijając zbliża się 
do kanapy. Jest to pies nieduży, bardzo chudy, z żółtą, zjeżoną od zaniedbania sierścią, z 
kiciastym spuszczonym ogonem i niezmiernie smutnymi oczyma w białych obwódkach. 
Przybiegł, a raczej przypełzł do kanapy, obwąchał ją i pysk do niej przyłożywszy zaczął po 
cichu skomleć. Kochana kanapa! Żółty pies pamięta wybornie, że nazywano ją w domu 
kanapą babuni, że siadywały na niej osoby, które on kochał i których ręce delikatne i 
przyjazne z pieszczotą przesuwały się po jego gładkiej podówczas sierści. On nawet niekiedy 
i na pejzażach tych siadywać miał prawo, a teraz nie może nawet na nie popatrzeć, 
bo ludzie cisną się dokoła tłumnie, gwałtownie, aż skurczony, do ziemi przypadły wcisnąć 
się musi pod kanapę, gdzie zwija się w kłębek i ciągle po cichu skomli. Ludzie tymczasem 
tak ściśle otoczyli stół z kałamarzem, papierami i dzwonkiem, że z siedzących przy nim 
urzędników widać tylko jedną czapkę z błyszczącą gwiazdką, jeden profil blady i ostry i 
jedną chudą długą rękę, która przerzuca papiery. Wąskie usta bladego profilu głośno i dobitnie 
wymawiają kilka wyrazów, zakończonych głośniej jeszcze i dobitniej wymówionym 
zapytaniem: 
— Pięć! Kto da więcej? 
Franuś Kulik, czerwieniąc się, głębokim basem woła: 
— Pięć pięćdziesiąt! 
Młynarz przez Kulika uproszony milczy, ale handlarz miarkując, że zawsze to czysty 
mahoń, piskliwie krzyczy: 
— Sześć! 
Blady profil powtarza: 
— Sześć! Po raz trzeci! Kto da więcej? 
Kulik w płomieniach cały, z zamaszystym gestem wykrzykuje: 
— Siedm! 
— Kto da więcej? 
Milczenie. Mendel rozważa i wątpi: a kto na takim staroświeckim gracie siedzieć zechce? 
Nikomu zaś innemu spośród obecnych kanapa z pejzażami na nic wcale przydać się 
nie może. Więc chuda długa ręka, która przed chwilą przerzucała papiery, wyciąga się do 
dzwonka, chwyta figlarnie wykrzywioną małpkę i silnie nią wstrząsa. W powietrzu rozlega 
się dzwonienie przenikliwe. Kulik tryumfujący wydobywa zza kurty skórzany woreczek z 
pieniędzmi i przystępuje z nim do stołu. 
Teraz mnóstwo już rzeczy napełnia głęboki ganek, a ludzie ciężko stukający butami 
wynoszą z domu coraz to inne i przed schodami ganku ustawiają. Są to najróżniejsze 
sprzęty, w stylach mniej więcej nowych, i te sprzedają prędko i łatwo. Trudniej idzie z 
biurkiem staroświeckim, bogato brązami nabijanym i zdobnym u góry w dwa zwierciadełka. 
Dość drogo je ceniono, a w całym zgromadzeniu nie ma ani jednej pary oczu, która by 
umiała zachwycić się harmonijnymi liniami i surowym bogactwem tej starej pamiątki. 
Tylko stary Joachim ciągle u poręczy ganku zawieszony wpatruje się w nią wytrzeszczonymi 
oczyma, bo bardzo dobrze pamięta, że kiedy ogrodnikiem już będąc przychodził do 
starszego najpierw, potem do młodszego pana, a potem jeszcze do wdowy po młodszym z 
zapytaniem, przedstawieniem, prośbą, starszego i młodszego, i wdowę po młodszym znajdował 
często siedzących przy odchylonej klapie tego biurka, w którego mnóstwie szuflad i 
szufladek chroniło się mnóstwo gospodarskich i innych papierów. Młodszego szczególniej 
widzi w tej chwili przed sobą jak żywego. Rachmistrz z niego był wielki; przy tym biurku 
siadywał wtedy jeszcze, gdy wszyscy we dworze spali, pisał w księgach cyfry, podkreślał, 
rachował. Młodziutkiego syna tylko zawczasu rachować nie nauczył, bo zaledwie dorósłszy 
rozkochał się w gwieździe, wzleciał ku niej jak orzeł i zginął jak mucha, a raczej jak 
liść jesienny: poniosło go gdzieś daleko i — przepadł. 
— Dwadzieścia! Po raz trzeci! Kto da więcej? 
— Dwadzieścia i jeden! — woła siwy jegomość w szaraczkowym surducie i trochę jeszcze 
wahający się, z machnięciem ręki dodaje: 
— Co robić? Niech już choć i takie lusterka dla dziewcząt będą w chacie! Figlarnie wykrzywiona 
małpka, chudą ręką wstrząsana, przenikliwie dzwoni. Nabywca, z ustami od lubości 
rozwartymi, wysuwa szufladki nad klapą umieszczone, a w jednej z nich znalazłszy 
arkusik papieru, od góry do dołu zapisany, niedbale rzuca go na ziemię. Ale stojący obok 
jegomostęk, łysy, trochę krzywy, w elegancko skrojonym i mocno wytartym paltocie, pokątny 
doradca z sąsiedniego miasteczka, schyla się pośpiesznie, arkusik podnosi i do oczu 
przybliża. Nuż dokumencik jaki albo coś takiego, z czego da się choć trochę pociągnąć! 
Czytając mruczy: „Moja mamo złota! Mój brylantowy ojczuszku! Chociaż z Henrykiem 
jest mi jak w raju, myślą, wspomnieniami, tęsknotą serdeczną często bywam z wami!” 
Przeskakuje oczami jedną stronicę, drugą, trzecią, aż u dołu czwartej wyczytawszy: „Z 
miłością bez granic ręce wasze całuję, Helenka”, pogardliwie wymawia: „głupstwo!” i 
znowu arkusik rzuca na podłogę, gdzie go w minut parę rozdeptują i strzępami na obloconych 
podeszwach roznoszą ludzie, cisnący się ku widokowi nowemu. Bo otóż i ona sama, 
ta Helenka, która matkę nazywała „złotą”, a ojca „brylantowym”, ślicznie wymalowana 
olejnymi farbami, w białej sukni, z różą przy złotym warkoczu, cienka w pasie, wątła. Ona 
i obok niej ten chłopak, który to tak dalece rachować nie umiał, że za gwiazdę zaofiarował 
życie, gwiazdy nie dostał i życie utracił. Dumny, ognisty chłopak, ciemnymi oczyma spod 
złotych włosów jak żywy patrzy z portretu. 
Najpierw portret panny. 
— Po raz pierwszy: Kto da więcej? 
— Po raz drugi: Kto da więcej? 
— Po raz trzeci: Kto da więcej? 
Dzierżawca karczmy dał najwięcej, a prawdę mówiąc, on jeden do nabycia portretu 
chęć okazał. Ładny obrazek: powiesi go w gościnnym pokoju, w którym czasem nocują 
podróżni, nad kanapą, z której pilśń wielkimi kłakami wypada, naprzeciw okna upstrzonego 
przez muchy i przyozdobionego dwoma kaktusami, podobnymi do połamanych kości 
męczenników. 
A teraz portret chłopca. Nikt formalnie kupować go nie chce. Ot, tobie, chłopcze, duma 
i chęć płacenia za gwiazdę życiem! Ledwie na koniec ten sam karczmarz, który nabył Helenkę, 
i brata jej bierze jak z łaski. Niech tam już będzie tych obrazków do pary: może nocującym 
w karczmie panom spodoba się panienka, a paniom — panicz! 
Małpka brązowa aż szamoce się cała, tak dzwoni; żółty pies wraca od wożą, ku któremu 
odprowadzał kanapę babuni. Stoi teraz ta kanapa na wozie, a na jednym z jej pejzażów 
siedzi Franuś Kulik z batem w ręku, w przekrzywionej z fantazją czapce i z górnej swej 
pozycji do kilku sąsiadów przemawiając zanosi się basowym śmiechem. Bydło, uprowadzane 
za bramę, ryczy, konie parskają i czasem rżą. Żółty pies zląkł się bata, ryczenia, rżenia, 
ku gankowi wrócił i ujrzał stojącą przed gankiem szafę kredensową, na której widok 
wyschły jego język szybko obrócił się dokoła wychudłego pyska: nie bez racji, bo kiedy 
niemłoda, skrzętna i gderliwa panna Alojza lub inne osoby te ciężkie dębowe drzwi otwierały, 
stał on zawsze przy nich z pyskiem po kawałek pieczeni lub cukru wyciągniętym i — 
nie zawodził się nigdy. Teraz wielki sprzęt dębowy, cały w rzeźbionych szlakach, z powodu 
braku tylnych nóg tak mocno w tył się przechyla, że zdaje się, wnet, wnet krzyknie od 
zdziwienia albo od przerażenia zemdleje. Jak to! wynieśli go z kąta, z tego kąta jadalnej 
sali, w którym przez tyle dziesiątków lat rysowały się ciemne, ciężkie jego kształty, do 
którego, zdawało mu się, że przyrosły grube jego plecy! Cały w tył przegięty, sprzęt ten 
wydaje się przerażonym i mdlejącym, a na ganku głos ostry i donośny powtarza: 
— Kto da więcej? Kto da więcej? Kto da więcej? 
Z głosem tym łączy się cichszy znacznie, lecz także ostry szczebiot ptaka, który bardzo 
spiesznie i z wyraźnym zdziwieniem zapytuje: 
— Co to? co to? co to? co się tu dzieje? 
Jest to gil z czerwonym łebkiem, który po letnich podróżach dziś właśnie na zimę tu 
powrócił i oto — co znalazł! Sam dość już stary i należący do rodu gilów, które od niepamiętnych 
czasów gnieździły się każdej zimy w bliskości tego domu, wiele on o nim wie i 
pamięta. Wnętrza jego nie widział nigdy, lecz jak wybornie są mu znanymi te okna, teraz 
nieme i nagie, gdy przedtem były takie wesołe i strojne w zwojach firanek i zieleni wazonowych 
roślin! Albo ganek! Zawsze bywał w zimie cichy, czysty, z zamkniętymi szczelnie 
drzwiami ciężkimi, na których wypukłym rysunku gil przesiadywał niekiedy, przysłuchując 
się dźwięczącym za nimi głosom ludzkim. I teraz, do samego brzegu gankowego okapu 
uczepiony, czerwony łebek to w jedną, to w drugą stronę przekrzywiając, z małymi oczami 
szeroko wytrzeszczonymi przysłuchuje się, zastanawia, zdumiewa. Trwogi nie czuje, bo 
widzi przecież, że nikt zajmować się nim ani myśli, tylko przejmuje go żal za ciszą ganku i 
wesołością okien, a przy tym niepokój: czy też nie będzie tu już nikogo, kto by w najsroższe 
mrozy dla biednych ptasząt wysypywał na ten ganek garście ziarn i okruch? Opowiadali 
mu przodkowie, że był to zwyczaj od dawna w tym miejscu praktykowany; we własnym 
życiu niejednokrotnie korzystał już z niego i nawet bardzo dokładnie przypomina 
sobie kształty rąk, które przez te drzwi i okna zbawcze deszcze ziarnek na okrutny śnieg 
wysypywały. Przypomina sobie ręce stare, zwiędłe, z bladymi palcami, z pomarszczoną 
skórą i inne: młode, ruchliwe, białe, u kończyn tylko od mrozu jak pączki centyfolii zaróżowione 
— i inne jeszcze, maluchne, pulchne, do rumianych jabłuszek podobne. Teraz widzi 
długą, kościstą, bezkrwistą rękę, która chwyta jakiś błyszczący potworek, wstrząsa nim 
i dzwoni tak przeraźliwie, że gil porywa się z okapu, wzbija się nad spiczasty dach domu, 
ulatuje w głąb ogrodu, gdzie po chwili, na gałęzi jabłoni ze starą znajomą swoją, sroką o 
żałobnych skrzydłach, prowadzi zawziętą rozmowę. Na jabłoni zwisają jeszcze tu i owdzie 
czarne i czerwone liście, u stóp jej sztywnie bujają badyle srebrników i bodziszków. Wiatru 
nie ma najlżejszego, więc wszystko dokoła jest ciche i nieruchome, tylko gil na gałęzi 
trzepoce się, szamoce i czerwony łebek ku wyżej nieco siedzącej sroce podnosząc szczebiotać 
nie przestaje: 
— Co to? co to? co to? 
Sroka aż zalega się od śmiechu: 
— Kra, kra, kra, kra! kra, kra, kra, kra! 
Gil gniewać się zaczyna. Trzeba być sroką, aby w tym wszystkim powód do śmiechu 
znaleźć! Lepiej zrobiłaby, gdyby zamiast śmiać się powiedziała mu, dlaczego te okna, takie 
dawniej wesołe i strojne, teraz są takie nagie i nieme. 
Sroka śmieje się znowu i odpowiada, że trzeba gilem być, aby nie wiedzieć, iż kto 
umiera, u tego oczy gasną. 
— Co? co? co? — szczebioce gil. 
Ale sroka przelatuje na drzewo inne, którym jest brzoza płacząca, i uczepiwszy się 
wiotkiej jej gałęzi śmieje się jeszcze. 
Gil dopędza ją i na kołku od płotu, który ogród od łąki rozdziela, usiadłszy, zapytuje 
jeszcze, lecz sroka jak na huśtawce buja się na wiotkiej gałęzi brzozowej i drwi sobie z 
niego i ze wszystkiego. Więc gil na kołku od płota kurczy się, napusza, piórka nastrzępia i 
półsennymi oczyma patrzy na grupę olch starych, tuż przy płocie dzwoniących szczebiotem 
szpaków, które spóźniły się .z odlotem, a w tej chwili, przy nadchodzącym wieczorze, 
już do snu się układają. 
Nadchodzący wieczór powoli i stopniowo napełnia powietrze chłodem zwiększonym i 
lekkim ściemnieniem. Tym jaskrawiej w zaledwie dojrzalnym jeszcze zmroku iskrzy się 
czerwony tyftyk na wysokich poręczach wolterowskiego fotela, tym przezroczystszymi 
wydają się galeryjki drewniane, otaczające parę łóżeczek dziecinnych, tym wyraźniejsze 
połyski wydają ramy złocone u obrazów i obrazków, kule szklane u lamp, amory brązowe 
u wieloramiennych świeczników, zwierciadło u gotowalni kobiecej, metalowe figurki, z 
których jedna, dość duża, przedstawia człowieka w stosowanym kapeluszu, ze skrzyżowanymi 
ramiony, stojącego na samotnym odłamie skały. Tego i stary Joachim nie pamięta, 
lecz od ojca słyszał, że tę figurę przywiózł tu z dalekiego Zachodu wracający jeden z 
mieszkańców tego domu i siadywał potem w wolterowskim foletu, wpatrując się w nią 
przez długie godziny jak w przedmiot utraconej czci i nadziei. Może z żalu po tym przedmiocie 
zestarzał prędko, ludzi unikał, żony nie pojął i lat jeszcze dużo samotnie pod dachem 
tym przeżywszy umarł patrząc na sztywnie z odłamu skały wysterczającą figurę. Joachim 
znał imię tej figury i imię jej czciciela. Ojciec mu opowiadał, że drugi każdemu z 
wchodzących pokazywał pierwszą, mówiąc przy tym dziwnym głosem: „Wódz mój!” 
Oprócz tych znajduje się przed domem wiele rzeczy różnych kształtów i rozmiarów, a 
wszystkie zdają się porwanymi gwałtownym ruchem migracji. Szybko bowiem idą teraz 
sprawy na ganku; prędko jedno po drugim następują pytania: kto da więcej? kto da więcej? 
często rozlega się przenikliwy odgłos dzwonka. Robota musi być do wieczora ukończoną; 
śpieszy się publiczność, śpieszą się urzędnicy, śpieszą od ganku ku bramie dwa tłumy: ludzi 
i rzeczy. Pierwszy na pozór ruchliwego mrowiska, którego pojedyncze postacie mącą 
się i wzajem uniewyraźniają, drugi, nad głowami i zgiętymi grzbietami tamtego niesiony, 
wypukła się doskonale każdą ze swych jednostek. Obrazy i obrazki w złoconych ramach, 
fotel czerwonym tyftykiem obity, gotowalnia na wielkich lwach drewnianych, świeczniki 
rogate, wazy wysmukłe, ekrany malowane, półki toczone i rzeźbione, zegary o dwu czarnych 
nieruchomych palcach na bladych obliczach, figurki metalowe, pośród których największa, 
sztywna, ciemna figura Napoleona, nad głowami i zgiętymi grzbietami ludzi niesione 
poruszają się, rozmijają, rzucają połyski barw, szkła i metali, suną przez gładki dziedziniec 
szarzejącym powietrzem, odchodzą, uciekają. Jakby w panice trwogi lub w szale 
wędrówki zmierzają wszystkie ku wozom i bramie, wspinają się na wozy, wyjeżdżają za 
bramę i tam wraz z wozami, na których stoją, piętrzą się, połyskują; rozsypawszy się w 
strony różne mącą czas jakiś ciemnymi, ruchomymi, coraz malejącymi punktami jednostajną 
szarzyznę powietrza i martwą senność pól. 
Na ganku zaś pozostały jeszcze tłumik ludzi wybucha śmiechem. Cóż to za grat pocieszny 
wysunął się przeze drzwi i stanął na ganku — już ostatni! Ach, jakiż pocieszny! 
Patrząc nań, śmiechu powstrzymać niepodobna! Niby fortepianik, któremu by ogon ucięto, 
niby stół z dwoma rzędami zębów czarnych i wąskich u góry, a u dołu szerokich i jak u 
starej baby żółtych, wzdłuż popękanych. Krótki, pękaty, z obdartą w kilku miejscach orzechową 
skórą, stoi ten grat zabawny na bardzo ładnie i subtelnie utoczonych czterech nóżkach, 
wyszczerzonymi zębami zdając się pytać: kto mię weźmie? 
— Trzy dwadzieścia! Kto da więcej? 
Nikt nic nie daje. Patrzą, oglądają, śmieją się, ale na co to komu zda się! Pojąć nawet 
trudno, kto kiedykolwiek na fortepianiku takim mógł grywać. 
Tylko Joachim wie, kto na nim grywał i że nie nazywał się on fortepianikiem, lecz klawikordem. 
Jak przez sen pamięta w dalekim, dalekim dzieciństwie staruszkę małą, pogodną 
i jeszcze żwawą, gdy ze srebrnymi lokami u malutkiej pomarszczonej twarzy, w kaftanie 
aksamitnym, drogim futrem obłożonym, w wielkiej sali przed klawikordem siadała i na 
jego zębach, tak prawie żółtych jak teraz, kładła palce wyschłe, jak kość słoniowa białe i 
lśniące. Spod tych palców wypływała wtedy melodia lekka, wykwintna, trochę tylko posuwista, 
pauzami dla składania ukłonów głębokich punktowana, rzewnymi tonami do podnoszenia 
dłoni ku sercom wzywająca. Kiedy to trochę płoche, trochę smętne, trochę rozromansowane 
śpiewanie klawikorda z wielkiej sali rozpływało się po domu, służba na palcach 
przybiegała pod drzwi przymknięte rada posłuchać, jak najstarsza pani gra — menueta. 
Czasem, po menuecie, głowa jej w srebrnych lokach romansowo na bok się przechylała i 
przy cichych akordach klawikordu głosik słaby, od wspomnień melancholijny, od starości 
dygocący śpiewał: „Już miesiąc zaszedł, psy się uśpiły!” 
— Po raz drugi: trzy dwadzieścia! Kto da więcej? 
Najbliżej klawikordu stoi jegomostek chudy, łysy, trochę krzywy, w kosztownym i poplamionym 
paltocie, ten sam pokątny doradca, który to list Helenki rzucił tłumowi pod nogi. 
Stoi przed klawikordem i z uśmiechem na ustach topiących się w rudym zaroście, z 
żartobliwymi błyskami w oczach przysłoniętych przez szkła ciemne na jednym z klawiszów 
opiera palec gruby na kształt tulipana u końca rozdęty. Brzmienie delikatne, drżące 
rozlega się po ganku. Nie jest to brzydkie: jakby struna harfy zadzwoniła lub komar w ciszy 
nocnej zabrzęczał. Więc stary grat śpiewa jeszcze! Ciekawość, ilu tonami śpiewać 
jeszcze może! Dziesięć palców tulipanowego kształtu opiera się na wyżółkłych, wzdłuż 
popękanych klawiszach, puszcza się po nich, bieży coraz żwawiej, uderza coraz mocniej, 
aż stary klawikord brzęczy cały hulaszczym, skocznym, coraz skoczniejszym, szaleńczym 
tańcem. Trzy nuty, powtarzane nieustannie i zawrotnie, wciąż i rytmicznie przerzyna krzyk 
jednej, ostry, spieszny, namiętnie wołający do tańca bez końca, do szału bez uzdy, do hałaśliwych, 
pijanych, grubych, strugami potu oblanych podskoków. Ciężko snadź delikatnemu, 
staremu gratowi wydawać takie krzyki i szały, bo podskakuje, wygina się w strony 
różne, a w harfianym czy komarowym jego brzęczeniu słychać takie stękanie, skrzypienie, 
dmuchanie, dyszenie, że śmieje się grający, śmieją się ci, którzy go otaczają, uśmiechają 
się nawet urzędnicy, radzi może chwilowemu urozmaiceniu całodziennej nużącej czynności. 
W ten chór wesoły mieszają się niebawem dwa jeszcze głosy. Najpierw gil, muzyką 
zwabiony, przylatuje z ogrodu, zawisa u okapu i czerwonym łebkiem z przestrachem, ze 
zdziwieniem kręcąc szczebioce: „co to? co to? co to?” Potem pies żółty, do reszty muzyką 
rozżalony, jak raz naprzeciw grającego staje i z wyciągniętym w górę pyskiem chudym, 
przeciągle, przenikliwie wyje. Ale i małpka brązowa zaszamotała się nad stołem, dzwonek 
rozbrzmiał silnie, donośny głos zawołał: 
— Po raz trzeci: trzy dwadzieścia! kto da więcej? 
Pokątny doradca odrywa palce od klawiszów i odkrzykuje: 
— Trzy czterdzieści! 
Po czym z lekceważącym gestem do młynarza mówi: 
— Czart bierz! niech go tam bębny moje do reszty roztłuką! Wtedy stary człeczyna w 
długiej do kostek siermiędze jak kloc ciężko opada od poręczy ganku, do której był uczepiony, 
mruczy coś pod siwym wąsem i bardzo powoli dom okrążywszy, do ogrodu wchodzi. 
Wilgoć, milczenie, zmrok panują w krzyżujących się alejach szerokich i wąskich, na 
kwadratach zasadzonych owocowymi drzewami i sterczących mnóstwem suchych badyli, 
w gęstych grupach krzewów, na klombach, pośród których świecą brudną żółtością i bielą 
przymrożone kwiaty. Liście opadłe, wilgocią do ziemi przybite, zaścielają wszystkie drogi, 
tylko gdzieniegdzie wybija się z ich pstrego pokładu czerniejąca zieloność trawy. Przez 
szeregi drzew tworzących aleje i przez gęste ich grupy widać, za coraz ciemniejszymi koronkami 
gałęzi, niebo coraz głębiej szarzejące. Powietrzem prawie nieruchomym przelatują 
lekkie wiatry, a ilekroć nadlatują, u stóp drzew z cichutkim szelestem porywają się 
tumanki opadłych liści i trochę tylko posunąwszy się nad ziemią padają znowu ociężałe, 
zamierające. 
Stary Joachim, idąc kasztanową aleją, stopy ciężko obute bardzo powoli stawia na sprężystym 
podścielisku liści zwiędłych i mokrych. 
Idzie, staje, z głową zadartą spogląda na szczyty kasztanowe, znowu idzie, zatrzymuje 
się, dziwnie starannie ogląda miejsce, na którym stała pod wiązem ława; idzie dalej, w wąskiej, 
lipowej alei pacierz mruczeć zaczyna i przerywa go sobie na widok brzóz płaczących, 
przed którymi długo kiwa głową, aż skręciwszy na inną znowu drogę kroki wstrzymuje 
przed wielkim klombem krzewów. Na bez koralowy patrząc, palcem dotyka oczu i 
wraca do kasztanowej alei, z której skręca w inną, złożoną z lip i jesionów, aż znowu znajduje 
się pod wiązem i od niego stąpać zaczyna wzdłuż szeregu brzóz płaczących. Tak chodzi 
po jednych wciąż miejscach zamyślony, czasem palcem dotyka oczu, czasem ręką czyni 
gesty zastanowienia, a za nim, tuż za skrajem jego długiej siermięgi, chodzi stworzenie 
chude, smutne, nieśmiałe, ze spuszczonym ogonem i pyskiem, tak cicho stąpając, że kroki 
jego na zwiędłych i mokrych liściach nie sprawiają żadnego szelestu. Raz przecież tam, 
gdzie liści było najwięcej, zaszeleściły. Joachim ogląda się i staje. Człowiek ze spuszczoną 
twarzą i pies z lękliwie podniesionym pyskiem patrzą na siebie przez chwilę niezmierne 
smutnymi oczyma. 
— Pójdź, Azor! 
Żółty pies uszom swoim nie wierzy, aby ktokolwiek jeszcze na świecie mógł doń przyjaźnie 
przemówić! Stoi i czeka! 
— Pójdź, Azor! 
Teraz pies śmielej już nieco za długą siermięgą człeczyny iść zaczyna i obydwaj wychodzą 
z ogrodu. 
Przed domem, na ganku i na dziedzińcu już ani żywej duszy nie ma. Odjechali, odeszli 
wszyscy. Cicho. Drzwi domu z wypukłym rysunkiem zamknięte; wrota obór i stajen zamknięte; 
okna oficyn ciemne; czuć, że i za nimi żadnej duszy żywej nie ma. Cicho i pusto. 
W górze niebo głęboko szare, w powietrzu zmrok, u dołu ziemia mokra, zryta stopami ludzi 
i kopytami zwierząt; dalej, dokoła, ciemne, rozległe, śpiące pola, a pod czarnymi koronami 
drzew bezlistnych — dom długi, bielejący w zmroku, z zamkniętymi drzwiami i 
oknami. 
Joachim z dala przed gankiem staje i na piersi kładzie szeroki znak krzyża, jak to ma 
zwyczaj czynić przed leżącym w trumnie umarłym. Potem ku bramie iść zaczyna, lecz 
przypomniawszy coś sobie odwraca się i woła: 
— Azor, pójdź! 
Pies, życzliwe wołanie usłyszawszy, wydaje ciche skomlenie radości, bieży, a gdy znajduje 
się już tak blisko człowieka, że pyskiem skraju siermięgi prawie dotyka, znowu powoli, 
bez szelestu iść zaczyna. Tak jeden za drugim wychodzą z bramy, przez chwilę w 
prostej linii przerzynają pole, potem na boczną drożynę zwracają, maleją, czas jakiś majaczą 
jeszcze w oddaleniu punkcikiem coraz drobniejszym, aż w niezmiernym rozłogu pustki, 
zmroku i śpiących pól znikają. 
Wtedy nie pozostaje tu już nikt żywy, ani nawet pies. Wieczór staje się coraz ciemniejszym, 
bo szmaty chmur płyną już teraz pod obłokami i zaczynają spuszczać na ziemię 
deszczyk drobny i zimny. Tak upływa godzin parę, po czym ciszę przenikają na wskroś coraz 
silniejsze podmuchy i szumy. Przylatują one od łąki, na której ciemność kłębi się to 
gęstsza, to rzadsza, budzą w olchach szpaki, na jabłoni gila, w wiotkich gałęziach brzozowych 
srokę, która wybucha chrypliwym od senności śmiechem: „kra! kra! kra!”. Potem 
ptaki usypiają znowu, a wiatry od łąki lecą coraz szybsze, przyciszonym huczeniem napełniają 
aleje, z lekkim trzaskiem łamią suche gałązki i badyle, przenikają aż do dna warstwy 
liści zwiędłych, które wzdymają się w tumany, lecą przez ciemność, rozsypują się, padają i 
znowu wzbijają się, szeleszczą, lecą. Aż w najsilniejszym podmuchu zaszamotały się 
drzewa najbliżej domu rosnące i gałęźmi jak palcami w ciemne jego szyby zadudniły, zadzwoniły. 
Do ciemnego wnętrza domu wnika przez okna mętna światłość, coś na kształt szarej 
godziny wobec grubej nocy, i pasami kładzie się na sufitach niskich, na gładkich posadzkach, 
na ścianach od końca do końca nagich. Ściany te, zalane ciemnością, napełniają teraz 
szepty ciche, lecz tłumne, w których wyraźnie słychać akcenty zapytań zadziwionych, 
strwożonych, coraz naglejszych, niespokojniejszych, szybszych. Zdawać się to może pełnym 
trwogi i niedowierzania porozumiewaniem się mnóstwa istot, które z różnych stron tu 
zleciawszy znalazły się wobec czegoś, co wprawiło je w obłęd zdumienia. Słychać, jak wirują 
dokoła siebie z szumem drżącym i niespokojnym szeptaniem nie wiedząc, dokąd iść, 
gdzie szukać, kędy spocząć, pocieszyć się, wspominać. Zrazu w wielkiej sali zgromadzone 
rozpraszają się niebawem po całym domu, w którym już nie ma żadnego spokojnego miejsca. 
W jednym z pokojów wszystkie cztery ściany obiega szmer kroków ciągły, nieskończony, 
niezmordowany, jakby czegoś rozpacznie szukający, jakby goniący widmo, które 
wciąż ukazuje się i znika. Gdzie indziej odzywa się westchnienie, w którym brzmi jedna 
zgłoska: „Ach, ach, ach!”, a naprzeciw daje się słyszeć stłumiony okrzyk: „Boże! Boże!”; 
po czym westchnienie i okrzyk powtarzają się ciągle, to wzdymając się, to opadając, tworząc 
rozmowę o nierównym i nieznużonym rytmie. Gdzie indziej brzmi wołanie, w którym 
czuć przyzywanie kogoś po imieniu, przyciszone, monotonne, ciągłe, ciągłe, coraz tęskniejsze, 
nadaremne. Tu przez pokoje ktoś bardzo spiesznie bieży i ze stukiem na podłogę 
pada; tam cieniutki głosik brzmi skargą, którą tłumią pocałunki, wnet zagłuszone jękami 
przebiegającymi wszędzie i krzyżującymi się z mnóstwem biegnących w różne strony 
łkań, wołań, zapytań spiesznych, rozmów szemrzących, jak użalania się przewlekłe i pełne 
namysłu obrady. W tym zgiełku cichym, a jednak tłumnym, głos męski, przerażony, donośnie 
przemówił: „Więc już! więc już!” Inny, łkaniem wzdęty, odpowiedział: „Koniec! koniec! 
koniec!”; inny jeszcze wzbił się głośnym krzykiem: „Wodzu mój!”, a inny, skrzydłami 
o ścianę tłukąc, powtarzał długo: „Gwiazdo, gwiazdo, gwiazdo, za którą dałem życie!” 
— jeden jeszcze zaszeptał: „Mamo złota! mamo złota!” i stopił się w płaczu, a drugi 
delikatny, nieco rozromansowany, od starości dygocący, słabo zawiódł: „Już miesiąc zaszedł, 
psy się uśpiły!” Lecz wszystko to zagłuszył wielki szum wołający: „Cicho! cicho!” i 
wkrótce przemieniony w zbiorowe, ogromne, głębokie szlochanie, które wzdęło się w lament 
przewlekły, pełen zawodzeń, narzekań, wołań, wzywania Boga, opowiadań brzmiących 
jak długie recytatywa, w lament, który napełnił dom cały od wierzchu do dołu i trwał 
bardzo długo. 
Wiatry lecą od łąki, na której kłębią się ciemności, szumią w olchach, huczą w alejach z 
kasztanów, lip i jesionów, wstrząsają wiekową głową wiązu, łamią z małym trzaskiem suche 
gałązki i badyle, podnoszą z ziemi szeleszczące tumany uschłych liści, szamocą ga
łęźmi drzew, najbliżej domu rosnących. Te gałęzie bezlistne, twarde, od deszczu mokre, 
jak palcami dudnią po szybach okien, za którymi w pustym wnętrzu domu zapanowuje o 
bladym i słotnym poranku niezmącona cisza grobu. 
PANNA RÓŻA 
Jak żyję, nie doświadczyłem większego zdziwienia nad to, którym przejęło mię opowiadanie 
czy wyznanie tego zacnego, wykształconego, przyjemnego, nade wszystko zaś 
bardzo, bardzo majętnego pana Seweryna Dorszy. Kiedy taki człowiek mówi, wierzyć 
trzeba; a jednak, któż by przypuszczał, któż by mógł się spodziewać? Więc słusznym jest 
rozkaz dany człowiekowi, aby nie czynił się sędzią bliźniego swego? Tak, tak! Bo czasem 
na nieznanym dnie czyjegoś serca leży w ukryciu taki brylant, że niech się przed nim i 
Książę-Rejent z angielskiej korony schowa! Tylko że samo jedno widzi go oko boskie... 
Chyba jedno boskie oko widzieć mogło, że ta panna Róża posiada w ogólności jakikolwiek 
brylant, gdyż dla ludzkich oczu jest to sobie taka nie zajmująca i nic nie znacząca figurka, 
co to ją można sto razy widzieć, a niespodziewanie spotkawszy nie poznać, i sto razy 
spotkać, a ochoty do najmniejszego zbliżenia się nie doświadczyć. Ani młodości, ani 
wdzięków, ani wyższej inteligencji, ani stanowiska w świecie — słowem: nic z tego 
wszystkiego, co może zbliżającemu się człowiekowi przynieść zysk pod postacią jakąkolwiek, 
więc też na zbliżenie zasługiwać. Bo tak: jeżeli kobieta jest piękną, choćby nieszpetną, 
choćby tylko młodą, to tam człowiek różnych przyjemności kapitalnych lub pomniejszych 
spodziewać się od niej może; jeżeli znowu posiada inteligencję niezwyczajną, dowcip, 
talent, to oprócz konwersacji przyjemnej i tego miłego podrażnienia ciekawości, które 
każda niezwykłość obudzą, jest jeszcze w perspektywie niejaki odblask, rzucany przez 
wszelką błyszczącą rzecz na tych, którzy się do niej przybliżają. Zresztą piękny umysł — to 
w teraźniejszych czasach najczęściej, dla kobiety zarówno jak dla mężczyzny, i piękna pozycja 
w świecie; a jeśli kobieta znajdzie się w posiadaniu tej ostatniej, nie przez samą siebie, 
ale przez męża — i tak dobrze, bo skąd wzięta, to wzięta, byle była, a już zaraz łatwiej 
dostrzec różne brylanty i w sercu, i w głowie. Lecz istnieje cała kategoria kobiet takich, iż 
gdyby nagle rozwiały się w powietrzu i zniknęły, nikt nie spostrzegłby, że już ich nie ma, 
ani spostrzegłszy, po nich westchnął. Bywa to nawet często pracowite, uczynne, usłużne, 
jakby wiecznie przepraszające za to, że żyje na świecie; a pomimo to szacunku i sympatii 
ku sobie nie obudzą. Ej, nie! Siew uczuć jest zbyt drogim, aby go rozrzucać po takich jałowych 
dolinkach, gdy plony wydać może tylko na gruntach wysokich i żyznych. Do takich 
dolinek należy właśnie ta panna Róża, która w charakterze ubogiej krewnej i zarządzającej 
gospodarstwem ochmistrzyni przebywa w powszechnie znanym i szanowanym 
domu naszych zacnych, miłych, gościnnych, majętnych państwa Januarostwa. Mówię: naszych, 
bo mam zaszczyt sąsiadować z Dworkami i poczytywać się za bliskiego znajomego, 
prawie za domownika ich właścicieli. Ładny majątek i — bez długów. Samo już to, że pan 
January nie ma długów, coś dla sąsiadów jego znaczy, bo każdemu jest przyjemnie zostawać 
w znajomości, a jeszcze i poufałej — z fenomenem. Gdyby brat pana Januarego żył, z 
majątkiem byłoby nieco inaczej, bo musieliby się nim podzielić. Ale ten biedny Bronek od 
dawna już przestał po tym świecie chodzić. Dlaczego i jakim sposobem przestał? — o tym 
dawniej w Dworkach ludzie mawiali po cichu, a potem mówić przestali, zapomnieli; pamiętały 
może sosny lasu, który zaczynał się bliziutko od dworu, a ciągnął się kędyś, aż 
bardzo daleko; pamiętać też musiała panna Róża, bo wyobraźcie sobie państwo rzecz trudną 
do wyobrażenia, ale prawdziwą, że była ona niegdyś zaręczoną z rodzoniutkim bratem 
naszego majętnego i kochanego pana Januarego, z tym biednym Bronkiem, co to tak marnie... 
No, mniejsza o to, ale było potem powszechnie wiadomym, że kiedyścić panna Róża 
była narzeczoną jednego z najprzystojniejszych i najmajętniejszych w okolicy naszej kawalerów. 
Sic transit gloria mundi. 
Jednak, prawdę mówiąc, i teraz jeszcze, gdyby się kto przypatrzył uważnie, mógłby w 
niej dostrzec nie tylko ślady, lecz może i pewne przetrwałości dawnej urody. Nie będąc już 
młodą i bardzo też starą jeszcze nie jest; tylko że nic wcale nikogo do przypatrywania się 
jej nie skłania, a skądinąd znowu taka panna Róża jak świeczka przy słońcu musi stawać 
się niewidzialną wobec takiej pani Januarowej. Bo okolica nasza prawdziwie pochlubić się 
może posiadaniem tej kobiety, różowej jak zorza, białej jak mleko, hożej jak młoda pani, 
okazałej jak królowa, a w dodatku mądrej... oho! Żeby była bardzo piękną — to nie: nosek 
za krótki, buzia za szeroka, włosy koloru blond za rzadkie, ale cera jak róże ze śniegiem, 
wzrost bujny, ciała białego dużo, wargi koralowe. Żeby była wykształconą albo utalentowaną 
— także nie, ale jest w niej sprycik taki, co to sam przez się stanowi pewien gatunek 
mądrości i to nie byle jakiej, bo prowadzącej do posiadania różnych dóbr tego świata... no, 
naturalnie, że nie tamtego, zaziemskiego, niepewnego, ale tego tutejszego, praktycznego, 
jedzącego, pijącego, i smaczno sypiającego świata. Już pierwszym dowodem tego spryciku 
było jej wyjście za mąż za pana Januarego. 
Wdowiec z trojgiem dzieci, z włosami szpakowatymi, a wąsem zupełnie już białym, ze 
zbytecznymi rumieńcami na tłustej twarzy i ze zbyteczną tuszą dla niewysokiej figury, 
nasz kochany i szanowany pan January zakochał się w dziewczynie do czerwcowego południa 
podobnej, ale złamanego szeląga posagu nie mającej. Może zresztą i za wiele powiedziałem, 
że zakochał się, bo i wiek nie bardzo był już po temu, i nigdy nie należał do rzędu 
tych, którzy w niebieskich migdałach smakują. Ale w oko mu wpadła, podobała się, że zaś 
Dworki są majątkiem dobrym i nieobdłużonym, dlaczegóż miałby odmawiać sobie jednej 
przyjemności więcej w tym tak krótkim i utrapionym życiu ziemskim? A jeżeli to, że się o 
pannę Izę oświadczył, było bardzo zrozumiałym, głupcy tylko dziwić się mogli, że ona te 
oświadczyny przyjęła. Byli tacy, którzy dziwili się, i tacy, którzy się martwili. Jakiś młokos 
na małej folwarczynie siedzący, który szalenie się w niej kochał, tak się jej postanowieniem 
zaalterował, że aby w sąsiedztwie niewdzięcznej bogdanki nie pozostać, folwarczynę 
sprzedał i na skraj świata pojechał. Ale to wszystko jest pustym i czczym romantyzmem. 
Fakt zaś tak się przedstawia, że pani Januarowa żyje sobie w Dworkach jak królowa, 
otoczona dostatkami, elegancjami, szacunkiem powszechnym i dworem, którego mąż 
jej jest pierwszym marszałkiem. Bo to i wiedzieć trzeba, że nasz rozsądny i skądinąd energiczny 
pan January bardzo, bardzo zostaje pod wpływem żony; niektórzy utrzymują nawet, 
że cokolwieczek jej się boi. Żeby się bał — nie myślę, bo przecież majątek do niego należy, 
a ona ma na nim tylko prawną część i dożywocie; ten zaś, do kogo majątek należy, jest panem 
położenia i nikogo bać się nie potrzebuje. Ale trzydzieści lat różnicy w wieku małżonków 
— to istotnie racja wytwarzająca pewną, że tak powiem, skłonność do ustępstw ze 
strony tej, na której niekorzyść różnica ta wypada. Bo to i energii mniej znajduje się po tej 
stronie, i zawsze jakieś mimowolne poczuwanie się do winy czy do niższości. Więc też i w 
tym małżeństwie, jeżeli kto ustępuje przed kim, to on przed nią, jeżeli kto znosi cokolwiek 
od kogo, to on od niej: tak się już z tym pani Januarowa urządziła; a przecież każdy przyzna, 
że największa mądrość człowieka polega na takim urządzeniu się, aby o ile podobna, 
najmniej znosić. Są tacy, którzy utrzymują, że cierpienia mają swoją dobrą stronę, kształcą 
serce, hartują ducha i coś tam jeszcze w tym rodzaju robią. Bajki! Zdrowie marnują, życie 
skracają, zmarszczki do twarzy napędzają, apetyt niszczą — i każdy, jak może, tak od zbawiennego 
pieprzu tego ucieka, tylko że nie każdy uciec potrafi. Nasza kochana pani Tanu
arowa potrafiła, wiec słusznie mówię, że choćby nie tak to bardzo wykształcona i rozumna, 
jednak — rozumna! Ale powracam do panny Róży. Ile razy wypadkiem stanęła w mojej 
obecności obok pani Januarowej, zawsze przychodziło mi na myśl: jakie to jednak bogactwo 
kontrastów na tym świecie istnieje. Nie jest bardzo małego wzrostu, ale że ogromnie 
zeszczuplała, twarz ma bladą i ubiera się zawsze w szarą, beżową suknię; więc przy 
okazalej, świeżej jak zorza, świetnie wystrojonej pani Janurowej wygląda jak niteczka wątła 
i spłowiała obok rozwiniętej w całej okazałości sztuki materii jaskrawej, mięsistej i 
szeleszczącej. Stosunek pomiędzy dwiema tymi paniami jest naturalnie takim, jakim być 
musi pomiędzy zwierzchniczką a podwładną — kobietą, której los sprzyja, i taką, dla której 
nie okazał żadnej sympatii. Kiedy przed ożenieniem się pan January prosił narzeczonej, 
aby zgodziła się na pozostawienie panny Róży w przyszłym swym domu, bo jest krewną 
jego i zupełnie ubogą, a w domu tym wyhodowaną, teraz zaś dzieci jego, osierocone po 
matce, hodującą — panna Iza chętnie na prośbę tę przystała, mojej siostrze zaś, z którą była 
i jest w wielkiej przyjaźni, zwierzyła się potem: 
— A cóż mi to szkodzi, że ta stara panna będzie w domu? Owszem, zajmie się gospodarstwem 
i mnie przynajmniej nudne kłopoty z głowy zdejmie. Przy tym, te dwie dziewczyny... 
chłopak nie tyle, bo większy, ale te dwie dziewczyny jeszcze małe, mogłyby mi nieraz 
kością w gardle stanąć. Niech tam ona dogląda ich i różnych tam potrzeb ich pilnuje. 
Owszem, niech zostanie w domu; jeszcze jej pensję jaką wyznaczę. 
Ale panna Róża chciała z początku inaczej trochę stosunek swój do pani domu zrozumieć. 
Gospodarstwem i młodszymi dziećmi zajmować się — owszem, z całego serca, z 
wdzięcznością nawet za pozwolenie, pragnęła. Pensyjkę przyjęła także, bo i dawniej, nieco 
nawet większą, za te same czynności od krewnego otrzymywała. Tylko że oprócz pracy z 
jednej strony, a pensji z drugiej, coś innego chodziło jej po głowie. Wiem o tym wszystkim 
szczegółowo od siostry mojej, a powiernicy pani Januarowej. Otóż niebawem po przybyciu 
do Dworków młodej pani panna Róża przyklękła u jej kolan i zaproponowała, aby były, 
to jest, aby ona i pani Januarowa były sobie siostrami. Mówiła przy tym o swoim przywiązaniu 
do pana Januarego, do domu, do dzieci i o tym, że żonę jedynego krewnego swego 
gotową jest pokochać jak siostrę. Pani Januarowa zaś, z odznaczającym ją zazwyczaj 
rozsądkiem, odpowiedziała: 
— Moja panno Różo, ja mam dwie siostry i nie powiem, abyśmy, razem u papy będąc, 
bardzo sobie życie nawzajem uprzyjemniały! Ja pannę Różę szanuję i w domu moim pani 
mieć będzie wszelkie wygody, ale próżnych słów nie lubię. Kochanie! siostry! po cóż to 
mówić, skoro my z panną Różą ani kochać się nie potrzebujemy, ani siostrami nie jesteśmy. 
Najlepiej żyć bez fikcji! 
Kiedy projekt zsiostrzanienia się w ten sposób upadł, panna Róża w jakiś czas potem 
poprosiła, aby pani Januarowa ją nazywała i siebie nazywać pozwoliła po imieniu: 
— Te wieczne tytuły, takie chłodne!... Mów mi: Róziu, ja będę mówiła: Izo. To cieplejsze 
i zbliża. 
— Dobrze — odpowiedziała pani Iza. — Mnie wprawdzie nie zimno i nie wiem, co od tego 
zależy, czy kto kogo tak albo inaczej nazywa. Ale jeśli to pannie Róży zrobi przyjemność... 
A przy najbliższej sposobności przemówiła po dawnemu: Panno Różo! Ta zrozumiała i 
nigdy już więcej tego przedmiotu nie dotknęła. 
Jednak takie stworzenia cichutkie i bledziutkie bywają czasem bardzo uparte: coś w 
nich siedzi, jakaś niewyekspensowana sympatia czy inna f i k ca w tym rodzaju i 
wiecznie pobudza do prób, które się też wiecznie nie udają. Tak i ta panna Róża: nie zrażona 
kolejnym upadaniem swoich projektów, jeszcze przez czas jakiś próbowała młodą 
panią domu wziąć na czułość; do tytułu pani dodawała przymiotniki takie, jak: droga, ko
chana, złota, jedyna, dogadzała jej jak małemu dziecku albo staruszce, uwielbiała jej młodość, 
świeżość, urodę i ten zdrowy rozsądek, od którego sama o sto mil z okładem oddaloną 
była. Pani Januarowa przysługi i uwielbienie przyjmowała jako rzecz zupełnie sobie 
przynależną, przymiotniki towarzyszące tytułowi pani pobłażliwie znosiła, lecz dalej na tej 
drodze zachodzić nie miała zamiaru ani chęci. Toteż ilekroć panna Róża w jakiś żywszy i 
wyraźniejszy sposób dążenia swe do wymarzonego zbliżenia objawiła, tylekroć pani Januarowa 
powstrzymywała ją słowami: 
— Dobrze, dobrze, moja panno Różo, tylko bez tych fiksacji. 
Nigdy nie nabyłem pewności, czy pod tym ostatnim wyrazem pani Iza zrozumiała zmyślenie, 
czyli obłudę, albo też obłąkanie, czyli fiksację; wymawiała go zresztą zawsze z 
chwilową zmarszczką na białym czole i lekkim wykrzywieniem koralowej wargi, które razem 
wzięte stanowiły tak zwany grymasik, bardzo ładny i z którym jej było bardzo do twarzy. 
Wolno przecież każdej ładnej kobiecie robić grymasiki, z którymi jej do twarzy! Ale 
na pannę Różę wszystko to wywarło wkrótce wpływ stanowczo zabijający złudzenia: 
ochłodła i ucichła — bardzo ucichła, tym bardziej że i pan January, który dawniej gawędził 
z nią czasem i przyjaźń jej okazywał, teraz, zajęty młodą żoną i ciągłymi gośćmi, prawie 
przestał do niej mówić, stopniowo prawie przestał ją widzieć. Z początku to jeszcze, dawnemu 
przyzwyczajeniu wierny, niekiedy przysiadał się do niej, albo na „dzień dobry” i 
„dobranoc” w rękę ją całował, ale pani Iza cichutko i ze swoim ładnym grymasikiem zaraz 
go przestrzegała: 
— Mój Janusiu, tylko bez tych fikcji. 
Czasem mawiała: bez tych czułości! Więc wystrzegać się zaczął, rychło dawne przyzwyczajenie 
utracił i do panny Róży odzywał się tylko w razie jakiejś potrzeby gospodarskiej 
— krótko, sucho, zwyczajnie jak do osoby, która pełni w domu jakąś czynność, ale 
sama przez się zupełnie nic nie znaczy. 
Więc panna Róża ucichła, ale tak doskonale, że choć często bywałem w domu szanownych 
państwa Januarostwa, nie pamiętam, czy przez ostatnie kilka lat dwa razy głos jej 
usłyszałem. I trudno, zaprawdę, było, aby mówiła, kiedy nikt do niej nie mówił. Jednakże 
dom w Dworkach jest z całego sąsiedztwa najbardziej ożywionym. Czemuż by nie? Pokoje 
duże i ładnie umeblowane, jest więc czym oddychać i na czym wygodnie siedzieć; przyjęcie 
zawsze wyśmienite, bo i stać na to, i sam pan January zna się na kuchni jak rzadko kto; 
gosposia młoda, hoża, pasjami lubiąca grać w winta. Oboje państwo w Dworkach przepadają 
za wintem, ale ona jeszcze więcej niż on. Są tacy, którym się to nie podoba. Powiadają, 
że to jakiś świeżo importowany do nas zwyczaj, aby białogłowa młoda, silna choć 
drzewo rąbać, połowę życia albo i więcej przy kartach spędzała. Dawniej, powiadają, tylko 
stare jejmoście, gdy wnuki do snu zakołysały i różaniec odmówiły, zasiadały ze starymi 
jegomościami do mariasza, na krótką godzinkę. Wszystko to prawda, ale naprzód, co nie 
jest, nie pisze się w rejestr — następnie jeden wiek do drugiego niepodobny, a nasz, to, panie 
dobrodzieju, właśnie jest wiekiem dekadentyzmu, ateizmu, kosmopolityzmu, melancholii, 
panamy i winta. W czasie, o którym opowiadam, panama wprawdzie jeszcze nie nastała, 
ale wint już panował. Rzadki też bywał i bywa w Dworkach taki dzień, żeby choć 
parę osób z sąsiedztwa lub z pobliskiego miasta nie przyjechało, a nierzadko zjeżdża się 
kilka lub kilkanaście. Grywają do godziny drugiej, trzeciej po północy, po czym rozchodzą 
się do snu, z którego powstają około południa. Na skróconej w ten sposób przestrzeni dnia 
mieści się jednak mnóstwo rzeczy wyśmienitych, jako to: wiceśniadanie, śniadanie, obiad, 
podwieczorek, wieczerza, wicewieczerza. W przestankach trochę rozmowy, trochę fortepianowej 
muzyczki, w piękną pogodę spacer, a zresztą — najmilszy ze wszystkiego wint. 
Wszyscy, ilu nas tam bywało, z wyjątkiem pana Dorszy, lubiliśmy go bardzo, ale pani Ja
nuarowa najbardziej; bo kobieta zawsze gdy co lubi albo czego nie lubi, to już nie żartem. 
Siostra moja, Idalcia, raz śmiejąc się powiedziała: 
— Ten wint to kochanek Izy. 
I prawdę powiedziała. Nie ma na świecie człowieka, który by nie potrzebował wyekspensować 
na jakikolwiek przedmiot swojej energii i uczuć, a pani Januarowa nie ekspensując 
ich wiele na nic i na nikogo... Chociaż, gdyby ten najzacniejszy pan Dorsza przy całym 
rozumie swoim nie był głupi, to może... Ale o tym potem. Dość, że nasza kochana i 
miła gosposia w Dworkach naprawdę nie była wcale gosposią. W pokoju panny Róży stała 
na komodzie skrzynka pełna kluczów, na stole leżały rachunkowe książki. Często w czasie 
rozmowy albo i gry w karty zdarzyło się wypadkiem spojrzeć przez okno. Deszcz, szaruga, 
błocko, albo śnieg, mróz, zawierucha taka, że całe powietrze szumi, wyje i świszczę; a kobiecina 
wątła, w szarej sukni, w watowanym kaftanie biegnie przez dziedziniec do spichrza, 
pralni, piekarni, mleczarni, do oficyny z kuchnią i do tej, w której się znajdują pokoje 
dla gości. Za nią ślad w ślad czasem kucharz z rondlami, czasem praczka z koszem 
pełnym bielizny, czasem inni służący rozmaici. Raz, widząc ją biegnącą tak po śniegu, zauważyłem, 
że przy czarnym kaftaniku ma coś mocno różowego. Aż tu i ktoś inny przez 
okno patrzący spostrzeżenie wyraził: 
— Czy to panna Róża dwa różowe tulipany ze śniegu wyrwała i niesie? 
Młodsza z domowych panienek, blondyneczka, Marynia, smutnym głosikiem objaśniła: 
— Ej, nie, to u cioci ręce takie czerwone od chłodu. Biedna ciocia! 
A nasza kochana pani Januarowa, która właśnie w tej chwili na zielonym stoliku koronkę 
rozkładała, rozmowę tę usłyszawszy rzuciła spojrzenie na swoją rączkę dość dużą, lecz 
jak mleko bieluchną, jak pączek tłuściuchną, pierścionkami świecącą, prawdziwie apetyczną 
rączkę dobrze wykarmionego leniuszka. 
Przed wszystkimi tak licznymi w tym gościnnym domu zasiadywaniami do stołu panna 
Róża uwija się po jadalni, dozoruje nakrycia, dyryguje lokajami, co moment na zegarek 
patrzy. Toteż gdy z panią domu na czele goście wchodzą do obszernej wyelegantowanej 
sali, na stół nakryty aż miło spojrzeć: takie na nim wszystko porządne, staranne, przyozdobione, 
wyelegantowane. Najemne ręce nigdy by tego nie dokazały, aby codziennie i tyle 
razy na dzień tworzyć takie arcydzieła porządku i dobrego gustu. Twórczyni zaś tych arcydzieł 
siada sobie cichuteńko przy samym końcu stołu i milczy jak ryba. Gwarzymy, bywało, 
wszyscy; śmiejemy się; zajadając i popijając smaczne rzeczy wpadamy w złote humory: 
a ona je tyle, co ptaszek, dziobnie czasem coś z talerza i zaraz sztućce odkłada, a 
oczami albo ruchy lokajów śledzi albo przekonawszy się, że usługi idzie jak najlepiej, 
utkwi je w talerz i siada zamyślona, jakby wcale do tego świata nie należała. A właśnie 
wtedy wzrok mój, nie wiem, jaką siłą pociągany, nieraz zwracał się ku niej. Czy żal mi jej 
było? Czy ciekawość mię brała: co też ta kobieta czuć i myśleć może? Czy przypominał mi 
się jej dawny narzeczony, ten przystojny, miły, majętny Bronek? Lecz nieznacznie przypatrywałem 
się gładkim pasmom czarnych włosów, które ocieniały jej czoło, zawsze nieco 
pochylone i jak pajęczyną drobnymi zmarszczkami osnute, a w delikatnym owalu policzków, 
w długości opadających na nie rzęs czarnych, w zarysie warg cierpliwie zamkniętych 
dostrzegałem widoczne jeszcze przetrwałości dawnej urody. Gdyby ją tak ktokolwiek odchuchał, 
rozweselił, uleczył, ładnie ubrał, jeszcze niejedna o wiele młodsza schować by się 
przed nią mogła. Tymczasem jednak coraz więcej chudła i żółkła; a ponieważ nasza pani 
Januarowa coraz większą nieżyczliwość jej okazywała, więc dla wszystkich stawała się coraz 
mniej dostrzegalną, aż na koniec ja jeden tylko spostrzegałem jeszcze, że żyje na świecie, 
i to ukradkiem. 
Nikt prócz mnie i siostry mojej, Idalci, nie wiedział o przyczynie nieżyczliwości, która 
dla tej nic nie znaczącej osóbki powstała w sercu powszechnie szanowanej i kochanej pani 
domu. Otóż przede wszystkim powiedzieć muszę, że okolica nasza, dzięki zbiegowi po
myślnych okoliczności, jest dotąd wyjątkowo bogatą w obywatelstwo wiejskie zamożne i 
posiadające mnóstwo zalet towarzyskich i innych. Ale jak topól włoska nad wysokie nawet 
lipy i klony, tak nad sąsiadów swoich wysoko w górę wystrzeliwa pan Seweryn Dorsza; bo 
o czym tylko zamarzyć, znajduje się w tym człowieku: piękność postawy i twarzy, inteligencja 
wyższa, kryształowa, proszę państwa, uczciwość i zacność, a do tego duży, formalnie, 
już pański majątek. Z blasku czarnego oka i ze śniadej cery nikt by w nim pięćdziesiątki 
nadchodzącej albo już i nadeszłej nie odgadł; a choć siwizna srebrzy się gdzieniegdzie 
we włosach kruczych i na czole zebrało się trochę zmarszczek, kobiety utrzymują, że 
mu to tylko uroku dodaje, świadcząc o wielu myślach pracujących w tej pięknej głowie i o 
cierpieniach, które przebyć musiała, lecz pod nimi się nie ugięła ta silna postać męska. W 
domu swoim pan Dorsza posiada bibliotekę, obrazy, różne inne drogocenne i rzadkie rzeczy; 
w majątkach gospodaruje znakomicie, a sąsiadom służy wszystkim, co ma: radami, 
książkami, pieniężnymi pożyczkami itd. Sąsiedzi w zamian szanują go bardzo, ale żeby 
bardzo kochali, to nie powiem. Bo kto do serc ludzkich rzeką Cnotą płynie, nie dopłynie. 
Prosta do nich droga i najpewniejsza na gospodę Wesołość i na wielkie miasto Pospolitość. 
Przy tym różnice gustów i bardzo często miłości na przeszkodzie stoją. Pan Dorsza wiele 
rzeczy, które sąsiedzi jego lubią, nie lubi i odwrotnie. Sztywny nieco, zawsze czymś bardzo 
zajęty, rzadko z kim zaprzyjaźnia się i spoufala. Więc jednych onieśmiela, innych nudzi, 
innym jeszcze w zabawie przeszkadza. Jednak pomimo to nikt nigdy złego słowa o 
nim nie odważył się powiedzieć, a znajomość z nim wszyscy poczytują za zaszczyt — to 
raz, a po wtóre za źródło ratunku w złej przygodzie. 
W Dworkach pan Seweryn bywał nieczęsto i zachowanie się jego w tym powszechnie 
lubionym i poważanym domu było dość niezwykłe. O ile my wszyscy admirowaliśmy panią 
Januarowa za jej okazałą figurę, świeżą cerę, mądry sprycik i wyborne granie w winta, 
o tyle on okazywał się dla niej zupełnie obojętnym. Grzeczność wszelką zachowywał, naturalnie, 
ale więcej nic a nic. Rozmawiał z nią jak najmniej i bez upodobania, a co już nam 
w głowach pomieścić się nie mogło, to że witając się z nią i żegnając w rączkę jej nie całował. 
Weźmie, bywało, tę bieluchną i tłuściuchną rączkę i ledwie dotknąwszy wypuści ze 
swej ręki. A ona aż drży z chęci, aby surowe jego usta pocałunek na niej złożyły — może 
dlatego właśnie, że surowe i do pocałunków nieskłonne. 
Razu jednego siadaliśmy do obiadu, gdy przed gankiem zatrzymał się powóz pana Dorszy. 
Patrzę ja, aż nasza pani Januarowa oblewa się takim rumieńcem, jakby kto garnek kipiątku 
na nią wylał; aż czoło, uszy i szyja stanęły w ogniu. Wnet przecież to minęło i gdy 
szanowny sąsiad, zaproszony do stołu, naprzeciw niej miejsce zajął, siedziała jakoś taka 
onieśmielona, milcząca, inna niż zwykle, jakby nam ją kto odmienił. Przez cały obiad ani 
razu, mówiąc, dumnie główki w tył nie odrzuciła, ani jednego ładnego grymasiku nie zrobiła, 
żadnej przestrogi mężowi nie udzieliła; bo zazwyczaj przestrzegała go z cicha, ale 
często. Gdy puszczał się z kimś w niezwykłą serdeczność, szeptała: „Janusiu, bez tych fikcji!” 
albo: „Bez tych czułości!” Gdy chciał nożem dopomóc sobie w jedzeniu, prawie do 
ucha mu mawiała: „Janusiu, bez noża!” Gdy nad podawanymi potrawami zaczynał czynić 
dodatnie albo ujemne uwagi, prosiła: „Janusiu, nie przy gościach!” A w obecności pana 
Dorszy nic: ani dumy, ani grymasików, ani przestróg mężowi, ani przekomarzania się z, 
biesiadnikami — o sposób, w jaki dziś który w winta zagrał; o to, czy ten w tamtej, a tamta 
w tym kocha się albo nie kocha; o to, czy sąsiadka, o której mowa, ubiera się jak księżna 
czy jak koczkodan. Milczy, oczki spuszcza i — patrzcie państwo! — raptem o książkach 
mówić zaczyna. Głupstwa plecie, jednak plecie, bo wie, że pan Dorsza literat wielki, więc 
choć małą literatką okazać mu się pragnie. Po obiedzie w winta grać nie chce; męża do 
kart sadza, a sama z panem Dorszą rozmawia. Trzeba przecież, aby ktokolwiek z gospodarzy 
zabawiał gościa, który sam jeden z całego towarzystwa w karty nie gra. No, myślę sobie, 
jeżeli nasza pani Januarowa partyjki się wyrzeka, to już chyba... Ale cóż dziwnego? 
Pan January, gdy przed panem Sewerynem stanie, to jakby krzak jałowcu przed silnym dębem 
siadł. A zresztą któż zgadnie, co czasem jednego człowieka ku drugiemu pociągnie? 
Błysk oka czy kształt postaci? Dźwięk głosu czy zza zwyczajnych osłon wyraźniejsze 
mrugnięcie duszy? Dość, że Idalcia znalazła raz w ogrodzie tę naszą biedną panią Januarową 
całą we łzach. Mądra, zdaje się, kobiecina, a przyszła i na nią kolej zwykłej głupoty 
ludzkiej. Nie zważa na to, że Izy piękności szkodzą, i płacze! 
— Czemu ja jego, mówi, przed wyjściem za Januarego nie poznałam! Czego ja tak śpieszyłam 
się z wyjściem za mąż. Gdybym poczekała, spotkalibyśmy się wolni oboje. 
Ani wątpiła, że gdyby nie była mężatką, on by ją pokochał i wziął za żonę. Pod względem 
podobania się mężczyznom była bardzo pewną siebie i w znacznej mierze miała 
słuszność, bo takie jak ona niewiasty największy urok na płeć męską wywierają. Odalisy. 
— On taki srogi — powiada dalej — nigdy nie zechce okazać, że zakochał się w mężatce! 
Mniemała, że pan Seweryn przez surowość zasad tai się z miłością dla niej i ta właśnie, 
jak mówiła, srogość, była dla jej śniegów słońcem roztapiającym. 
— Bo co mi z tych ślamazarników, którzy przede mną skaczą jak wróble na sznurkach. 
Mam i bez nich jednego już takiego! Ten — to mężczyzna! 
Nie każdy wie, ile różnostronnej, szczerej prawdy, naturalnej, wyższej mieści się w takim 
wykrzykniku kobiety: „Ten — to mężczyzna!” 
Na koniec ni stąd, ni zowąd przyczepiła się do panny Róży. 
— Wiesz, Idalko — zwierzała się przed moją siostrą — to ta flądra ogaduje mię przed nim, 
jestem pewna, że ogaduje i zraża go do mnie! 
Wyrażenie było niezbyt wykwintne, ale w rozmowach poufnych pani Iza dość często 
podobnych używała. Idalka we flądrze domyśliła się panny Róży. 
— Kiedyż by miała czas na ogadywanie? — zaprzeczyć spróbowała — zawsze tak krótko z 
sobą rozmawiają. 
— Jednak rozmawiają! Ile razy przyjedzie, zawsze z nią choć trochę porozmawiać musi i 
czy uważałaś? przy powitaniu i pożegnaniu w rękę całuje ją zawsze! U stołu też ciągle 
zwraca się do niej. Jakieś takie uszanowanie nadzwyczajne ma dla niej i więcej niż uszanowanie, 
wprost sympatię. I za co tej starej pannie takie uszanowanie okazywać? Jakim 
sposobem dla takiej zmokłej kury można mieć sympatię? 
— Cóż dziwnego, moja Iziu! Znają się od bardzo dawna. Pani Januarową aż piąstki ścisnęła 
z oburzenia. 
— Głupstwa pleciesz, moja Idalciu! Znają się! Pomiędzy człowiekiem z takim stanowiskiem 
jak on a taką pchłą jak ona nie może być żadnej prawdziwej znajomości. Głową 
kiwnąć to już musi, bo przecież i ona jest niby to kobietą, ale zresztą i spojrzeć mu na nią 
nie warto! 
Spoglądał jednak, i czasem, gdy oczy jego pomimo niepierwszej młodości pełne blasku 
i głębi spoczywały na delikatnym owalu jej twarzy, któremu gładkie pasma czarnych włosów 
dodawały jeszcze bladości i ciszy, ukazywał się w nich wyraz medytacji, pełnej dobroci, 
litości i smutku. 
Raz w czasie bytności pana Dorszy w Dworkach pani Januarową, wbrew zwyczajowi 
swemu, w obecności jego do kart zasiadła. Tak się jakoś złożyło, że musiała to uczynić. 
Gość nie grający w karty rozmawiał z młodziutkim synem pana Januarego i młodszą z 
dwóch córek, bo starsza już od razu z upodobaniem grywała w winta. Po upływie jakiegoś 
kwadransa pani Januarową niespokojnie obejrzała się po salonie i siedzącego przy oknie 
pasierba z żywością zapytała: 
— A gdzie pan Dorsza? 
Student spojrzał w okno i odpowiedział: 
— Z ciocią Różą w kasztanowej alei chodzi i rozmawia. 
Było to na wiosnę. Kwietniowe słońce osuszyło ziemię, trawy zieloną szczotką dobywały 
się na całej przestrzeni ogrodu, którego wspaniałe aleje zaczynały zielenić się od 
rozwierających się pąków i młodych listków. Przy pierwszej sposobności zbliżyłem się do 
okna i zobaczyłem istotnie parę ludzi z wolna przechadzających się po jednej z alei. Z powodu 
odległości nie dostrzegłem ani gestów ich, ani wyrazu twarzy, tylko za bladozieloną 
koronką gałęzi widziałem, jak obok wysokiej, silnej postaci pana Seweryna na kształt wątłego 
cienia przesuwała się szara sukienka panny Róży. 
Pani Januarowa odezwała się do męża: 
— Janusiu, zadzwoń! 
A do lokaja, który dzwonkiem przywołany wszedł natychmiast, rzekła: 
— Powiedz pannie Róży, żeby kazała podwieczorek podawać. 
Zwykła podwieczorkowa pora jeszcze nie była nadeszła, ale gościnna pani domu zatroszczyła 
się widać, aby goście nie uczuli się głodnymi. Niebawem też do salonu wszedł 
pan Seweryn, trochę chmurny, a jednocześnie powóz jego zajechał przed okna domu. 
— Pan już odjeżdża! — zawołała pani Januarową, widocznie zalterowana. 
Pomimo próśb obojga gospodarstwa domu na podwieczorku nawet nie chciał pozostać i 
— odjechał. Nie byłoż widocznym, że przyjeżdżał tylko dlatego, aby z tą starą panną o 
czymś pomówić? Ona zaś, gdyśmy do sali jadalnej weszli, kończyła coś na stole ustawiać: 
spostrzegłem że szczupłe ręce jej drżały i na bladych policzkach miała słabe rumieńce. Ale 
nigdy nie zapomnę wyrazu oczu pani Januarowej, gdy ogarniała spojrzeniem tę pochyloną 
nad stołem głowę. Żarzyły się te błękitne i zazwyczaj trochę senne oczy, piekły, gryzły, 
nienawidziły. Przedtem już, w drzwiach jadalni, szepnęła do Idalci: 
— Pan Dorsza ślicznie sobie przyjaciółkę dobrał! Bardzo stosowna para! Sympatia 
umieszczona bardzo właściwie i... szczęśliwie! Siadając do stołu, głośno odezwała się do 
męża: 
— Janusiu, wiesz o nowinie? Pan Seweryn Dorsza oświadczył się dziś o rękę panny Róży! 
Nasz poczciwy pan January wytrzeszczył zrazu swoje wypukłe, spłowiałe oczy; lecz 
chcąc zasłużyć się żonie, od dość dawna nadąsanej i dla niego zobojętniałej, w ton jej uderzył. 
— A winszuję! w sposób żartobliwy mówić zaczął — winszuję kuzynce! Bardzo rad jestem! 
Nareszcie! No, już i pora! Kiedyż wesele? 
Jakby na dane hasło, zewsząd posypały się żarty. Zygmuś przyskoczył i pieszczotliwie 
pannę Różę obejmując wołał: 
— Zatańczy ciocia ze mną na swoim weselu walczyka? A może teraz spróbujemy... dla 
wprawy! 
Starsza z panienek śmiała się: 
— Ciotka nam młodym świetną partię odbiera! 
Siostra pani Januarowej, niezła nawet kobiecina, ale zawsze czegoś dla siebie i mnóstwa 
dzieci swoich od Izi potrzebująca, z cieniutkim śmieszkiem wołała: 
— No, panienki, nie desperujcie nigdy! Widzicie, że i do stu lat nie trzeba jeszcze tracić 
nadziei! 
A mąż jej grubym basem i ohydną francuszczyzną huczał: 
— M i e w o t a r d k ea m a i s ! S z a k i u n t r u f s o n s z a k e n ! 
Pan January ucieszony uciechą żony, która zanosiła się od śmiechu, trochę gapiowato, 
bo bez rzeczywistej ochoty zapytywał: 
— Jakże to było? Jakże to było? 
— Jak było? — powtórzyła pani Januarowa i ślicznymi ręczkami odpowiednie gesty ro
biąc prawiła: 
— Poetycznie, idealnie... o zachodzie słońca, w kasztanowej alei... pomiędzy młodymi 
listkami przechadzała się młoda para... 
— Młoda, to prawda! Il f o k e l a ż e n e s s e p a s ! 
— Żeby tylko od tego wieczornego spaceru katarów nie podostawali! 
— Fi! katar i miłość! Niedobrana para! 
— I pomiędzy ludźmi bywają pary niedobrane! 
Jak Boga kocham, ani ja, ani siostra moja Idalcia, nie należeliśmy do tego chóru. Co za 
ochota ni z tego, ni z owego, tak na kogoś napadać! Przy tym widziałem dobrze, jak panna 
Róża przy pierwszym odezwaniu się pani Januarowej podniosła na nią oczy ogromnie 
przelęknione. Nie rozumiałem, co mogło być przyczyną tak silnego przestrachu, ale jakoś 
żal mi się jej zrobiło. Potem, gdy przekonała się, że są to jedynie żarty, oczyma tylko spod 
długiej rzęsy błysnęła, zarumieniła się bardzo mocno i wnet uspokojona poczęła układać w 
koszyku ciastka, które Zygmuś, do tańca ją niby porywając, rozsypał. W tym błysku oka i 
w tym rumieńcu wystrzelił na świat gniew, lecz wnet powściągnięty zniknął, zostawiając 
tylko po sobie na spokojnie zamkniętych ustach uśmiech bardzo zagadkowy. Można by 
mniemać, że śmiała się w duchu z tych, którzy się z niej wyśmiewali: jednak zarazem i 
cierpiała. Powieki jej drgały, jak bywa zawsze, gdy ktoś z całej siły powstrzymuje się od 
płaczu. 
— Czy widzą państwo, jaka łuna na niebie? Pożar czy co? — zawołałem wskazując na 
okno. 
Idalcia zrozumiała mój zamiar i do okna skoczyła. 
— Czy nie Koziołki panu palą się, panie January? 
Oboje państwo Januarostwo byli już u okna. Koziołki były ich folwarkiem, o parę 
wiorst od Dworków odległym. Powstało zamieszanie, przyglądanie się niebu, sprzeczka i 
ostateczne przeświadczenie, że łuna, którą wziąłem za odblask pożaru, była tylko wyjątkowo 
ognistym odblaskiem zachodu słońca. Żarty sypnęły się z kolei na mnie. W ogóle w 
Dworkach panowało upodobanie czy moda wybierania kogokolwiek z obecnych za cel 
żartów. Tego lub owego, tę lub ową prześladowano to zakochaniem się, to nieumiejętnym 
graniem w winta, to młodością, to starością, to złymi interesami majątkowymi albo sercowymi 
niepowodzeniami. Dowcipy strzelały jak rakiety, śmiechy toczyły się jak gamy. Pacjenci, 
chcąc nie chcąc, śmiali się wraz z innymi, oczyma i myślą poszukując wśród otaczających, 
kogo by tu co najprędzej na następcę swego wykierować. I nic dziwnego. Dobrobyt, 
panie mój dobrodzieju, kompletny, czasu wolnego właściwie tyle, ile go od rana do 
nocy upływa, i towarzystwo domowe, oprócz gości prawie ciągłych, dość liczne. 
Zygmuś był ładnym, zgrabnym chłopakiem, trochę zanadto przez ojca i macochę rozpieszczonym, 
bo pani Januarowa przed innymi dziećmi go faworyzowała i z jego przyczyny 
wpadała nawet czasem w fikcję czy w czułości. Nie należy jednak przypuszczać, aby tu 
było coś podobnego do historii Fedry i Hipolita. Broń Boże! Nasza pani Januarowa była 
zbyt rozsądną, aby aż takie awantury greckie wyprawiać. Tylko miała do Zygmusia słabość, 
a kiedy kobieta ma do kogo słabość, to, panie dobrodzieju, zwiń chorągiewkę z zapytaniami: 
a za co? a dlaczego? a do czego dąży? itd. Ma słabość i kwita: więc pieści, lula, 
czym tylko może, osypuje, wychwala, a jak ostatecznie gagatek na tym wyjdzie, głowy, 
sobie tym na zawraca, Co się tyczy pedagogiki, to można powiedzieć, że naszej kochanej 
pani Januarowej ona w głowie nawet nie postała; więc wciąż dudniła mężowi nad uchem; 
„daj Zygmusiowi pieniędzy! poślij Zygmusiowi więcej pieniędzy!” A gdy uczeń, potem 
student do domu przyjeżdżał, wymyślała dla niego różne przysmaczki, zabawki, siurpryzki. 
Zygmuś zaś, jak każdy grzeszny człowiek, smaczne kąski życia z natury już lubiący, 
przy tym żywy, wrażliwy, umizgalski, do nauk zdolny, lecz i do zabawy skory, pełnymi 
nozdrzami wciągał w siebie rozkoszną atmosferę domową i wyjeżdżając do szkół, potem 
do uniwersytetu, brał z sobą tak znaczny jej zapas, że czym innym żywić się już ochoty mu 
nie dostawało. Otóż w gruncie rzeczy, nie można powiedzieć, aby ten miły pustak nie lubił 
panny Róży, która go w czasie wdowieństwa pana Januarego i potem jeszcze hodowała i 
pieściła. Owszem, podbieży czasem do niej, pieszczotliwie w oczy spojrzy, kilka słów 
uprzejmych przemówi; tylko że w dłuższe rozmowy z nią to się nie wdaje, bo macocha nie 
lubiałaby tego: i jakąż przyjemność takiemu młodzieńcowi rozmowa z taką starą panną 
sprawić by mogła? Raz kwiatek jakiś, który w ręku trzymał, do szarego stanika jej przypiął 
i wychwalać zaczął, że bardzo jej z kwiatkiem tym do twarzy. Wszyscy w śmiech! Naturalnie, 
bo czyż jej cokolwiek mogło już być do twarzy! Innym razem, gdy zajęta przyrządzaniem 
sałaty stała plecami do całego towarzystwa obrócona, zakradł się i zręcznie parę 
szpilek z włosów jej wyciągnął. Wtedy stało się coś osobliwego. Cudne to były włosy. 
Gdzieniegdzie wiła się w nich nić srebrna, zresztą czarne jak atrament, gęste i bardzo długie 
rozsypały się po plecach, spadły poniżej kolan i całą tę wątłą, szarą postać okryły 
lśniącym płaszczem atłasowym. Posiadaczka tych cudów obejrzała się zrazu z przestrachem; 
potem błysk gniewu przemknął po ciemnych źrenicach i zaraz zgasł, rumieniec wytrysnął 
na chude policzki i zaraz zniknął; pośpiesznym ruchem w obie dłonie włosy zgarnęła, 
z tyłu głowy w węzeł skręciła, szpilkami, które Zygmuś jej zwrócił, przypięła i ze 
spokojnie pochyloną głową sałatę przyprawiać kończyła. A dokoła stołu śmiech ogólny. 
— Jezus, Maria, żeby aż tyle włosów na głowie nosić! Czyż to warto, kiedy ich nikt nie 
widzi? 
Istotnie, nikomu dotąd do głowy nie przyszło zwrócić uwagę na to, jakie panna Róża 
ma włosy. 
— Po co cioci takie włosy? — szczebiotała starsza z panienek, panna Kamila. — Niech 
ciocia mnie je odda: to przynajmniej zdadzą się na cokolwiek! 
— Chętnie, moja Kamilko, uczyniłabym to, gdybym mogła — obojętnie odpowiadała 
panna Róża siadając na swoim ostatnim miejscu przy stole. 
— O, co w to, to nigdy nie uwierzę! — zawołała pani Januarowa.- Nikt nie rozstaje się 
chętnie z pamiątkami dawnych czasów! 
A szwagier, nasz dowcipny i zarówno wesoły pan Faustyn, figlarnie ku pannie Róży 
mrugając i znacząco chrząkając podjął: 
— Chyba ktościś... ktościś... hm, hm, co to ja wiem, a panna Róża rozumie, długich włosów 
u kobiet nie lubi. W takim razie trzeba je ostrzyc, trzeba, bo lepiej mieć pięknego męża 
niż piękne włosy. 
Ten sam pan, nie najgorszy nawet człeczyna, tylko taki sobie totumfacki, który często 
na dworze królowej siostry przebywając i od szwagra pożyczek pieniężnych potrzebując, 
rad był choć facecjami wywdzięczać się dobrodziejom, gdy wszyscy przy stole siedzieli, 
przyszedł z ogrodu z przekwitłą, na wpół już z liści opadłą różą w palcach. W granatowej 
marynarce i białym muślinowym halsztuchu, trochę siwy, trochę łysy, z okrągłą twarzą, 
mocno od upału zaczerwienioną, przeszedł wzdłuż całą salę jadalną i razem ze zwiędłym, 
zżółkłym kwiatem przed talerzem panny Róży w szklance umieścił. Przy tym z pociesznym 
dygiem i umizgiem rzekł: 
— S k i s e r e s a m p l , s 'a s a m p l ! 
Wszyscy w śmiech! W jej źrenicach znowu błysk nagły, szybko pod spuszczonymi powiekami 
ukryty. 
Z grzecznością kobiety przyjmującej od mężczyzny drobną przysługę odpowiedziała: 
— Dziękuję panu. Dokoła znowu śmiech. 
— Żeby tak bardzo było za co dziękować, to nie powiem! 
— Jeżeli ciocia życzy sobie, to ja po obiedzie cały bukiet takich kwiatów cioci przyniosę! 
— Przynieś i postaw przez portretem Mickiewicza. 
— Albo lepiej przed szafką z książkami! 
Portret jak portret, uchodził jeszcze, bo pomimo rozsądnej atmosfery dom ten napełniającej, 
tak wielkiego imienia do żartów używać nikt nie miał ochoty ani może śmiałości; 
lecz szafka z książkami dawała temat do wielu facecji. Powiadano, że była wypchana poezjami 
na cały pokój pachnącymi. 
— Wchodzę do pokoju panny Róży — opowiada pani Januarowa — cościś pachnie! Co to? 
Konwalie, mirt, ananas... 
— Tymianek, lilia, hiacynty — podpowiada ktoś bieglejszy w nomenklaturze botanicznej. 
— Jakiś bardzo staroświecki zapach! Co by to mogło być? Szukam i przekonywam się, 
że to przez szczeliny szafki tak pachnie — poezja! 
Czasem zapytywano pannę Różę, czy dlatego ma zaczerwienione oczy, że późno w noc 
czytała poezję. Ilekroć pani Januarowa uczuła się niezadowoloną z jakiego szczegółu gospodarskiego, 
ze wzruszeniem ramion i swoim ładnym grymasikiem mawiała: 
— To poezje temu winne! 
Raz nawet pan January, rozgniewawszy się za nie dość dobrze przyrządzony pasztet do 
śniadania, ze spojrzeniem rzuconym w stronę panny Róży krzyknął: 
— A wszystko to z powodu tych poezji! 
Raz też z powodu tych poezji zaszła scena, o której wspominając rumienię się nie na 
twarzy, proszę państwa, ale w duszy. Było tak. W Dworkach oprócz domowego towarzystwa 
znajdowały się tylko cztery przyjezdne osoby: siostra pani Januarowej z mężem i ja z 
Idalcią. Byliśmy więc w swoim kółku i zauważyliśmy, że nasza kochana pani Januarowa 
czuje się jakoś bardzo niedobrze. Nie żeby była — broń Boże — chorą: owszem, nigdy 
zdrowiej i świeżej nie wyglądała, ale jakaś irytacja, zły humor, nieukontentowanie ze 
wszystkich i ze wszystkiego. Męża raz po raz przestrzegała; na pasierbicę to już wprost co 
moment fukała; w winta grała jak najgorzej i za własne omyłki mnie biednemu parę razy 
porządnie głowę zmyła. Gdyby nie uszanowanie należne dla damy z takim stanowiskiem 
w świecie, tak ładnej i gościnnej, powiedziałbym, że była wściekła. Mój Boże! Taka ładna, 
majętna, rozsądna kobieta i — wściekłość! To po prostu zepsuta linia! Szkoda, ale cóż robić, 
skoro doskonale prostych linii pomiędzy ludźmi znaleźć niepodobna. Ściana będzie 
prostą, drzewo czasem będzie prostym, drożyna w ogrodzie, gdy ją ogrodnik pod sznur 
wytknie, prościutko przerżnie murawę. A człowiek — nie! Żeby tam nie wiem jak był rozsądny, 
zastanawiający się, unikający fikcji, zawsze znaleźć się musi coś takiego, co jego 
linię w jedną lub drugą stronę wykrzywi. A najwięcej namiętność, najwięcej, panie dobrodzieju, 
namiętność... Tak i tu było: wbiła sobie kobieta ćwiek w głowę: tego pana Seweryna, 
który jak nie przyjeżdżał, tak nie przyjeżdżał, i drugi jeszcze ten, a to, że panna Róża 
temu winna, bo ją przed nim ogadała... tam, wtedy, po kasztanowej alei z nim chodząc, 
ostatecznie ogadała. Przy tym Idalcią szepnęła mi przy sposobności, że Izi czułości pana 
Januarego okropnie się już przykrzą. — Czuli się do mnie coraz więcej — opowiadała po
wiernicy — a ja o tamtym myślę! Więc mnie wszystkie złości i desperacje ogarniają! 
No, naturalnie, ale z drugiej strony było w tym trochę kobiecego marzycielstwa. Czułości 
przykrzą się? — dobrze; a Dworki z przyległościami? Jakkolwiek bądź, późno w wieczór 
po wieczerzy, gdyśmy skończyli ostatniego na dziś roberka, pani Januarowa oddaliła 
się z salonu i po kilku minutach powróciwszy cała w ogniu i śmiechu przed nami stanęła. 
Śmiała się, a z oczu i nawet ze śmiechu iskry sypać się zdawały. 
— Chcecie, państwo, literatkę zobaczyć? Prawdziwą literatkę? Żeby jej nad uchem wystrzelić, 
nie usłyszy: taka zaczytana! Dlatego to przekąski dotąd nam nie podano. Komedia! 
Chodźcie państwo, chodźcie tylko zobaczyć. 
Tak bardzo prosiła, żeśmy wszyscy wstali i poszli. Pan January mruknął zrazu: 
— Dajżeż pokój tylko! Co tam ciekawego? 
Ale ona odpowiedziała: 
— Mój Janusiu, tylkoż bez tych kaprysów! — Więc także wstał i poszedł. Przeszliśmy ja
dalną salę, inny jeszcze pokój i inny jeszcze, aż znaleźliśmy się przed otwartymi drzwiami 
pokoju panny Róży. — Nic osobliwego. Ściany oklejone pstrym obiciem, łóżko biało zasłane 
pod ścianą, skrzynka pełna kluczy na komodzie, w kątku oszklona szafka z książkami... 
ta sławna! — i tylko jedna rzecz uderzająca: głęboka cisza. W tym domu gwarnym, od rana 
do wieczora rozlegającym się brzękiem szkła i talerzy, rozmowami, śmiechami, gościnnymi 
powitaniami, wintowymi wykrzyknikami, pokój ten wydawał się oazą takiej ciszy, że 
słychać było, jak za oknem stara topól w wietrze nocnym liśćmi szeleściła. W tej ciszy i w 
tym szeleście jak raz naprzeciw drzwi, w których stanęła wesoła nasza kompania, wisiał na 
ścianie sporej wielkości portret Mickiewicza i przy stole, w łagodnym od błękitnawej zasłony 
świetle lampy siedziała panna Róża. Profilem ku nam zwrócona, z łokciem o stół 
opartym i czołem trochę na dłoń pochylonym, oczy miała utkwione w leżącej przed nią 
książce. Drobne jej wargi, były spokojnie zamknięte, profil z wypukłością bladej kamei 
odrzynał się na tle błękitnawego światła, które pogłębiało czarność włosów i dawało srebrny 
połysk wijącym się wśród nich białym niciom. Była tak zatopioną w czytaniu, że nadejścia 
i szeptów naszych zrazu nie usłyszała. Prawda, że szeptaliśmy bardzo po cichu. 
— A co? nieprawdaż, że dla malarza model na literatkę! 
— I jaką! o bożym świecie, czytając, zapomniała! 
— A jakie księżycowe światło u siebie urządza! 
— „Już księżyc zaszedł, psy się uśpiły...” 
— Tylko że „Pilon” to już pewnie żaden nie klaśnie za borem! 
— Kto wie! Ja może coś w tym rodzaju wiem! 
— Ciekawość, co ona takiego czyta? 
— Pewno coś czułego! 
— „Mario, czy ty mię kochasz, bo masz taką postać!...” 
— A może Darwina o pochodzeniu człowieka od małpy?... 
Autorem ostatniego konceptu był szwagier pani Januarowej, która parsknęła śmiechem; 
ktoś inny zaśmiał się też głośno. Wtedy dopiero panna Róża, jak ze snu obudzona, drgnęła, 
ku nam twarz obróciła, a ujrzawszy trzódkę baranów we drzwiach stłoczoną, szybko z 
krzesła powstała. 
— Czy czego trzeba? 
— Niczego, niczego nam nie trzeba! Jesteśmy tylko zaciekawieni: w czym panna Róża 
tak głęboko się zaczytuje? 
— Czy to „Maria” Malczewskiego? 
— A może „Adolf i Maria, czyli dwoje kochanków nad brzegiem Dniestru?” 
— Ej nie! Ciuńdziewicz pewno albo Ćwierciakiewiczowa. 
— Po co to kuzynka wiecznie w tych książkach siedzi i tylko powód do żartów z siebie 
daje! — markotnie zagadał pan January. 
Wszystko to mówiąc, wtargnęli do pokoju i otoczyli ją ścisłym kołem. My tylko z Idalcią 
zostaliśmy we drzwiach i najbliżej nas młodsza z panienek, Marynia. Tamci zaś gadali 
jak najęci: 
— Proszę pokazać, co pani czyta! 
— Proszę lepiej trochę nam głośno poczytać! 
— Dobry projekt! Niech pani nas zbuduje, panno Różo! 
— Albo rozrzewni... 
Ona, zrazu, jak bywało zwykle w podobnych wypadkach, oblała się rumieńcem i błyskawicą 
strzeliła z oka; lecz zaraz spokojnie wzięła ze stołu otwartą książkę. Tylko na 
cienkich wargach miała ledwie dostrzegalny, ciekawy uśmieszek, który zauważyłem nieraz, 
a który zdawał się litościwie drwić z tych, co z niej drwili. 
— Aha! przeczyta nam pani stroniczkę o Adolfie i Marii... 
— A może o sztuce mięsa z parmezanem... 
— Niech państwo już cicho będą! Słuchamy! 
— Słuchamy! Słuchamy! 
Z takim lekkim ukłonem, z jakim zazwyczaj dobrze wychowana kobieta przystaje na 
objawione jej żądanie. Róża rzekła: 
— Owszem. Jeżeli państwu sprawi to przyjemność, przeczytam. I głosem zrazu cichym, 
potem coraz pewniejszym i nabierającym dźwięków wcale miłych i dobitnych czytać zaczęła: 
W Tobie ja samym, Panie, człowiek smutny, 
Nadzieję kładę; Ty racz o mnie radzić. 
Nieprzyjaciel mój, jako lew okrutny, 
Szuka mej duszy, aby ją mógł zgładzić... 
Z jego paszczęki, jeśli, o mój Boże, 
Ty sam nie wyrwiesz, nikt mnie nie wspomoże. 
...Boże, przed którym tajne być nie mogą 
Myśli człowiecze, w Twej stając obronie, 
Przed żadną nigdy nie ucieknę trwogą, Bo szczere serce w Twojej jest zasłonie. 
O, sprawiedliwy sędzio, 
Ty każdego Sprawnie obdzielasz wedle zasług jego... 
Nie w takim to ja porządku powtarzam, co czytała, i nie wszystko chociaż potem psalmu 
tego próbowaliśmy oboje z Idalcia na pamięć się wyuczyć, ale co pewna, to, że słuchając, 
staliśmy wszyscy jak głąby z gębami pootwieranymi. Bo jakże! W pokoju cicho 
tak, że słychać, jak za oknem topól szumi, parę gwiazd złotych z ciemności nocnej przez 
szyby zagląda, ze ściany patrzy oblicze Mickiewicza, a w błękitnawym świetle kobiecina 
wątła i delikatna, z węzłem czarnych włosów z tyłu głowy, z książką w obu rękach, coraz 
śmielej i piękniej wylewa z bladych ust nuty słowika z Czarnolasu... Powiadam państwu, 
że fetę nam sprawiła! Zabełkotaliśmy też coś ni w pięć, ni w dziewięć, gdy umilkła, i wynieśliśmy 
się do dalszych pokoi. „Duchom naszym dała w twarz” i wynieśliśmy się skonfudowani. 
Tylko przy ogólnym oddawaniu „dobrej nocy” patrzę ja, co to takiego? Zygmuś 
i Marynia mają jakieś takie dziwne oczy, omglone i markotne, ni to rozmarzone, ni to 
zmartwione. 
A pan January tak, aby małżonka nie słyszała, do ucha mi szepnął: 
— To ja jej tę książkę na pamiątkę po Bronku oddałem. Zaręczeni byli... a jakże! święta 
prawda, że byli ze sobą zaręczeni, prawie od dzieciństwa kochali się! Szczęście ją ominęło 
i potem nigdy się już z żadnym nie spotkała. 
* 
Owszem, dowiedzieliśmy się niebawem, że się spotkała, tyłko... Ale niechże wszystko 
po kolei już opowiem. 
Po owej rozmowie z panną Różą pod kasztanami pan Seweryn długo do Dworków nie 
przyjeżdżał. Wiosna przeszła, lato nastąpiło, Zygmuś od dawna już na wakacje do domu 
przyjechał, a szanowny sąsiad, tak oczekiwany, przyjeżdżać ani myślał — właśnie może z 
powodu tego oczekiwania, bo zbyt doświadczony był i rozumny, aby nie spostrzec w zachowaniu 
się pani Januarowej tego lub owego szczegółu, z którym — srogim, lepiej mówiąc, 
surowym będąc — nie wiedziałby, co czynić. Jednak pewnego dnia na koniec przyjechał 
i trzebaż nieszczęścia, wtedy właśnie, kiedy biedna nasza pani Januarowa była znowu 
silnie zalterowanai, tym razem całodzienną nieobecnością w domu panny Róży. Ta, z rana 
jeszcze oznajmiła, że do wieczora w domu nie będzie, klucze powierzyła Maryni i gdzieś 
sobie poszła. Wszyscy pamiętali, że takie całodzienne wycieczki zdarzają się jej czasem; 
Marynia utrzymywała, że raz na rok tylko. Rządca powiedział, że spotkał się z panną Różą 
u brzegu lasu, w którego głębi znikła mu z oczu, co usłyszawszy pan January sapnął głośno, 
chrząknął nieśmiało i do żony rzekł: 
— Daj pokój, rybko! ja wiem, dokąd ona poszła... Niech zdrowa spaceru użyje! Wielka 
rzecz, że tam raz na rok... 
Żona mu przerwała. 
— Janusiu, tylko bez tego ujmowania się! Zawsze ujmujesz się za nią. Ta kobieta ma 
szczęście! Wszyscy kochają się w niej, może i ty także. Trzeba tylko było pierwej serce 
zbadać, w którą stronę ciągnie, a ja pewno nie stanęłabym do rywalizacji... z taką! Wiesz, 
gdzie poszła! I ja też wiem! Osiem lat już jestem w Dworkach i co roku tę samą czułą historię 
słyszę! Głupstwo! Przypomniała sobie babka dziewic wieczór! W jej wieku należałoby 
już o tych wszystkich fikcjach zapomnieć! Cały boży dzień dom bez gospodyni, bo 
przecież Kamilka i Marynia nie będą po kuchniach i spiżarniach latać, ażeby jeszcze ludzie 
powiedzieli, że macocha je na dziewki folwarczne obraca... 
Marynia zauważyła, że wszystko jest zadysponowane i wydane, i pani Januarowa zaraz 
na nią wpadła. 
— Ty też buzię za cioteczką otwieraj. Zastąpić ją może potrafisz? Do gospodarstwa dużo 
ochoty zawsze miałaś, prawda? Hafciki ci w głowie, muzyczka, kawalerowie, nie gospodarstwo! 
Ja też nie napędzam. Cóż? macochą jestem! Ludzie zaraz powiedzą, że prześladuję, 
gnębię. Ale ciekawam, co zrobisz, jeżeli kto z gości przyjedzie? Cioteczką po nocach 
poezje czytuje, a we dnie po lasach się wałęsa, ty zaś kluczami dzwonić tylko umiesz. Niechże 
kto z gości przyjedzie: zobaczymy, czy jak kluczami podzwonisz, wszystko będzie, 
jak potrzeba! 
Jak raz przyjechał. I któż jeszcze? Sam pan Seweryn Dorsza, którego dom po pańsku 
urządzony skłaniał sąsiadów do odpowiednich w przyjmowaniu go występów. Teraz już i 
pan January czuł się niezadowolonym, że panny Róży w domu nie ma. Wiedział, że żona i 
córki do niczego w gospodarstwie się nie mieszają, służba bez dozoru omyłki popełniać 
może; a takie rzeczy stanowiły dla niego i w ogóle w Dworkach kwestię niemałej, 
owszem, pierwszorzędnej wagi. Marynia przed zaproszeniem do stołu tak gorliwie kluczami 
dzwoniła, że aż do różyczki miesięcznej stała się podobną; jednak wystarczało jednego 
rzutu oka, aby dostrzec, że melon był źle pokrajany, filiżanki do kawy nie takie, jak 
potrzeba, świeżo przyjęty lokaj bez białych rękawiczek, może i inne jeszcze tym podobne 
rzeczy chybione i niedoskonałe. Pan January irytację ukrył i tylko głośniej niż zwykle sapał; 
ukryłaby zapewne i pani Januarowa, gdyby nie znalezienie się samego pana Seweryna, 
w najwyższym stopniu niestosowne. Zaledwie do podwieczorku zasiadł i właśnie w chwili, 
gdy ładna gosposia z pękiem gwoździków w złotych włosach i z najmilszym uśmiechem 
zaczęła czynić mu wyrzuty, że tak długo przy tym stole go nie widywała, spojrzał na puste 
krzesło panny Róży i zapytał: 
— Jednej osoby z towarzystwa państwa nie widzę. Może chora? 
Zdawać się mogło, że silnie zaniepokojonym czuł się myślą, że może być chorą, i to 
właśnie naszą tak rozsądną zwykle panią Januarowa z równowagi wytrąciło. Porywczo i 
bez namysłu odpowiedziała: 
— Gdzie tam! zdrowa jak ryba, tylko poszła do lasu z nieboszczykiem narzeczonym romansować. 
Gdyby była chwileczkę namyśliła się, nie byłaby tych słów wyrzekła, bo przecież wiedziała, 
co, jak i przy kim mówić wypada, ale krew nie woda: irytacja! W irytacji natura 
właściwa człowiekowi wyskakuje z niego jak wilk z lasu. Pan Dorsza skrzywił się, jakby 
go coś we środku ukłuło, bo gburowatości wszelkiej strasznie znosić nie mógł, a pan January, 
chcąc naprawić niestosowne odezwanie się żony, ubolewającym tonem do sąsiada 
przemówił: 
— To smutna historia... bardzo smutna... 
— Znam ją dobrze — odpowiedział pan Seweryn. 
— Jest to rocznica dnia, w którym wszyscy pożegnaliśmy odjeżdżającego... 
— Wiem o tym — odrzekł znowu pan Seweryn, coraz bardziej zasępiony i sztywniejący. 
Panią Januarowa ton ubolewający męża i sztywność gościa jak szpilki kłuły. Jednak z 
wielką słodyczą w głosie przemówiła: 
— Mój Janusiu, tak o tym mówisz, jakby ten tragiczny wypadek zaszedł miesiąc albo 
rok temu. Panna Róża jest już tak... Działo się to tak dawno... 
Szwagier wpadł jej w mowę. 
— L e k i e r n a p a d e r y t ! 
A ja ośmieliłem się wyrazić uwagę: 
— Pamięć bywa różną, pani dobrodziejko; jedni pamiętają miesiąc, rok, inni przez całe 
życie zapomnieć nie mogą. 
Pani Januarowa, strzałę morderczą we mnie z ócz ciskając, prędko odpowiedziała: 
— Szczególniej, jeśli nic innego do pamięci wpaść nie mogło! 
— Owszem, tym razem mogło — odezwał się znowu pan Seweryn. Pani Januarowa z 
prawdziwie czarującym uśmiechem do niego przemówiła: 
— Przecież odkąd pan Bronisław odjechał, o pannę Różę; nikt się nie starał i za mąż 
wyjść nie mogła. 
— Owszem, mogła — powtórzył pan Dorsza. 
Ogromnie tym powiedzeniem nas wszystkich zadziwił, bo istotnie o żadnym konkurencie 
do ręki panny Róży nikt z nas nigdy nie słyszał. On zaś milczał chwilę, namyślał się, a 
potem łyżeczkę od kawy na spodku położył i tak po prostu, jakby komu dzień dobry mówił, 
wypowiedział: 
— Ja trzy razy oświadczałem się o rękę panny Róży i trzy razy odmowę otrzymałem. 
— Jezus, Maria! — podskakując na krześle, jęknął pan January. 
Pani Januarowa stała się tak białą jak obrus na stole; świeże jej rumieńce do kropelki z 
twarzy zniknęły. A ten najzacniejszy (i najbogatszy!) pan Dorsza najzwyczajniejszym tonem 
mówił dalej: 
— Muszę to państwu opowiedzieć, aby omyłkę usunąć. Panna Róża mogła od lat wielu i 
dziś mogłaby, gdyby chciała, zostać moją żoną i panią domu w moim Tęczowie. Nie 
chciała i nie chce. Może wiadomość o przyczynach, które jej wolą kierują, opinię państwa 
o niej poprawi, w oczach państwa ją podniesie, położenie, które zajmuje tu, polepszy. O to 
mi idzie tylko... 
Do pana Januarego się obrócił: 
— Pan dobrodziej przypomina sobie, że z bratem pańskim, Bronisławem, żyłem w 
przyjaźni serdecznej. Narzeczoną jego znałem; podobała mi się, ale się w niej nie kochałem 
i tyle tylko, żeśmy stanowili trójkę przyjaciół. Była to trójka romantyków. Mieliśmy 
wiele wiary, miłości i nadziei; Bronek za nie głową nałożył, ja poszedłem na długo tułać 
się po szerokim świecie, panna Róża została samą. Powróciwszy z wędrówki pojechałem 
zaraz do Dworków, aby dowiedzieć się o losach narzeczonej przyjaciela. Były one podówczas 
względnie dobre. Z pierwszą panią tego domu w przyjaźni i harmonii żyła i jakkolwiek 
przez to, co się stało, przyćmiona, była jeszcze świeżą, kwitnącą... 
— Czy była kiedykolwiek kwitnącą? — zapytała pani Januarowa z cicha, bo coś ją w gardle 
dławić zaczynało. Pan Dorsza spokojnie na nią patrząc powtórzył: 
— Była śliczną. Nie tyle może doskonale piękną, ile pełną wdzięku i życia. Była żywą i 
wesołą. Pani z trudnością temu wierzy? Prawda; jest ona teraz tylko cieniem samej siebie. 
Ale nierzadko zdarza się na świecie, że człowiek długo idzie za samym sobą, jak cień 
wierny i ciemny pełznie w noc księżycową za wesołym i żwawym człowiekiem. I bywa, że 
gdy człowiek właściwie już przeminął, cień jego długo jeszcze trwa. Ale w czasie, o którym 
mówię, panna Róża znajdowała się w kwiecie młodości, a młodość to taki ptak, który 
zza najgrubszych chmur jeszcze słońca dopatrzy i choć z ołowiem na skrzydłach — jeszcze 
ku niemu wzbijać się próbuje. Uśmiechnęła się do mnie myśl wspólnego z tą kobietą rozpędzenia 
chmur i wzbijania się ku słońcu. Pokochałem ją i w siódmą rocznicę odjazdu 
Bronisława, na tym miejscu, na którym ostatni raz go pożegnała — na którym dziś znajduje 
się zapewne — powiedziałem jej, że uczyni mię niewypowiedzianie szczęśliwym, jeżeli zechce 
zostać moją żoną. 
— I cóż! I cóż? — zapytywały dokoła stołu głosy ledwie dyszące od zdziwienia i ciekawości, 
a pan Seweryn tonem zwyczajnego opowiadania mówił dalej: 
— Odmówiła. Płakała, dziękowała mi za dobre dla niej uczucia i chęci, ale wciąż powtarzała: 
„Nie mogę! Tak kocham go jeszcze, tak nieustannie stoi mi on przed oczyma... tak 
kocham go, że nie mogę!” Potem jeszcze dodała: „tak mi go żal, tak mi go żal”. I mówiąc 
to płakała tak ciężko, jakby łzy z męką niezmierną dobywały się z samego dna jej serca... 
Odmówiła. 
Spuszczonymi powiekami wzruszenie źrenic okrywając, nie tylko spokojny, ale trochę 
sztywny, pan Seweryn do pana Januarego znowu mowę zwrócił: 
— A po raz drugi zdarzyło się to wówczas, gdy wieść mię doszła, że pan dobrodziej w 
powtórne związki małżeńskie wstąpić zamierza. Byliśmy już oboje, ja i panna Róża, daleko 
starsi, lecz jeszcze nie starzy. Ja miałem lat czterdzieści parę, a ona trzydzieści kilka. 
Przyjechałem, znalazłem ją przygotowującą dom na przyjęcie nowej jego pani i w ogrodzie 
powtórzyłem to, co przed kilku laty mówiłem w lesie. Przychylnej odpowiedzi pragnąłem 
nie mniej niż przedtem: owszem, zapewne silniej, bo słońce mego życia przeszło 
już punkt południowy i rzucać zaczęło na świat smugi melancholijne; czułem zalatujący 
powiew wieczoru; tkwiło we mnie głębokie i niepozbyte pragnienie stworzenia przed nocą 
dla siebie i dla niej cichej i ciepłej przystani. Byliśmy zresztą w wieku najlepiej sprzyjającym 
energicznej, wspólnej pracy, a także tym uczuciom, które głębią i twardością wynagradzają 
to, co im z zapału młodzieńczego ubyć mogło. Wszystko to przedstawiłem pannie 
Róży i tym razem, śmiem pochlebiać sobie, że słowa moje ją wzruszyły. Zdawało mi się, 
że był moment, w którym wyrazy zgodzenia się na moją prośbę rozlegały się w jej sercu i 
przemocą na usta wybiec chciały. Nie wymówiła ich jednak: prosiła o parę dni do namysłu. 
Po dwóch dniach przyjechałem znowu: znalazłem ją mizerną, pobladłą, tak wyglądają
cą, jakby z ciężkiej choroby powstała. Ale gdy o decyzję ją zapytałem, wzrok jej błagał 
mię o przebaczenie, a głową przecząco wstrząsała, długo mówić nie mogąc. Potem mówiła, 
że gdyby Bronek umarł był w sposób zwyczajny, to może... ale tak!... ale tak!... „Jemu 
śmierć przedwczesna i męczeńska, a mnie życie szczęśliwe: cóż to za sprawiedliwość! Nie 
mogę! To mój święty! Nie odstąpię go nawet dla najlepszego z ludzi”. Było to już coś innego 
niż wprzódy. Oblubieniec namiętnie kochany uległ metamorfozie; fale tęsknot i myśli 
przekształciły go w świętego, a dusza umiejąca czcić i rozumieć świętość nie chciała wyrzucić 
jej z siebie w zamian ziemskiego szczęścia, którego jednak pragnęła. Z umarłymi 
walczyć trudno. Odjechałem zwyciężony. 
Niepodobna mi nawet wyobrazić sobie, jaką minę mieć mogłem, wszystkiego tego słuchając, 
to tylko wiem, że ze trzy razy chustkę do nosa z kieszeni wyjmowałem. Co schowam, 
to znowu potrzebna. Patrzę, aż u tego pustaka Zygmusia źrenice jak zza szybek pomiędzy 
powieki wstawionych przeglądają, kończyk wąsika w palcach kręci, wyprostowany 
jak struna i zza szybek szklanych, które nieruchomo w oczach stoją, w pana Dorsze jak 
w tęczę się wpatruje. On też nie wiem dla jakiej przyczyny do Zygmusia i do mnie teraz 
mowę zwrócił i ciszej niż przedtem dodał: 
— Bohaterstwem duszę jej podbił na zawsze. W aureoli świętego przed nią stał i jak 
wierny od ołtarza, od obrazu tego oderwać się nie mogła. 
— Wierna! — pomimo woli wymówiłem. 
— Tak, ale na wszystko jest pewna miara. Siła serca, które pamięta i cierpi, wyczerpaną 
być może. Osiem lat znowu minęło. Wieczór zapadać począł. Czas wrzyna się w człowie
ka jak piła w miąższ drzewa... 
Zwrócił się do pana Faustyna: 
— Pan dobrodziej się myli: Le coeur a parfois des rides. 
Pan Faustyn ze zmieszaniem aż zakręcił się na krześle. 
— Ja... panie dobrodzieju, powiedziałem to tylko tak sobie... a n p a r a n t e s s s ! 
A pan Dorsza znowu głównie do mnie i do Zygmusia mówić zaczął: 
— Ale czasem serce zmęczone więcej jeszcze słodyczy i ukojenia pragnie aniżeli świeże. 
A cóż może być słodsze nad otoczenie kobiety dobrej i kochanej serdeczną przyjaźnią i 
opieką? Prawda, że słońce nasze spłynęło już ku zachodowi, lecz mogą być jeszcze cudne 
ciche godziny o pogodnych zorzach wieczornych. Więc około trzech miesięcy temu, w 
czasie ostatniej bytności mojej w Dworkach ponowiłem wobec panny Róży gorącą prośbę 
moją. 
Oczy pani Januarowej stawały się prawie obłąkanymi. Więc to, co wymyśliła jako złośliwą 
i nieprawdopodobną drwinę, było tak ściśle prawdziwym! . 
— Tym razem spotkałem się znowu z czym innym. Panna Róża powiedziała mi, że jeżeli 
dotąd pamięcią i sercem pozostała wierną swemu... świętemu, to już rozstawać się z nim 
dla tej odrobiny czasu, który pozostał jej na ziemi, wprost nie warto. Powiedziała, iż tak 
długo już żyje ze swoją samotnością i ze swoim smutkiem, że stały się one drugą jej istotą, 
nawyknieniem, treścią życia, których wyrzucić z siebie i zastąpić czymś wcale przeciwnym 
niepodobna. Powiedziała, że według stów jednej z ulubionych swych książek, tak już 
dawno „żyje w cieniu śmierci”, myśląc często nie tylko o tamtej, ale i o swojej, jako o 
wolnym wzlocie czegoś w niej niewiadomego, w coś poza nią, niewiadomego, co wielkie 
jest i niezmierzone, a upragnione już przez to, że musi być czymś wcale innym niż wszystko, 
co jest tu. A z tego cienia, kto długi moment w nim przebędzie, niepodobna już wyjść 
na pełne światło i z takich myśli, kto długo z nimi przestawał, niepodobna wejść w krąg 
szczerych uciech... To mi powiedziała i... zawołana przez lokaja odeszła, aby podwieczorkiem 
państwa zarządzić... 
Tu załamał się jakoś głos pana Seweryna: umilkł, a z tego milczenia korzystając, od 
dawna już wzburzony i silnie na twarzy zaczerwieniony nasz kochany tłuściuchny pan January 
przypodniósł się na krześle, ręce gościa w swoje pochwycił i wstrząsając nimi, prawie 
chlipiąc od płaczu, mówić zaczął: 
— Ja pana dobrodzieja bardzo, bardzo za kuzynkę moją przepraszam... Zacności kobieta, 
że tak o nieboszczyku Bronku pamięta, ale takiego jak pan człowieka obrażać, takie szczęście 
odrzucać — jakże można! jakże można! Niech pan dobrodziej wierzy, że ja o niczym 
nie wiedziałem, bo gdybym był wiedział... przecież spokrewnienie się z panem dobrodziejem 
byłoby dla mnie zaszczytem, przyjemnością... Teraz, dowiedziawszy się, kuzynce 
mojej uczynię gorzką, gorzką wymówkę, a pana dobrodzieja raz jeszcze przepraszam za 
nią, bardzo, bardzo prze... 
Wtem: „Zagrzmiało, runęło w Betlejem ziemi!” Pani Januarowa, nie czekając końca 
przemówienia mężowskiego, wstała od stołu, ale w taki sposób, że krzesło posunęło się za 
nią z grzmotem i z wielkim stukiem na ziemię upadło. Po czym ona sama dziwnie jakoś 
krzyknęła i wybuchnęła wielkim jakimś śmiechem. Pokazało się, że globus hisiericus, który 
od początku tej rozmowy ciągle ją dławił, zupełnie teraz do gardła wlazł, i dostała 
pierwszego w życiu napadu spazmów. Więc Idalcia, pan Faustyn i inni, pod ramiona ją 
schwyciwszy, do dalszych pokoi uprowadzili, pan January około posyłania po lekarzy się 
zakrzątnął, pan Dorsza odjechał, a w jadalnej sali tylko Zygmuś i Marynia pod oknem siedząc 
coś do siebie szeptali i ja przy stole wciąż na jednym krześle jak skała tkwiłem. Od 
tego, com słyszał, w głowie mi się przewracało, i nie tylko w głowie. Z zadumy wyrwać 
się nie mogłem. 
Nagle Zygmuś zerwał się od okna i pędem strzały z pokoju wyleciał. Marynia także 
spojrzawszy przez okno zerwała się i jak błękitny ptak szybko wyfrunęła. Myślę sobie: co 
oni takiego na dziedzińcu zobaczyli? Czego tak polecieli? Wstałem też, do okna podszedłem 
i — co państwo myślą, że zobaczyłem? Oba te dzieciaki leciały na spotkanie panny 
Róży, która właśnie w bramę dziedzińca wchodziła. Niosła z lasu więź liliowych dzwonków 
i świecących jak słońce żółtych arnik. Lecz kwiaty te wysypały się jej do stóp, gdy ten 
pustak Zygmuś porwał jej ręce i nisko schylony tak całować je zaczął, jakby w te pocałunki 
całą duszę swoją wlewał. A Marynia ze swej strony oba ramiona zarzuciła jej na szyję, i 
błękitną bluzką jak promiennym obłokiem do jej szarej, smutnej sukni przylgnęła. 
