Henryk Sienkiewicz
Quo vadis
ROZDZIAŁ I
Petroniusz obudził się zaledwie koło południa i jak zwykle, zmęczony bardzo. 
Poprzedniego dnia był na uczcie u Nerona, która przeciągnęła się do późna w noc. 
Od pewnego czasu zdrowie jego zaczęło się psuć. Sam mówił, że rankami budzi się 
jakby zdrętwiały i bez możności zebrania myśli. Ale poranna kąpiel i staranne 
wygniatanie ciała przez wprawionych do tego niewolników przyśpieszało stopniowo 
obieg jego 1eniwej krwi, rozbudzało go, cuciło, wracało mu siły, tak że z 
elaeothesium, to jest z ostatniego kąpielowego przedziału, wychodził jeszcze 
jakby wskrzeszony, z oczyma błyszczącymi dowcipem i wesołością, odmłodzon, pełen 
życia, wykwintny, tak niedościgniony, że sam Otho nie mógł się z nim porównać, i 
prawdziwy, jak go nazywano: arbiter elegantiarum.
W łaźniach publicznych bywał rzadko: chyba że zdarzył się jakiś budzący podziw 
retor, o którym mówiono w mieście; lub gdy w efebiach odbywały się wyjątkowo 
zajmujące zapasy. Zresztą miał w swej insuli własne kąpiele, które słynny 
wspólnik Sewerusa, Celer, rozszerzył mu, przebudował i urządził z tak 
nadzwyczajnym smakiem, iż sam Nero przyznawał im wyższość nad cezariańskimi, 
chociaż cezariańskie były obszerniejsze i urządzone z nierównie większym 
przepychem.
Po owej więc uczcie, na której znudziwszy się błaznowaniem Watyniusza brał wraz 
z Neronem, Lukanem i Senecjonem udział w diatrybie: czy kobieta ma duszę — 
wstawszy późno, zażywał, jak zwykle, kąpieli. Dwaj ogromni balneatorzy złożyli 
go właśnie na cyprysowej mensie, pokrytej śnieżnym egipskim byssem — i dłońmi, 
maczanymi w wonnej oliwie, poczęli nacierać jego kształtne ciało — on zaś z 
zamkniętymi oczyma czekał, aż ciepło laconicum i ciepło ich rąk przejdzie w 
niego i usunie zeń znużenie.
Lecz po pewnym czasie przemówił — i otworzywszy oczy jął rozpytywać o pogodę, a 
następnie o gemmy, które jubiler Idomen obiecał mu przysłać na dzień dzisiejszy 
do obejrzenia... Pokazało się, że pogoda jest piękna, połączona z lekkim 
powiewem od Gór Albańskich, i że gemmy nie przyszły. Petroniusz znów przymknął 
oczy i wydał rozkaz, by przeniesiono go do tepidarium, gdy wtem spoza kotary 
wychylił się nomenclator oznajmiając, że młody Markus Winicjusz, przybyły świeżo 
z Azji Mniejszej, przyszedł go odwiedzić.
Petroniusz kazał wpuścić gościa do tepidarium, dokąd i sam się przeniósł. 
Winicjusz był synem jego starszej siostry, która przed laty wyszła za Marka 
Winicjusza, męża konsularnego z czasów Tyberiuszowych. Młody służył obecnie pod 
Korbulonem przeciw Partom i po ukończonej wojnie wracał do miasta. Petroniusz 
miał dla niego pewną słabość, graniczącą z przywiązaniem, albowiem Markus był 
pięknym i atletycznym młodzieńcem, a zarazem umiał zachowywać pewną estetyczną 
miarę w zepsuciu, co Petroniusz cenił nad wszystko.
Pozdrowienie Petroniuszowi! — rzekł młody człowiek wchodząc sprężystym krokiem 
do tepidarium — niech wszyscy bogowie darzą cię pomyślnością, a zwłaszcza 
Asklepios i Kipryda, albowiem pod ich podwójną opieką nic złego spotkać cię nie 
może.
— Witaj w Rzymie i niech ci odpoczynek będzie słodki po wojnie — odrzekł 
Petroniusz wyciągając rękę spomiędzy fałd miękkiej karbassowej tkaniny, w którą 
był obwinięty. — Co słychać w Armenii i czy bawiąc w Azji nie zawadziłeś o 
Bitynię?
Petroniusz był niegdyś rządcą Bitynii i co większa, rządził nią sprężyście i 
sprawiedliwie. Stanowiło to dziwną sprzeczność z charakterem człowieka słynnego 
ze swej zniewieściałości i zamiłowania do rozkoszy — dlatego lubił wspominać te 
czasy, albowiem stanowiły one dowód, czym by być mógł i umiał, gdyby mu się 
podobało.
— Zdarzyło mi się być w Heraklei — odrzekł Winicjusz. — Wysłał mnie tam Korbulo 
z rozkazem ściągnięcia posiłków.
— Ach, Heraklea! Znałem tam jedną dziewczynę z Kolchidy, za którą oddałbym 
wszystkie tutejsze rozwódki, nie wyłączając Poppei. Ale to dawne dzieje. Mów 
raczej, co słychać od ściany partyjskiej. Nudzą mnie wprawdzie te wszystkie 
Wologezy, Tyrydaty, Tygranesy i cała ta barbaria, która, jak twierdzi młody 
Arulanus, chodzi u siebie w domu jeszcze na czworakach, a tylko wobec nas udaje 
ludzi. Ale teraz dużo się o nich mówi w Rzymie, choćby dlatego, że 
niebezpiecznie mówić o czym innym.
— Ta wojna źle idzie i gdyby nie Korbulo, mogłaby się zmienić w klęskę.
— Korbulo! Na Bakcha! Prawdziwy to bożek wojny, istny Mars: wielki wódz; a 
zarazem zapalczywy, prawy i głupi. Lubię go, choćby dlatego, że Nero go się boi.
— Korbulo nie jest człowiekiem głupim.
— Może masz słuszność; a zresztą wszystko to jedno. Głupota, jak powiada Pyrron, 
w niczym nie jest gorsza od mądrości i w niczym się od niej nie różni.
Winicjusz począł opowiadać o wojnie, lecz gdy Petroniusz przymknął powieki, 
młody człowiek, widząc jego znużoną i nieco wychudłą twarz, zmienił przedmiot 
rozmowy i jął wypytywać go z pewną troskliwością o zdrowie.
Petroniusz otworzył znów oczy.
Zdrowie!... Nie. On nie czuł się zdrów. Nie doszedł jeszcze wprawdzie do tego, 
do czego doszedł młody Sisenna, który stracił do tego stopnia czucie, że gdy go 
przynoszono rano do łaźni, pytał: "Czy ja siedzę?" Ale nie był zdrów. Winicjusz 
oddał go oto pod opiekę Asklepiosa i Kiprydy. Ale on, Petroniusz, nie wierzy w 
Asklepiosa. Nie wiadomo nawet, czyim był synem ten Asklepios, czy Arsinoe, czy 
Koronidy, a gdy matka niepewna, cóż dopiero mówić o ojcu. Kto teraz może ręczyć 
nawet za swego własnego ojca!
Tu Petroniusz począł się śmiać, po czym mówił dalej — Posłałem wprawdzie dwa 
lata temu do Epidauru trzy tuziny żywych paszkotów i kubek złota, ale wiesz 
dlaczego? Oto powiedziałem sobie: pomoże — nie pomoże, ale nie zaszkodzi. Jeśli 
ludzie składają jeszcze na świecie ofiary bogom, to jednak myślę, że wszyscy 
rozumują tak jak ja. Wszyscy! Z wyjątkiem może mulników, którzy najmują się 
podróżnym przy Porta Capena. Prócz Asklepiosa miałem także do czynienia i z 
asklepiadami, gdym zeszłego roku chorował trochę na pęcherz. Odprawiali za mnie 
inkubację. Wiedziałem, że to oszuści, ale również mówiłem sobie: co mi to 
szkodzi! Świat stoi na oszustwie, a życie jest złudzeniem. Dusza jest także 
złudzeniem. Trzeba mieć jednak tyle rozumu, by umieć rozróżnić złudzenia 
rozkoszne od przykrych. W moim hypocaustum każę palić cedrowym drzewem 
posypywanym ambrą, bo wolę w życiu zapachy od zaduchów. Co do Kiprydy, której 
mnie także poleciłeś, doznałem jej opieki o tyle, że mam strzykanie w prawej 
nodze. Ale zresztą to dobra bogini! Przypuszczam, że i ty także poniesiesz teraz 
prędzej czy później białe gołębie na jej ołtarz.
— Tak jest — rzekł Winicjusz. — Nie dosięgnęły mnie strzały Partów, ale trafił 
mnie grot Amora... najniespodzianiej, o kilka stadiów od bramy miasta.
— Na białe kolana Charytek! Opowiesz mi to wolnym czasem — rzekł Petroniusz.
— Właśnie przyszedłem zasięgnąć twej rady — odpowiedział Markus.
Lecz w tej chwili weszli epilatorowie, którzy zajęli się Petroniuszem, Markus 
zaś zrzuciwszy tunikę wstąpił do wanny z letnią wodą, albowiem Petroniusz 
zaprosił go do kąpieli.
— Ach, nie pytam nawet, czy masz wzajemność -odrzekł Petroniusz spoglądając na 
młode, jakby wykute z marmuru ciało Winicjusza. — Gdyby Lizypp był cię widział, 
zdobiłbyś teraz bramę wiodącą do Palatynu, jako posąg Herkulesa w młodzieńczym 
wieku.
Młody człowiek uśmiechnął się z zadowoleniem i począł zanurzać się w wannie, 
wychlustywając przy tym obficie ciepłą wodę na mozaikę przedstawiającą Herę w 
chwili, gdy prosi Sen o uśpienie Zeusa. Petroniusz patrzył na niego zadowolonym 
okiem artysty.
Lecz gdy skończył i oddał się z kolei epilatorom, wszedł lector z puszką brązową 
na brzuchu i zwojami papieru w puszce.
— Czy chcesz posłuchać? — spytał Petroniusz.
— Jeśli to twój utwór, chętnie! — odpowiedział Winicjusz — ale jeśli nie, wolę 
rozmawiać. Poeci łapią dziś ludzi na wszystkich rogach ulic.
— A jakże. Nie przejdziesz koło żadnej bazyliki, koło termów, koło biblioteki 
lub księgarni, żebyś nie ujrzał poety gestykulującego jak małpa. Agryppa, gdy tu 
przyjechał ze Wschodu, wziął ich za opętanych. Ale to teraz takie czasy. Cezar 
pisuje wiersze, więc wszyscy idą w jego ślady. Nie wolno tylko pisywać wierszy 
lepszych od cezara i z tego powodu boję się trochę o Lukana... Ale ja pisuję 
prozą, którą jednak nie częstuję ani samego siebie, ani innych. To, co lector 
miał czytać, to są codicilli tego biednego Fabrycjusza Wejenta.
— Dlaczego "biednego"?
— Bo mu powiedziano, żeby zabawił się w Odysa i nie wracał do domowych pieleszy 
aż do nowego rozporządzenia. Ta odyseja o tyle mu będzie lżejsza niż 
Odyseuszowi, że żona jego nie jest Penelopą. Nie potrzebuję ci zresztą mówić, że 
postąpiono głupio. Ale tu nikt inaczej rzeczy nie bierze, jak po wierzchu. To 
dość licha i nudna książka, którą zaczęto namiętnie czytać dopiero wówczas, gdy 
autor został wygnany. Teraz słychać na wszystkie strony: "Scandala! Scandala!", 
i być może, że niektóre rzeczy Wejento wymyślał, ale ja, który znam miasto, znam 
naszych patres i nasze kobiety, upewniam cię, iż to wszystko bledsze niż 
rzeczywistość. Swoją drogą każdy szuka tam obecnie — siebie z obawą, a znajomych 
z przyjemnością. W księgarni Awirunusa stu skrybów przepisuje książkę za 
dyktandem — i powodzenie jej zapewnione.
— Twoich sprawek tam nie ma?
— Są, ale autor chybił, albowiem jestem zarazem i gorszy, i mniej płaski, niż 
mnie przedstawił. Widzisz, my tu dawno zatraciliśmy poczucie tego, co jest 
godziwe lub niegodziwe, i mnie samemu wydaje się, że tak naprawdę to tej różnicy 
nie ma, chociaż Seneka, Muzomusz i Trazea udają, że ją widzą. Mnie to wszystko 
jedno! Na Herkulesa, mówię, jak myślę! Ale zachowałem tę wyższość, że wiem, co 
jest szpetne, a co piękne, a tego na przykład nasz miedzianobrody poeta, furman, 
śpiewak, tancerz i histrio — nie rozumie.
Żal mi jednak Fabrycjusza! To dobry towarzysz.
Zgubiła go miłość własna. Każdy go podejrzewał, nikt dobrze nie wiedział, ale on 
sam nie mógł wytrzymać i na wszystkie strony rozgadywał pod sekretem. Czy ty 
słyszałeś historię Rufinusa?
— Nie.
— To przejdźmy do frigidarium, gdzie wychłodniemy i gdzie ci ją opowiem.
Przeszli do frigidarium, na środku którego biła fontanna zabarwiona na kolor 
jasnoróżowy i roznosząca woń fiołków. Tam siadłszy w niszach wysłanych 
jedwabiem, poczęli się ochładzać. Przez chwilę panowało milczenie. Winicjusz 
patrzył czas jakiś w zamyśleniu na brązowego fauna, który przegiąwszy sobie 
przez ramię nimfę szukał chciwie ustami jej ust, po czym rzekł:
— Ten ma słuszność. Oto co jest w życiu najlepsze. — Mniej więcej! Ale ty prócz 
tego kochasz wojnę, której ja nie lubię, albowiem pod namiotami paznokcie pękają 
i przestają być różowe. Zresztą każdy ma swoje zamiłowania. Miedzianobrody lubi 
śpiew, zwłaszcza swój własny, a stary Scaurus swoją wazę koryncką, która w nocy 
stoi przy jego łożu i którą całuje, jeśli nie może spać. Wycałował już jej 
brzegi. Powiedz mi, czy ty nie pisujesz wierszy?
— Nie. Nie złożyłem nigdy całego heksametru. — A nie grywasz na lutni i nie 
śpiewasz?
— Nie.
— A nie powozisz?
— Ścigałem się swego czasu w Antiochii, ale bez powodzenia.
— Tedy jestem o ciebie spokojny. A do jakiego stronnictwa należysz w hipodromie?
— Do Zielonych.
— Tedy jestem zupełnie spokojny, zwłaszcza że posiadasz wprawdzie duży majątek, 
ale nie jesteś tak bogaty jak Pallas albo Seneka. Bo widzisz, u nas teraz dobrze 
jest pisać wiersze, śpiewać przy lutni, deklamować i ścigać się w cyrku, ale 
jeszcze lepiej, a zwłaszcza bezpieczniej jest nie pisywać wierszy, nie grać, nie 
śpiewać i nie ścigać się w cyrku. Najlepiej zaś jest umieć podziwiać, gdy to 
czyni Miedzianobrody. Jesteś pięknym chłopcem, więc ci to chyba może grozić, że 
Poppea zakocha się w tobie. Ale ona zbyt na to doświadczona. Miłości zażyła dość 
przy dwóch pierwszych mężach, a przy trzecim chodzi jej o co innego. Czy wiesz, 
że ten głupi Otho kocha ją dotąd do szaleństwa... Chodzi tam po skałach 
Hiszpanii i wzdycha, tak zaś stracił dawne przyzwyczajenia i tak przestał dbać o 
siebie, że na układanie fryzury wystarczy mu teraz trzy godziny dziennie. Kto by 
się tego spodziewał, zwłaszcza po Othonie.
— Ja go rozumiem — odrzekł Winicjusz. — Ale na jego miejscu robiłbym co innego.
— Co mianowicie?
— Tworzyłbym wierne sobie legie z tamtejszych górali. To tędzy żołnierze ci 
Iberowie.
— Winicjuszu! Winicjuszu! Chce mi się prawie powiedzieć, że nie byłbyś do tego 
zdolny. A wiesz dlaczego? Oto takie rzeczy się robi, ale się o nich nie mówi 
nawet warunkowo. Co do mnie, śmiałbym się na jego miejscu z Poppei, śmiałbym się 
z Miedzianobrodego i formowałbym sobie legie, ale nie z Iberów, tylko z Iberek. 
Co najwyżej, pisałbym epigramata, których bym zresztą nie odczytywał nikomu, jak 
ten biedny Rufinus.
— Miałeś mi opowiedzieć jego historię. — Opowiem ci ją w unctuarium.
Ale w unctuarium uwaga Winicjusza zwróciła się na co innego, mianowicie na cudne 
niewolnice, które czekały tam na kąpiących się. Dwie z nich, Murzynki, podobne 
do wspaniałych posągów z hebanu, poczęły maścić ich ciała delikatnymi woniami 
Arabii, inne, biegłe w czesaniu Frygijki, trzymały w rękach, miękkich i giętkich 
jak węże, polerowane stalowe zwierciadła i grzebienie, dwie zaś, wprost do bóstw 
podobne greckie dziewczyny z Kos, czekały jako vestiplicae, aż przyjdzie chwila 
posągowego układania fałd na togach panów.
— Na Zeusa Chmurozbiórcę! — rzekł Markus Winicjusz — jaki ty masz u siebie 
wybór!
— Wolę wybór niż liczbę — odpowiedział Petroniusz. — Cała moja familia w Rzymie 
nie przenosi czterystu głów i sądzę, że do osobistej posługi chyba dorobkiewicze 
potrzebują większej ilości ludzi.
— Piękniejszych ciał nawet i Miedzianobrody nie posiada — mówił rozdymając 
nozdrza Winicjusz.
Na to Petroniusz odrzekł z pewną przyjazną niedbałością:
— Jesteś moim krewnym, a ja nie jestem ani taki nieużyty jak Bassus, ani taki 
pedant jak Aulus Plaucjusz. Lecz Winicjusz usłyszawszy to ostatnie imię 
zapomniał na chwilę o dziewczynach z Kos i podniósłszy żywo głowę, spytał:
— Skąd ci przyszedł na myśl Aulus Plaucjusz? Czy wiesz, że ja, wybiwszy rękę pod 
miastem, spędziłem kilkanaście dni w ich domu. Zdarzyło się, że Plaucjusz 
nadjechał w chwili wypadku i widząc, że cierpię bardzo, zabrał mnie do siebie, 
tam zaś niewolnik jego, lekarz Merion, przyprowadził mnie do zdrowia. O tym 
właśnie chciałem z tobą mówić.
— Dlaczego? Czy nie zakochałeś się wypadkiem w Pomponii? W takim razie żal mi 
cię: niemłoda i cnotliwa! Nie umiem sobie wyobrazić gorszego nad to połączenia. 
Brr!
— Nie w Pomponii — eheu! — rzekł Winicjusz. — Zatem w kim?
— Gdybym ja sam wiedział w kim? Ale ja nie wiem nawet dobrze, jak jej imię: 
Ligia czy Kallina? Nazywają ją w domu Ligią, gdyż pochodzi z narodu Ligów, a ma 
swoje barbarzyńskie imię: Kallina. Dziwny to dom tych Plaucjuszów. Rojno w nim, 
a cicho jak w gajach w Subiacum. Przez kilkanaście dni nie wiedziałem, że 
mieszka w nim bóstwo. Aż raz o świcie zobaczyłem ją myjącą się w ogrodowej 
fontannie. I przysięgam ci na tę pianę, z której powstała Afrodyta, że promienie 
zorzy przechodziły na wylot przez jej ciało. Myślałem, że gdy słońce zejdzie, 
ona rozpłynie mi się w świetle, jak rozpływa się jutrzenka. Od tej pory 
widziałem ją dwukrotnie i od tej pory również nie wiem, co spokój, nie wiem, co 
inne pragnienia, nie chcę wiedzieć, co może mi dać miasto, nie chcę kobiet, nie 
chcę złota, nie chcę korynckiej miedzi ani bursztynu, ani perłowca, ani wina, 
ani uczt, tylko chcę Ligii, Mówię ci szczerze, Petroniuszu, że tęsknię za nią, 
jak tęsknił ten Sen, wyobrażony na mozaice w twoim tepidarium, za Pasyteją, 
tęsknię po całych dniach i nocach.
— Jeśli to niewolnica, to ją odkup. — Ona nie jest niewolnicą.
— Czymże jest? Wyzwolenicą Plaucjusza?
— Nie będąc nigdy niewolnicą, nie mogła być wyzwolona.
— Więc?
— Nie wiem: córką królewską czy czymś podobnym. — Zaciekawiasz mnie, Winicjuszu.
— Lecz jeśli zechcesz mnie posłuchać, zaraz zaspokoję twoją ciekawość. Historia 
nie jest zbyt długa. Ty może osobiście znałeś Wanniusza, króla Swebów, który, 
wypędzony z kraju, długi czas przesiadywał tu w Rzymie, a nawet wsławił się 
szczęśliwą grą w kości i dobrym powożeniem. Cezar Drusus wprowadził go znów na 
tron. Wanniusz, który był w istocie rzeczy tęgim człowiekiem, rządził z początku 
dobrze i prowadził szczęśliwe wojny, później jednak począł nadto łupić ze skóry 
nie tylko sąsiadów, ale i własnych Swebów. Wówczas Wangio i Sido, dwaj jego 
siostrzeńcy, a synowie Wibiliusza, króla Hermandurów, postanowili zmusić go by 
znów pojechał do Rzymu... próbować szczęścia w kości.
— Pamiętam, to Klaudiuszowe, niedawne czasy.
— Tak. Wybuchła wojna. Wanniusz wezwał na pomoc Jazygów, jego zaś mili 
siostrzeńcy Ligów, którzy, zasłyszawszy o bogactwach Wanniusza i zwabieni 
nadzieją łupów, przybyli w takiej liczbie, iż sam cezar Klaudiusz począł obawiać 
się o spokój granicy. Klaudiusz nie chciał mieszać się w wojny barbarzyńców, 
napisał jednak do Ateliusza Histera, który dowodził legią naddunajską, by 
zwracał pilne oko na przebieg wojny i nie pozwolił zamącić naszego pokoju. 
Hister zażądał wówczas od Ligów, by przyrzekli, iż nie przekroczą granicy, na co 
nie tylko zgodzili się, ale dali zakładników, między którymi znajdowała się żona 
i córka ich wodza.... Wiadomo ci, że barbarzyńcy wyciągają na wojny z żonami i 
dziećmi... Otóż moja Ligia jest córką owego wodza.
— Skąd to wszystko wiesz?
— Mówił mi to sam Aulus Plaucjusz. Ligowie nie przekroczyli istotnie wówczas 
granicy, ale barbarzyńcy przychodzą jak burza i uciekają jak burza. Tak znikli i 
Ligowie, razem ze swymi turzymi rogami na głowach. Zbili Wanniuszowych Swebów i 
Jazygów, ale król ich poległ, za czym odeszli z łupami, a zakładniczki zostały w 
ręku Histera. Matka wkrótce umarła, dziecko zaś Hister, nie wiedząc, co z nim 
robić, odesłał do rządcy całej Germanii, Pomponiusza. Ów po ukończeniu wojny z 
Kattami wrócił do Rzymu, gdzie Klaudiusz, jak wiesz, pozwolił mu odprawić 
tryumf. Dziewczyna szła wówczas za wozem zwycięzcy, ale po skończonej 
uroczystości, ponieważ zakładniczki nie można było uważać za brankę, z kolei i 
Pomponiusz nie wiedział, co z nią zrobić, a wreszcie oddał ją swej siostrze, 
Pomponii Grecynie, żonie Plaucjusza. W tym domu, gdzie wszystko, począwszy od 
panów, a skończywszy na drobiu w kurniku, jest cnotliwe, wyrosła na dziewicę, 
niestety, tak cnotliwą jak sama Grecyna, a tak piękną, że nawet Poppea 
wyglądałaby przy niej jak jesienna figa przy jabłku hesperyjskim.
— I co?
— I powtarzam ci, że od chwili gdy widziałem, jak promienie przechodziły przy 
fontannie na wskroś przez jej ciało, zakochałem się bez pamięci.
— Jest więc tak przezroczysta jak lampryska albo jak młoda sardynka?
— Nie żartuj, Petroniuszu, a jeśli cię łudzi swoboda, z jaką ja sam o mojej 
żądzy mówię, wiedz o tym, że jaskrawa suknia częstokroć głębokie rany pokrywa. 
Muszę ci też powiedzieć, że wracając z Azji przespałem jedną noc w świątyni 
Mopsusa, aby mieć sen wróżebny. Otóż we śnie pojawił mi się sam Mopsus i 
zapowiedział, że w życiu moim nastąpi wielka przemiana przez miłość.
— Słyszałem, jak Pliniusz mówił, że nie wierzy w bogów, ale wierzy w sny i być 
może, że ma słuszność. Moje żarty nie przeszkadzają mi też myśleć czasem, że 
naprawdę jest tylko jedno bóstwo, odwieczne, wszechwładne, twórcze — Venus 
Genitrix. Ona skupia dusze, skupia ciała i rzeczy. Eros wywołał świat z chaosu. 
Czy dobrze uczynił, to inna rzecz, ale gdy tak jest, musimy uznać jego potęgę, 
choć wolno jej nie błogosławić...
— Ach, Petroniuszu! Łatwiej na świecie o filozofię niż o dobrą radę.
— Powiedz mi, czego ty właściwie chcesz?
— Chcę mieć Ligię. Chcę, by te moje ramiona, które obejmują teraz tylko 
powietrze, mogły objąć ją i przycisnąć do piersi. Chcę oddychać jej tchnieniem. 
Gdyby była niewolnicą, dałbym za nią Aulusowi sto dziewcząt z nogami pobielonymi 
wapnem na znak, że je pierwszy raz wystawiono na sprzedaż. Chcę ją mieć w domu 
moim dopóty, dopóki głowa moja nie będzie tak biała, jak szczyt Soracte w zimie.
— Ona nie jest niewolnicą, ale ostatecznie należy do familii Plaucjusza, a 
ponieważ jest dzieckiem opuszczonym, może być uważana jako alumna. Plaucjusz 
mógłby ci ją odstąpić, gdyby chciał.
— To chyba nie znasz Pomponii Grecyny. Zresztą oboje przywiązali się do niej jak 
do własnego dziecka.
— Pomponię znam. Istny cyprys. Gdyby nie była żoną Aulusa, można by ją 
wynajmować jako płaczkę. Od śmierci Julii nie zrzuciła ciemnej stoli i w ogóle 
wygląda, jakby za życia jeszcze chodziła po łące porosłej asfodelami. Jest przy 
tym univira, a więc między naszymi cztero- i pięciokrotnymi rozwódkami jest 
zarazem Feniksem... Ale... czy słyszałeś, że Feniks jakoby naprawdę wylągł się 
teraz w górnym Egipcie, co mu się zdarza nie częściej jak raz na pięćset lat?
— Petroniuszu! Petroniuszu! O Feniksie pogadamy kiedy indziej.
— Cóż ja ci powiem, mój Marku. Znam Aula Plaucjusza, który lubo nagania mój 
sposób życia, ma do mnie pewną słabość, a może nawet szanuje mnie więcej od 
innych, wie bowiem, że nie byłem nigdy donosicielem, jak na przykład Domicjusz 
Afer, Tygellinus i cała zgraja przyjaciół Ahenobarba. Nie udając przy tym stoika 
krzywiłem się jednak nieraz na takie postępki Nerona, na które Seneka i Burrhus 
patrzyli przez szpary. Jeśli sądzisz, że mogę coś dla ciebie u Aulusa wyjednać — 
jestem na twoje usługi.
— Sądzę, że możesz. Ty masz na niego wpływ, a przy tym umysł twój posiada 
niewyczerpane sposoby. Gdybyś się rozejrzał w położeniu i pomówił z 
Plaucjuszem...
— Zbytnie masz pojęcie o moim wpływie i o dowcipie, ale jeśli tylko o to chodzi, 
pomówię z Plaucjuszem. jak tylko przeniosą się do miasta.
— Oni wrócili dwa dni temu.
— W takim razie pójdźmy do triclinium, gdzie czeka na nas śniadanie, a 
następnie, nabrawszy sił, każemy się zanieść do Plaucjusza.
— Zawsześ mi był miły — odrzekł na to z żywością Winicjusz — ale teraz każę 
chyba ustawić wśród moich larów twój posąg — ot, taki piękny jak ten — i będę mu 
składał ofiary.
To rzekłszy zwrócił się w stronę posągów, które zdobiły całą jedną ścianę wonnej 
świetlicy, i wskazał ręką na posąg Petroniusza, przedstawiający go jako Hermesa 
z posochem w dłoni.
Po czym dodał:
— Na światło Heliosa! Jeśli "boski" Aleksander był do ciebie podobny — nie 
dziwić się Helenie.
I w okrzyku tym było tyleż szczerości, ile pochlebstwa, Petroniusz bowiem, lubo 
starszy i mniej atletyczny, piękniejszy był nawet od Winicjusza. Kobiety w 
Rzymie podziwiały nie tylko jego giętki umysł i smak, który mu zjednał nazwę 
arbitra elegancji, ale i ciało. Podziw ów znać było nawet na twarzach owych 
dziewcząt z Kos, które układały teraz fałdy jego togi, a z których jedna, 
imieniem Eunice, skrycie go kochająca, patrzyła mu w oczy z pokorą i zachwytem.
Lecz on nie zwrócił nawet na to uwagi, jeno uśmiechnąwszy się do Winicjusza 
począł cytować mu w odpowiedzi wyrażenie Seneki o kobietach:
— Animal impudens... etc...
A następnie otoczywszy ręką jego ramiona wyprowadził go do triclinium.
W unktuarium dwie greckie dziewczyny, Frygijki i dwie Murzynki poczęły uprzątać 
epilichnia z woniami. Lecz w tejże chwili spoza uchylonej kotary od frigidarium 
ukazały się głowy balneatorów i rozległo się ciche: "psst" — a na to wezwanie 
jedna z Greczynek, Frygijki i dwie Etiopki, poskoczywszy żywo, znikły w mgnieniu 
oka za kotarą. W termach rozpoczynała się chwila swawoli i rozpusty, której 
inspektor nie przeszkadzał, albowiem sam częstokroć brał w podobnych hulankach 
udział. Domyślał się ich zresztą i Petroniusz, ale jako człowiek wyrozumiały i 
nie lubiący karać, patrzył na nie przez szpary.
W unctuarium pozostała tylko Eunice. Czas jakiś nasłuchiwała oddalających się w 
kierunku laconicum głosów i śmiechów, wreszcie uniósłszy wykładany bursztynem i 
kością słoniową stołek, na którym przed chwilą siedział Petroniusz, przysunęła 
go ostrożnie do jego posągu.
Unctuarium pełne było słonecznego światła i kolorów bijących od tęczowych 
marmurów, którymi wyłożone były ściany.
Eunice wstąpiła na stołek — i znalazłszy się na wysokości posągu, nagle 
zarzuciła mu na szyję ramiona, po czym odrzuciwszy w tył swe złote włosy i tuląc 
różowe ciało do białego marmuru, poczęła przyciskać w uniesieniu usta do zimnych 
warg Petroniusza.
ROZDZIAŁ II
Po posiłku, który zwał się śniadaniem, a do którego dwaj towarzysze zasiedli 
wówczas, gdy zwykli śmiertelni byli już dawno po południowym prandium, 
Petroniusz zaproponował lekką drzemkę. Według niego pora była jeszcze za wczesna 
na odwiedziny. Są wprawdzie ludzie, którzy poczynają odwiedzać znajomych o 
wschodzie słońca, uważając w dodatku zwyczaj ten za stary, rzymski. Ale on, 
Petroniusz, uważa go za barbarzyński. Godziny popołudniowe są najwłaściwsze, nie 
wcześniej jednak, zanim słońce nie przejdzie w stronę świątyni Jowisza 
Kapitolińskiego i nie pocznie patrzeć z ukosa na Forum. Jesienią bywa jeszcze 
gorąco i ludzie radzi śpią po jedzeniu. Tymczasem miło jest posłuchać szumu 
fontanny w atrium i po obowiązkowym tysiącu kroków zdrzemnąć się w czerwonym 
świetle, przecedzonym przez purpurowe, na wpół zaciągnięte velarium.
Winicjusz uznał słuszność jego słów i poczęli się przechadzać rozmawiając w 
sposób niedbały o tym, co słychać na Palatynie i w mieście, a po trochu 
filozofując nad życiem. Po czym Petroniusz udał się do cubiculum, lecz nie spał 
długo. Po upływie pół godziny wyszedł i kazawszy sobie przynieść werweny począł 
ją wąchać i nacierać sobie nią ręce i skronie.
— Nie uwierzysz — rzekł — jak to ożywia i orzeźwia. Teraz jestem gotów.
Lektyka czekała już od dawna, więc wsiedli i kazali się ponieść na Vicus 
Patricius, do domu Aulusa. Insula Petroniusza leżała na południowym stoku 
Palatynu około tak zwanych Carinae, najkrótsza więc droga wypadała im poniżej 
Forum, lecz ponieważ Petroniusz chciał zarazem wstąpić do złotnika Idomena, 
wydał przeto polecenie, by niesiono ich przez Vicus Apollinis i Forum w stronę 
Vicus Sceleratus, na rogu którego pełno było wszelkiego rodzaju tabern.
Olbrzymi Murzyni podnieśli lektykę i ruszyli, poprzedzani przez niewolników 
zwanych pedisequi. Petroniusz przez czas jakiś podnosił w milczeniu swe dłonie, 
pachnące werweną, ku nozdrzom i zdawał się nad czymś namyślać, po chwili zaś 
rzekł:
— Przychodzi mi do głowy, że jeśli twoja leśna boginka nie jest niewolnicą, tedy 
mogłaby porzucić dom Plaucjuszów, a przenieść się do twego. Otoczyłbyś ją 
miłością i obsypał bogactwy, tak jak ja moją ubóstwioną Chryzotemis, której, 
mówiąc między nami, mam przynajmniej o tyle dosyć, o ile ona mnie.
Markus potrząsnął głową.
— Nie? — pytał Petroniusz. — W najgorszym razie sprawa oparłaby się o cezara, a 
możesz być pewny, że choćby dzięki moim wpływom nasz Miedzianobrody byłby po 
twojej stronie.
— Nie znasz Ligii! — odparł Winicjusz.
— To pozwólże się zapytać, czy ty ją znasz — inaczej jak z widzenia? Mówiłżeś z 
nią? Wyznałżeś jej swą miłość?
— Widziałem ją naprzód przy fontannie, a potem spotkałem ją dwukrotnie. 
Pamiętaj, że podczas pobytu w domu Aulosów mieszkałem w bocznej willi, 
przeznaczonej dla gości, i mając wybitą rękę nie mogłem zasiadać do wspólnego 
stołu. Dopiero w wigilię dnia, na który zapowiedziałem swój odjazd, spotkałem 
Ligię przy wieczerzy — i nie mogłem słowa do niej przemówić. Musiałem słuchać 
Aulusa i jego opowiadań o zwycięstwach, jakie odniósł w Brytanii, a następnie o 
upadku małych gospodarstw w Italii, któremu jeszcze Licyniusz Stolo starał się 
zapobiec. W ogóle nie wiem, czy Aulos potrafi mówić o czym innym i nie mniemaj, 
że zdołamy się od tego wykręcić, chyba że zechcesz słuchać o zniewieściałości 
czasów dzisiejszych. Oni tam mają bażanty w kurnikach, ale ich nie jedzą 
wychodząc z zasady, że każdy zjedzony bażant przybliża koniec potęgi rzymskiej. 
Drugi raz spotkałem ją koło ogrodowej cysterny ze świeżo wyrwaną trzciną w ręku, 
którą zanurzała kiścią w wodzie i skrapiała rosnące wokoło irysy. Spójrz na moje 
kolana. Na tarczę Herakla, mówię ci, że nie drżały, gdy na nasze maniple szły z 
wyciem chmury Partów, ale drżały przy owej cysternie. I zmieszany jak pacholę, 
które nosi jeszcze bullę na szyi, oczyma tylko żebrałem litości, długo nie mogąc 
słowa przemówić.
Petroniusz spojrzał na niego jakby z pewną zazdrością.
— Szczęśliwy! — rzekł. — Choćby świat i życie były jak najgorsze, jedno w nich 
zostanie wieczne dobro — młodość!
Po chwili zaś spytał:
— I nie przemówiłeś do niej?
— Owszem. Oprzytomniawszy nieco, rzekłem, że wracam z Azji, żem wybił rękę pod 
miastem i cierpiałem srodze, ale w chwili gdy mi przychodzi porzucić ten dom 
gościnny, widzę, że cierpienie w nim więcej jest warte niż gdzie indziej rozkosz 
— choroba więcej niż gdzie indziej zdrowie. Ona słuchała słów moich także 
zmieszana i ze schyloną głową, kreśląc coś trzciną na szafrannym piasku. Po czym 
podniosła oczy, raz jeszcze spojrzała na owe skreślone znaki, raz jeszcze na 
mnie, jakby chcąc o coś spytać — i nagle uciekła jak hamadriada przed głupowatym 
faunem.
— Musi mieć piękne oczy.
— Jak morze — i utonąłem w nich też jak w morzu. Wierz mi, że Archipelag mniej 
jest błękitny. Po chwili przybiegł mały Plaucjusz i począł o coś pytać. Ale ja 
nie rozumiałem, o co mu chodzi.
— O Atene! — zawołał Petroniusz — zdejm temu chłopcu opaskę z oczu, którą 
zawiązał Eros, bo inaczej rozbije sobie głowę o kolumnę świątyni Wenus.
Po czym zwrócił się , do Winicjusza:
— O, ty wiosenny pączku na drzewie życia, ty pierwsza zielona gałązko winogradu! 
Powinien bym zamiast do Plaucjuszów kazać cię zanieść do domu Gelocjusza, gdzie 
jest szkoła dla nieświadomych życia chłopców.
— Czego ty właściwie chcesz?
— A co skreśliła na piasku? Czy nie imię Amora, czy nie serce przeszyte jego 
grotem lub nie coś takiego, z czego mógłbyś poznać, że satyry szeptały już tej 
nimfie do ucha różne tajemnice życia? Jak można było nie spojrzeć na te znaki!
— Dawniej wdziałem togę, niż myślisz — rzekł Winicjusz — i zanim nadbiegł mały 
Aulos, patrzyłem pilnie na te znaki. Wszakże wiem, że i w Grecji, i w Rzymie 
nieraz dziewczęta kreślą na piasku wyznania, których nie chcą wymówić ich 
usta... Ale zgadnij, co nakreśliła?
— Jeśli co innego, niż przypuszczałem, to nie zgadnę. — Rybę.
— Jak powiadasz?
— Powiadam: rybę. Czy miało to znaczyć, że w żyłach jej zimna dotąd krew płynie 
— nie wiem! Ale ty, któryś mnie nazwał wiosennym pąkowiem na drzewie życia — 
zapewne potrafisz lepiej ten znak zrozumieć?
— Carissime! O taką rzecz spytaj Pliniusza. On się zna na rybach. Gdyby stary 
Apicjusz żył jeszcze, może by ci także umiał coś o tym powiedzieć, albowiem 
zjadł w ciągu życia więcej ryb, niż może ich od razu pomieścić Zatoka 
Neapolitańska.
Lecz dalsza rozmowa urwała się, wniesiono ich bowiem na rojne ulice, na których 
przeszkadzał jej gwar ludzki. Przez Vicus Apollinis skręcili na Forum Romanum, 
gdzie w dnie pogodne przed zachodem słońca gromadziły się tłumy próżniaczej 
ludności, by przechadzać się wśród kolumn, opowiadać nowiny i słuchać ich, 
widzieć przenoszone lektyki ze znakomitymi ludźmi, a wreszcie zaglądać do 
sklepów złotniczych, do księgarni, do sklepów, w których zmieniano monetę, do 
bławatnych, brązowniczych i wszelkich innych, których pełno było w domach 
obejmujących część Rynku położoną naprzeciw Kapitolu. Połowa Forum, leżąca tuż 
pod wiszarami zamku, pogrążona była już w cieniu, natomiast kolumny położonych 
wyżej świątyń złociły się w blasku i na błękicie. Leżące niżej rzucały wydłużone 
cienie na marmurowe płyty, wszędzie zaś było ich tak pełno, że oczy gubiły się 
wśród nich jak w lesie. Zdawało się, że tym budowlom i kolumnom aż ciasno koło 
siebie. Piętrzyły się jedne nad drugimi, biegły w prawo i w lewo, wdzierały się 
na wzgórza, tuliły się do zamkowego muru lub jedne do drugich, na podobieństwo 
większych i mniejszych, grubszych i cieńszych, złotawych i białych pni, to 
rozkwitłych pod architrawami kwiatami akantu, to pozawijanych w jońskie rogi, to 
zakończonych prostym doryckim kwadratem. Nad owym lasem błyszczały barwne 
tryglify, z tympanów wychylały się rzeźbione postaci bogów, ze szczytów 
uskrzydlone złote kwadrygi zdawały się chcieć ulecieć w powietrze, w ów błękit, 
który zwieszał się spokojnie nad owym zbitym miastem świątyń. W środku Rynku i 
po brzegach płynęła rzeka ludzka: tłumy przechadzały się pod łukami bazyliki 
Juliusza Cezara, tłumy siedziały na schodach Kastora i Polluksa i kręciły się 
koło świątyńki Westy, podobne na tym wielkim marmurowym tle do różnokolorowych 
rojów motyli lub żuków. Z góry, przez ogromne stopnie, od strony świątyni 
poświęconej "Jovi Optimo Maximo", napływały nowe fale; przy rostrach słuchano 
jakichś przygodnych mówców; tu i ówdzie słychać było okrzyki przekupniów 
sprzedających owoce, wino lub wodę pomieszaną z figowym sokiem, oszustów 
polecających cudowne lekarstwa, wróżbitów, odgadywaczy ukrytych skarbów, 
tłumaczów snów. Gdzieniegdzie z gwarem rozmów i nawoływań mieszały się dźwięki 
sistry, egipskiej sambuki lub greckich fletów. Gdzieniegdzie chorzy, pobożni lub 
stroskani nieśli do świątyń ofiary. Wśród ludzi, na kamiennych płytach, zbierały 
się chciwe na ofiarne ziarno, podobne do ruchomych, pstrych i ciemnych plam, 
stadka gołębi, to wzbijając się chwilowo z rozgłośnym szumem skrzydeł w górę, to 
znów zapadając na opróżnione przez tłum miejsca. Od czasu do czasu gromady 
ludzkie rozstępowały się przed lektykami, w których widać było wykwintne twarze 
kobiece lub głowy senatorów i rycerzy o rysach jakby zakrzepłych i wyniszczonych 
życiem. Różnojęzyczna ludność powtarzała w głos ich imiona z dodatkiem 
przezwisk, szyderstw lub pochwał. Między bezładnymi grupami przeciskały się 
czasem postępujące miarowym krokiem oddziały żołnierzy lub wigilów czuwających 
nad ulicznym porządkiem. Język grecki dawał się słyszeć naokół równie często jak 
łaciński.
Winicjusz, który dawno nie był w mieście, patrzył z pewną ciekawością na owo 
rojowisko ludzkie i na owo Forum Romanum, zarazem panujące nad falą świata i 
zarazem tak nią zalane, że Petroniusz, który odgadł myśl towarzysza, nazwał je 
:gniazdem Kwirytów — bez Kwirytów". Istotnie, miejscowy żywioł ginął niemal w 
tym tłumie złożonym ze wszystkich ras i narodów. Widać tu było Etiopów, 
olbrzymich jasnowłosych ludzi z dalekiej północy, Brytanów, Gallów i Germanów, 
skośnookich mieszkańców Sericum, ludzi znad Eufratu i ludzi znad Indu, o brodach 
barwionych na kolor cegły, Syryjczyków znad brzegów Orontu, o oczach czarnych i 
słodkich; wyschniętych jak kość mieszkańców pustyń arabskich, Żydów z zapadłą 
piersią, Egipcjan z wiecznym, obojętnym uśmiechem w twarzach, i Numidów, i 
Afrów; Greków z Hellady, którzy na równi z Rzymianami władali nad miastem, ale 
władali wiedzą, sztuką, rozumem i szalbierstwem, Greków z wysp i z Azji 
Mniejszej, i z Egiptu, i z Italii, i z Narbońskiej Galii. W tłumie niewolników z 
podziurawionymi uszami nie brakło i wolnej, próżniaczej ludności, którą cezar 
bawił, żywił, a nawet odziewał, i wolnych przybyszów, których do olbrzymiego 
miasta zwabiła łatwość życia i widoki fortuny; nie brakło przekupniów i kapłanów 
Serapisa z palmowymi gałęziami w ręku, i kapłanów Izydy, na której ołtarze 
znoszono więcej ofiar niż do świątyni Kapitolińskiego Jowisza, i kapłanów 
Kibeli, noszących w ręku złote kiście ryżu, i kapłanów wędrownych bóstw, i 
tanecznic wschodnich z jaskrawymi mitrami, i sprzedających amulety, i poskromców 
wężów, i chaldejskich magów, wreszcie ludzi bez wszelkich zajęć, którzy co 
tydzień zgłaszali się do spichlerzy nadtybrzańskich po zboże, bili się o 
loteryjne bilety w cyrkach, spędzali noce w walących się ustawicznie w 
zatybrzańskiej dzielnicy domach, a dnie słoneczne i ciepłe w kryptoportykach, w 
brudnych garkuchniach Subury, na moście Milwiusa lub przed insulami możnych, 
gdzie im od czasu do czasu wyrzucano resztki ze stołu niewolników.
Petroniusz dobrze był znany przez te tłumy. O uszy Winicjusza obijało się 
ustawiczne: "Hic est!" — "To on!" — Lubiono go za hojność, a zwłaszcza 
popularność jego wzrosła od czasu, gdy dowiedziano się, że przemawiał przed 
cezarem przeciw wyrokowi śmierci wydanemu na całą familię, to jest na wszystkich 
bez różnicy płci i wieku niewolników prefekta Pedaniusza Sekunda, za to, iż 
jeden z nich zabił tego okrutnika w chwili rozpaczy. Petroniusz powtarzał 
wprawdzie głośno, że mu to było wszystko jedno i że przemawiał do cezara tylko 
prywatnie, jako arbiter elegantiarum, którego estetyczne uczucia oburzała owa 
barbarzyńska rzeź, godna jakichś Scytów, nie Rzymian. Niemniej lud, który 
wzburzył się z powodu tej rzezi, kochał od tej pory Petroniusza.
Lecz on o to nie dbał. Pamiętał, że ten lud kochał takie i Brytanika, którego 
Nero otruł, i Agrypinę, którą kazał zamordować, i Oktawię, którą na Pandatarii 
uduszono po uprzednim otwarciu jej żył w gorącej parze, i Rubeliusza Plauta, 
który został wygnany, i Trazeasza, któremu każde jutro mogło przynieść wyrok 
śmierci. Miłość ludu mogła być uważana raczej za złą wróżbę, a sceptyczny 
Petroniusz był zarazem przesądny. Tłumem gardził podwójnie: i jako arystokrata, 
i jako esteta. Ludzie pachnący prażonym bobem, który nosili w zanadrzu, a przy 
tym wiecznie schrypnięci i spotnieli od gry w morę po rogach ulic i perystylach, 
nie zasługiwali w jego oczach na miano ludzi.
Nie odpowiadając też wcale ani na oklaski, ani na posyłane tu i ówdzie od ust 
pocałunki, opowiadał Markowi sprawę Pedaniusza, drwiąc przy tym ze zmienności 
ulicznej hałastry, która nazajutrz po groźnym wzburzeniu oklaskiwała Nerona 
przejeżdżającego do świątyni Jowisza Statora. Lecz przed księgarnią Awirunusa 
kazał się zatrzymać i wysiadłszy zakupił ozdobny rękopis, który oddał 
Winicjuszowi.
— To podarek dla ciebie — rzekł.
— Dzięki! — odrzekł Winicjusz. Po czym spojrzawszy na tytuł zapytał: — 
Satyricon? To coś nowego. Czyje to? — Moje. Ale ja nie chcę iść śladem Rufinusa, 
którego historię miałem ci opowiedzieć, ani też śladem Fabrycjusza Wejenta, 
dlatego nikt o tym nie wie, ty zaś nikomu nie mów.
— A mówiłeś, że nie piszesz wierszy — rzekł Winicjusz zaglądając do środka — tu 
zaś widzę prozę gęsto nimi przeplataną.
— Jak będziesz czytał, zwróć uwagę na ucztę Trymalchiona. Co do wierszy, 
zbrzydły mi od czasu, jak Nero pisze epos. Witeliusz, widzisz, chcąc sobie 
ulżyć, używa pałeczki z kości słoniowej, którą zasuwa sobie w gardło: inni 
posługują się piórami flamingów maczanymi w oliwie lub w odwarze macierzanki — 
ja zaś odczytuję poezje Nerona — i skutek jest natychmiastowy. Mogę je potem 
chwalić, jeśli nie z czystym sumieniem, to z czystym żołądkiem.
Ta rzekłszy zatrzymał znów lektykę przed złotnikiem Idomenem i załatwiwszy 
sprawę gemm kazał nieść lektykę wprost do domu Aulusa.
— Po drodze opowiem ci na dowód, co jest miłość własna autorska, historię 
Rufinusa — rzekł.
Lecz zanim ją rozpoczął, skręcili na Vicus Patricius i niebawem znaleźli się 
przed mieszkaniem Aulusa. Młody i tęgi ianitor otworzył im drzwi wiodące do 
ostium, nad którymi sroka, zamknięta w klatce, witała ich wrzaskliwie słowem: 
"Salve!"
Po drodze z drugiej sieni, zwanej ostium, do właściwego atrium, Winicjusz rzekł:
— Czyś zauważył, że odźwierny tu bez łańcuchów? — To dziwny dom — odpowiedział 
półgłosem Petroniusz. — Pewno ci wiadomo, że Pomponię Grecynę podejrzewano o 
wyznawanie wschodniego zabobonu, polegającego na czci jakiegoś Chrestosa. Zdaje 
się, że przysłużyła się jej Kryspinilla, która nie może darować Pomponii, że 
jeden mąż wystarczył jej na całe życie. — Univira!... Łatwiej dziś w Rzymie o 
półmisek rydzów z Noricum. Sądzono ją sądem domowym...
— Masz słuszność, że to dziwny dom. Później opowiem ci, com tu słyszał i 
widział.
Tymczasem znaleźli się w atrium. Przełożony nad nim niewolnik, zwany atriensis, 
wysłał nomenclatora, by oznajmił gości, jednocześnie zaś służba podsunęła im 
krzesła i stołeczki pod nogi. Petroniusz, który wyobrażając sobie, że w tym 
surowym domu panuje wieczny smutek, nigdy w nim nie bywał, spoglądał naokół z 
pewnym zdziwieniem i jakby z poczuciem zawodu, albowiem atrium czyniło raczej 
wesołe wrażenie. Z góry przez duży otwór wpadał snop jasnego światła, łamiącego 
się w tysiące skier na wodotrysku. Kwadratowa sadzawka z fontanną w środku, 
przeznaczona do przyjmowania dżdżu wpadającego w czasie niepogody przez górny 
otwór, a zwana impluvium, otoczona była anemonami i liliami. Szczególnie w 
liliach widocznie kochano się w domu, gdyż były ich całe kępy, i białych, i 
czerwonych, i wreszcie szafirowych irysów, których delikatne płatki były jakby 
posrebrzone od wodnego pyłu. Wśród mokrych mchów, w których ukryte były donice z 
liliami, i wśród pęków liści widniały brązowe posążki, przedstawiające dzieci i 
ptactwo wodne. W jednym rogu odlana również z brązu łania pochylała swą 
zaśniedziałą od wilgoci, zielonawą głowę ku wodzie. jakby się chciała napić. 
Podłoga atrium była z mozaiki; ściany, częścią wykładane czerwonym marmurem, 
częścią malowane w drzewa, ryby, ptaki i gryfy, nęciły oczy grą kolorów. Odrzwia 
do bocznych izb zdobne były żółwiowcem lub nawet kością słoniową; przy ścianach, 
między drzwiami, stały posągi przodków Aulusa. Wszędy znać było spokojny 
dostatek, daleki od zbytku, ale szlachetny i pewny siebie.
Petroniusz, który mieszkał nierównie okazalej i wykwintniej, nie mógł tu jednak 
znaleźć żadnej rzeczy, która by raziła jego smak — i właśnie zwrócił się z tą 
uwagą do Winicjusza, gdy wtem niewolnik velarius odsunął kotarę dzielącą atrium 
od tablinum i w głębi domu ukazał się nadchodzący śpiesznie Aulos Plaucjusz.
Był to człowiek zbliżający się do wieczornych dni życia, z głową pobieloną 
szronem, ale czerstwy, o twarzy energicznej, nieco za krótkiej, ale też nieco 
podobnej do głowy orła. Tym razem malowało się na niej pewne zdziwienie, a nawet 
niepokój, z powodu niespodziewanego przybycia Neronowego przyjaciela, towarzysza 
i zausznika.
Lecz Petroniusz był nadto światowcem i nadto bystrym człowiekiem, by tego nie 
zauważyć, zatem po pierwszych powitaniach oznajmił z całą wymową i swobodą, na 
jaką było go stać, że przychodzi podziękować za opiekę, jakiej w tym domu doznał 
syn jego siostry, i że jedynie wdzięczność jest powodem jego odwiedzin, do 
których zresztą ośmieliła go dawna z Aulosem znajomość.
Aulos zapewnił go ze swej strony, iż miłym jest gościem, a co do wdzięczności, 
oświadczył, że sam się do niej poczuwa, chociaż zapewne Petroniusz nie domyśla 
się jej powodów.
Jakoż Petroniusz nie domyślał się ich rzeczywiście. Próżno, podniósłszy swe 
orzechowe oczy w górę, biedził się, by sobie przypomnieć najmniejszą usługę 
oddaną Aulosowi lub komukolwiek. Nie przypomniał sobie żadnej, prócz tej chyba, 
którą zamierzał wyświadczyć Winicjuszowi. Mimo woli mogło się wprawdzie coś 
podobnego zdarzyć, ale tylko mimo woli.
— Kocham i cenię bardzo Wespazjana — odrzekł Aulos — któremu uratowałeś życie, 
gdy raz zdarzyło mu się nieszczęście usnąć przy słuchaniu wierszy cezara.
— Zdarzyło mu się szczęście — odrzekł Petroniusz — bo ich nie słyszał, nie 
przeczę jednak, że mogło się ono skończyć nieszczęściem. Miedzianobrody chciał 
mu koniecznie posłać centuriona z przyjacielskim zleceniem, by sobie otworzył 
żyły.
— Ty zaś, Petroniuszu, wyśmiałeś go.
— Tak jest, a raczej przeciwnie: powiedziałem mu, że jeśli Orfeusz umiał pieśnią 
usypiać dzikie bestie, jego tryumf jest równy, skoro potrafił uśpić Wespazjana. 
Ahenobarbowi można przyganiać pod warunkiem, żeby w małej przyganie mieściło się 
wielkie pochlebstwo. Nasza miłościwa Augusta, Poppea, rozumie to doskonale.
— Niestety, takie to czasy — odrzekł Aulos. — Brak mi na przodzie dwóch zębów, 
które mi wybił kamień rzucony ręką Brytana, i przez to mowa moja stała się 
świszczącą, a jednak najszczęśliwsze chwile mego życia spędziłem w Brytanii...
— Bo zwycięskie — dorzucił Winicjusz.
Lecz Petroniusz zląkłszy się, by stary wódz nie zaczął opowiadać o dawnych swych 
wojnach, zmienił przedmiot rozmowy. Oto w okolicy Praeneste wieśniacy znaleźli 
martwe wilcze szczenię o dwu głowach, w czasie zaś onegdajszej burzy piorun 
oberwał narożnik w świątyni Luny, co było rzeczą, ze względu na spóźnioną 
jesień, niesłychaną. Niejaki też Kotta, który mu to opowiadał, dodawał zarazem, 
iż kapłani tejże świątyni przepowiadają z tego powodu upadek miasta lub co 
najmniej ruinę wielkiego domu, która tylko nadzwyczajnymi ofiarami da się 
odwrócić.
Aulos wysłuchawszy opowiadania wyraził zdanie, że takich oznak nie można jednak 
lekceważyć. Że bogowie mogą być zgniewani przebraną miarą zbrodni, w tym nie 
masz nic dziwnego — a w takim razie ofiary błagalne są zupełnie na miejscu.
Na to Petroniusz rzekł:
— Twój dom, Plaucjuszu, nie jest zbyt wielki, choć mieszka w nim wielki 
człowiek; mój jest wprawdzie za duży na tak lichego właściciela, ale również 
mały.
A jeśli chodzi o ruinę jakiegoś tak wielkiego, jak na przykład domus 
transitoria, to czy opłaci się nam skladać ofiary, by tę ruinę odwrócić?
Plaucjusz nie odpowiedział na to pytanie, która to ostrożność dotknęła nawet 
nieco Petroniusza, albowiem przy całym swym braku poczucia różnicy między złem a 
dobrem nie był nigdy donosicielem i można z nim było rozmawiać z zupełnym 
bezpieczeństwem. Za czym zmienił znów rozmowę i począł wychwalać mieszkanie 
Plaucjuszowe oraz dobry smak panujący w domu.
— Stara to siedziba — odrzekł Plaucjusz — w której nic nie zmieniłem od czasu, 
jakem ją odziedziczył.
Po odsunięciu kotary dzielącej atrium od tablinum dom otwarty był na przestrzał, 
tak że przez tablinum, przez następny perystyl i leżącą za nim salę, zwaną 
oecus, wzrok biegł aż do ogrodu, który widniał z dala jak jasny obraz, ujęty w 
ciemną ramę. Wesołe dziecinne śmiechy dolatywały stamtąd do atrium.
— Ach, wodzu — rzekł Petroniusz — pozwól nam posłuchać z bliska tego szczerego 
śmiechu, o który dziś tak trudno.
— Chętnie — odrzekł powstając Plaucjusz. — To mój mały Aulus i Ligia bawią się w 
piłki. Ale co do śmiechu, mniemam, Petroniuszu, że całe życie schodzi ci na nim.
— Życie jest śmiechu warte, więc się śmieję — odpowiedział Petroniusz — tu 
jednak śmiech brzmi inaczej.
— Petroniusz — dodał Winicjusz — nie śmieje się zresztą po całych dniach, ale 
raczej po całych nocach. Tak rozmawiając przeszli przez długość domu i znaleźli 
się w ogrodzie, gdzie Ligia i mały Aulus bawili się piłkami, które niewolnicy 
wyłącznie do tej zabawy przeznaczeni, zwani spheristae, zbierali z ziemi i 
podawali im do rąk. Petroniusz rzucił szybkie, przelotne spojrzenie na Ligię, 
mały Aulus ujrzawszy Winicjusza przybiegł się z nim witać, ów zaś przechodząc 
schylił głowę przed piękną dziewczyną, która stała z piłką w ręku; z włosem 
nieco rozwianym, trochę zdyszana i zarumiepiona.
Lecz w ogrodowym triclinium, zacienionym przez bluszcze, winograd i kozie ziele, 
siedziała Pomponia Grecyna; poszli się więc z nią witać. Petroniuszowi, 
jakkolwiek nie uczęszczał do domu Plaucjuszów, była ona znajoma, albowiem 
widywał ją u Antysii, córki Rubeliusza Plauta, a dalej w domu Seneków i u 
Poliona. Nie mógł też oprzeć się pewnemu podziwowi, jakim przejmowała go jej 
twarz smutna, ale pogodna, szlachetność jej postawy, ruchów, słów. Pomponia 
mąciła do tego stopnia jego pojęcia o kobietach, że ów zepsuty do szpiku kości i 
pewny siebie, jak nikt w całym Rzymie, człowiek nie tylko odczuwał dla niej 
pewien rodzaj szacunku, ale nawet tracił poniekąd pewność siebie. I teraz oto 
dziękując jej za opiekę nad Winicjuszem wtrącał jakby mimo woli wyraz: "domina", 
który nigdy nie przychodził mu na myśl, gdy na przykład rozmawiał z Kalwią 
Kryspinillą, ze Skrybonią, z Walerią, Soliną i innymi niewiastami z wielkiego 
świata.- Po przywitaniu i złożeniu podzięki począł też zaraz narzekać, że 
Pomponię widuje się tak rzadko, że jej nie można spotkać ni w cyrku, ni w 
amfiteatrze, na co odpowiedziała mu spokojnie, położywszy dłoń na dłoni męża:
— Starzejemy się i oboje lubimy coraz więcej domowe zacisze.
Petroniusz chciał przeczyć, lecz Aulus Plaucjusz dodał swoim świszczącym głosem:
— I coraz nam bardziej obco między ludźmi, którzy nawet naszych bogów rzymskich 
greckimi nazywają imionami.
— Bogowie stali się od pewnego czasu tylko retorycznymi figurami — odrzekł 
niedbale Petroniusz — że zaś retoryki uczyli nas Grecy, przeto mnie samemu 
łatwiej na przykład powiedzieć: Hera niż Juno.
To rzekłszy zwrócił oczy na Pomponię, jakby na znak, że wobec niej żadne inne 
bóstwo nie mogło mu przyjść na myśl, a następnie jął przeczyć temu, co mówiła o 
starości: "Ludzie starzeją się wprawdzie prędko, ale tacy, którzy żyją zgoła 
innym życiem, a prócz tego są twarze, o których Saturn zdaje się zapominać." 
Petroniusz mówił to z pewną nawet szczerością, albowiem Pomponia Grecyna, 
jakkolwiek schodziła z południa życia, zachowała niezwykłą świeżość cery, a że 
głowę miała małą i twarz drobną, chwilami więc, mimo swej ciemnej sukni, mimo 
powagi i smutku, czyniła wrażenie kobiety zupełnie młodej.
Tymczasem mały Aulus, który podczas pobytu Winicjusza w domu zaprzyjaźnił się 
był z nim nadzwyczajnie, zbliżywszy się począł go zapraszać do gry w piłkę. Za 
chłopcem weszła do triclinium i Ligia. Pod firanką bluszczów, ze światełkami 
drgającymi na twarzy, wydała się teraz Petroniuszowi ładniejszą niż na pierwszy 
rzut oka i istotnie podobną do jakiejś nimfy. Że zaś nie przemówił do niej 
dotąd, więc podniósł się, pochylił przed nią głowę i zamiast zwykłych wyrazów 
powitania począł cytować słowa, którymi Odys powitał Nauzykaę:
Nie wiem, czyliś jest bóstwem, czy panną śmiertelną, 
Lecz jeśliś jest mieszkanką ziemskiego padołu,
Błogosławiony ojciec z matką twą pospołu, 
Błogosławieni bracia ...
Nawet Pomponii podobała się wykwintna grzeczność tego światowca. Co do Ligii, 
słuchała zmieszana i zapłoniona, nie śmiąc oczu podnieść. Lecz stopniowo w 
kątach jej ust począł drgać swawolny uśmiech, na twarzy znać było walkę między 
dziewczęcym zawstydzeniem a chęcią odpowiedzi — i widocznie chęć ta przemogła, 
spojrzawszy bowiem nagle na Petroniusza, odpowiedziała mu słowami tejże 
Nauzykai, cytując je jednym tchem i trochę jak wydawaną lekcję:
Nie byle kto ty jesteś — i nie byle głowa!
Po czym zawróciwszy w miejscu, uciekła, jak ucieka spłoszony ptak.
Teraz na Petroniusza przyszła kolej zdziwienia — nie spodziewał się bowiem 
usłyszeć Homerowego wiersza w ustach dziewczyny, o której barbarzyńskim 
pochodzeniu był przez Winicjusza uprzedzony. Spojrzał też pytającym wzrokiem na 
Pomponię, lecz ta nie mogła mu dać odpowiedzi, patrzyła bowiem w tej chwili, 
uśmiechając się, na dumę, jaka odbiła się w obliczu starego Aulusa.
On zaś nie umiał tej dumy ukryć. Naprzód przywiązał się był do Ligii jak do 
własnego dziecka, a po wtóre, mimo swych starorzymskich uprzedzeń, które kazały 
mu przeciw greczyźnie i jej rozpowszechnieniu piorunować, uważał ją za szczyt 
towarzyskiej ogłady. Sam nie mógł się jej nigdy dobrze nauczyć, nad czym skrycie 
bolał, rad był więc teraz, że temu wytwornemu panu, a zarazem i literatowi, 
który gotów był uważać dom jego za barbarzyński, odpowiedziano w nim językiem i 
wierszem Homera.
— Jest w domu pedagogus Grek — rzekł zwracając się do Petroniusza — który uczy 
naszego chłopaka, a dziewczyna przysłuchuje się lekcjom. Pliszka to jeszcze, ale 
miła pliszka, do której nawykliśmy oboje.
Petroniusz patrzył teraz poprzez skręty bluszczów i kapryfolium na ogród i na 
bawiącą się trójkę. Winicjusz zrzucił togę i w tunice tylko podbijał w górę 
piłkę, którą stojąca naprzeciw z wzniesionymi ramionami Ligia usiłowała 
schwytać. Dziewczyna na pierwszy rzut oka nie uczyniła wielkiego na Petroniuszu 
wrażenia. Wydała mu się zbyt szczupła. Lecz od chwili gdy w triclinium spojrzał 
na nią bliżej, pomyślał sobie, że tak jednak mogłaby wyglądać jutrzenka — i jako 
znawca zrozumiał, że jest w niej coś niezwykłego. Wszystko zauważył i wszystko 
ocenił: więc i twarz różową i przezroczą, i świeże usta, jakby do pocałunku 
złożone, i niebieskie jak lazur mórz oczy, i alabastrową białość czoła, i 
bujność ciemnych włosów przeświecających na skrętach odblaskiem bursztynu albo 
korynckiej miedzi, i lekką szyję, i "boską" spadzistość ramion, i całą postać 
giętką, smukłą, młodą młodością maju i świeżo rozkwitłych kwiatów. Zbudził się w 
nim artysta i czciciel piękności, który odczuł, że pod posągiem tej dziewczyny 
można by podpisać: "Wiosna". — Nagle przypomniał sobie Chryzotemis i wziął go 
pusty śmiech. Wydała mu się razem ze swoim złotym pudrem na włosach i 
uczernionymi brwiami bajecznie zwiędłą, czymś w rodzaju pożółkłej i roniącej 
płatki róży. A jednak tej Chryzotemis zazdrościł mu cały Rzym. Następnie 
przypomniał sobie Poppeę — i owa przesławna Poppea również wydała mu się 
bezduszną woskową maską. W tej dziewczynie o tanagryjskich kształtach była nie 
tylko wiosna — była i promienista "Psyche", która przeświecała przez jej różane 
ciało, jak promyk prześwieca przez lampę.
"Winicjusz ma słuszność — pomyślał — a moja Chryzotemis jest stara, stara... jak 
Troja!"
Po czym zwrócił się do Pomponii Grecyny — i wskazawszy na ogród, rzekł:
— Rozumiem teraz, domina, że wobec takich dwojga wolicie dom od uczt na 
Palatynie i cyrku.
— Tak — odpowiedziała zwracając oczy w stronę małego Aulusa i Ligii.
A stary wódz począł opowiadać historię dziewczyny i to, co słyszał przed laty od 
Ateliusza Histera o siedzącym w mrokach północy narodzie Ligów.
Tamci zaś skończyli grać w piłkę i przez czas jakiś chodzili po piasku 
ogrodowym, odbijając na czarnym tle mirtów i cyprysów jak trzy białe posągi. 
Ligia trzymała małego Aulusa za rękę. Pochodziwszy nieco, siedli na ławce przy 
piscinie zajmującej środek ogrodu. Lecz po chwili Aulus zerwał się, by płoszyć 
ryby w przezroczej wodzie. Winicjusz zaś prowadził dalej rozmowę zaczętą w 
czasie przechadzki:
— Tak jest — mówił niskim, drgającym głosem. — Zaledwiem zrzucił pretekstę, 
wysłano mnie do azjatyckich legii. Miastam nie zaznał — ani życia, ani miłości.. 
Umiem na pamięć trochę Anakreonta i Horacjusza, ale nie potrafiłbym tak jak 
Petroniusz mówić wierszy wówczas, gdy rozum niemieje z podziwu i własnych słów 
znaleźć nie może. Chłopcem będąc chodziłem do szkoły Muzoniusza, który mawiał 
nam, że szczęście polega na tym, by chcieć tego, czego chcą bogi — a zatem od 
naszej woli zależy. Ja jednak myślę, że jest inne, większe i droższe, które od 
woli nie zależy, bo je tylko miłość dać może. Szukają tego szczęścia sami 
bogowie, więc i ja, o Ligio, którym nie zaznał dotąd miłości, idąc w ich ślady 
szukam także tej, która by mi szczęście dać chciała...
Umilkł i przez czas jakiś słychać było tylko lekki plusk wody, w którą mały 
Aulus ciskał kamyki płosząc nimi ryby. Po chwili jednak Winicjusz znów mówić 
począł głosem jeszcze miększym i cichszym:
— Wszak znasz Wespazjanowego syna, Tytusa? Mówią, że zaledwie z chłopięcego 
wieku wyszedłszy pokochał tak Berenikę, iż omal tęsknota nie wyssała mu życia... 
Tak i ja bym umiał pokochać, o Ligio!... Bogactwo, sława, władza — czczy dym! 
marność! Bogaty znajdzie bogatszego od siebie, sławnego zaćmi cudza większa 
sława, potężnego potężniejszy pokona... Lecz zali sam cezar, zali który bóg 
nawet może doznawać większej rozkoszy lub być szczęśliwszym niż prosty 
śmiertelnik, w chwili gdy mu przy piersi dyszy pierś droga lub gdy całuje usta 
kochane... Więc miłość z bogami nas równa — o Ligio!...
A ona słuchała w niepokoju, w zdziwieniu i zarazem tak, jakby słuchała głosu 
greckiej fletni lub cytry. Zdawało się jej chwilami, że Winicjusz śpiewa jakąś 
pieśń dziwną, która sączy się w jej uszy, porusza w niej krew, a zarazem 
przejmuje serce omdleniem, strachem i jakąś niepojętą radością... Zdawało jej 
się też, że on mówi coś takiego, co w niej już było poprzednio, ale z czego nie 
umiała sobie zdać sprawy. Czuła, że on w niej coś budzi, co drzemało dotąd, i że 
w tej chwili zamglony sen zmienia się w kształt coraz wyraźniejszy, bardziej 
upodobany i śliczny.
Tymczasem słońce przetoczyło się dawno za Tyber i stanęło nisko nad Janikulskim 
wzgórzem. Na nieruchome cyprysy padało czerwone światło — i całe powietrze było 
nim przesycone. Ligia podniosła swoje błękitne, jakby rozbudzone ze snu oczy na 
Winicjusza i nagle — w wieczornych odblaskach, pochylony nad nią, z prośbą 
drgającą w oczach, wydał się jej piękniejszy od wszystkich ludzi i od wszystkich 
greckich i rzymskich bogów, których posągi widywała na frontonach świątyń. — On 
zaś objął z lekka palcami jej rękę powyżej kostki i pytał:
— Zali ty nie odgadujesz, Ligio, czemu ja mówię to tobie?...
— Nie — odszeptała tak cicho, że Winicjusz zaledwie dosłyszał.
Lecz nie uwierzył jej i przyciągając coraz silniej jej rękę, byłby ją 
przyciągnął do serca, bijącego jak młotem pod wpływem żądzy rozbudzonej przez 
cudną dziewczynę — i byłby wprost do niej zwrócił palące słowa, gdyby nie to, że 
na ścieżce, ujętej w ramy mirtów, ukazał się stary Aulus, który zbliżywszy się 
rzekł:
— Słońce zachodzi, więc strzeżcie się wieczornego chłodu i nie żartujcie z 
Libityną...
— Nie — odrzekł Winicjusz — nie wdziałem dotąd togi i nie poczułem chłodu.
— A oto już ledwie pół tarczy zza wzgórz wygląda — odpowiedział stary wojownik. 
— Bogdaj to słodki klimat Sycylii, gdzie wieczorami lud zbiera się na rynkach, 
aby chóralnym śpiewem żegnać zachodzącego Feba.
I zapomniawszy, że przed chwilą sam ostrzegał przed Libityną, począł opowiadać o 
Sycylii, gdzie miał swe posiadłości i duże gospodarstwo rolne; w którym się 
kochał. Wspomniał też, że nieraz przychodziło mu na myśl przenieść się do 
Sycylii i tam dokonać spokojnie życia. Dość ma zimowych szronów ten, komu zimy 
ubieliły już głowę. Jeszcze liść nie opada z drzew i nad miastem śmieje się 
niebo łaskawie, ale gdy winograd pożółknie, gdy śnieg spadnie w Górach 
Albańskich, a bogowie nawiedzą przejmującym wichrem Kampanię, wówczas kto wie, 
czy z całym domem nie przeniesie się do swojej zacisznej wiejskiej sadyby.
— Miałżebyś chęć opuścić Rzym, Plaucjuszu? — spytał z nagłym niepokojem 
Winicjusz.
— Chęć tę mam dawno — odpowiedział Aulus — bo tam spokojniej i bezpieczniej.
I jął znowu wychwalać swoje sady, stada, dom ukryty w zieleni i wzgórza porosłe 
tymem i cząbrami, wśród których brzęczą roje pszczół. Lecz Winicjusz nie zważał 
na tę bukoliczną nutę — i myśląc tylko o tym, że może utracić Ligię, spoglądał w 
stronę Petroniusza, jakby od niego jedynie wyglądał ratunku.
Tymczasem Petroniusz siedząc przy Pomponii lubował się widokiem zachodzącego 
słońca, ogrodu i stojących przy sadzawce ludzi. Białe ich ubrania na ciemnym tle 
mirtów świeciły złotem od wieczornych blasków. Na niebie zorza poczęła zabarwiać 
się purpurą, fioletem i mienić się na kształt opalu. Strop nieba stał się 
liliowy. Czarne sylwetki cyprysów uczyniły się jeszcze wyrazistsze niż w dzień 
biały, zaś w ludziach, w drzewach i w całym ogrodzie zapanował spokój wieczorny.
Petroniusza uderzył ten spokój i uderzył go zwłaszcza w ludziach. W twarzy 
Pomponii, starego Aulusa, ich chłopca i Ligii — było coś, czego nie widywał w 
tych twarzach, które go co dzień, a raczej co noc otaczały: było jakieś światło, 
jakieś ukojenie i jakaś pogoda płynąca wprost z takiego życia, jakim tu wszyscy 
żyli. I z pewnym zdziwieniem pomyślał, że jednak mogła istnieć piękność i 
słodycz, których on, wiecznie goniący za pięknością i słodyczą, nie zaznał. 
Myśli tej nie umiał ukryć w sobie i zwróciwszy się do Pomponii rzekł:
— Rozważam w duszy, jak odmienny jest wasz świat od tego świata, którym włada 
nasz Nero.
Ona zaś podniosła swoją drobną twarz ku zorzy wieczornej i odrzekła z prostotą:
— Nad światem włada nie Nero — ale Bóg. Nastała chwila milczenia. W pobliżu 
triclinium dały się słyszeć w alei kroki starego wodza, Winicjusza, Ligii i 
małego Aula — lecz nim nadeszli, Petroniusz spytał jeszcze:
— A więc ty wierzysz w bogi, Pomponio?
— Wierzę w Boga, który jest jeden, sprawiedliwy i wszechmocny — odpowiedziała 
żona Aula Plaucjusza.
ROZDZIAŁ III
Wierzy w Boga, który jest jeden, wszechmocny i sprawiedliwy — powtórzył 
Petroniusz, w chwili gdy znów znalazł się w lektyce sam na sam z Winicjuszem. — 
Jeśli jej Bóg jest wszechmocny, tedy rządzi życiem i śmiercią; a jeśli jest 
sprawiedliwy, tedy słusznie zsyła śmierć. Czemu więc Pomponia nosi żałobę po 
Julii? Żałując Julii przygania swemu Bogu. Muszę to rozumowanie powtórzyć naszej 
miedzianobrodej małpie, uważam bowiem, że w dialektyce dorównywam Sokratesowi. 
Co do kobiet, zgadzam się, że każda posiada trzy lub cztery dusze, ale żadna nie 
ma duszy rozumnej. Niechby Pomponia rozmyślała sobie z Seneką lub z Kornutusem 
nad tym, czym jest ich wielki Logos... Niechby razem wywoływali cienie 
Ksenofanesa, Parmenida, Zenona i Platona, które nudzą się tam w kimeryjskich 
krainach jak czyże w klatce. Ja chciałem mówić z nią i z Placjuszem o czym 
innym. Na święty brzuch egipskiej Izys! Gdybym im tak po prostu powiedział, po 
cośmy przyszli, przypuszczam, że cnota ich zadźwięczałaby jak miedziana tarcza, 
w którą ktoś pałką uderzy. I nie śmiałem! Dasz wiarę, Winicjuszu, żem nie śmiał! 
Pawie są piękne ptaki, ale krzyczą zbyt przeraźliwie. Zląkłem się krzyku. Muszę 
jednak pochwalić twój wybór. Istna "różanopalca Jutrzenka"... I wiesz, co mi 
także przypomniała? — Wiosnę! — i to nie naszą w Italii gdzie ledwie tu i owdzie 
jabłoń pokryje się kwiatem, a oliwki szarzeją, jak szarzały, ale tę wiosnę, 
którą niegdyś widziałem w Helwecji, młodą, świeżą, jasnozieloną... Na tę bladą 
Selenę — nie dziwię ci się, Marku — wiedz jednak, że Dianę miłujesz i że Aulus i 
Pomponia gotowi cię rozszarpać, jak niegdyś psy rozszarpały Akteona.
Winicjusz, nie podnosząc głowy, przez chwilę milczał, po czym jął mówić 
przerywanym przez żądzę głosem:
— Pragnąłem jej poprzednio, a teraz pragnę jeszcze więcej. Gdym objął jej rękę, 
owionął mnie ogień... Muszę ją mieć. Gdybym był Zeusem, otoczyłbym ją chmurą, 
jak on otoczył Io, lub spadłbym na nią dżdżem, jak on spadł na Danae. Chciałbym 
całować jej usta aż do bólu! Chciałbym słyszeć jej krzyk w moich ramionach. 
Chciałbym zabić Aula i Pomponię, a ją porwać i zanieść na ręku do mego domu. Nie 
będę dziś spał. Rozkażę ćwiczyć którego z niewolników i będę słuchał jego 
jęków...
— Uspokój się — rzekł Petroniusz. — Masz zachcianki cieśli z Subury.
— Wszystko mi jedno. Muszę ją mieć. Udałem się do ciebie po radę, lecz jeśli ty 
jej nie znajdziesz, znajdę ją sam... Aulus uważa Ligię za córkę, czemużbym ja 
miał patrzeć na nią jak na niewolnicę? Więc skoro nie ma innej drogi, niechże 
oprzędzie drzwi mego domu, niech je namaści wilczym tłuszczem i niechaj siędzie 
jako żona przy moim ognisku.
— Uspokój się, szalony potomku konsulów. Nie po to sprowadzamy barbarzyńców na 
sznurach za naszymi wazami, byśmy mieli zaślubiać ich córki. Strzeż się 
ostateczności. Wyczerpnij proste, uczciwe sposoby i zostaw sobie i mnie czas do 
namysłu. Mnie także Chryzotemis wydawała się córką Jowisza, a jednak nie 
zaślubiłem jej — tak jak i Nero nie zaślubił Akte, choć ją czyniono córką króla 
Attala... Uspokój się... Pomyśl, że jeśli ona zechce opuścić Aulusów dla ciebie, 
oni nie mają prawa jej wstrzymać, wiedz zaś o tym, że nie tylko sam gorejesz, bo 
i w niej Eros rozniecił płomień... Jam to widział, a mnie należy wierzyć. Miej 
cierpliwość. Na wszystko jest sposób, ale dziś i tak już za dużo myślałem, a to 
mnie nuży. Natomiast przyrzekam ci, że jutro pomyślę jeszcze o twojej miłości, i 
chyba Petroniusz nie byłby Petroniuszem, gdyby jakiegoś środka nie znalazł.
Umilkli znów obaj — wreszcie po niejakim czasie Winicjusz rzekł już spokojniej:
— Dziękuję ci i niech Fortuna szczodrą ci będzie. — Bądź cierpliwy.
— Dokąd się nieść kazałeś? — Do Chryzotemis...
— Szczęśliwyś, że posiadasz tę, którą kochasz.
— Ja? Wiesz, co mnie jeszcze bawi w Chryzotemis? Oto, że ona mnie zdradza z moim 
własnym wyzwoleńcem, lutnistą Teoklesem, i myśli, że tego nie widzę. Niegdyś 
kochałem ją, a teraz bawią mnie jej kłamstwa i jej głupota. Chodź ze mną do 
niej. Jeśli pocznie cię bałamucić i kreślić ci litery na stole palcem umoczonym 
w winie, wiedz o tym, że nie jestem zazdrosny.
I kazali się ponieść razem do Chryzotemis.
Lecz w przedsionku Petroniusz położył rękę na ramieniu Winicjusza i rzekł:
— Czekaj, zdaje mi się, że obmyśliłem sposób. — Niech wszystkie bogi ci 
nagrodzą...
— Tak jest! Sądzę, że środek jest nieomylny. — Wiesz co, Marku?
— Słucham cię, moja Atene...
— Oto za kilka dni boska Ligia będzie spożywała w twoim domu ziarno Demetry.
— Jesteś większy niż cezar! — zawołał z uniesieniem Winicjusz.
ROZDZIAŁ IV
Jakoż Petroniusz dotrzymał obietnicy.
Nazajutrz, po odwiedzinach u Chryzotemis, spał wprawdzie cały dzień, ale 
wieczorem kazał się zanieść na Palatyn i miał z Neronem poufną rozmowę, skutkiem 
której na trzeci dzień przed domem Plaucjusza pojawił się centurion na czele 
kilkunastu pretoriańskich żołnierzy.
Czasy były niepewne i straszne. Posłańcy tego rodzaju byli zarazem najczęściej 
zwiastunami śmierci. Toteż z chwilą, w której centurion uderzył młotkiem we 
drzwi Aulusa, i gdy nadzorca atrium dał znać, iż w sieni znajdują się żołnierze, 
przerażenie zapanowało w całym domu. Rodzina wnet otoczyła starego wodza, nikt 
bowiem nie wątpił, że niebezpieczeństwo przede wszystkim nad nim zawisło. 
Pomponia objąwszy ramionami jego szyję przytuliła się do niego ze wszystkich 
sił, a zsiniałe jej usta poruszały się szybko, wymawiając jakieś ciche wyrazy; 
Ligia, z twarzą bladą jak płótno, całowała jego rękę; mały Aulus czepiał się 
togi — z korytarzy, z pokoi leżących na piętrze i przeznaczonych dla służebnic, 
z czeladnej, z łaźni, ze sklepionych dolnych mieszkań, z całego domu poczęły się 
wysypywać roje niewolników i niewolnic. Dały się słyszeć okrzyki: "Heu, heu, me 
miserum!" — kobiety uderzyły w wielki płacz; niektóre poczęły już sobie drapać 
policzki lub nakrywać głowy chustkami.
Sam tylko stary wódz, przywykły od lat całych patrzeć śmierci prosto w oczy, 
pozostał spokojny i tylko jego krótka orla twarz stała się jakby z kamienia 
wykutą. Po chwili, uciszywszy wrzaski i rozkazawszy rozejść się służbie, rzekł:
— Puść mnie, Pomponio. Jeśli mi nadszedł kres, będziemy mieli czas się pożegnać.
I usunął ją z lekka — ona zaś rzekła:
— Bogdajby twój los był zarazem i moim, o Aulu! Po czym padłszy na kolana, 
poczęła się modlić z tą siłą jaką jedynie bojaźń o drogą istotę dać może.
Aulus przeszedł do atrium, gdzie czekał nań centurion. Był to stary Kajusz 
Hasta, dawny jego podwładny i towarzysz z wojen brytańskich.
— Witaj, wodzu — rzekł. — Przynoszę ci rozkaz i pozdrowienie cezara — a oto są 
tabliczki i znak, że w jego imieniu przychodzę.
Wdzięcznym jest cezarowi za pozdrowienie, a rozkaz wykonam — odrzekł Aulus. 
— Witaj, Hasto, i mów, z jakim zleceniem przychodzisz.
— Aulu Plaucjuszu — począł Hasta — cezar dowiedział się, iż w domu twoim 
przebywa córka króla Ligów, którą ów król jeszcze za życia boskiego Klaudiusza 
oddał w ręce Rzymian jako rękojmię, że granice imperium nigdy nie zostaną przez 
Ligów naruszone. Boski Nero wdzięczny ci jest, o wodzu, za to, iżeś jej przez 
lat tyle dawał gościnność u siebie, lecz nie chcąc dłużej obarczać twego domu, 
jak również bacząc, iż dziewica, jako zakładniczka, winna zostawać pod opieką 
samego cezara i senatu — rozkazuje ci ją wydać w moje ręce.
Aulus nadto był żołnierzem i nadto hartownym mężem, by wobec rozkazu pozwolić 
sobie na żal, na marne słowa lub skargi. Jednakże zmarszczka nagłego gniewu i 
bólu zjawiła mu się na czole. Przed takim zmarszczeniem brwi drżały niegdyś 
legie brytańskie — i nawet w tej chwili jeszcze na twarzy Hasty odbił się 
przestrach. Lecz obecnie, wobec rozkazu, Aulus Plaucjusz uczuł się bezbronnym. 
Przez czas jakiś patrzył na tabliczki, na znak, po czym podniósłszy oczy na 
starego centuriona rzekł już spokojnie:
— Zaczekaj, Hiasto, w atrium, zanim zakładniczka zostanie ci wydana.
I po tych słowach przeszedł na drugi koniec domu do sali zwanej oecus, gdzie 
Pomponia Grecyna, Ligia i mały Aulus czekali nań w niepokoju i trwodze.
— Nikomu nie grozi śmierć ani wygnanie na dalekie wyspy — rzekł — a jednak poseł 
cezara jest zwiastunem nieszczęścia. O ciebie chodzi, Ligio.
— O Ligię? — zawołała ze zdumieniem Pomponia. — Tak jest — odrzekł Aulus.
I zwróciwszy się do dziewczyny, począł mówić:
— Ligio, byłaś chowana w naszym domu jak własne nasze dziecko i oboje z Pomponią 
miłujemy cię jak córkę. Ale wiesz o tym, że nie jesteś naszą córką. Jesteś 
zakładniczką daną przez twój naród Rzymowi i opieka nad tobą należy do cezara. 
Otóż cezar zabiera cię z naszego domu.
Wódz mówił spokojnie, ale jakimś dziwnym, niezwykłym głosem. Ligia słuchała słów 
jego mrugając oczyma i jakby nie rozumiejąc, o co chodzi; policzki Pomponii 
pokryły się bladością; we drzwiach, wiodących z korytarza do oecus, poczęły się 
znów ukazywać przerażone twarze niewolnic.
— Wola cezara musi być spełniona — rzekł Aulus. — Aulu! — zawołała Pomponia 
obejmując ramionami dziewczynę, jakby chciała jej bronić — lepiej by dla niej 
było umrzeć.
Ligia zaś, tuląc się jej do piersi, powtarzała: "Matko! matko!", nie mogąc 
zdobyć się wśród łkań na inne słowa.
Na twarzy Aulusa znów odbił się gniew i ból.
— Gdybym był sam na świecie — rzekł ponuro — nie oddałbym jej żywej — i krewni 
moi dziś jeszcze mogliby złożyć za nas ofiary Jovi Liberatori... Lecz nie mam 
prawa gubić ciebie i naszego dziecka, które może szczęśliwszych dożyć czasów... 
Udam się dziś jeszcze do cezara i będę go błagał, by rozkaz odmienił. Czy mnie 
wysłucha — nie wiem. Tymczasem bądź zdrowa, Ligio, i wiedz o tym, że i ja, i 
Pomponia błogosławiliśmy zawsze dzień, w którym zasiadłaś przy naszym ognisku.
To rzekłszy położył jej rękę na głowie, ale choć starał się zachować spokój, 
jednakże w chwili gdy Ligia zwróciła ku niemu oczy zalane ,łzami, a potem 
chwyciwszy jego rękę poczęła ją do ust przyciskać, w głosie jego zadrgał żal 
głęboki, ojcowski.
— Żegnaj, radości nasza i światło oczu naszych! -rzekł.
I prędko wyszedł z powrotem do atrium, by nie pozwolić opanować się niegodnemu 
Rzymianina i wodza wzruszeniu.
Tymczasem Pomponia zaprowadziwszy Ligię do cubiculum poczęła ją uspokajać, 
pocieszać, dodawać jej otuchy i mówić słowa — brzmiące dziwnie w tym domu, w 
którym tuż obok, w przyległej świetlicy, stało jeszcze lararium i ognisko, na 
którym Aulus Plaucjusz, wierny dawnemu obyczajowi, poświęcał ofiary bogom 
domowym. Oto czas próby nadszedł. Niegdyś Wirginiusz przebił pierś własnej 
córki, by ją wyzwolić z rąk Appiusza; dawniej jeszcze Lukrecja dobrowolnie 
przypłaciła życiem hańbę. Dom cezara jest jaskinią hańby, zła, zbrodni. "Lecz 
my, Ligio, wiemy, dlaczego nie mamy prawa podnieść na siebie ręki!..." Tak jest! 
To prawo, pod którym obie żyją, jest inne, większe, świętsze, pozwala jednak 
bronić się od zła i hańby, choćby tę obronę życiem i męką przyszło przypłacić. 
Kto czysty wychodzi z przybytku zepsucia, tym większa jego zasługa. Ziemia jest 
takim przybytkiem, ale na szczęście życie jest jednym mgnieniem oka, a 
zmartwychwstaje się tylko z grobu, za którym nie władnie już Nero, lecz 
Miłosierdzie — i zamiast bólu jest radość, i zamiast łez — wesele.
Po czym jęła mówić o sobie. Tak! Spokojna jest, ale i w jej piersiach nie brak 
ran bolesnych. Oto na oczach jej Aulusa leży jeszcze bielmo, jeszcze nie spłynął 
na niego zdrój światła. Nie wolno jej także wychowywać syna w Prawdzie. Więc gdy 
pomyśli, że tak może być do kresu życia i że nadejść może chwila rozłączenia się 
z nimi, stokroć większego i straszniejszego niż to czasowe, nad którym obie 
teraz boleją — nie umie nawet pojąć, jakim sposobem potrafi być bez nich, nawet 
w niebie, szczęśliwa. I wiele już nocy przepłakała, wiele spędziła na modlitwie, 
żebrząc o zmiłowanie i łaskę. Lecz swój ból ofiaruje Bogu — i czeka — i ufa. A 
gdy teraz nowy spotyka ją cios, gdy rozkaz okrutnika zabiera jej drogą głowę — 
tę, którą Aulus nazwał światłem oczu, ufa jeszcze, wierząc, że jest moc nad 
Neronową większa — i Miłosierdzie od jego złości silniejsze.
I przycisnęła jeszcze silniej do piersi główkę dziewczyny, ta zaś osunęła się po 
chwili do jej kolan i ukrywszy oczy w fałdach jej peplum, pozostała tak przez 
długi czas w milczeniu, lecz gdy się wreszcie podniosła, na twarzy jej widać już 
było nieco spokoju.
— Żal mi ciebie, matko, i ojca, i brata, ale wiem, że opór nie przydałby się na 
nic, a zgubił was wszystkich. Natomiast przyrzekam ci, że słów twoich nie 
zapomnę nigdy w domu cezara.
Raz jeszcze zarzuciła jej ramiona na szyję, a potem, gdy obie wyszły do oecus, 
poczęła się żegnać z małym Plaucjuszem — ze staruszkiem Grekiem, który był ich 
nauczycielem, ze swoją szatną, która niegdyś niańczyła ją, i ze wszystkimi 
niewolnikami.
Jeden z nich, wysoki i barczysty Ligijczyk, którego w domu zwano Ursus, a który 
w swoim czasie razem z matką Ligii i z nią przybył z inną ich służbą do obozu 
Rzymian, padł teraz do jej nóg, a następnie pochylił się do kolan Pomponii, 
mówiąc:
— O domina! Pozwólcie mi iść z moją panią, abym jej służył i czuwał nad nią w 
domu cezara.
— Nie naszym, lecz Ligii jesteś sługą — odrzekła Pomponia Grecyna — lecz zali 
cię dopuszczą do drzwi cezara? I w jaki sposób potrafisz czuwać nad nią?
— Nie wiem, domina, wiem jeno, że żelazo kruszy się w moich rękach jak drzewo...
Aulus Plaucjusz, który nadszedł na tę chwilę, dowiedziawszy się, o co chodzi, 
nie tylko nie sprzeciwił się chęci Ursusa, ale oświadczył, że nie mają nawet 
prawa go zatrzymywać. Odsyłają Ligię jako zakładniczkę, o którą upomina się 
cezar — a zatem obowiązani są odesłać jej orszak, który przechodzi wraz z nią 
pod opiekę cezara. Tu szepnął Pomponii, że pod pozorem orszaku może jej dodać 
tyle niewolnic, ile uzna za stosowne — centurion bowiem nie może odmówić ich 
przyjęcia.
Dla Ligii była w tym pewna pociecha. Pomponia zaś również była rada, że może ją 
otoczyć służbą swego wyboru. Jakoż prócz Ursusa wyznaczyła jej starą szatną, 
dwie Cypryjki biegłe w czesaniu i dwie kąpielowe dziewki germańskie. Wybór jej 
padł wyłącznie na wyznawców nowej nauki, gdy zaś i Ursus wyznawał ją już od lat 
kilku, Pomponia mogła liczyć na wierność tej służby, a zarazem cieszyć się 
myślą, że ziarna prawdy zostaną posiane w domu cezara.
Napisała też kilka słów polecając opiekę nad Ligią wyzwolenicy Neronowej, Akte. 
Pomponia nie widywała jej wprawdzie na zebraniach wyznawców nowej nauki, 
słyszała jednak od nich, że Akte nie odmawia im nigdy usług i że czytuje chciwie 
listy Pawła z Tarsu. Wiadomym jej było zresztą, iż młoda wyzwolenica żyje w 
ciągłym smutku, że jest istotą odmienną od wszystkich domowniczek Nerona i że w 
ogóle jest dobrym duchem pałacu.
Hasta podjął się sam wręczyć list Akte. Uważając też za rzecz naturalną, że 
córka królewska musi mieć orszak swych sług, nie czynił najmniejszej trudności w 
zabraniu ich do pałacu, dziwiąc się raczej małej ich liczbie. Prosił jednakże o 
pośpiech, z obawy by nie być posądzonym o brak gorliwości w spełnianiu rozkazów. 
Godzina rozstania nadeszła. Oczy Pomponii i Ligii znów zapłynęły łzami; Aulus 
jeszcze raz złożył dłoń na jej głowie i po chwili żołnierze, przeprowadzani 
krzykiem małego Aulusa, który w obronie siostry wygrażał swymi małymi pięściami 
centurionowi — uprowadzili Ligię do domu cezara.
Lecz stary wódz kazał gotować dla siebie lektykę, tymczasem zaś zamknąwszy się z 
Pomponią w przyległej do oecus pinakotece, rzekł jej:
— Słuchaj mnie, Pomponio. Udaję się do cezara, choć sądzę, że na próżno, a 
jakkolwiek słowo Seneki nic już u niego nie znaczy, będę i u Seneki. Dziś więcej 
znaczą: Sofroniusz, Tygellinus, Petroniusz lub Watyniusz... Co do cezara, może i 
nie słyszał on nigdy w życiu o narodzie Ligów i jeśli zażądał wydania Ligii jako 
zakładniczki, to dlatego, iż ktoś go do tego podmówił, łatwo zaś odgadnąć, kto 
mógł to uczynić.
A ona podniosła na niego nagle oczy. — Petroniusz?
— Tak jest.
Nastała chwila milczenia, po czym wódz mówił dalej:
— Oto co jest wpuścić przez próg którego z tych ludzi bez czci i sumienia. 
Przeklęta niech będzie chwila, w której Winicjusz wszedł w nasz dom! On to 
sprowadził do nas Petroniusza. Biada Ligii, albowiem nie o zakładniczkę, tylko o 
nałożnicę im chodzi.
I mowa jego z gniewu, z bezsilnej wściekłości i z żalu za przybranym dzieckiem 
stała się jeszcze bardziej świszcząca niż zwykle. Czas jakiś zmagał się sam ze 
sobą i tylko zaciśnięte pięści świadczyły, jak ta wewnętrzna walka jest ciężka.
— Czciłem dotychczas bogów — rzekł — ale w tej chwili myślę, że nie masz ich nad 
światem i że jest tylko jeden, zły, szalony i potworny, któremu imię Nero.
— Aulu! — rzekła Pomponia. — Nero jest tylko garścią zgniłego prochu wobec Boga.
On zaś począł chodzić szerokimi krokami po mozaice pinakoteki. W życiu jego były 
wielkie czyny, ale nie było wielkich nieszczęść, więc nie był do nich 
przyzwyczajony. Stary żołnierz przywiązał się był do Ligii więcej, niż sam o tym 
wiedział, i teraz nie umiał się pogodzić z myślą, iż ją stracił. Prócz tego czuł 
się upokorzony. Zaciężyła nad nim teka, którą pogardzał, a jednocześnie czuł, że 
wobec jej siły jego siła jest niczym.
Lecz gdy wreszcie potłumił w sobie gniew, który mieszał mu myśli, rzekł:
— Sądzę, że Petroniusz nie odjął nam jej dla cezara, nie chciałby bowiem narazić 
się Poppei. Więc albo dla siebie, albo dla Winicjusza... Dziś jeszcze dowiem się 
o tym.
I po chwili lektyka unosiła go w stronę Palatynu, Pomponia zaś, zostawszy sama, 
poszła do małego Aula, który nie ustawał w płaczu za siostrą i w pogróżkach 
przeciw cezarowi.
ROZDZIAŁ V
Aulus słusznie jednak domyślał się, że nie zostanie dopuszczony przed oblicze 
Nerona. Odpowiedziano mu. że cezar zajęty jest śpiewem z lutnistą Terpnosem i że
w ogóle nie przyjmuje tych, których sam nie wezwał. Innymi słowy, znaczyło to, 
by Aulus nie próbował i na przyszłość widzieć się z nim. Natomiast Seneka, 
jakkolwiek chory na gorączkę, przyjął starego wodza ze czcią mu przynależną, ale 
gdy wysłuchał, o co mu chodzi, uśmiechnął się gorzko i rzekł:
— Jedną ci tylko mogę oddać usługę, szlachetny Plaucjuszu, to jest — nie okazać 
nigdy cezarowi, że serce moje odczuwa twój ból i że chciałbym ci dopomóc, gdyby 
bowiem cezar powziął najmniejsze pod tym względem podejrzenie, wiedz o tym, że 
nie oddałby ci Ligii, choćby nie miał do tego żadnych innych powodów, jak tylko, 
by mi uczynić na złość.
Nie radził mu również udawać się ni do Tygellina, ni do Watyniusza, ni do 
Witeliusza. Może pieniędzmi można by z nimi coś wskórać, może także chcieliby 
uczynić na złość Petroniuszowi, którego wpływ starają się podkopać, lecz 
najprawdopodobniej zdradziliby przed cezarem, jak dalece Ligia jest dla 
Plaucjuszów drogą, a wówczas cezar tym bardziej by jej nie oddał. Tu stary 
mędrzec począł mówić z gryzącą ironią, którą zwracał przeciw sobie samemu:
— Milczałeś, Plaucjuszu, milczałeś przez lata całe, a cezar nie lubi tych, 
którzy milczą! Jakże ci było nie unosić się nad jego pięknością, cnotą, śpiewem, 
nad jego deklamacją, powożeniem i wierszami. Jakże ci było nie wysławiać śmierci 
Brytanika, nie powiedzieć mowy pochwalnej na cześć matkobójcy i nie złożyć 
życzeń z powodu uduszenia Oktawii. Brak ci przezorności, Aulu, którą my, żyjący 
szczęśliwie przy dworze, posiadamy w stopniu odpowiednim.
Tak mówiąc wziął kubek, który nosił u pasa, zaczerpnął wody z fontanny 
impluvium, odświeżył spalone usta i mówił dalej:
— Ach, Nero ma wdzięczne serce. Kocha ciebie, boś służył Rzymowi i imię jego 
rozsławił na krańcach świata, i kocha mnie, bom mu był mistrzem w młodości. 
Dlatego, widzisz, wiem, że ta woda nie jest zatruta, i piję ją spokojny. Wino w 
moim domu byłoby mniej pewne, ale jeśliś spragniony, to napij się śmiało tej 
wody. Wodociągi prowadzą ją aż z Gór Albańskich i chcąc ją zatruć trzeba by 
zatruć wszystkie fontanny w Rzymie. Jak widzisz, można być jeszcze na tym 
świecie bezpiecznym i mieć spokojną starość. Jestem chory wprawdzie, ale to 
raczej dusza choruje, nie ciało.
Była to prawda. Senece brakło tej siły duszy, jaką posiadał na przykład Kornutus 
lub Trazeasz, więc życie jego było szeregiem ustępstw czynionych zbrodni. Sam to 
czuł, sam rozumiał, że wyznawca zasad Zenona z Citium inną powinien był iść 
drogą, i cierpiał z tego powodu więcej niż z obawy samej śmierci.
Lecz wódz przerwał mu teraz zgryźliwe rozmyślania.
— Szlachetny Anneuszu — rzekł — wiem, jak cezar wypłacił ci się za opiekę, którą 
otoczyłeś jego młode lata. Lecz sprawcą porwania nam dziecka jest Petroniusz. 
Wskaż mi na niego sposoby, wskaż wpływy, jakim ulega, i sam wreszcie użyj z nim 
całej wymowy, jaką cię stara przyjaźń dla mnie natchnąć zdoła.
— Petroniusz i ja — odpowiedział Seneka — jesteśmy ludzie z dwóch przeciwnych 
obozów. Sposobów na niego nie wiem, wpływom niczyim nie podlega. Być może, że 
przy całym swym zepsuciu więcej on jeszcze wart od tych łotrów, którymi Nero 
dziś się otacza. Ale dowodzić mu, że popełnił zły uczynek, jest to tylko czas 
tracić; Petroniusz dawno zatracił ten zmysł, który złe od dobrego odróżnia. 
Dowiedź mu, że jego postępek jest szpetny, wówczas zawstydzi się. Gdy się z nim 
zobaczę, powiem mu: "Czyn twój jest godny wyzwoleńca." Jeśli to nie pomoże, nic 
nie pomoże.
— Dzięki i za to — odrzekł wódz.
Po czym kazał się nieść do Winicjusza, którego zastał fechtującego się z domowym 
lanistą. Aulusa, na widok młodego człowieka oddającego się spokojnie ćwiczeniom, 
w chwili gdy zamach na Ligię został spełniony, porwał straszliwy gniew, który 
też, zaledwie zasłona opadła za lanistą, wybuchnął potokiem gorzkich wyrzutów i 
obelg. Lecz Winicjusz dowiedziawszy się, że Ligia została porwana, pobladł tak 
straszliwie, iż ani na chwilę nawet Aulos nie mógł go posądzać o wspólnictwo w 
zamachu. Czoło młodzieńca pokryło się kroplami potu; krew, która na chwilę 
uciekła do serca, napłynęła znów gorącą falą do twarzy, oczy poczęły sypać 
skrami, usta rzucać bezładne pytania. Zazdrość i wściekłość miotały nim na 
przemian jak wicher. Zdawało mu się, że Ligia, raz przestąpiwszy próg domu 
cezara, jest dla niego stracona na zawsze, gdy zaś Aulos wymówił imię 
Petroniusza, podejrzenie, niby błyskawica, przeleciało przez myśl młodego 
żołnierza, że Petroniusz zadrwił z niego i że albo podarkiem Ligii chciał sobie 
zjednać nowe łaski cezara, albo ją chciał zatrzymać dla siebie, To, żeby ktoś 
ujrzawszy Ligię nie zapragnął jej zarazem, nie mieściło mu się w głowie.
Zapamiętałość, dziedziczna w jego rodzie, unosiła go teraz jak rozhukany koń i 
odejmowała mu przytomność. — Wodzu — rzekł przerywanym głosem — wracaj do siebie 
i czekaj na mnie... Wiedz, że gdyby Petroniusz był ojcem moim, jeszcze bym 
pomścił na nim krzywdę Ligii. Wracaj do siebie i czekaj mnie. Ni Petroniusz, ni 
cezar mieć jej nie będą.
Po czym zwrócił zaciśnięte pięści ku woskowym maskom stojącym w szafach w atrium 
i wybuchnął: — Na te maski śmiertelne! Pierwej zabiję ją i siebie. To rzekłszy 
zerwał się i rzuciwszy raz jeszcze Aulosowi słowo: "Czekaj mnie", wybiegł jak 
szalony z atrium i leciał do Petroniusza roztrącając po drodze przechodniów.
Aulos zaś wrócił do domu z pewną otuchą. Sądził, że jeśli Petroniusz namówił 
cezara do porwania Ligii dla oddania jej Winicjuszowi, to Winicjusz odprowadzi 
ją do ich domu. Wreszcie niemałą pociechą była mu myśl, że Ligia, jeśli nie 
zostanie uratowaną, to będzie pomszczoną i zasłoniętą przez śmierć od hańby. 
Wierzył, że Winicjusz dokona wszystkiego, co przyrzekł. Widział jego wściekłość 
i znał zapalczywość wrodzoną całemu temu rodowi. On sam, choć miłował Ligię jak 
rodzony ojciec, wolałby był ją zabić niż oddać cezarowi, i gdyby nie wzgląd na 
syna, ostatniego potomka rodu, byłby niechybnie to uczynił. Aulos był 
żołnierzem, o stoikach zaledwie słyszał, ale charakterem nie był od nich daleki 
i do jego pojęć, do jego dumy śmierć przypadała łatwiej i lepiej od hańby.
Wróciwszy do domu uspokoił Pomponię, przelał w nią swą otuchę i oboje poczęli 
oczekiwać wieści od Winicjusza. Chwilami, gdy w atrium odzywały się kroki 
którego z niewolników, sądzili, że to może Winicjusz odprowadza im kochane 
dziecko, i gotowi byli z głębi duszy pobłogosławić obojgu. Ale czas upływał i 
wieść żadna nie nadchodziła. Wieczorem dopiero ozwał się młotek przy bramie.
Po chwili niewolnik wszedł i oddał Aulosowi list.
Stary wódz, jakkolwiek lubił okazywać panowanie nad sobą, wziął go jednak nieco 
drżącą ręką i począł czytać tak skwapliwie, jakby chodziło o cały jego dom.
Nagle twarz mu zmierzchła, jak gdyby padł na nią cień od przelatującej chmury.
— Czytaj — rzekł zwróciwszy się do Pomponii. Pomponia wzięła list i czytała, co 
następuje: "Markus Winicjusz pozdrowienie Aulowi Plaucjuszowi. Co się stało, 
stało się z woli cezara, przed którą schylcie głowy, jako schylamy ja i 
Petroniusz."
Po czym nastało długie milczenie.
ROZDZIAŁ VI
Petroniusz był w domu. Odźwierny nie śmiał zatrzymać Winicjusza, który wpadł do 
atrium jak burza i dowiedziawszy się, że gospodarza należy szukać w bibliotece, 
tym samym pędem wpadł do biblioteki i zastawszy Petroniusza piszącego wyrwał mu 
trzcinę z ręki, złamał ją, cisnął na ziemię, następnie wpił palce w jego ramiona 
i zbliżając twarz do jego twarzy, począł pytać chrapliwym głosem:
— Coś z nią uczynił? Gdzie ona jest?
Lecz nagle stała się rzecz zdumiewająca. Oto ów wysmukły i zniewieściały 
Petroniusz chwycił wpijającą mu się w ramię dłoń młodego atlety, za czym chwycił 
drugą i trzymając je obie w swojej jednej z siłą żelaznych kleszczy, rzekł:
— Ja tylko z rana jestem niedołęgą, a wieczorem odzyskuję dawną sprężystość. 
Spróbuj się wyrwać. Gimnastyki musiał cię uczyć tkacz, a obyczajów kowal.
Na twarzy jego nie znać było nawet gniewu, tylko w oczach mignął mu jakiś płowy 
odbłysk odwagi i energii. Po chwili puścił ręce Winicjusza, który stał przed nim 
upokorzony, zawstydzony i wściekły.
— Stalową masz rękę — rzekł — ale na wszystkich bogów piekielnych przysięgam ci, 
że jeśliś mnie zdradził, wepchnę ci nóż w gardło, choćby w pokojach cezara.
— Pogadajmy spokojnie — odpowiedział Petroniusz. — Stal mocniejsza jest, jak 
widzisz, od żelaza, więc choć z twego jednego ramienia można by moich dwa 
uczynić, nie potrzebuję się ciebie bać. Natomiast boleję nad twym grubiaństwem, 
a gdyby niewdzięczność ludzka mogła mnie jeszcze dziwić, dziwiłbym się twej 
niewdzięczności.
— Gdzie jest Ligia?
— W lupanarze, to jest w domu cezara. — Petroniuszu!
— Uspokój się i siadaj. Prosiłem cezara o dwie rzeczy, które mi przyrzekł: 
naprzód o wydobycie Ligii z domu Aulusów, a po wtóre o oddanie jej tobie. Czy 
nie masz tam gdzie noża w fałdach togi? Może mnie pchniesz? Ale ja ci radzę 
poczekać parę dni, bo wzięto by cię do więzienia, a tymczasem Ligia nudziłaby 
się w twym domu.
Nastało milczenie. Winicjusz poglądał czas jakiś zdumionymi oczyma na 
Petroniusza, po czym rzekł: — Przebacz mi. Miłuję ją i miłość miesza moje 
zmysły.
— Podziwiaj mnie, Marku. Onegdaj rzekłem cezarowi tak: "Mój siostrzeniec 
Winicjusz pokochał tak pewną chuderlawą dziewczynę, która hoduje się u Aulusów, 
że dom jego zmienił się w łaźnię parową od westchnień. Ty (powiadam), cezarze, 
ani ja, którzy wiemy, co jest prawdziwa piękność, nie dalibyśmy za nią tysiąca 
sestercyj, ale to chłopak zawsze był głupi jak trójnóg, a teraz zgłupiał do 
reszty."
— Petroniuszu!
— Jeśli nie rozumiesz, żem to powiedział chcąc zabezpieczyć Ligię, gotówem 
uwierzyć, żem powiedział prawdę. Wmówiłem w Miedzianobrodego, że taki esteta jak 
on nie może uważać takiej dziewczyny za piękność, i Nero, który dotąd nie śmie 
patrzeć inaczej, jak przez moje oczy, nie znajdzie w niej piękności, a nie 
znalazłszy, nie będzie jej pożądał. Trzeba się było przed małpą zabezpieczyć i 
wziąć ją na sznur. Na Ligii pozna się teraz nie on, ale Poppea, i oczywiście 
postara się ją jak najprędzej z pałacu wyprawić. Ja zaś mówiłem dalej z 
niechcenia Miedzianej Brodzie: "Weź Ligię i daj ją Winicjuszowi! Masz prawo to 
uczynić, bo jest zakładniczką, a gdy tak postąpisz, wyrządzisz krzywdę 
Aulosowi." I zgodził się. Nie miał najmniejszego powodu nie zgodzić się, tym 
bardziej że dałem mu sposobność dokuczenia porządnym ludziom. Uczynią cię 
urzędowym stróżem zakładniczki, oddadzą ci w ręce ów skarb ligijski, ty zaś, 
jako sprzymierzeniec walecznych Ligów, a zarazem wierny sługa cezara, nie tylko 
nic ze skarbu nie strwonisz, ale postarasz się o jego pomnożenie. Cezar dla 
zachowania pozorów zatrzyma ją kilka dni w domu, a potem odeśle do twojej 
insuli, szczęśliwcze!
— Prawdąż to jest? Nicże jej tam nie grozi w domu cezara?
— Gdyby tam miała stale zamieszkać, Poppea pogadałaby o niej z Lokustą, ale 
przez kilka dni nic jej nie grozi. W pałacu cezara jest dziesięć tysięcy ludzi. 
Być może, że jej Nero wcale nie zobaczy, tym bardziej że wszystko powierzył mi 
do tego stopnia, iż przed chwilą centurion był u mnie z wiadomością, że 
odprowadził dziewczynę do pałacu i zdał ją w ręce Akte. To dobra dusza ta Akte, 
dlatego kazałem jej ją oddać.
Pomponia Grecyna jest widocznie również tego zdania, bo do niej pisała. Jutro 
jest uczta u Nerona. Wymówiłem ci miejsce obok Ligii.
— Wybacz mi, Kaju, moją porywczość — rzekł Winicjusz. — Sądziłem, żeś ją kazał 
uprowadzić dla siebie lub dla cezara.
— Ja mogę ci wybaczyć porywczość, ale trudniej mi wybaczyć gminne gesta, 
rubaszne krzyki i głos przypominający grających w morę. Tego nie lubię, Marku, i 
tego się strzeż. Wiedz, że stręczycielem cezara jest Tygellinus, i wiedz także, 
że gdybym dziewczynę chciał wziąć dla siebie, to bym teraz, patrząc ci prosto w 
oczy, powiedział, co następuje: "Winicjuszu, odbieram ci Ligię i będę ją trzymał 
póty, póki mi się nie znudzi."
Tak mówiąc począł patrzeć swymi orzechowymi źrenicami wprost w oczy Winicjusza, 
z wyrazem chłodnym i zuchwałym, młody człowiek zaś zmieszał się do reszty.
— Wina jest moja — rzekł. — Jesteś dobry, zacny, i dziękuję ci z całej duszy. 
Pozwól mi tylko zadać ci jeszcze jedno pytanie. Czemu nie kazałeś odesłać Ligii 
wprost do mego domu?
— Bo cezar chce zachować pozory. Będą o tym ludzie mówili w Rzymie, że zaś Ligię 
zabieramy jako zakładniczkę, więc póki będą mówili, póty zostanie w pałacu 
cezara. Potem odeślą ci ją po cichu i będzie koniec. Miedzianobrody jest 
tchórzliwym psem. Wie, że władza jego jest bez granic, a jednak stara się 
upozorować każdy postępek. Czy ochłonąłeś już do tego stopnia, abyś mógł trochę 
pofilozofować? Mnie samemu nieraz przychodziło na myśl, dlaczego zbrodnia, 
choćby była potężna jak cezar i pewna jak on bezkarności, stara się zawsze o 
pozory prawa, sprawiedliwości i cnoty?... Na co jej ten trud? Ja uważam, że 
zamordować brata, matkę i żonę jest rzeczą godną jakiegoś azjatyckiego królika, 
nie rzymskiego cezara; ale gdyby mi się to przytrafiło, nie pisałbym 
usprawiedliwiających listów do senatu... Nero zaś pisze — Nero szuka pozorów, bo 
Nero jest tchórzem. Ale taki Tyberiusz nie był tchórzem, a jednak 
usprawiedliwiał każdy swój występek. Czemu tak jest? Co to za dziwny, mimowolny 
hołd, składany przez zło cnocie? I wiesz, co mi się zdaje? Otóż, iż dzieje się 
tak dlatego, że występek jest szpetny, a cnota piękna. Ergo, prawdziwy esteta 
jest tym samym cnotliwym człowiekiem. Ergo, ja jestem cnotliwym człowiekiem. 
Muszę dziś wylać nieco wina cieniom Protagora, Prodyka i Gorgiasa. Pokazuje się, 
że i sofiści mogą się na coś przydać. Słuchaj, albowiem mówię dalej. Odjąłem 
Ligię Aulusom, by ją oddać tobie. Dobrze. Ale Lizypp utworzyłby z was cudowne 
grupy. Oboje jesteście piękni, a więc i mój postępek jest piękny, a będąc 
pięknym, nie może być złym. Patrz, Marku, oto siedzi przed tobą cnota wcielona w 
Petroniusza! Gdyby Arystydes żył, powinien by przyjść do mnie i ofiarować mi sto 
min za krótki wykład o cnocie.
Lecz Winicjusz, jako człowiek, którego rzeczywistość więcej obchodziła od 
wykładów o cnocie, rzekł:
— Jutro zobaczę Ligię, a potem będę ją miał w domu moim co dzień, ciągle i do 
śmierci.
— Ty będziesz miał Ligię, a ja będę miał na głowie Aulusa. Wezwie na mnie pomsty 
wszystkich podziemnych bogów. I gdyby przynajmniej bestia wzięła przedtem lekcję 
porządnej deklamacji... Ale on będzie wymyślał tak, jak moim klientom wymyślał 
dawny mój odźwierny, którego zresztą wysłałem za to na wieś do ergastulum.
— Aulus był u mnie. Obiecałem mu przesłać wiadomość o Ligii.
— Napisz mu, że wola "boskiego" cezara jest najwyższym prawem i że pierwszy twój 
syn będzie miał na imię Aulus. Trzeba, żeby stary miał jakąś pociechę. Jestem 
gotów prosić Miedzianobrodego, by go wezwał jutro na ucztę. Niechby cię zobaczył 
w triclinium obok Ligii.
— Nie czyń tego — rzekł Winicjusz. — Mnie ich jednak żal, zwłaszcza Pomponii.
I zasiadł, by napisać ów list, który staremu wodzowi odebrał resztę nadziei.
ROZDZIAŁ VII
Przed Akte, dawną kochanką Nerona, schylały się niegdyś najwyższe głowy w 
Rzymie. Lecz ona i wówczas nawet nie chciała się mieszać do spraw publiczpych i 
jeśli kiedykolwiek używała swego wpływu na młodego władcę, to chyba dla 
wyproszenia dla kogoś litości. Cicha i pokorna, zjednała sobie wdzięczność 
wielu, nikogo zaś nie uczyniła swym nieprzyjacielem. Nie potrafiła jej 
znienawidzić nawet Oktawia. Zazdrosnym wydawała się zbyt mało niebezpieczną. 
Wiedziano o niej, że kocha zawsze Nerona miłością smutną i zbolałą, która żyje 
już nie nadzieją, ale tylko wspomnieniami chwil, w których ów Nero był nie tylko 
młodszym i kochającym, ale lepszym. Wiedziano, że od tych wspomnień nie może 
oderwać duszy i myśli, ale niczego już nie czeka, że zaś nie było istotnie 
obawy, aby cezar do niej wrócił, patrzano na nią jak na istotę zgoła bezbronną i 
z tego powodu pozostawiano ją w spokoju. Poppea miała ją tylko za cichą sługę, 
tak dalece nieszkodliwą, że nie domagała się nawet usunięcia jej z pałacu.
Ponieważ jednak cezar kochał ją niegdyś i porzucił bez urazy, w spokojny, a 
nawet poniekąd przyjazny sposób, zachowano dla niej pewne względy. Nero 
wyzwoliwszy ją dał jej w pałacu mieszkanie, a w nim osobne cubiculum i garść 
ludzi ze służby. A gdy swego czasu Pallas i Narcyz, chociaż Klaudiuszowi 
wyzwoleńcy, nie tylko zasiadali z Klaudiuszem do uczt, ale jako potężni 
ministrowie zabierali poczesne miejsca, więc i ją zapraszano czasem do stołu 
cezara. Czyniono to może dlatego, że jej śliczna postać stanowiła prawdziwą 
ozdobę uczty. Zresztą cezar w doborze towarzystwa od dawna już przestał się 
rachować z jakimikolwiek względami. Do stołu jego zasiadała najróżnorodniejsza 
mieszanina ludzi wszelkich stanów i powołań. Byli między nimi senatorowie, ale 
przeważnie tacy, którzy godzili się być zarazem błaznami. Byli patrycjusze 
starzy i młodzi, spragnieni rozkoszy, zbytku i użycia. Bywały kobiety noszące 
wielkie imiona, lecz nie wahające się wkładać wieczorem płowych peruk i szukać 
dla rozrywki przygód na ciemnych ulicach. Bywali i wysocy urzędnicy, i kapłani, 
którzy przy pełnych czarach sami radzi drwili z własnych bogów, obok nich zaś 
wszelkiego rodzaju hałastra, złożona ze śpiewaków, z mimów, muzyków, tancerzy i 
tancerek, z poetów, którzy deklamując wiersze myśleli o sestercjach, jakie im za 
pochwałę wierszy cezarowych spaść mogą, z filozofów-głodomorów odprowadzających 
chciwymi oczyma podawane potrawy, wreszcie ze słynnych woźniców, sztukmistrzów, 
cudotwórców, bajarzy, trefnisiów, wreszcie z przeróżnych, pasowanych przez modę 
lub głupotę na jednodniowe znakomitości drapichrustów. między którymi nie brakło 
i takich, co długimi włosami pokrywali przekłute na znak niewolnictwa uszy.
Słynniejsi zasiadali wprost do stołów, mniejsi służyli do rozrywki w czasie 
jedzenia, czekając na chwilę, w której służba pozwoli im rzucić się na resztki 
potraw i napojów. Gości tego rodzaju dostarczali Tygellinus, Watyniusz i 
Witeliusz, gościom zaś zmuszeni byli nieraz dostarczać odzieży odpowiedniej do 
pokojów cezara, który zresztą lubił takie towarzystwo czując się w nim 
najswobodniejszym. Zbytek dworu złocił wszystko i wszystko pokrywał blaskiem. 
Wielcy i mali, potomkowie wielkich rodów i hołota z bruku miejskiego, potężni 
artyści i liche wyskrobki talentów cisnęli się do pałacu, by nasycić olśnione 
oczy przepychem, niemal przechodzącym ludzkie pojęcie, i zbliżyć się do rozdawcy 
wszelkich łask, bogactw i dobra, którego jedno widzimisię mogło wprawdzie 
poniżyć, ale mogło i wynieść bez miary.
Dnia tego i Ligia miała wziąć udział w podobnej uczcie. Strach, niepewność i 
odurzenie, niedziwne po nagłym przejściu, walczyły w niej z chęcią oporu. Bała 
się cezara, bała się ludzi, bała się pałacu, którego gwar odejmował jej 
przytomność, bała się uczt, o których sromocie słyszała od Aulusa, od Pomponii 
Grecyny i ich przyjaciół. Będąc młodą dziewczyną nie była jednak nieświadomą, 
albowiem świadomość złego w owych czasach wcześnie dochodziła nawet do 
dziecięcych uszu. Wiedziała więc, że w tym pałacu grozi jej zguba, o której 
zresztą ostrzegała ją w chwili rozstania i Pomponia. Mając jednak duszę młodą, 
nieobytą z psuciem, i wyznając wysoką naukę wszczepianą jej przez przybraną 
matkę, przyrzekła bronić się od owej zguby: matce, sobie i zarazem temu Boskiemu 
Nauczycielowi, w którego nie tylko wierzyła, ale którego pokochała swym 
wpółdziecinnym sercem za słodycz nauki, za gorycz śmierci i za chwałę 
zmartwychpowstania.
Była też pewna, że teraz już ni Aulus, ni Pomponia Grecyna nie będą odpowiadali 
za jej postępki, zamyślała więc, czy nie lepiej będzie stawić opór i nie iść na 
ucztę. Z jednej strony strach i niepokój głośno gadały w jej duszy, z drugiej 
rodziła się w niej chęć okazania odwagi, wytrwałości, narażenia się na mękę i 
śmierć. Wszakże Boski Nauczyciel tak kazał. Wszakże sam dał przykład. Wszakże 
Pomponia opowiadała jej, że gorliwsi między wyznawcami pożądają całą duszą 
takiej próby i modlą się o nią. I Ligię, gdy jeszcze była w domu Aulusów, 
opanowywała chwilami podobna żądza. Widziała się męczennicą, z ranami w rękach i 
stopach, białą jak śniegi, piękną nadziemską pięknością, niesioną przez równie 
białych aniołów w błękit, i podobnymi widzeniami lubowała się jej wyobraźnia. 
Było w tym dużo marzeń dziecinnych, ale było i nieco upodobania w samej sobie, 
które karciła Pomponia. Teraz zaś, gdy opór woli cezara mógł pociągnąć za sobą 
jakąś okrutną karę i gdy widywane w marzeniach męczarnie mogły się stać 
rzeczywistością, do pięknych widzeń, do upodobań dołączyła się jeszcze, 
pomieszana ze strachem, jakaś ciekawość, jak też ją skarzą i jaki rodzaj mąk dla 
niej obmyślą.
I tak wahała się jej wpół jeszcze dziecinna dusza na dwie strony. Lecz Akte 
dowiedziawszy się o tych wahaniach spojrzała na nią z takim zdumieniem, jakby 
dziewczyna mówiła w gorączce. Okazać opór woli cezara? Narazić się od pierwszej 
chwili na jego gniew? Na to trzeba chyba być dzieckiem, które nie wie, co mówi. 
Z własnych oto słów Ligii pokazuje się, że właściwie nie jest ona zakładniczką, 
ale dziewczyną zapomnianą przez swój naród. Nie broni jej żadne prawo narodów, a 
gdyby jej nawet broniło, cezar dość jest potężny, by je w chwili gniewu 
podeptać. Cezarowi spodobało się ją wziąć i odtąd nią rozporządza. Odtąd jest 
ona na jego woli, nad którą nie masz innej na świecie.
— Tak jest — mówiła dalej — i ja czytałam listy Pawła z Tarsu, i ja wiem, że nad 
ziemią jest Bóg i jest Syn Boży, który zmartwychwstał, ale na ziemi jest tylko 
cezar. Pamiętaj o tym, Ligio. Wiem także, że twoja nauka nie pozwala ci być tym, 
czym ja byłam, i że wam, jak i stoikom, o których opowiadał mi Epiktet, gdy 
przyjdzie wybór między sromotą a śmiercią, śmierć tylko wybrać wolno. Ale czy 
możesz zgadnąć, że cię czeka śmierć, nie sromota? Zali nie słyszałaś o córce 
Sejana, która małym była jeszcze dziewczątkiem, a która z Tyberiuszowego rozkazu 
musiała dla zachowania prawa, które zabrania karać dziewic śmiercią, przejść 
przez hańbę przed zgonem! Ligio, Ligio, nie drażnij cezara! Gdy przyjdzie chwila 
stanowcza, gdy musisz wybierać między hańbą a śmiercią, postąpisz tak, jak ci 
twoja Prawda wskazuje, ale nie szukaj dobrowolnie zguby i nie drażnij z błahego 
powodu ziemskiego, a przy tym okrutnego boga.
Akte mówiła z wielką litością i nawet z uniesieniem, a mając z natury wzrok 
nieco krótki, przysunęła blisko swą słodką twarz do twarzy Ligii, jakby chcąc 
sprawdzić, jakie jej słowa czynią wrażenie.
Ligia zaś, narzuciwszy z ufnością dziecka ręce na jej szyję, rzekła:
— Ty dobra jesteś, Akte.
Akte, ujęta pochwałą i ufnością, przycisnęła ją do serca, a następnie uwolniwszy 
się z ramion dziewczyny odpowiedziała:
— Moje szczęście minęło i radość minęła, ale zła nie jestem.
Po czym jęła chodzić szybkimi krokami po izbie i mówić do siebie jakby z 
rozpaczą:
— Nie! I on nie był zły. On sam myślał wówczas, że jest dobry, i chciał być 
dobrym. Ja to wiem najlepiej. To wszystko przyszło później... gdy przestał 
kochać... To inni uczynili go takim, jak jest — to inni — i Poppea!
Tu rzęsy jej pokryły się łzami. Ligia wodziła za nią czas jakiś swymi błękitnymi 
oczyma, a wreszcie rzekła:
— Ty go żałujesz, Akte?
— Żałuję! — odpowiedziała głucho Greczynka.
I znów poczęła chodzić ze ściśniętymi jakby z bólu rękoma i twarzą bezradną.
A Ligia pytała nieśmiało dalej: — Ty go jeszcze kochasz, Akte? — Kocham...
Po chwili zaś dodała:
— Jego nikt prócz mnie nie kocha...
Nastało milczenie, podczas którego Akte usiłowała odzyskać zmąconą wspomnieniami 
spokojność i gdy wreszcie twarz jej przybrała znowu zwykły wyraz cichego smutku, 
rzekła:
— Mówmy o tobie, Ligio. Nie myśl nawet o tym, by sprzeciwić się cezarowi. To 
byłoby szaleństwem. Wreszcie uspokój się. Znam dobrze ten dom i sądzę, że ze 
strony cezara nic ci nie grozi. Gdyby Nero kazał cię porwać dla siebie, nie 
sprowadzaliby cię na Palatyn. Tu włada Poppea, a Nero, od czasu gdy mu powiła 
córkę, jest jeszcze bardziej pod jej władzą... Nie. Nero kazał wprawdzie, byś 
była na uczcie, ale nie widział cię dotąd, nie zapytał o ciebie, więc mu o 
ciebie nie chodzi. Może odebrał cię Aulusowi i Pomponii tylko przez złość do 
nich... Do mnie Petroniusz pisał, bym miała nad tobą opiekę, a że pisała, jak 
wiesz, i Pomponia, więc chyba porozumieli się ze sobą. Może on to uczynił na jej 
prośbę. Jeśli tak jest, jeśli i on na prośbę Pomponii zaopiekuje się tobą, nic 
ci nie grozi i kto wie nawet, czy Nero za jego namową nie odeśle cię do Aulusów. 
Nie wiem, czy Nero zbyt go kocha, ale wiem, że rzadko śmie być przeciwnego z nim 
zdania.
— Ach, Akte! — odpowiedziała Ligia. — Petroniusz był u nas przedtem, nim mnie 
zabrali, i matka moja była przekonana, iż Nero zażądał wydania mnie z jego 
namowy.
— To byłoby źle — rzekła Akte.
Lecz zamyśliwszy się przez chwilę, mówiła dalej: — Może jednak Petroniusz 
wygadał się tylko przed Neronem przy jakiej wieczerzy, że widział u Aulusów 
zakładniczkę Ligów, i Nero, który jest zazdrosny o swoją władzę, zażądał cię 
dlatego, że zakładnicy należą do cezara. On zresztą nie lubi Aulusa i 
Pomponii... Nie! Nie zdaje mi się, by Petroniusz, gdyby cię chciał odebrać 
Aulusowi, chwycił się takiego sposobu. Nie wiem, czy Petroniusz jest lepszy od 
tych, którzy otaczają cezara, ale jest inny... Może wreszcie prócz niego 
znajdziesz jeszcze kogo, kto by się chciał wstawić za tobą. Czy u Aulusów nie 
poznałaś kogo z bliskich cezara?
— Widywałam Wespazjana i Tytusa. — Cezar ich nie lubi.
— I Senekę.
— Dość, by Seneka coś poradził, aby Nero postąpił inaczej.
Jasna twarz Ligii poczęła pokrywać się rumieńcem. — I Winicjusza...
— Nie znam go.
— To krewny Petroniusza, który wrócił niedawno z Armenii.
— Czy myślisz, że Nero rad go widzi? — Winicjusza lubią wszyscy.
— I chciałby się wstawić za tobą? — Tak.
Akte uśmiechnęła się tkliwie i rzekła:
— To go pewnie na uczcie zobaczysz. Być na niej musisz, naprzód dlatego, że 
musisz... Tylko takie dziecko jak ty mogło pomyśleć inaczej. Po wtóre, jeśli 
chcesz wrócić do domu Aulusów, znajdziesz sposobność proszenia Petroniusza i 
Winicjusza, by swoim wpływem wyjednali dla cię prawo powrotu. Gdyby tu byli, 
obaj powiedzieliby ci to co ja, że szaleństwem i zgubą byłoby próbować oporu. 
Cezar mógłby wprawdzie nie dostrzec twej nieobecności, lecz gdyby dostrzegł i 
pomyślał, że śmiałaś się sprzeciwić jego woli, nie byłoby już dla ciebie 
ratunku. Chodź, Ligio... Czy słyszysz ten gwar w domu? Słońce się zniża i goście 
już wkrótce zaczną przybywać.
— Masz słuszność, Akte — .odpowiedziała Ligia — i pójdę za twoją radą.
Ile w tym postanowieniu było chęci zobaczenia Winicjusza i Petroniusza, ile 
kobiecej ciekawości, by raz w życiu ujrzeć taką ucztę, a na niej cezara, dwór, 
słynną Poppeę i inne piękności, i cały ten niesłychany przepych, o którym cuda 
opowiadano w Rzymie, sama Ligia nie umiała sobie zapewne zdać sprawy. Lecz Akte 
swoją drogą miała słuszność i dziewczyna czuła to dobrze. Iść było .trzeba, więc 
gdy konieczność i prosty rozum wsparły ukrytą pokusę, przestała się wahać.
Akte zaprowadziła ją wówczas do własnego unctuarium, by ją namaścić i ubrać, a 
jakkolwiek w domu cezara nie brakło niewolnic i Akte miała ich sporo dla 
osobistej usługi, jednak przez współczucie dla dziewczyny, której niewinność i 
piękność chwyciła ją za serce, sama postanowiła ją ubrać, i zaraz pokazało się, 
że w młodej Greczynce, mimo jej smutku i mimo wczytywania się w listy Pawła z 
Tarsu, zostało wiele jeszcze dawnej duszy helleńskiej, do której piękność ciała 
przemawiała silniej niż wszystko inne na świecie. Obnażywszy Ligię, na widok jej 
kształtów zarazem wiotkich i pełnych, utworzonych jakby z perłowej masy i róży, 
nie mogła wstrzymać okrzyku podziwienia i odstąpiwszy kilka kroków, patrzyła z 
zachwytem na tę niezrównaną, wiosenną postać.
— Ligio! — zawołała wreszcie — tyś stokroć piękniejsza od Poppei!
Lecz dziewczyna, wychowana w surowym domu Pomponii, gdzie skromności 
przestrzegano nawet wówczas, gdy kobiety były same ze sobą, stała — cudna jak 
cudny sen, harmonijna jak dzieło Praksytelesa lub jak pieśń, ale zmieszana, 
różowa od wstydu, ze ściśniętymi kolany, z rękoma na piersi i ze spuszczonymi na 
oczy rzęsami. Wreszcie, podniósłszy nagłym ruchem ramiona, wyjęła szpilki 
podtrzymujące włosy i w jednej chwili, jednym wstrząśnieniem głowy, okryła się 
nimi jak płaszczem.
Akte zaś zbliżywszy się i dotykając jej ciemnych splotów mówiła:
— O, jakie ty masz włosy! Nie posypię ich złotym pudrem, one same przeświecają 
gdzieniegdzie złotem na skrętach... Ledwie, że może tu i owdzie dodam złotego 
połysku, lecz lekko, lekko, jakby rozjaśnił je promień... Cudny musi być wasz 
kraj ligijski, gdzie takie się rodzą dziewczyny.
— Ja go nie pamiętam — odrzekła Ligia. — Ursus tylko mi mówił, że u nas lasy, 
lasy i lasy.
— A w lasach kwiaty kwitną — mówiła Akte maczając dłonie w wazie pełnej werweny 
i zwilżając nią włosy Ligii.
Po ukończeniu zaś tej roboty poczęła maścić leciuchno całe jej ciało wonnymi 
olejkami z Arabii, a następnie przyoblekła je w miękką złotej barwy tunikę bez 
rękawów, na którą miało przyjść śnieżne peplum. Lecz że przedtem trzeba było 
uczesać włosy, więc tymczasem owinęła ją w rodzaj obszernej szaty, zwanej 
synthesis, i usadziwszy na krześle, oddała ją na chwilę w ręce niewolnic, by 
czuwać z daleka nad czesaniem. Dwie niewolnice poczęły nakładać jednocześnie na 
nóżki. Ligii białe, haftowane purpurą trzewiki, przypasując je na krzyż złotymi 
taśmami do alabastrowych kostek. Gdy wreszcie czesanie było skończone, ułożono 
na niej peplum w prześliczne lekkie fałdy, po czym Akte, zapiąwszy jej perły na 
szyi i dotknowszy włosów na skrętach złocistym pyłem, sama kazała się 
przybierać, wodząc przez cały czas zachwyconymi oczyma za Ligią. Lecz wnet była 
gotowa, a gdy przed główną bramą pierwsze dopiero zaczęły się ukazywać lektyki, 
weszły obie do bocznego kryptoportyku, z którego widać było główną bramę, 
wewnętrzne galerie i dziedziniec otoczony kolumnadą z numidyjskiego marmuru.
Stopniowo coraz więcej ludzi przechodziło pod wyniosłym łukiem bramy, nad którą 
wspaniała kwadryga Lizyppa zdawała się unosić w powietrzu Apollina i Dianę. Oczy 
Ligii uderzył pyszny widok, o którym skromny dom Aulusa nie mógł jej dać 
najmniejszego pojęcia. Była to chwila zachodu słońca i ostatnie jego promienie 
padały na żółty numidyjski marmur kolumn, który w tych blaskach świecił jak 
złoto i zarazem mienił się na różowo. Wśród kolumn, obok białych posągów Danaid 
i innych, przedstawiających bogów lub bohaterów, przepływały tłumy ludzi, 
mężczyzn i kobiet, podobnych również do posągów, bo udrapowanych w togi, peplumy 
i stole spływające z wdziękiem ku ziemi miękkimi fałdami, na których dogasały 
blaski zachodzącego słońca. Olbrzymi Herkules, z głową jeszcze w świetle, od 
piersi pogrążon już w cieniu rzucanym przez kolumnę, spoglądał z góry na ów 
tłum. Akte pokazywała Ligii senatorów w szeroko obramowanych togach, w barwnych 
tunikach i z półksiężycami na obuwiu, i rycerzy, i słynnych artystów, i rzymskie 
panie przybrane w sposób rzymski, to grecki, to w fantastyczne wschodnie stroje, 
z włosami upiętymi w wieże, w piramidy lub zaczesane na wzór posągów bogiń nisko 
przy głowie, a strojne w kwiaty. Wielu mężczyzn i wiele kobiet nazywała Akte po 
imieniu, dodając do imion krótkie i nieraz straszne historie, przejmujące Ligię 
strachem, podziwem, zdumieniem. Był to dla niej świat dziwny, którego pięknością 
napawały się jej oczy, ale którego przeciwieństw nie umiał pojąć jej dziewczęcy 
rozum. W tych zorzach na niebie, w tych szeregach nieruchomych kolumn, ginących 
w głębi, i w tych ludziach, podobnych do posągów, był jakiś wielki spokój; 
zdawało się, że wśród owych prostolinijnych marmurów powinni żyć jacyś próżni 
trosk, ukojeni i szczęśliwi półbogowie, tymczasem cichy głos Akte odkrywał raz 
po raz coraz inną, straszną tajemnicę i tego pałacu, i tych ludzi. Oto tam z 
dala widać kryptoportyk, na którego kolumnach i podłodze czerwienią się jeszcze 
krwawe plamy krwi, którą obluzgał białe marmury Kaligula, gdy padł pod nożem 
Kasjusza Cherei; tam zamordowano jego żonę, tam dziecko rozbito o kamienie; tam 
pod tym skrzydłem jest podziemie, w którym gryzł ręce z głodu młodszy Drusus; 
tam otruto starszego, tam wił się ze strachu Gemellus, tam z konwulsji 
Klaudiusz, tam Germanik. Wszędy te ściany słyszały jęki i chrapanie konających, 
a ci ludzie, którzy śpieszą teraz na ucztę w togach, w barwnych tunikach, w 
kwiatach i klejnotach, to może jutrzejsi skazańcy; może na niejednej twarzy 
uśmiech pokrywa strach, niepokój, niepewność jutra; może gorączka, chciwość, 
zazdrość wżerają się w tej chwili w serca tych na pozór beztroskich, 
uwieńczonych półbogów. Spłoszone myśli Ligii nie mogły nadążyć za słowami Akte i 
gdy ów cudny świat przyciągał z coraz większą siłą jej oczy, serce ścisnęło się 
w niej przestrachem, a w duszy zerwała się nagle niewypowiedziana i niezmierna 
tęsknota za kochaną Pomponią Grecyną i za spokojnym domem Aulusów, w którym 
panowała miłość, nie zbrodnia.
Tymczasem od Vicus Apollinis napływały coraz nowe fale gości. Zza bramy 
dochodził gwar i okrzyki klientów odprowadzających swych patronów. Dziedziniec i 
kolumnady zaroiły się od mnóstwa cezarowych niewolników, niewolnic, małych 
pacholąt i pretoriańskich żołnierzy utrzymujących straż w pałacu. Gdzieniegdzie 
między białymi lub smagłymi twarzami zaczerniała twarz Numida w pierzastym 
hełmie i z wielkimi złocistymi kółkami w uszach. Niesiono lutnie, cytry, pęki 
sztucznie wyhodowanych, mimo późnej jesieni, kwiatów, lampy ręczne srebrne, 
złote i miedziane. Coraz głośniejszy szmer rozmów mieszał się z pluskiem 
fontanny, której różowe od wieczornych blasków warkocze, spadając z wysoka na 
marmury, rozbijały się na nich jakby z łkaniem.
Akte przestała opowiadać, lecz Ligia patrzyła ciągle, jakby wypatrując kogoś w 
tłumach. I nagle twarz jej pokryła się rumieńcem. Spomiędzy kolumn wysunęli się 
Winicjusz i Petroniusz i szli ku wielkiemu triclinium, piękni, spokojni, podobni 
w swoich togach do białych bogów. Ligii, gdy wśród obcych ludzi ujrzała te dwie 
znajome i przyjazne twarze, a zwłaszcza gdy ujrzała Winicjusza, zdawało się, że 
wielki ciężar spadł z jej serca. Uczuła się mniej samotną. Ta niezmierna 
tęsknota za Pomponią i domem Aulusów, która zerwała się w niej przed chwilą, 
przestała nagle być dotkliwą. Pokusa widzenia Winicjusza i rozmowy z nim 
zgłuszyła inne głosy, Próżno przypominała sobie wszystko złe, które słyszała o 
domu cezara, i słowa Akte, i przestrogi Pomponii. Mimo tych słów i przestróg 
poczuła nagle, że na tej uczcie nie tylko być musi, ale chce, na myśl, że za 
chwilę usłyszy ten miły i upodobany głos, który jej mówił o miłości i o 
szczęściu godnym bogów i który brzmiał dotąd w jej uszach jak pieśń, chwyciła ją 
wprost radość.
Lecz nagle zlękła się tej radości. Wydało jej się, że w tej chwili zdradza i tę 
czystą naukę, w jakiej ją wychowano, i Pomponię, i siebie samą. Inna rzecz jest 
iść pod przymusem, a inna radować się taką koniecznością.
Uczuła się winną, niegodną i zgubioną. Porwała ją rozpacz i chciało jej się 
płakać, Gdyby była sama, byłaby klękła i poczęła się bić w piersi, powtarzając: 
moja wina, moja wina! Akte, wziąwszy teraz jej rękę, wiodła ją przez wewnętrzne 
pokoje do wielkiego triclinium, w którym miała odbywać się uczta, a jej ćmiło 
się w oczach, szumiało od wewnętrznych wzruszeń w uszach i bicie serca tamowało 
jej oddech. Jak przez sen ujrzała tysiące lamp migoczących i na stołach, i na 
ścianach, jak przez sen usłyszała okrzyk, którym witano cezara, jak przez mgłę 
dojrzała jego samego. Okrzyk zgłuszył ją, blask olśnił, odurzyły wonie i 
straciwszy resztę przytomności, zaledwie mogła rozeznać Akte, która umieściwszy 
ją przy stole, sama zajęła miejsce obok.
Lecz po chwili niski, znajomy głos ozwał się z drugiej strony:
— Bądź pozdrowiona, najpiękniejsza z dziewic na ziemi i z gwiazd na niebie! Bądź 
pozdrowiona, boska Kallino!
Ligia, oprzytomniawszy nieco, spojrzała: obok niej spoczywał Winicjusz.
Był bez togi, albowiem wygoda i zwyczaj nakazywały zrzucać togi do uczty. Ciało 
okrywała mu tylko szkarłatna tunika bez rękawów, wyszyta w srebrne palmy. 
Ramiona miał nagie, ozdobione obyczajem wschodnim dwoma szerokimi złotymi 
naramiennikami upiętymi powyżej łokci, niżej starannie oczyszczone z włosów, 
gładkie, lecz zbyt muskularne, prawdziwe ramiona żolnierza, stworzone do miecza 
i tarczy. Na głowie nosił wieniec z róż. Ze swymi zrośniętymi nad nosem brwiami, 
z przepysznymi oczyma i smagłą cerą był jakby uosobieniem młodości i siły. Ligii 
wydał się tak piękny, że jakkolwiek pierwsze jej odurzenie już przeszło, 
zaledwie zdołała odpowiedzieć:
— Bądź pozdrowiony, Marku...
On zaś mówił:
— Szczęśliwe oczy moje, które cię widzą; szczęśliwe uszy, które słyszały twój 
głos, milszy mi od głosu fletni i cytr. Gdyby mi kazano wybierać, kto ma 
spoczywać przy mnie na tej uczcie, czy ty, Ligio, czy Wenus, wybrałbym ciebie, o 
boska!
I począł patrzeć na nią, jakby chciał nasycić się jej widokiem, i palił ją 
oczyma. Wzrok jego ześlizgiwał się z jej twarzy na szyję i obnażone ramiona, 
pieścił jej śliczne kształty, lubował się nią, ogarniał ją, pochłaniał, lecz 
obok żądzy świeciło w nim szczęście i rozmiłowanie, i zachwyt bez granic.
— Wiedziałem, że cię zobaczę w domu cezara — mówił dalej — a jednak gdym cię 
ujrzał, całą duszą moją wstrząsnęła taka radość, jakby mnie całkiem niespodziane 
szczęście spotkało.
Ligia oprzytomniawszy i czując, że w tym tłumi i w tym domu jest on jedyną 
bliską jej istotą, poczęła mówić z nim i wypytywać go o wszystko, co było dla 
niej niezrozumiałym i co przejmowała ją strachem. Skąd wiedział, że ją znajdzie 
w domu cezara, i dlaczego ona tu jest? Dlaczego cezar odebrał ją Pomponii. Ona 
się tu boi i chce do niej powrócić. Umarłaby z tęsknoty i niepokoju, gdyby nie 
nadzieja, że Petroniusz i on wstawią się za nią do cezara.
Winicjusz tłumaczył jej, iż o jej porwaniu dowiedział się od samego Aulusa. 
Dlaczego ona tu jest, nie wie. Cezar nikomu nie zdaje sprawy ze swoich 
rozporządzeń i rozkazów. Jednakże niechaj się nie boi. Oto on, Winicjusz, jest 
przy niej i pozostanie przy niej. Wolałby stracić oczy niż jej nie widzieć, 
wolałby stracić życie niż ją opuścić. Ona jest jego duszą, więc będzie jej 
strzegł jak własnej duszy. Zbuduje jej u siebie w domu ołtarz jak swemu bóstwu, 
na którym będzie ofiarowywał mirrę i aloes, a wiosną sasanki i kwiat jabłoni... 
A skoro się boi domu cezara, więc jej przyrzeka, że w domu tym nie pozostanie.
A jakkolwiek mówił wykrętnie i chwilami zmyślał, w głosie jego czuć było prawdę, 
ponieważ uczucia jego były prawdziwe. Ogarniała go także szczera litość i słowa 
jej wnikały mu do duszy tak, że gdy zaczęła dziękować i zapewniać go, że 
Pomponia pokocha go za jego dobroć, a ona sama będzie mu całe życie wdzięczna, 
nie mógł opanować wzruszenia i zdawało mu się, że nigdy w życiu nie potrafi się 
oprzeć jej prośbie. Serce poczęło w nim topnieć. Piękność jej upajała jego 
zmysły i pragnął jej, lecz zarazem czuł, że jest mu bardzo droga i że naprawdę 
mógłby ją wielbić jak bóstwo; czuł również niepohamowaną potrzebę mówienia o jej 
piękności i o swym dla niej uwielbieniu, że zaś gwar przy uczcie wzmagał się, 
więc przysunąwszy się bliżej, począł jej szeptać wyrazy dobre, słodkie, płynące 
z głębi duszy, dźwięczne jak muzyka, a upajające jak wino.
I upajał ją. Wśród tych obcych, którzy ją otaczali, wydawał jej się coraz 
bliższym, coraz milszym i zupełnie pewnym, i całą duszą oddanym. Uspokoił ją, 
obiecał wyrwać z domu cezara, obiecał, że jej nie opuści i że będzie jej służył. 
Prócz tego przedtem u Aulosów rozmawiał z nią tylko ogólnie o miłości i o 
szczęściu, jakie ona dać może, teraz zaś mówił już wprost, że ją kocha, że mu 
jest najmilszą i najdroższą. Ligia po raz pierwszy słyszała takie słowa z 
męskich ust i w miarę , jak słuchała, zdawało się jej, że coś budzi się w niej 
jak za snu, że ogarnia ją jakieś szczęście, w którym niezmierna radość miesza 
się z niezmiernym niepokojem. Policzki jej poczęły pałać, serce bić, usta 
rozchyliły się jakby z podziwu. Brał ją strach, że takich rzeczy słucha, a nie 
chciałaby za nic w świecie uronić jednego słowa. Chwilami spuszczała oczy, to 
znów podnosiła na Winicjusza wzrok świetlisty, bojaźliwy i zarazem pytający, 
jakby pragnęła mu powiedzieć: "Mów dalej!" Gwar, muzyka, woń kwiatów i woń 
arabskich kadzideł poczęły ją znów odurzać. W Rzymie było zwyczajem spoczywać 
przy ucztach, lecz w domu Ligia zajmowała miejsce między Pomponią i małym 
Aulusem, teraz zaś spoczywał obok niej Winicjusz, młody, ogromny, rozkochany, 
pałający, ona zaś czując żar, który od niego bił, doznawała zarazem wstydu i 
rozkoszy. Ogarniała ją jakaś słodka niemoc, jakaś omdlałość i zapomnienie, jakby 
ją morzył sen.
Lecz bliskość jej poczęła działać i na niego. Twarz mu zbladła. Nozdrza rozdęły 
mu się jak u wschodniego konia. Widać i jego serce biło pod szkarłatną tuniką 
niezwykłym tętnem, bo oddech jego stał się krótki, a wyrazy rwały mu się w 
ustach. I on po raz pierwszy był tak tuż przy niej. Myśli poczęły mu się mącić; 
w żyłach czuł płomień, który próżno chciał ugasić winem. Nie wino jeszcze, ale 
jej cudna twarz, jej nagie ręce, jej dziewczęca pierś, falująca pod złotą 
tuniką, i jej postać, ukryta w białych fałdach peplum, upajały go coraz więcej. 
Wreszcie objął jej rękę powyżej kostki, jak to raz już uczynił w domu Aulusów, i 
ciągnąc ją ku sobie, począł szeptać drżącymi wargami:
— Ja ciebie kocham, Kallino... boska moja!... — Marku, puść mnie — rzekła Ligia.
On zaś mówił dalej z oczyma zaszłymi mgłą: — Boska moja! Kochaj mnie...
Lecz w tej chwili ozwał się głos Akte, która spoczywała z drugiej strony Ligii:
— Cezar patrzy na was.
Winicjusza porwał nagły gniew i na cezara, i na Akte. Oto słowa jej rozproszyły 
czar upojenia. Młodemu człowiekowi nawet przyjazny głos wydałby się w takiej 
chwili natrętnym, sądził zaś, że Akte pragnie umyślnie przeszkodzić jego 
rozmowie z Ligią.
Więc podniósłszy głowę i spojrzawszy na młodą wyzwolenicę poprzez ramiona Ligii, 
rzekł ze złością:
— Minął czas, Akte, gdyś na ucztach spoczywała obok cezara, i mówią, że ci grozi 
ślepota, więc jakże możesz go dojrzeć?
A ona odpowiedziała jakby ze smutkiem:
— Widzę go jednak... On także ma krótki wzrok i patrzy na was przez szmaragd.
Wszystko, co czynił Nero, wzbudzało czujność nawet w jego najbliższych, więc 
Winicjusz zaniepokoił się, ochłonął i począł spoglądać nieznacznie w stronę 
cezara. Ligia, która na początku uczty widziała go ze zmieszania jak przez mgłę, 
a potem, pochłonięta przez obecność i rozmowę Winicjusza, nie patrzyła nań 
wcale, teraz zwróciła także ku niemu zarazem ciekawe i przestraszone oczy.
Akte mówiła prawdę. Cezar, pochylony nad stołem i zmrużywszy jedno oko, a 
trzymając palcami przy drugim okrągły, wypolerowany szmaragd, którym stale się 
posługiwał, patrzył na nich. Na chwilę wzrok jego spotkał się z oczyma Ligii i 
serce dziewczyny ścisnęło się przerażeniem. Gdy, dzieckiem jeszcze, bywała w 
wiejskiej sycylijskiej posiadłości Aulusów, stara niewolnica egipska opowiadała 
jej o smokach zamieszkujących czeluście gór, i otóż teraz wydało jej się, że 
nagle spojrzało na nią zielonawe oko takiego smoka. Dłonią chwyciła rękę 
Winicjusza, jak dziecko, które się boi, a do głowy poczęły jej się cisnąć 
bezładne i szybkie wrażenia. Więc to był on? Ten straszny i wszechmocny? Nie 
widziała go dotąd nigdy, a myślała, że wygląda inaczej. Wyobrażała sobie jakieś 
okropne oblicze ze skamieniałą w rysach złością, tymczasem ujrzała wielką, 
osadzoną na grubym karku głowę, straszną wprawdzie, ale niemal śmieszną, 
albowiem podobną z daleka do głowy dziecka. Tunika ametystowej barwy, 
zabronionej zwykłym śmiertelnikom, rzucała sinawy odblask na jego szeroką krótką 
twarz, Włosy miał ciemne, utrefione modą zaprowadzoną przez Othona, w cztery 
rzędy pukli. Brody nie nosił, gdyż przed niedawnym czasem poświęcił ją 
Jowiszowi, za co cały Rzym składał mu dziękczynienie, jakkolwiek po cichu 
szeptano sobie, iż poświęcił ją dlatego, że jak wszyscy z jego rodziny zarastał 
na czerwono. W jego silnie występującym nad brwiami czole było jednak coś 
olimpijskiego. W ściągniętych brwiach znać było świadomość wszechmocy; lecz pod 
tym czołem półboga mieściła się twarz małpy, pijaka i komedianta, próżna, pełna 
zmiennych żądz, zalana mimo młodego wieku tłuszczem, a jednak chorobliwa i 
plugawa. Ligii wydał się wrogim, lecz przede wszystkim ohydnym.
Po chwili położył szmaragd i przestał patrzeć na nią. Wówczas ujrzała jego 
wypukłe, niebieskie oczy, mrużące się pod nadmiarem światła, szkliste, bez 
myśli, podobne do oczu umarłych.
On zaś zwróciwszy się do Petroniusza rzekł:
— Czy to jest owa zakładniczka, w której się kocha Winicjusz?
— To ona — rzekł Petroniusz. — Jak się nazywa jej naród? — Ligowie.
— Winicjusz uważa ją za piękną?
— Przybierz w niewieście peplum spróchniały pień oliwny, a Winicjusz uzna go za 
piękny. Ale na twoim obliczu, o znawco niezrównany, czytam już wyrok na nią! Nie 
potrzebujesz go ogłaszać! Tak jest! Za sucha! Chuderlawa, istna makówka na 
cienkiej łodydze, a ty, boski esteto, cenisz w kobiecie łodygę, i po trzykroć, 
po czterykroć masz słuszność! Sama twarz nic nie znaczy. Jam dużo skorzystał 
przy tobie, ale tak pewnego rzutu oka nie mam jeszcze... I gotówem oto się 
założyć z Tuliuszem Senecjonem o jego kochankę, że jakkolwiek przy uczcie, gdy 
wszyscy leżą, trudno o całej postaci wyrokować, ty jużeś sobie powiedział: "Za 
wąska w biodrach."
— Za wąska w biodrach — odrzekł przymykając oczy Nero.
Na ustach Petroniusza pojawił się ledwo dostrzegalny uśmiech, zaś Tuliusz 
Senecjo, który był zajęty aż do tej chwili rozmową z Westynusem, a raczej 
przedrwiwaniem snów, w które Westynus wierzył, zwrócił się do Petroniusza i 
chociaż nie miał najmniejszego pojęcia, o co chodzi, rzekł:
— Mylisz się! Ja trzymam z cezarem.
— Dobrze — odparł Petroniusz. — Dowodziłem właśnie, że masz szczyptę rozumu, 
cezar zaś twierdzi, iż jesteś osłem bez domieszki.
— Habet! — rzekł Nero śmiejąc się i zwracając w dół wielki palec ręki, jak to 
czyniło się w cyrkach na znak, że gladiator otrzymał cios i ma być dobity.
A Westynus sądząc, że mowa ciągle o snach, zawołał: — A ja wierzę w sny i Seneka 
mówił mi kiedyś, że wierzy także.
— Ostatniej nocy śniło mi się, żem została westalką — rzekła przechylając się 
przez stół Kalwia Kryspinilla.
Na to Nero począł bić w dłonie, inni poszli za jego przykładem i przez chwilę 
naokół rozlegały się oklaski, albowiem Kryspinilla, kilkakrotna rozwódka, znana 
była ze swej bajecznej rozpusty w całym Rzymie.
Lecz ona nie zmieszawszy się bynajmniej rzekła: — I cóż! Wszystkie one stare i 
brzydkie. Jedna Rubria do ludzi podobna, a tak byłoby nas dwie, chociaż i Rubria 
dostaje latem piegów.
— Pozwól jednak; przeczysta Kalwio — rzekł Petroniusz — iż westalką mogłaś 
zostać chyba przez sen.
— A gdyby cezar kazał?
— Uwierzyłbym, że sprawdzają się sny nawet najdziwaczniejsze.
— Bo się sprawdzają — rzekł Westynus. — Rozumiem ludzi, którzy nie wierzą w 
bogów, ale jak można nie wierzyć w sny?
— A wróżby? — spytał Nero. — Wróżono mi niegdyś, że Rzym przestanie istnieć, a 
ja będę panował nad całym Wschodem.
— Wróżby i sny to się ze sobą łączy — mówił Westynus. — Raz jeden prokonsul, 
wielki niedowiarek, posłał do świątyni Mopsusa niewolnika z opieczętowanym 
listem, którego nie pozwolił otwierać, by sprawdzić, czy bożek potrafi 
odpowiedzieć na pytanie w liście zawarte. Niewolnik przespał noc w świątyni, by 
mieć sen wróżebny, po czym wrócił i rzekł tak: "Śnił mi się młodzian, jasny jak 
słońce, który rzekł mi jeden tylko wyraz: ." Prokonsul usłyszawszy to zbladł i 
zwracając się do swych gości, równych mu niedowiarków, powiedział: "Czy wiecie, 
co było w liście?"
Tu Westynus przerwał i podniósłszy czaszę z winem począł pić.
— Co było w liście? — spytał Senecjo.
— W liście było pytanie: "Jakiego byka mam ofiarować: białego czy czarnego?"
Lecz zajęcie wzbudzone opowiadaniem przerwał Witeliusz, który, przyszedłszy już 
podpity na ucztę, wybuchnął nagle, bez żadnego powodu, bezmyślnym śmiechem.
— Z czego ta beczka łoju śmieje się? — spytał Nero. — Śmiech odróżnia ludzi od 
zwierząt — rzekł Petroniusz — a on nie ma innego dowodu, że nie jest wieprzem.
Witeliusz zaś urwał w pół śmiechu i cmokając świecącymi od sosów i tłuszczów 
wargami, począł spoglądać na obecnych z takim zdumieniem, jakby ich nigdy 
przedtem nie widział.
Następnie podniósł swą podobną do poduszki dłoń i rzekł ochrypłym głosem:
— Spadł mi z palca rycerski pierścień po ojcu. — Który był szewcem — dodał Nero.
Lecz Witeliusz wybuchnął znowu niespodzianym śmiechem i począł szukać 
pierścienia w peplum Kalwii Kryspinilli.
Na to Watyniusz jął udawać okrzyki przestraszonej kobiety, Nigidia zaś, 
przyjaciółka Kalwii, młoda wdowa z twarzą dziecka, a oczyma nierządnicy, rzekła 
w głos:
— Szuka, czego nie zgubił.
— I co mu się na nic nie przyda, choćby znalazł — dokończył poeta Lukan.
Uczta stawała się weselszą. Tłumy niewolników roznosiły coraz nowe dania; z 
wielkich waz, napełnionych śniegiem i okręconych bluszczem, wydobywano co chwila 
mniejsze kratery z licznymi gatunkami win. Wszyscy pili obficie. Z pułapu na 
stół i na biesiadników spadały raz wraz róże.
Petroniusz począł jednak prosić Nerona, by nim goście się popiją, uszlachetnił 
ucztę swym śpiewem. Chór głosów poparł jego słowa, ale Nero począł się 
wzbraniać. Nie o samą odwagę chodzi, chociaż brak mu jej zawsze... Bogowie 
wiedzą, ile go kosztują wszelkie popisy... Nie uchyla się wprawdzie od nich, boć 
trzeba coś uczynić dla sztuki, i zresztą, jeśli Apollo obdarzył go pewnym 
głosem, to darów bożych nie godzi się marnować. Rozumie nawet, że jest to jego 
obowiązkiem względem państwa. Ale dziś jest naprawdę zachrypnięty. W nocy 
położył sobie ołowiane ciężarki na piersiach, ale i to nie pomogło... Myśli 
nawet jechać do Ancjum, by odetchnąć morskim powietrzem.
Lecz Lukan począł go zaklinać w imię sztuki i ludzkości. Wszyscy wiedzą, że 
boski poeta i śpiewak ułożył nowy hymn do Wenus, wobec którego Lukrecjuszowy 
jest skomleniem rocznego wilczęcia. Niechże ta uczta będzie prawdziwą ucztą. 
Władca tak dobry nie powinien zadawać takich mąk swym poddanym: "Nie bądź 
okrutnikiem, cezarze!"
— Nie bądź okrutnikiem! — powtórzyli wszyscy siedzący bliżej.
Nero rozłożył ręce na znak, że musi ustąpić. Wówczas wszystkie twarze ubrały się 
w wyraz wdzięczności, a wszystkie oczy zwróciły się ku niemu. Lecz on kazał 
jeszcze przedtem oznajmić Poppei, że będzie śpiewał, obecnym zaś oświadczył, że 
nie przyszła ona na ucztę. bo nie czuła się zdrową, ponieważ jednak żadne 
lekarstwo nie sprawia jej takiej ulgi jak jego śpiew, przeto żal by mu było 
pozbawiać ją sposobności.
Jakoż Poppea nadeszła niebawem. Władała ona dotąd Neronem jak poddanym, 
wiedziała jednak, że gdy chodziło o jego miłość własną jako śpiewaka, woźnicy 
lub poety, niebezpiecznie byłoby ją zadrażnić. Weszła więc, piękna jak bóstwo, 
przybrana równie jak Nero w ametystowej barwy szatę i w naszyjnik z olbrzymich 
pereł, złupiony niegdyś na Masynissie, złotowłosa, słodka i jakkolwiek po dwóch 
mężach rozwódka, z twarzą i wejrzeniem dziewicy.
Witano ją okrzykami i mianem "boskiej Augusty". Ligia nigdy w życiu nie widziała 
nic równie pięknego, i oczom własnym nie chciało jej się wierzyć, albowiem 
wiadomo jej było, że Poppea Sabina jest jedną z najniegodziwszych w świecie 
kobiet. Wiedziała od Pomponii, że ona doprowadziła cezara do zamordowania matki 
i żony, znała ją z opowieści Aulusowych gości i służby; słyszała, że jej to 
posągi obalano po nocach w mieście słyszała o napisach których sprawców 
skazywano na najcięższe kary, a które jednak zjawiały się każdego rana na murach 
miasta. Tymczasem teraz na widok tej osławionej Poppei, uważanej przez wyznawców 
Chrystusa za wcielenie zła i zbrodni, wydało jej się, że tak mogli wyglądać 
aniołowie lub jakieś duchy niebiańskie. Po prostu nie umiała od niej oderwać 
oczu, a z ust mimo woli wyrwało się jej pytanie:
— Ach, Marku, czy to być może?...
On zaś, podniecony winem i jakby zniecierpliwiony, że tyle rzeczy rozpraszało 
jej uwagę i odrywało ją od niego i jego słów, mówił:
— Tak, ona piękna, aleś ty stokroć piękniejsza. Ty się nie znasz, inaczej 
zakochałabyś się w sobie jak Narcyz... Ona się kąpie w mleku oślic, a ciebie 
chyba Wenus wykąpała we własnym. Ty się nie znasz, ocelle mi! Nie patrz na nią. 
Zwróć oczy ku mnie, ocelle mi!... Dotknij ustami tej kruży wina, a potem ja oprę 
na tym samym miejscu moje...
I przysuwał się coraz bliżej, a ona poczęła się cofać ku Akte. Ale w tej chwili 
nakazano ciszę, albowiem cezar powstał. Śpiewak Diodor podał mu lutnię z rodzaju 
zwanych delta, drugi, Terpnos; który miał mu towarzyszyć w graniu, zbliżył się z 
instrumentem zwanym nablium, Nero zaś, oparłszy deltę o stół, wzniósł oczy w 
górę i przez chwilę w triclinium zapanowała cisza przerywana tylko szmerem, jaki 
wydawały spadające wciąż z pułapu róże.
Po czym jął śpiewać, a raczej mówić śpiewnie i rytmicznie, przy odgłosie dwóch 
lutni, swój hymn do Wenus. Ani głos, lubo nieco przyćmiony, ani wiersz nie były 
złe, tak że biedną Ligię znowu opanowały wyrzuty sumienia, albowiem hymn, 
jakkolwiek sławiący nieczystą pogańską Wenus, wydał się jej aż nadto piękny, a i 
sam cezar, ze swoim wieńcem laurowym na czole i wzniesionymi oczyma, 
wspanialszym, daleko mniej strasznym i mniej ohydnym niż na początku uczty.
Lecz biesiadnicy ozwali się grzmotem oklasków. Wołania: "O, głosie niebiański!", 
rozległy się naokół; niektóre z kobiet,. podniósłszy dłonie w górę, pozostały 
tak na znak zachwytu nawet po skończeniu śpiewu, inne obcierały załzawione oczy; 
w całej sali zawrzało jak w ulu. Poppea, schyliwszy swą złotowłosą główkę, 
podniosła do ust rękę Nerona i trzymała ja długo w milczeniu, młody zaś 
Pitagoras, Grek przecudnej urody, ten sam, z którym później na wpół już obłąkany 
Nero kazał sobie dać ślub flaminom z zachowaniem wszelkich obrzędów, ukląkł 
teraz u jego nóg.
Lecz Nero patrzył pilnie na Petroniusza, którego pochwały przede wszystkim były 
mu zawsze pożądane, ów zaś rzekł:
— Jeśli chodzi o muzykę, Orfeusz musi być w tej chwili tak żółty z zazdrości, 
jak tu obecny Lukan, a co do wierszy, żałuję, że nie są gorsze, bo może bym 
znalazł wówczas odpowiednie na ich pochwałę słowa.
Lecz Lukan nie wziął mu za złe wzmianki o zazdrości, owszem, spojrzał na niego z 
wdzięcznością i udając zły humor począł mruczeć:
— Przeklęte Fatum, które kazało mi żyć współcześnie z takim poetą. Miałby człek 
miejsce w pamięci ludzkiej i na Parnasie, a tak zgaśnie jak kaganek przy słońcu.
Petroniusz jednak, który miał pamięć zadziwiającą, począł powtarzać ustępy z 
hymnu, cytować pojedyncze wiersze, podnosić i rozbierać piękniejsze wyrażenia. 
Lukan, zapomniawszy niby o zazdrości wobec uroku poezji, dołączył do jego słów 
swoje zachwyty. Na twarzy Nerona odbiła się rozkosz i bezdenna próżność, nie 
tylko granicząca z głupotą, lecz zupełnie jej równa. Sam podsuwał im wiersze, 
które uważał za najpiękniejsze, a wreszcie jął pocieszać Lukana i mówić mu, by 
nie tracił odwagi, bo jakkolwiek czym się kto urodzi, tym jest, jednakże cześć, 
jaką ludzie oddają Jowiszowi, nie wyłącza czci innych bogów.
Po czym wstał, by odprowadzić Poppeę, która będąc istotnie niezdrową pragnęła 
odejść. Wszelako biesiadnikom, którzy pozostali, rozkazał zająć znów miejsca i 
zapowiedział, że wróci. Jakoż wrócił po chwili, by odurzać się dymem kadzideł i 
patrzeć na dalsze widowiska, jakie on sam, Petroniusz lub Tygellinus 
przygotowali na ucztę.
Czytano znów wiersze lub słuchano dialogów, w których dziwactwo zastępowało 
dowcip. Za czym słynny mima, Parys, przedstawiał przygody Iony, córki Inacha. 
Gościom, a zwłaszcza Ligii, nieprzywykłej do podobnych widowisk, wydało się, że 
widzą cuda i czary. Parys ruchami rąk i ciała umiał wyrażać rzeczy na pozór do 
wyrażenia w tańcu niemożliwe. Dłonie jego zamąciły powietrze, tworząc chmurę 
świetlistą, żywą, pełną drgań, lubieżną, otaczającą na wpół omdlały dziewiczy 
kształt, wstrząsany spazmem rozkoszy. Był to obraz, nie taniec, obraz jasny, 
odsłaniający tajnie miłości, czarowny i bezwstydny, a gdy po jego ukończeniu 
weszli korybanci i rozpoczęli z syryjskimi dziewczętami, przy odgłosie cytr, 
fletni, cymbałów i bębenków, taniec bachiczny, pełen dzikich wrzasków i dzikszej 
jeszcze rozpusty, Ligii wydało się, że spali ją żywy ogień, że piorun powinien 
uderzyć w ten dom lub pułap zapaść się na głowy biesiadników.
Lecz ze złotego niewodu upiętego pod pułapem padały tylko róże, a natomiast na 
wpół pijany już Winicjusz mówił jej:
— Widziałem cię w domu Aulusów przy fontannie i pokochałem cię. Był świt i 
myślałaś, że nikt nie patrzy, a jam cię widział... I widzę cię taką dotąd, 
chociaż kryje mi cię to peplum. Zrzuć peplum jak Kryspinilla. Widzisz! Bogowie i 
ludzie szukają miłości. Nie ma prócz niej nic w świecie! Oprzyj mi głowę na 
piersiach i zmruż oczy.
A jej tętna biły ciężko w skroniach i rękach. Ogarniało ją wrażenie, że leci w 
jakąś przepaść, a ten Winicjusz, który przedtem wydawał jej się tak bliskim i 
pewnym, zamiast ratować, ciągnie ją do niej. I uczuła do niego żal, Poczęła się 
znów bać i tej uczty, i jego, i siebie samej. Jakiś głos, podobny do głosu 
Pomponii, wołał jeszcze w jej duszy: "Ligio, ratuj się!", ale coś mówiło jej 
takie, że już za późno i że kogo obwiał podobny płomień, kto to wszystko, co 
działo się na tej uczcie, widział, w kim serce tak biło, jak biło w niej, gdy 
słuchała słów Winicjusza, i kogo przejmował taki dreszcz, jaki przejmował ją, 
gdy on przybliżał się do niej, ten jest już zgubiony bez ratunku. Czyniło jej 
się słabo. Chwilami zdawało jej się, że zemdleje, a potem stanie się coś 
strasznego. Wiedziała, że pod groźbą gniewu cezara nie wolno nikomu wstać, póki 
nie wstanie cezar, ale choćby i tak nie było, nie miałaby już na to sił.
Tymczasem do końca uczty było daleko. Niewolnicy przynosili jeszcze nowe dania i 
ustawicznie napełniali kruże winem, a przed stołem, ustawianym w otwartą z 
jednej strony klamrę, zjawili się dwaj atleci, by dać gościom widok zapasów.
I wnet poczęli się zmagać. Potężne, świecące od oliwy ciała utworzyły jedną 
bryłę, kości ich chrzęściały w żelaznych ramionach, z zaciśniętych szczęk 
wydobywał się zgrzyt złowrogi. Chwilami słychać było szybkie, głuche uderzenia 
ich stóp o przytrząśniętą szafranem podłogę, to znów stawali nieruchomie, cichli 
i widzom wydawało się, że mają przed sobą grupę wykutą z kamienia. Oczy Rzymian 
z lubością śledziły grę straszliwie napiętych grzbietów; łyd i ramion. Lecz 
walka nie trwała zbyt długo, albowiem Kroto, mistrz i przełożony szkoły 
gladiatorów, niepróżno uchodził za najsilniejszego w państwie człowieka. 
Przeciwnik jego począł oddychać coraz śpieszniej, potem rzęzić, potem twarz mu 
posiniała, wreszcie wyrzucił krew ustami i zwisł.
Grzmot oklasków powitał koniec walki, zaś Kroto, oparłszy stopy na plecach 
przeciwnika, skrzyżował olbrzymie ramiona na piersiach i toczył oczyma 
tryumfatora po sali.
Weszli następnie udawacze zwierząt i ich głosów, kuglarze i błazny, lecz mało na 
nich patrzono, gdyż wino ćmiło już oczy patrzących. Uczta zmieniała się 
stopniowo w pijacką i rozpustną orgię. Syryjskie dziewczęta, które poprzednio 
tańczyły taniec bachiczny, pomieszały się z gośćmi. Muzyka zmieniła się w 
bezładny i dziki hałas cytr, lutni, cymbałów armeńskich, sistr egipskich, trąb i 
rogów, gdy zaś niektórzy z biesiadników pragnęli rozmawiać, poczęto krzyczeć na 
muzykantów, by poszli precz. Powietrze przesycone zapachem kwiatów, pełne woni 
olejków, którymi śliczne pacholęta przez czas uczty skrapiały stopy 
biesiadników, przesycone szafranem i wyziewami ludzkimi stało się duszne; lampy 
paliły się mdłym płomieniem, poprzekrzywiały się wieńce na czołach, twarze 
pobladły i pokryły się kroplami potu.
Witeliusz zwalił się pod stół. Nigidia, obnażywszy się do wpół ciała, wsparła 
swą pijaną, dziecinną głowę na piersi Lukana, a ów, równie pijany, począł 
zdmuchiwać złoty puder z jej włosów, podnosząc oczy z niezmierną uciechą ku 
górze. Westynus z uporem pijaka powtarzał po raz dziesiąty odpowiedź Mopsusa na 
zapieczętowany list prokonsula. Tuliusz zaś, który drwił z bogów, mówił 
przerywanym przez czkawkę, rozwlekłym głosem:
— Bo jeśli Sferos Ksenofanesa jest okrągły, to uważasz, takiego boga można 
toczyć nogą przed sobą jak beczkę.
Lecz Domicjusz Afer, stary złodziej i donosiciel, oburzył się tą rozmową i z 
oburzenia polał sobie falernem całą tunikę. On zawsze wierzył w bogów. Ludzie 
mówią, że Rzym zginie, a są nawet tacy, którzy twierdzą, że już ginie. I 
pewno!... Ale jeśli to nastąpi, to dlatego, że młodzież nie ma wiary, a bez 
wiary nie może być cnoty. Zaniechano także dawnych surowych obyczajów i nikomu 
nie przychodzi do głowy, że epikurejczycy nie oprą się barbarzyńcom. A to darmo! 
Co do niego żałuje, że dożył takich czasów i że w uciechach szukać musi obrony 
przed zmartwieniami, które inaczej rychło by sobie dały z nim rady.
To rzekłszy przygarnął ku sobie syryjską tancerkę i bezzębnymi ustami począł 
całować jej kark i plecy, co widząc konsul Memmiusz Regulus rozśmiał się i 
podniósłszy swą łysinę przybraną w wieniec na bakier, rzekł:
— Kto mówi, że Rzym ginie?... Głupstwo!... Ja, konsul, wiem najlepiej... Videant 
consules!... trzydzieści legii... strzeże naszej pax romana!...
Tu przyłożył pięści do skroni i począł krzyczeć na całą komnatę:
— Trzydzieści legii! — trzydzieści legii!... od Brytanii do granic Partów!
Lecz nagle zastanowił się i przyłożywszy palec do czoła, rzekł:
— A bodajże nawet trzydzieści dwie...
I stoczył się pod stół, gdzie po chwili począł oddawać języki flamingów, 
pieczone rydze, mrożone grzyby, szarańcze na miodzie, ryby, mięsiwa i wszystko, 
co zjadł lub wypił.
Domicjusza nie uspokoiła jednak ilość legii strzegących rzymskiego pokoju: Nie, 
nie! Rzym musi zginąć, bo zginęła wiara w bogów i surowy obyczaj! Rzym musi 
zginąć, a szkoda, bo życie jednak jest dobre, cezar łaskawy, wino dobre! Ach, co 
za szkoda!
I ukrywszy głowę w łopatki syryjskiej bachantki, rozpłakał się.
— Co tam to życie przyszłe!... Achilles miał słuszność, że lepiej jest być 
parobkiem w podsłonecznym świecie niż królować w kimeryjskich krainach. A i to 
pytanie, czy istnieją jacy bogowie, chociaż niewiara gubi młodzież...
Lukan tymczasem rozdmuchał wszystek złoty puder z włosów Nigidii, która, spiwszy 
się, usnęła. Następnie zdjął zwoje bluszczów ze stojącej przed nim wazy i 
obwinął w nie śpiącą, a po dokonaniu dzieła jął patrzyć na obecnych wzrokiem 
rozradowanym i pytającym.
Po czym ustroił i siebie w bluszcz, powtarzając tonem głębokiego przekonania:
— Wcale nie jestem człowiekiem, tylko faunem. Petroniusz nie był pijany, ale 
Nero, który z początku pił ze względu na swój "niebieski" głos mało, pod koniec 
wychylał czaszę po czaszy i upił się. Chciał nawet śpiewać dalej swe wiersze, 
tym razem greckie, ale ich zapomniał i przez omyłkę zaśpiewał piosenkę 
Anakreona. Wtórowali mu do niej Pitagoras, Diodor i Terpnos, ale ponieważ 
wszystkim nie szło, więc dali spokój. Nero natomiast począł się zachwycać, jako 
znawca i esteta, urodą Pitagorasa i z zachwytu całować go po rękach. Tak piękne 
ręce widział tylko niegdyś... u kogo?
I przyłożywszy dłoń do mokrego czoła począł sobie przypominać. Po chwili na 
twarzy jego odbił się strach: — Aha! U matki! U Agrypiny!
I nagle opanowały go posępne widzenia.
— Mówią — rzekł — że ona nocami chodzi przy księżycu po morzu, koło Baiae i 
Bauli... Nic, tylko chodzi, chodzi, jakby czego szukała. A jak zbliży się do 
łódki, to popatrzy i odejdzie, ale rybak, na którego spojrzała, umiera.
— Niezły temat — rzekł Petroniusz.
Westynus zaś wyciągnąwszy szyję, jak żuraw, szeptał tajemniczo:
— Nie wierzę w bogów, ale wierzę w duchy... oj! Lecz Nero nie uważał na ich 
słowa i mówił dalej — Przecie odbyłem lemuralia. Nie chcę jej widzieć! To już 
piąty rok. Musiałem, musiałem ją skazać, bo nasłała na mnie mordercę, i gdybym 
jej nie był uprzedził, nie słyszelibyście dziś mego śpiewu.
— Dzięki, cezarze, w imieniu miasta i świata — zawołał Domicjusz Afer.
— Wina! I niech uderzą w tympany.
Hałas wszczął się na nowo. Lukan cały w bluszczach, chcąc go przekrzyczeć wstał 
i począł wołać:
— Nie jestem człowiekiem, jeno faunem i mieszkam w lesie. E...cho...oooo!
Spił się wreszcie cezar, spili się mężczyźni i kobiety. Winicjusz nie mniej był 
pijany od innych; a w dodatku obok żądzy budziła się w nim chęć do kłótni, co 
zdarzało mu się zawsze, ilekroć przebrał miarę. Jego czarniawa twarz stała się 
jeszcze bledszą i język plątał mu się już, gdy mówił głosem podniesionym i 
rozkazującym:
— Daj mi usta! Dziś, jutro, wszystko jedno!... Dość tego! Cezar wziął cię od 
Aulusów, by cię darować mnie, rozumiesz! Jutro o zmroku przyślę po ciebie, 
rozumiesz!... Cezar mi cię obiecał, nim cię wziął... Musisz być moją! Daj mi 
usta! Nie chcę czekać jutra... daj prędko usta!
I objął ją, ale Akte poczęła jej bronić, a i ona sama broniła się ostatkiem sił, 
bo czuła, że ginie. Próżno jednak usiłowała obu rękami zdjąć z siebie jego 
bezwłose ramię; próżno głosem, w którym drgał żal i strach, błagała go, by nie 
był takim, jak jest, i by miał nad nią litość. Przesycony winem oddech oblewał 
ją coraz bliżej, a twarz jego znalazła się tuż koło jej twarzy. Nie był to już 
dawny, dobry i niemal drogi duszy Winicjusz, ale pijany, zły satyr, który 
napełniał ją przerażeniem i wstrętem.
Siły jednak opuszczały ją coraz bardziej. Daremnie, przechyliwszy się, odwracała 
twarz, by uniknąć jego pocałunków. On podniósł się, chwycił ją w oba ramiona i 
przyciągnąwszy jej głowę ku piersiom, począł dysząc rozgniatać ustami jej 
zbladłe usta.
Lecz w tejże chwili jakaś straszna siła odwinęła jego ramiona z jej szyi z taką 
łatwością, jakby to były ramiona dziecka, jego zaś odsunęła na bok jak suchą 
gałązkę lub zwiędły liść. Co się stało? Winicjusz przetarł zdumione oczy i nagle 
ujrzał nad sobą olbrzymią postać Liga zwanego Ursusem, którego poznał w domu 
Aulusów.
Lig stał spokojny i tylko patrzył na Winicjusza błękitnymi oczyma tak dziwnie, 
iż młodemu człowiekowi krew ścięła się w żyłach, po czym wziął na ręce swą 
królewnę i krokiem równym, cichym wyszedł z triclinium.
Akte w tej chwili wyszła za nim.
Winicjusz siedział przez mgnienie oka jak skamieniały, po czym zerwał się i 
począł biec ku wyjściu:
— Ligio! Ligio!...
Lecz żądza, zdumienie, wściekłość i wino podcięły mu nogi. Zatoczył się raz i 
drugi, po czym chwycił za nagie ramiona jednej z bachantek i począł pytać 
mrugając oczyma:
— Co się stało?
A ona wziąwszy krużę z winem podała mu ją z uśmiechem w zamglonych oczach.
— Pij! — rzekła.
Winicjusz wypił i zwalił się z nóg.
Większa część gości leżała już pod stołem; inni chodzili chwiejnym krokiem po 
triclinium, inni spali na sofach stołowych, chrapiąc lub oddając przez sen 
zbytek wina, a na pijanych konsulów i senatorów, na pijanych rycerzy, poetów, 
filozofów, na pijane tancerki i patrycjuszki, na cały ten świat, wszechwładny 
jeszcze, ale już bezduszny, uwieńczony i rozpasany, ale już gasnący, ze złotego 
niewodu upiętego pod pułapem kapały i kapały wciąż róże.
Na dworze poczęło świtać.
ROZDZIAŁ VIII
Ursusa nikt nie zatrzymał, nikt nie zapytał nawet, co czyni. Ci z gości, którzy 
nie leżeli pod stołem, nie pilnowali już swych miejsc, więc służba, widząc 
olbrzyma niosącego na ręku biesiadniczkę, sądziła, że to jakiś niewolnik wynosi 
pijaną swoją panią. Zresztą Akte szła z nimi i obecność jej usuwała wszelkie 
podejrzenia.
W ten sposób wyszli z triclinium do przyległej komnaty, a stamtąd na galerię 
wiodącą do mieszkania Akte.
Ligię opuściły siły tak dalece, że ciężyła jak martwa na ramieniu Ursusa. Ale 
gdy oblało ją chłodne i czyste poranne powietrze, otworzyła oczy. Na świecie 
czyniło się coraz widniej. Po chwili, idąc kolumnadą, skręcili w boczny portyk 
wychodzący nie na dziedziniec, ale na pałacowe ogrody, w których wierzchołki 
pinij i cyprysów rumieniły się już od zorzy porannej. W tej części gmachu było 
pusto, a odgłosy muzyki i wrzaski biesiadne dochodziły ich coraz niewyraźniej. 
Ligii wydało się, że wyrwano ją z piekła i wyniesiono na jasny świat boży. Było 
jednak coś poza tym ohydnym triclinium. Było niebo, zorze, światło i cisza. 
Dziewczynę chwycił nagły płacz i tuląc się do ramienia olbrzyma, poczęła 
powtarzać ze łkaniem:
— Do domu, Ursusie, do domu, do Aulusów! — Pójdziemy! — odrzekł Ursus.
Tymczasem jednak znaleźli się w małym atrium przynależnym do mieszkania Akte. 
Tam Ursus posadził Ligię na marmurowej ławce opodal fontanny. Akte zaś poczęła 
ją uspokajać i zachęcać do spoczynku upewniając, że chwilowo nic jej nie grozi, 
gdyż pijani biesiadnicy będą po uczcie spali do wieczora. Lecz Ligia przez długi 
czas nie chciała się uspokoić i przycisnąwszy rękoma skronie powtarzała tylko 
jak dziecko:
— Do domu, do Aulusów!...
Ursus był gotów. Przy bramach stoją wprawdzie pretorianie, ale on i tak 
przejdzie. Żołnierze nie zatrzymują wychodzących. Przed łukiem mrowi się od 
lektyk. Ludzie poczną wychodzić całymi kupami. Nikt ich nie zatrzyma. Wyjdą 
razem z tłumem i pójdą prosto do domu. Zresztą, co mu tam! Jak królewna każe, 
tak musi być. Po to on tu jest.
A Ligia powtarzała:
— Tak, Ursusie, wyjdziemy.
Lecz Akte musiała mieć rozum za oboje. Wyjdą. Tak! Nikt ich nie zatrzyma. Ale z 
domu cezara uciekać nie wolno i kto to czyni, obraża jego majestat. Wyjdą, ale 
wieczorem centurion na czele żołnierzy przyniesie wyrok śmierci Aulusowi, 
Pomponii Grecynie, Ligię zaś zabierze na powrót do pałacu i wówczas już nie 
będzie dla niej ratunku. Jeśli Aulusowie przyjmą ją pod swój dach, śmierć czeka 
ich na pewno.
Ligii opadły ręce. Nie było rady. Musiała wybierać między zgubą Plaucjuszów a 
własną. Idąc na ucztę miała nadzieję, że Winicjusz i Petroniusz wyproszą ją od 
cezara i oddadzą Pomponii, teraz zaś wiedziała, że to oni właśnie namówili 
cezara, by ją odebrał Aulosom. Nie było rady. Cud chyba mógł ją wyrwać z tej 
przepaści. Cud i potęga Boża.
— Akte — rzekła z rozpaczą — czy słyszałaś, co mówił Winicjusz, że mu cezar mnie 
darował i że dziś wieczór przyśle po mnie niewolników i zabierze mnie do swego 
domu?
— Słyszałam — rzekła Akte.
I rozłożywszy ręce umilkła. Rozpacz, z jaką mówiła Ligia, nie znajdowała w niej 
echa. Ona sama była przecie kochanką Nerona. Serce jej, jakkolwiek dobre, nie 
umiało dość odczuć sromoty takiego stosunku. Jako dawna niewolnica, nadto zżyła 
się z prawem niewoli, a oprócz tego kochała dotąd Nerona. Gdyby chciał powrócić 
do niej, wyciągnęłaby do niego ręce jak do szczęścia. Rozumiejąc teraz jasno, że 
Ligia albo musi zostać kochanką młodego i pięknego Winicjusza, albo narazić 
siebie i Aulosów na zgubę, nie pojmowała po prostu, jak dziewczyna mogła się 
wahać.
— W domu cezara — rzekła po chwili — nie byłoby ci bezpieczniej niż w domu 
Winicjusza.
I nie przyszło jej na myśl, że jakkolwiek mówiła prawdę, słowa jej znaczyły: 
"Zgódź się z losem i zostań nałożnicą Winicjusza." Lecz Ligii, która czuła 
jeszcze na ustach jego pełne zwierzęcej żądzy i palące jak węgiel pocałunki, 
krew napłynęła ze wstydu na samo wspomnienie o nich do twarzy.
— Nigdy! — zawołała z wybuchem. — Nie zostanę ani tu, ani u Winicjusza, nigdy!
Akte zadziwił ów wybuch.
— Zali — spytała — Winicjusz jest ci tak nienawistny?
Lecz Ligia nie mogła odpowiedzieć, gdyż porwał ją znów płacz. Akte przygarnęła 
ją do piersi i poczęła uspokajać. Ursus oddychał ciężko i zaciskał olbrzymie 
pięści; albowiem kochając z wiernością psa swą królewnę. nie mógł znieść widoku 
jej łez. W jego ligijskim, półdzikim sercu rodziła się chęć, by wrócić do sali, 
zdławić Winicjusza, a w razie potrzeby cezara, bał się jednak zaofiarować z tym 
swej pani, nie będąc pewnym czy taki postępek, który zrazu wydał mu się nader 
prostym, byłby odpowiednim dla wyznawcy Ukrzyżowanego Baranka.
A Akte utuliwszy Ligię poczęła znów pytać — Zali on ci tak nienawistny?
— Nie — rzekła Ligia — nie wolno mi go nienawidzić, bo jestem chrześcijanką.
— Wiem, Ligio. Wiem także z listów Pawła z Tarsu, iż wam nie wolno ni się 
pohańbić, ni bać się więcej śmierci niż grzechu, ale powiedz mi, czy twoja nauka 
pozwala śmierć zadawać?
— Nie.
— Więc jakże możesz ściągać pomstę cezara na dom Aulosów?
Nastała chwila milczenia. Przepaść bez dna otworzyła się przed Ligią na nowo.
Zaś młoda wyzwolenica mówiła dalej:
— Pytam, bo mi cię żal i żal dobrej Pomponii, i Aulusa, i ich dziecka. Ja dawno 
żyję w tym domu i wiem, czym grozi gniew cezara. Nie! Wy nie możecie stąd 
uciekać. Jedna ci droga zostaje: błagać Winicjusza, aby cię wrócił Pomponii.
Lecz Ligia obsunęła się na kolana, by błagać kogo innego. Ursus ukląkł po chwili 
także i oboje poczęli się modlić w domu cezara, przy rannej zorzy.
Akte po raz pierwszy widziała taką modlitwę i nie mogła oczu oderwać od Ligii, 
która zwrócona do niej profilem, ze wzniesioną głową i rękoma, patrzyła w niebo, 
jakby czekając stamtąd ratunku. Świt obrzucił światłem jej ciemne włosy i białe 
peplum, odbił się w źrenicach i cała w blasku, sama wyglądała jak światło. W jej 
pobladłej twarzy, w otwartych ustach, we wzniesionych rękach i oczach znać było 
jakieś nadziemskie uniesienie. I Akte zrozumiała teraz, dlaczego Ligia nie może 
zostać niczyją nałożnicą. Przed dawną kochanką Nerona uchylił się jakby róg 
zasłony kryjącej świat zgoła inny niż ów, do którego przywykła. Zdumiewała ją ta 
modlitwa w tym domu zbrodni i sromoty. Przed chwilą wydawało się jej, że nie ma 
dla Ligii ratunku, teraz zaś poczęła wierzyć, że może stać się coś 
nadzwyczajnego, że przyjdzie jakiś ratunek tak potężny, iż i sam cezar oprzeć mu 
się nie zdoła, że z nieba zejdą jakieś skrzydlate wojska w pomoc dziewczynie 
albo że słońce podściele pod nią promienie i pociągnie ją ku sobie. Słyszała już 
o wielu cudach między chrześcijanami i myślała teraz, że widocznie wszystko to 
prawda, skoro Ligia tak się modli.
Ligia zaś podniosła się wreszcie z twarzą rozjaśnioną nadzieją. Ursus podniósł 
się także i przykucnąwszy obok ławki, patrzył w swą panią czekając jej słów.
A jej oczy zaszły mgłą i po chwili dwie wielkie łzy poczęły się toczyć z wolna 
po jej policzkach.
— Niech Bóg błogosławi Pomponii i Aulosowi — rzekła. — Nie wolno mi ściągać 
zguby na nich, więc nie zobaczę ich nigdy więcej.
Po czym zwróciwszy się do Ursusa poczęła mu mówić, iż on jeden zostaje jej teraz 
na świecie, że musi być teraz jej ojcem i opiekunem. Nie mogą szukać schronienia 
u Aulosów, albowiem ściągnęliby na nich gniew cezara. Ale ona nie może pozostać 
także ni w domu cezara, ni Winicjusza. Niechże więc Ursus ją weźmie, niech 
wyprowadzi z miasta, niech ukryje gdzieś, gdzie jej nie znajdzie ni Winicjusz, 
ni jego słudzy. Ona wszędzie pójdzie za nim, choćby za morza, choćby za góry, do 
barbarzyńców, gdzie nie słyszano rzymskiego imienia i gdzie władza cezara nie 
sięga. Niech ją weźmie i ratuje, bo on jej jeden pozostał.
Lig był gotów i na znak posłuszeństwa pochyliwszy się objął jej nogi. Lecz na 
twarzy Akte, która spodziewała się cudu, odbiło się rozczarowanie. Tyleż tylko 
sprawiła ta modlitwa? Uciec z domu cezara jest to dopuścić się zbrodni obrazy 
majestatu, która musi być pomszczona, i gdyby nawet Ligia zdołała się ukryć, 
cezar pomści się na Aulosach. Jeśli chce uciekać, niech ucieka z domu 
Winicjusza. Wówczas cezar, który nie lubi zajmować się cudzymi sprawami, może 
nawet nie zechce pomagać Winicjuszowi w pościgu, a w każdym razie nie będzie 
zbrodni obrażonego majestatu.
Lecz Ligia tak właśnie myślała. Aulusowie nie będą nawet wiedzieli, gdzie ona 
jest, nawet Pomponia. Ucieknie jednak nie z domu Winicjusza, tylko z drogi. On 
oświadczył jej po pijanemu, iż wieczorem przyśle po nią swych niewolników. Mówił 
pewno prawdę, której nie byłby wyznał, gdyby był trzeźwym. Widocznie on sam lub 
może obaj z Petroniuszem widzieli przed ucztą cezara i wymogli na nim obietnicę, 
że ją nazajutrz wieczorem wyda. A jeśliby dziś zapomnieli, to przyślą po nią 
jutro. Ale Ursus ją uratuje. Przyjdzie, wyniesie ją z lektyki, jak wyniósł z 
triclinium, i pójdą w świat. Ursusowi nie potrafi się oprzeć nikt. Jemu nie 
oparłby się nawet ów straszny zapaśnik, który wczoraj zmagał się w triclinium. 
Ale że Winicjusz może przysłać bardzo dużo niewolników, więc Ursus pójdzie zaraz 
do biskupa Linusa o radę i pomoc. Biskup ulituje się nad nią, nie zostawi jej w 
rękach Winicjusza i każe chrześcijanom iść z Ursusem na jej ratunek. Odbiją ją i 
uprowadzą, a potem Ursus potrafi ją wywieść z miasta i ukryć gdzieś przed mocą 
rzymską.
I twarz jej poczęła się powlekać rumieńcem i śmiać.
Otucha wstąpiła w nią na nowo, tak jakby nadzieja ratunku zmieniła się już w 
rzeczywistość. Nagle rzuciła się na szyję Akte i przyłożywszy swe śliczne usta 
do jej policzka, poczęła szeptać:
— Ty nas nie zdradzisz, Akte, nieprawda?
— Na cień matki mojej — odpowiedziała wyzwolenica — nie zdradzę was i proś tylko 
swego Boga, by Ursus potrafił cię odebrać.
Ale niebieskie, dziecinne oczy olbrzyma świeciły szczęściem. Oto nie potrafił 
nic wymyśleć, choć łamał swą biedną głowę, ale taką rzecz to on potrafi. I czy w 
dzień, czy w nocy, wszystko mu jedno!... Pójdzie do biskupa, bo biskup w niebie 
czyta, co trzeba, a czego nie trzeba. Ale chrześcijan to by i tak potrafił 
zebrać. Małoż to on ma znajomych i niewolników, i gladiatorów, i wolnych ludzi, 
i na Suburze, i za mostami. Zebrałby ich tysiąc i dwa. I odbije swoją panią, a 
wyprowadzić ją z miasta także potrafi, i pójść z nią potrafi. Pójdą choćby na 
koniec świata, choćby tam, skąd są, gdzie i nie słyszał nikt o Rzymie.
Tu począł wpatrywać się przed siebie, jakby chciał dojrzeć jakieś rzeczy 
przeszłe i niezmiernie odległe, po czym jął mówić:
— Do boru? Hej, jaki bór, jaki bór!... Lecz po chwili otrząsnął się z widzeń.
Ot, pójdzie zaraz do biskupa, a wieczorem będzie już w jakie sto głów czatował 
na lektykę. I niechby ją prowadzili nie tylko niewolnicy, ale nawet pretorianie! 
Już tam lepiej nikomu nie podsuwać się pod jego pięści, choćby w żelaznej 
zbroi... Bo czy to żelazo takie mocne! Jak godnie stuknąć w żelazo, to i głowa 
pod nim nie wytrzyma.
Lecz Ligia z wielką, a zarazem dziecinną powagą podniosła palec w górę:
— Ursusie! "Nie zabijaj!" — rzekła.
Lig założył swą podobną do maczugi rękę na tył głowy i począł mrucząc pocierać 
kark z wielkim zakłopotaniem. On przecie musi ją odebrać... "swoje światło"... 
Sama powiedziała, że teraz jego kolej... Będzie się starał, ile będzie mógł. Ale 
jakby się zdarzyło niechcący?... Przecie musi ją odebrać! No, jakby się 
zdarzyło, to już on tak będzie pokutował, tak Baranka Niewinnego przepraszał, że 
Baranek Ukrzyżowany zlituje się nad nim biednym... On by przecie Baranka nie 
chciał obrazić, tylko że ręce ma takie ciężkie...
I wielkie rozczulenie odmalowało się na jego twarzy, lecz pragnąc je ukryć 
pokłonił się i rzekł:
— To ja idę do świętego biskupa.
Akte zaś objąwszy szyję Ligii poczęła płakać...
Raz jeszcze zrozumiała, że jest jakiś świat, w którym nawet w cierpieniu więcej 
jest szczęścia niż we wszystkich zbytkach i rozkoszach domu cezara; raz jeszcze 
uchyliły się przed nią jakieś drzwi na światło, lecz zarazem uczuła, że niegodna 
jest przejść przez te drzwi.
ROZDZIAŁ IX
Ligii żal było Pomponii Grecyny, którą kochała z całej duszy, i żal całego domu 
Aulusów, jednakże rozpacz jej minęła. Czuła nawet pewną słodycz w myśli, że oto 
dla swej Prawdy poświęca dostatek, wygodę i idzie na życie tułacze i nieznane. 
Może było w tym trochę i dziecinnej ciekawości, jakim będzie to życie gdzieś w 
odległych krajach, wśród barbarzyńców i dzikich zwierząt, było wszelako jeszcze 
więcej głębokiej i ufnej wiary, że postępując w ten sposób, czyni tak, jak 
nakazał Boski Mistrz, i że odtąd On sam będzie czuwał nad nią jak nad dzieckiem 
posłusznym i wiernym. A w takim razie cóż złego mogło ją spotkać? Przyjdą-li 
jakie cierpienia, to ona je zniesie w Jego imię. Przyjdzie-li śmierć 
niespodziana, to On ją zabierze, i kiedyś, gdy umrze Pomponia, będą razem przez 
całą wieczność. Nieraz, jeszcze w domu Aulosów, trapiła swą dziecinną główkę, że 
ona, chrześcijanka, nic nie może uczynić dla tego Ukrzyżowanego, o którym z 
takim rozczuleniem wspominał Ursus. Lecz teraz chwila nadeszła. Ligia czuła się 
prawie szczęśliwa i poczęła mówić o swoim szczęściu Akte, która jednak nie mogła 
jej zrozumieć. Porzucić wszystko, porzucić dom, dostatki, miasto, ogrody, 
świątynie, portyki, wszystko, co jest piękne, porzucić kraj słoneczny i ludzi 
bliskich, i dlaczego? Dlatego, by skryć się przed miłością młodego i pięknego 
rycerza?... W głowie Akte nie chciały się te rzeczy pomieścić. Chwilami 
odczuwała, że jest w tym słuszność, że może być nawet jakieś ogromne, tajemnicze 
szczęście, ale jasno nie umiała zdać sobie z tego sprawy, zwłaszcza że Ligię 
czekało jeszcze przejście, które mogło się źle skończyć i w którym mogła stracić 
wprost życie. Akte była bojaźliwą z natury i ze strachem myślała o tym, co ów 
wieczór może przynieść. Lecz o obawach swych nie chciała mówić Ligii, że zaś 
tymczasem uczynił się dzień jasny i słońce zajrzało do atrium, więc poczęła ją 
namawiać na spoczynek, potrzebny po bezsennie spędzonej nocy. Ligia nie stawiła 
oporu i obie weszły do cubiculum, które było obszerne i urządzone z przepychem, 
skutkiem dawnych stosunków Akte z cezarem. Tam położyły się jedna obok drugiej, 
lecz Akte mimo zmęczenia nie mogła zasnąć. Od dawna była smutna i nieszczęśliwa, 
lecz teraz począł ją chwytać jakiś niepokój, którego nie doznawała nigdy 
przedtem. Dotychczas życie wydawało się jej tylko ciężkim i pozbawionym jutra, 
teraz wydało się jej nagle bezecnym.
W głowie jej powstawał coraz większy zamęt. Drzwi na światło poczęły się znów to 
odchylać, to zamykać. Ale w chwili gdy się otwierały, światło owo olśniewało ją 
tak, że nie widziała nic wyraźnie. Raczej odgadywała tylko, że tkwi w tej 
jasności jakieś szczęście po prostu bez miary, wobec którego wszelkie inne jest 
tak dalece niczym, że gdyby na przykład cezar oddalił Poppeę, a pokochał na nawo 
ją, Akte, to i to byłoby marnością. Naraz przyszła jej myśl, że ten cezar, 
którego kochała i którego mimo woli uważała za jakiegoś półboga, jest czymś tak 
lichym jak i każdy niewolnik, a ów pałac z kolumnadami z numidyjskiego marmuru 
czymś nie lepszym od kupy kamieni. Lecz w końcu te poczucia, z których nie 
umiała sobie zdać sprawy, poczęły ją męczyć. Pragnęła zasnąć, lecz nurtowana 
przez niepokój nie mogła.
Na koniec, sądząc, że Ligia, nad którą zawisło tyle gróźb i niepewności, nie śpi 
także, zwróciła się ku niej, by rozmawiać o jej wieczornej ucieczce.
Lecz Ligia spała spokojnie. Do ciemnego cubiculum przez zasuniętą nie dość 
szczelnie zasłonę wpadało kilka jasnych promieni, w których kręcił się pył 
złoty. Przy ich świetle Akte spostrzegła jej delikatną twarz, wspartą na 
obnażonym ramieniu, zamknięte oczy i otwarte nieco usta. Oddychała równo, ale 
tak, jak oddycha się we śnie.
"Śpi, może spać! — pomyślała Akte. — To jeszcze dziecko."
Wszelako po chwili przyszło jej do głowy, że to dziecko woli jednak uciekać niż 
zostać kochanką Winicjusza, woli nędzę niż hańbę, tułactwo niż wspaniały dom 
koło Karynów, niż stroje, klejnoty, niż uczty, głosy lutni i cytr.
"Dlaczego?" I poczęła patrzeć na Ligię, jakby chcąc znaleźć odpowiedź w jej 
uśpionej twarzy. Patrzyła na jej przeczyste czoło, na pogodny łuk brwi, na 
ciemne rzęsy, na rozchylone usta, na poruszaną spokojnym oddechem pierś 
dziewczęcą, po czym pomyślała znów:
"Jaka ona inna ode mnie!"
I Ligia wydała jej się cudem, jakimś boskim widzeniem, jakimś ukochaniem bogów, 
stokroć piękniejszym od wszystkich kwiatów w ogrodzie cezara i od wszystkich 
rzeźb w jego pałacu. Lecz w sercu Greczynki nie było zazdrości. Owszem, na myśl 
o niebezpieczeństwach, jakie groziły dziewczynie, chwyciła ją wielka litość. 
Zbudziło się w niej jakieś uczucie matki; Ligia wydała się jej nie tylko piękną 
jak piękny sen, ale zarazem bardzo kochana, i zbliżywszy usta do jej ciemnych 
włosów poczęła je całować.
A Ligia spała spokojnie jakby w domu, pod opieką Pomponii Grecyny. I spała dość 
długo. Południe przeszło już, gdy otworzyła swe błękitne oczy i poczęła 
spoglądać po cubiculum z wielkim zdziwieniem.
Widocznie dziwiło ją, że nie jest w domu, u Aulusów. — To ty, Akte? — rzekła 
wreszcie, dojrzawszy w mroku twarz Greczynki.
— Ja, Ligio.
— Czy to już wieczór?
— Nie, dziecko, ale południe już minęło. — A Ursus nie wrócił?
— Ursus nie mówił, że wróci, tylko że wieczorem będzie czatował z chrześcijanami 
na lektykę.
— Prawda.
Po czym opuściły cubiculum i udały się do łaźni, gdzie Akte, wykąpawszy Ligię, 
zaprowadziła ją na śniadanie, a potem do ogrodów pałacowych, w których żadnego 
niebezpiecznego spotkania nie należało się obawiać, albowiem cezar i jego 
przedniejsi dworscy spali jeszcze. Ligia po raz pierwszy w życiu widziała te 
wspaniałe ogrody, pełne cyprysów, pinij, dębów, oliwek i mirtów, wśród których 
bielił się cały lud posągów, błyszczały spokojne zwierciadła sadzawek, kwieciły 
się całe gaiki róż zraszanych pyłem fontann, gdzie wejścia do czarownych grot 
obrastał bluszcz lub winograd, gdzie na wodach pływały srebrne łabędzie, a wśród 
posągów i drzew chodziły przyswojone gazele z pustyń Afryki i barwne ptactwo 
sprowadzane ze wszystkich znanych krain świata.
Ogrody były puste; tu i owdzie tylko pracowali z łopatami w ręku niewolnicy, 
śpiewając półgłosem pieśni; inni, którym dano chwilę wypoczynku, siedzieli nad 
sadzawkami lub w cieniu dębów, w drgających światełkach utworzonych od promieni 
słońca przedzierających się przez liście, inni na koniec zraszali róże lub 
bladolila kwiaty szafranu. Akte z Ligią chodziły dość długo, oglądając wszelkie 
cuda ogrodów, i jakkolwiek Ligii brakło swobody myśli, była jednak jeszcze nadto 
dzieckiem, aby mogła oprzeć się zajęciu, ciekawości i podziwowi. Przychodziło 
jej nawet na myśl, że gdyby cezar był dobry, to w takim pałacu i w takich 
ogrodach mógłby być bardzo szczęśliwy.
Lecz wreszcie, zmęczone nieco, siadły na ławce ukrytej prawie całkiem w gąszczu 
cyprysów i poczęły rozmawiać o tym, co im najbardziej ciążyło na sercu, to jest 
o wieczornej ucieczce Ligii. Akte była daleko mniej spokojną od Ligii o 
powodzenie tej ucieczki. Chwilami wydawało się jej nawet, że to jest zamiar 
szalony, który nie może się udać. Czuła coraz większą litość nad Ligią. 
Przychodziło jej też do głowy, że stokroć bezpieczniej byłoby próbować 
przejednać Winicjusza. Po chwili poczęła ją wypytywać, jak dawno zna Winicjusza 
i czy nie myśli, że dałby się może ubłagać i wrócił ją Pomponii.
Lecz Ligia potrząsnęła smutno swą ciemną główką. — Nie. W domu Aulosów Winicjusz 
był inny, dobry bardzo, ale od wczorajszej uczty boję się go i wolę uciec do 
Ligów.
Akte pytała dalej:
— Jednak w domu Aulosów był ci miłym? — Tak — odrzekła Ligia schylając głowę.
— Ty przecie nie jesteś niewolnicą, tak jak ja byłam — rzekła po chwili namysłu 
Akte. — Ciebie Winicjusz mógłby zaślubić. Jesteś zakładniczką i córką króla 
Ligów. Aulusowie kochają cię jak własne dziecko i jestem pewna, że gotowi cię 
przyjąć za córkę. Winicjusz mógłby cię zaślubić, Ligio.
Lecz ona odpowiedziała cicho i jeszcze smutniej: — Wolę uciec do Ligów.
— Ligio, czy chcesz, bym zaraz poszła do Winicjusza, zbudziła go, jeśli śpi, i 
powiedziała mu to, co tobie mówię w tej chwili? Tak, droga moja, pójdę do niego 
i powiem mu: "Winicjuszu, to córka królewska i drogie dziecko sławnego Aulusa; 
jeśli ją kochasz, wróć ją Aulosom, a potem weź ją jako żonę z ich domu."
A dziewczyna odpowiedziała głosem tak już cichym, że Akte zaledwie mogła 
dosłyszeć:
— Wolę do Ligów...
I dwie łzy zawisły na jej spuszczonych rzęsach. Lecz dalszą rozmowę przerwał 
szelest zbliżających się kroków i zanim Akte miała czas zobaczyć, kto nadchodzi, 
przed ławką ukazała się Sabina Poppea z małym orszakiem niewolnic. Dwie z nich 
trzymały nad jej głową pęki strusich piór, osadzone na złotych prętach, którymi 
wachlowały ją lekko, a zarazem i zasłaniały przed palącym jeszcze jesiennym 
słońcem, przed nią zaś czarna jak heban Etiopka, o wydętych, jakby wezbranych 
mlekiem piersiach, niosła na ręku dziecko owinięte w purpurę ze złotą frędzlą. 
Akte i Ligia powstały mniemając, że Poppea przejdzie obok ławki nie zwróciwszy 
na nie uwagi, lecz ona zatrzymała się przed nimi i rzekła:
— Akte, dzwonki, któreś przyszyła na icunculi (lalce), źle były przyszyte; 
dziecko oderwało jeden i poniosło do ust; szczęście, że Lilith zobaczyła dość 
wcześnie.
— Wybacz, boska — odpowiedziała Akte krzyżując ręce na piersi i pochylając 
głowę.
Lecz Poppea poczęła patrzeć na Ligię.
— Co to za niewolnica? — spytała po chwili.
— To nie jest niewolnica, boska Augusto, ale wychowanka Pomponii Grecyny i córka 
króla Ligów, dana przez tegoż jako zakładniczka Rzymowi.
— I przyszła cię odwiedzić?
— Nie, Augusto. Od onegdaj mieszka w pałacu. — Była wczoraj na uczcie?
— Była, Augusto.
— Z czyjego rozkazu? — Z rozkazu cezara...
Poppea poczęła jeszcze uważniej patrzeć na Ligię, która stała przed nią z głową 
pochyloną, to wznosząc z ciekawości swe promienne oczy, to nakrywając je znów 
powiekami. Nagle zmarszczka zjawiła się między brwiami Augusty. Zazdrosna o 
własną urodę i o władzę, żyła ona w ustawicznej trwodze, by kiedyś jakaś 
szczęśliwa współzawodniczka nie zgubiła jej tak, jak ona sama zgubiła Oktawię. 
Dlatego każda piękna twarz w pałacu wzbudzała w niej podejrzenie. Okiem 
znawczyni ogarnęła od razu wszystkie kształty Ligii, oceniła każdy szczegół jej 
twarzy i zlękła się. "To jest wprost nimfa — rzekła sobie. — Ją urodziła Wenus." 
I nagle przyszło jej do głowy to, co nie przychodziło jej nigdy dotąd na widok 
żadnej piękności: że jest znacznie starsza! Zadrgała w niej zraniona miłość 
własna, chwycił ją niepokój i różne obawy poczęły jej przesuwać się szybko przez 
głowę. "Może jej Nero nie widział albo patrząc przez szmaragd, nie ocenił. Ale 
co może się zdarzyć, jeśli ją spotka w dzień, przy słońcu, taką cudną?... W 
dodatku nie jest niewolnicą! Jest córką królewską, z barbarzyńców wprawdzie, ale 
córką królewską!... Bogowie nieśmiertelni! Ona równie piękna jak ja, a młodsza!" 
I zmarszczka między brwiami stała się jeszcze większą, a oczy jej spod złotych 
rzęs poczęły świecić zimnym blaskiem.
Lecz zwróciwszy się do Ligii poczęła pytać z pozornym spokojem:
— Mówiłaś z cezarem? — Nie, Augusto.
— Dlaczego wolisz tu być niż u Aulosów?
— Ja nie wolę, pani. Petroniusz namówił cezara, by mnie odebrał Pomponii, ale 
jam tu po niewoli, o pani!...
— I chciałabyś wrócić do Pomponii?
Ostatnie pytanie Poppea zadała głosem miększym i łagodniejszym, więc w serce 
Ligii wstąpiła nagle nadzieja.
— Pani! — rzekła wyciągając ku niej ręce — cezar obiecał oddać mnie, jak 
niewolnicę, Winicjuszowi, ale ty się wstaw za mną i wróć mnie Pomponii.
— Więc Petroniusz namówił cezara, by cię zabrał Aulosowi i oddał Winicjuszowi?
— Tak, pani. Winicjusz ma dziś jeszcze przysłać po mnie, lecz ty, dobra, ulituj 
się nade mną.
To rzekłszy schyliła się i chwyciwszy za brzeg sukni Poppei poczęła czekać na 
jej słowa z bijącym sercem. Poppea zaś patrzyła na nią przez chwilę z twarzą 
rozjaśnioną złym uśmiechem, po czym rzekła:
— Więc ci obiecuję, że dziś jeszcze zostaniesz niewolnicą Winicjusza.
I odeszła jak widziadło piękne, ale złe. Do uszu Ligii i Akte doszedł tylko 
krzyk dziecka, które nie wiadomo dlaczego zaczęło płakać.
Ligii oczy również wezbrały łzami, lecz po chwili wzięła rękę Akte i rzekła:
— Wróćmy. Pomocy stąd tylko czekać należy, skąd przyjść może.
I wróciły do atrium, którego nie opuszczały już do wieczora. Gdy się ściemniło i 
gdy niewolnicy wnieśli poczwórne kaganki o wielkich płomieniach, obie były 
bardzo blade. Rozmowa ich rwała się co chwila. Obie nasłuchiwały wciąż, czy się 
kto nie zbliża. Ligia powtarzała ustawicznie, że jakkolwiek żal jej porzucać 
Akte, ale ponieważ Ursus musi tam już czekać w ciemnościach, więc wolałaby, żeby 
wszystko stało się dziś. Jednakże oddech jej uczynił się ze wzruszenia szybszy i 
głośniejszy. Akte gorączkowo zgarniała, jakie mogła, klejnoty i wiążąc je w róg 
peplum zaklinała Ligię, by nie odrzucała tego daru i tego środka ucieczki. 
Chwilami zapadała głucha cisza, pełna złudzeń słuchu. Obydwom zdawało się, że 
słyszą to jakiś szept za kotarą, to daleki płacz dziecka, to szczekanie psów.
Nagle zasłona od przedsionka poruszyła się bez szelestu i wysoki, czarniawy 
człowiek z twarzą poznaczoną ospą zjawił się jak duch w atrium. Ligia w jednej 
chwili poznała Atacyna, wyzwoleńca Winicjuszowego, który przychodził do domu 
Aulosów.
Akte krzyknęła, lecz Atacynus skłonił się nisko i rzekł:
— Pozdrowienie boskiej Ligii od Marka Winicjusza, który czeka ją z ucztą w domu 
przybranym w zieleń. Usta dziewczyny pobielały zupełnie.
— Idę — rzekła.
I zarzuciła na pożegnanie ręce na szyję Akte.
ROZDZIAŁ X
A dom Winicjusza przybrany był istotnie w zieleń mirtową i bluszcze, z których 
poczyniono upięcia na ścianach i nad drzwiami. Kolumny okręcono zwojami 
winogradu. W atrium, nad którego otworem rozciągnięto dla ochrony od nocnego 
chłodu wełnianą purpurową zasłonę, widno było jak w dzień. Płonęły ośmio- i 
dwunastopłomienne kaganki, mające kształt naczyń, drzew, zwierząt, ptaków lub 
posągów trzymających lampy napełnione wonną oliwą, wykutych z alabastru, z 
marmuru, ze złoconej miedzi korynckiej, nie tak cudnych jak ów sławny świecznik 
ze świątyni Apollina, którym posługiwał się Nero, ale pięknych i przez sławnych 
mistrzów rzeźbionych. Niektóre poosłaniane były aleksandryjskim szkłem lub 
przezroczymi tkaninami znad Indu, barwy czerwonej, błękitnej, żółtej, 
fioletowej, tak że całe atrium pełne było różnokolorowych promieni. Wszędy 
rozchodziła się woń nardu, do której Winicjusz przywykł i którą polubił na 
Wschodzie. Głąb domu, w której snuły się żeńskie i męskie postacie niewolników, 
jaśniała także światłem. W triclinium stół był przygotowany na cztery osoby, do 
uczty bowiem prócz Winicjusza i Ligii miał zasiąść Petroniusz i Chryzotemis.
Winicjusz szedł we wszystkim za słowami Petroniusza, który radził mu nie iść po 
Ligię, ale posłać Atacyna z uzyskanym od cezara pozwoleniem, samemu zaś przyjąć 
ją w domu i przyjąć uprzejmie, a nawet z oznakami czci.
— Wczoraj byłeś pijany — mówił mu. — Widziałem cię: postępowałeś z nią jak 
kamieniarz z Gór Akbańskich. Nie bądź zbyt natarczywy i pamiętaj, że dobre wino 
należy pić powoli. Wiedz także, że słodko jest pożądać, lecz jeszcze słodziej 
być pożądanym.
Chryzotemis miała o tym własne, nieco odmienne zdanie, lecz Petroniusz, 
nazywając ją swoją westalką i gołąbką, począł jej tłumaczyć różnicę, jaka być 
musi między wprawnym cyrkowym woźnicą a pacholęciem, które po raz pierwszy 
wsiada na kwadrygę. Po czym zwróciwszy się do Winicjusza mówił dalej:
— Zyskaj jej ufność, rozwesel ją, bądź z nią wspaniałomyślny. Nie chciałbym 
widzieć smutnej uczty. Przysięgnij jej nawet na Hades, że ją wrócisz Pomponii, a 
już twoją będzie rzeczą, by wolała nazajutrz zostać niż wrócić.
Po czym ukazując na Chryzotemis dodał:
— Ja od pięciu lat co dzień postępuję w ten mniej więcej sposób z tą płochliwą 
turkawką i nie mogę się uskarżać na jej srogość...
Chryzotemis uderzyła go na to wachlarzem z pawich piór i rzekła:
— Alboż się nie opierałam, satyrze! — Ze względu na mego poprzednika... — Alboż 
nie byłeś u moich nóg?
— Żeby na ich palce zakładać pierścionki. Chryzotemis spojrzała mimo woli na swe 
stopy, na których palcach połyskiwały istotnie skry klejnotów, i oboje z 
Petroniuszem poczęli się śmiać. Lecz Winicjusz nie słuchał ich sprzeczki. Serce 
biło mu niespokojnie pod wzorzystą szatą syryjskiego kapłana, w którą się 
przybrał na przyjęcie Ligii.
— Już powinni byli wyjść z pałacu — rzekł, jakby mówiąc sam do siebie.
— Powinni byli — odpowiedział Petroniusz. — Może ci tymczasem opowiedzieć o 
wróżbach Apoloniusza z Tiany lub ową historię o Rufinie, której, nie pamiętam 
dlaczego, nie skończyłem.
Lecz Winicjusza zarówno mało obchodził Apoloniusz z Tiany, jak i historia 
Rufina. Myśl jego była przy Ligii i choć czuł, że piękniej było przyjąć ją w 
domu niż iść w roli zbira do pałacu, żałował jednak chwilami, że nie poszedł, 
tylko dlatego, że mógłby wcześniej widzieć Ligię i siedzieć koło niej w 
ciemnościach w podwójnej lektyce.
Tymczasem niewolnicy wnieśli trójnożne, zdobne głowami tryków, brązowe misy z 
węglami, na które poczęli sypać małe źdźbła mirry i nardu.
— Już skręcają ku Karynom — rzekł znów Winicjusz.
— On nie wytrzyma, wybiegnie naprzeciw i gotów się jeszcze z nimi rozminąć — 
zawołała Chryzotemis.
Winicjusz uśmiechnął się bezmyślnie i rzekł: — Owszem, wytrzymam.
Lecz począł poruszać nozdrzami i sapać, co widząc Petroniusz wzruszył ramionami.
— Nie ma w nim filozofa za jedną sestercję — rzekł — i nigdy nie zrobię z tego 
syna Marsa człowieka. Winicjusz nawet nie usłyszał.
— Są już na Karynach!...
Oni zaś rzeczywiście skręcili ku Karynom. Niewolnicy, zwani lampadarii, szli na 
przedzie, inni, zwani pedisequi — po obu stronach lektyki, Atacynus zaś tuż za 
nią czuwając nad pochodem.
Lecz posuwali się z wolna, bo latarnie w mieście wcale nie oświetlonym źle 
rozjaśniały drogę. Przy tym ulice w pobliżu pałacu były puste, zaledwie 
gdzieniegdzie jakiś człowiek przesuwał się z latarką, ale dalej niezwykle 
ożywione. Z każdego prawie zaułku wychodzili ludzie po trzech, po czterech, 
wszyscy bez pochodni, wszyscy w ciemnych płaszczach. Niektórzy szli razem z 
pochodem, mieszając się z niewolnikami, inni w większych gromadach zachodzili z 
naprzeciwka, Niektórzy taczali się jak pijani. Chwilami pochód stawał się tak 
trudny, że lampadarii poczęli wołać:
— Miejsce dla szlachetnego trybuna, Marka Winicjusza!
Ligia widziała przez rozsunięte firanki te ciemne gromady i poczęła dygotać ze 
wzruszenia. Porywała ją na przemian to nadzieja, to trwoga. "To on! to Ursus i 
chrześcijanie! To stanie się już zaraz — mówiła drżącymi ustami. — O, Chryste, 
pomagaj! o Chryste, ratuj!"
Ale i Atacynus, który z początku nie zważał na owo niezwykłe ożywienie ulicy, 
począł się wreszcie niepokoić. Było w tym coś dziwnego. Lampadarii musieli coraz 
częściej wołać: "Miejsce dla lektyki szlachetnego trybuna!" Z boków nieznani 
ludzie naciskali tak lektykę, że Atacynus kazał niewolnikom odganiać ich kijami.
Nagle krzyk uczynił się na przodzie pochodu, w jednej chwili pogasły wszystkie 
światła. Koło lektyki uczynił się tłok, zamieszanie i bitwa.
Atacynus zrozumiał: był to wprost napad.
I zrozumiawszy struchlał. Wiadomym było wszystkim, że cezar często dla zabawy 
rozbija w gronie augustianów i na Suburze, i w innych dzielnicach miasta. 
Wiadomym było, że czasem nawet przynosił z tych nocnych wycieczek guzy i sińce, 
lecz kto się bronił, szedł na śmierć, choćby był senatorem. Dom wigilów, których 
obowiązkiem było czuwać nad miastem, nie był zbyt odległy, ale straż udawała w 
podobnych wypadkach, że była głuchą i ślepą. Tymczasem koło lektyki wrzało; 
ludzie poczęli się zmagać, bić, obalać i deptać. Atacynusowi błysnęła myśl, że 
przede wszystkim należy ocalić Ligię i siebie, a resztę zostawić losowi. Jakoż 
wyciągnąwszy ją z lektyki, porwał na ręce i usiłował się wymknąć w ciemności.
Lecz Ligia poczęła wołać: — Ursus! Ursus!
Była biało ubrana, więc łatwo było ją dojrzeć. Atacynus począł drugą wolną ręką 
narzucać na nią gwałtownie własny płaszcz, gdy naraz straszliwe cęgi chwyciły 
jego kark, a na głowę spadła mu, jak kamień, olbrzymia druzgocąca masa.
On zaś padł w jednej chwili, jak wół uderzony obuchem przed ołtarzem Jowisza.
Niewolnicy leżeli po większej części na ziemi lub ratowali się, rozbijając się 
wśród grubych ciemności o załomy murów. Na miejscu pozostała tylko podruzgotana 
w zamieszaniu lektyka. Ursus unosił Ligię ku Suburze, towarzysze jego dążyli za 
nim rozpraszając się stopniowo po drodze.
Lecz niewolnicy poczęli się zbierać przed domem Winicjusza i naradzać. Nie 
śmieli wejść. Po krótkiej naradzie wrócili na miejsce spotkania, na którym 
znaleźli kilka ciał martwych, a między nimi ciało Atacyna. Ten drgał jeszcze, 
lecz po chwilowej silniejszej konwulsji wyprężył się i pozostał nieruchomy.
Wówczas zabrali go i wróciwszy zatrzymali się znów przed bramą. Trzeba było 
jednak oznajmić panu, co się stało.
— Gulo niech oznajmi — zaczęło szeptać kilka głosów. — Krew mu płynie, jak i 
nam, z twarzy i pan go kocha. Gulowi bezpieczniej od innych.
A Germanin Gulo, stary niewolnik, który niegdyś wyniańczył Winicjusza, a 
odziedziczony był przez niego po matce, siostrze Petroniusza, rzekł:
— Ja oznajmię, ale pójdźmy wszyscy. Niech na mnie jednego nie spada jego gniew.
Winicjusz zaś począł się już niecierpliwić zupełnie.
Petroniusz i Chryzotemis wyśmiewali go, lecz on chodził szybkim krokiem po 
atrium powtarzając:
— Już powinni być!... Już powinni być!
I chciał iść, a tamci oboje go wstrzymywali.
Lecz nagle w przedsionku dały się słyszeć kroki i do atrium wpadli hurmem 
niewolnicy, a stanąwszy szybko pod ścianą, podnieśli ręce w górę i poczęli 
powtarzać jękliwymi głosami:
— Aaaa!... aa!
Winicjusz skoczył ku nim.
— Gdzie Ligia? — zawołał strasznym, zmienionym głosem.
— Aaaa!...
Wtem Gulo wysunął się naprzód ze swoją pokrwawioną twarzą, wołając z pośpiechem 
i żałośnie:
— Oto krew, panie! Broniliśmy! Oto krew, panie, oto krew !...
Lecz nie zdołał dokończyć, gdyż Winicjusz chwycił brązowy świecznik i jednym 
uderzeniem strzaskał czerep niewolnika, po czym, objąwszy się za głowę rękoma, 
wpił palce we włosy, powtarzając chrapliwie:
— Me miserum! Me miserum!...
Twarz mu posiniała, oczy uciekły pod czoło, piana wystąpiła na usta.
— Rózeg! — ryknął wreszcie nieludzkim głosem. — Panie! Aaaa!... Ulituj się! — 
jęczeli niewolnicy. Lecz Petroniusz podniósł się z wyrazem niesmaku w twarzy.
— Chodź, Chryzotemis! — rzekł. — Jeśli chcesz patrzeć na mięso, każę odbić sklep 
rzeźnika na Karynach.
I wyszedł z atrium, w całym zaś domu, ubranym w zieleń bluszczów i gotowym do 
uczty, rozległy się po chwili jęki i świst rózeg, który trwał niemal do rana.
ROZDZIAŁ XI
Tej nocy Winicjusz nie kładł się wcale. W czas jakiś po odejściu Petroniusza, 
gdy jęki smaganych niewolników nie mogły ukoić ani jego bólu, ani wściekłości, 
zebrał gromadę innych sług i na ich czele późną już nocą wypadł na poszukiwanie 
Ligii. Zwiedził dzielnicę eskwilińską, potem Suburę, Vicus Sceleratus i 
wszystkie przyległe zaułki. Po czym obszedłszy Kapitol, przez most Fabrycjusza 
przedostał się na wyspę, za czym, przebiegł część miasta zatybrzańską. Lecz była 
to gonitwa bez celu, gdyż sam nie miał nadziei odnalezienia Ligii i jeśli jej 
szukał, to głównie dlatego, by zapełnić czymkolwiek noc straszną. Jakoż wrócił 
do domu dopiero o świtaniu, gdy już w mieście poczęły się zjawiać wozy i muły 
przekupniów jarzyn i gdy piekarze otwierali już sklepy. Wróciwszy kazał 
uprzątnąć ciało Gula, którego nikt nie śmiał tknąć dotąd, następnie tych 
niewolników, którym odbito Ligię, kazał wysłać do wiejskich ergastulów, co było 
karą straszniejszą niemal od śmierci, wreszcie, rzuciwszy się na wysłaną ławę w 
atrium, począł bezładnie rozmyślać, jakim sposobem odnajdzie i zabierze Ligię.
Wyrzec się jej, stracić ją, nie zobaczyć jej więcej wydawało mu się 
niepodobieństwem i na samą myśl o tym ogarniał go szał. Samowolna natura młodego 
żołnierza pierwszy raz w życiu trafiła na opór, na inną niezłomną wolę, i wprost 
nie mogła pojąć, jak to być może, by ktoś śmiał stawać w poprzek jego żądzy. 
Winicjusz wolałby raczej, żeby świat i miasto zapadły w gruzy, niż żeby on nie 
miał dopiąć tego, czego chciał. Odjęto mu czarę rozkoszy niemal sprzed ust, więc 
wydało mu się, iż spełniło się coś niesłychanego, wołającego o pomstę do praw 
boskich i ludzkich.
Lecz przede wszystkim nie chciał i nie mógł się pogodzić z losem, albowiem nigdy 
niczego tak nie pragnął w życiu jak Ligii. Zdawało mu się, że nie potrafi bez 
niej istnieć. Nie umiał sobie odpowiedzieć, co zrobiłby bez niej jutro, jakby 
mógł przeżyć dni następne. Chwilami porywał go na nią gniew bliski obłędu. 
Chciałby ją mieć po to, by ją bić, włóczyć za włosy do cubiculów i pastwić się 
nad nią, to znów porywała go straszna tęsknota za jej głosem, postacią, oczyma, 
i czuł, że gotów by był leżeć u jej nóg. Wołał na nią, gryzł palce, obejmował 
głowę rękoma. Zmuszał się ze wszystkich sił, by myśleć spokojnie o jej 
odzyskaniu, i nie mógł. Przez głowę przelatywały mu tysiączne środki i sposoby, 
ale jedne od drugich szaleńsze. Wreszcie błysnęła mu myśl, że nikt inny jej nie 
odbił, tylko Aulus, że w najgorszym razie Aulus musiał wiedzieć, gdzie ona się 
ukrywa.
I zerwał się, by biec do domu Aulusów. Jeśli mu jej nie oddadzą, jeśli nie 
ulękną się gróźb, pójdzie do cezara, oskarży starego wodza o nieposłuszeństwo i 
uzyska na niego wyrok śmierci, ale przedtem wydobędzie z nich wyznanie, gdzie 
jest Ligia. Lecz jeśli ją oddadzą, nawet dobrowolnie, i tak się pomści. Przyjęli 
go wprawdzie w dom i pielęgnowali, ale to nic. Tą jedną krzywdą uwolnili go od 
wszelkiej wdzięczności. Tu mściwa i zawzięta jego dusza poczęła się lubować 
myślą o rozpaczy Pomponii Grecyny, gdy staremu Aulusowi centurion przyniesie 
wyrok śmierci. Był zaś niemal pewny, że go uzyska. Pomoże mu w tym Petroriusz. 
Zresztą i sam cezar nie odmawia niczego swym towarzyszom augustianom, chyba że 
mu nakazuje odmówić osobista niechęć lub żądza.
I nagle serce zamarło w nim niemal pod wpływem strasznego przypuszczenia.
A nuż to sam cezar odbił Ligię?
Wszyscy wiedzieli, że cezar często szukał w nocnych rozbojach rozrywek wśród 
nudów. Nawet Petroniusz przyjmował udział w tych zabawach. Głównym ich celem 
było wprawdzie chwytanie kobiet i podrzucanie ich na płaszczu żołnierskim aż do 
omdlenia. Jednakże sam Nero nazywał czasami owe wyprawy "połowem pereł"; 
zdarzało się bowiem, że w głębi dzielnic zamieszkałych przez rojną ubogą ludność 
wyławiano prawdziwą perłę wdzięku i młodości. Wówczas sagatio, jak nazywano 
podrzucanie na żołnierskiej guni, zmieniało się na prawdziwe porwanie i "perłę" 
odsyłano albo na Palatyn, albo do którejś z niezliczonych willi cezara, albo 
wreszcie Nero odstępował ją któremu z towarzyszów. Tak mogło zdarzyć się z 
Ligią. Cezar przypatrywał się jej w czasie uczty i Winicjusz ani na chwilę nie 
wątpił, że musiała mu się wydać najpiękniejszą z kobiet, jakie dotąd widział. 
Jakżeby mogło być inaczej! Wprawdzie Nero ją miał u siebie na Palatynie i mógł 
otwarcie zatrzymać, lecz jak słusznie mówił Petroniusz, cezar nie miał odwagi w 
zbrodniach i mogąc działać otwarcie, wolał zawsze działać tajemnie. Tym razem 
mogła go do tego skłonić i obawa przed Poppeą. Winicjuszowi przyszło teraz do 
głowy, że Aulusowie może by nie śmieli porywać przemocą dziewczyny podarowanej 
mu przez cezara. Kto by zresztą śmiał? Czy może ów olbrzymi Lig z błękitnymi 
oczyma, który odważył się jednak wejść do triclinium i wynieść ją z uczty na 
ręku? Ale gdzieżby się z nią schronił, dokądby ją mógł zaprowadzić? Nie, 
niewolnik nie zdobyłby się na to. Zatem nie uczynił tego nikt inny jak cezar.
Na tę myśl Winicjuszowi pociemniało w oczach i krople potu pokryły mu czoło. W 
takim razie Ligia była straconą na zawsze. Można ją było wyrwać z każdych innych 
rąk, lecz nie z takich. Teraz z większą niż przedtem słusznością mógł powtarzać: 
Vae misero mihi! Wyobraźnia przedstawiła mu Ligię w ramionach Nerona i po raz 
pierwszy w życiu zrozumiał, że są myśli, których człowiek po prostu znieść nie 
może. Dopiero teraz poznał, jak ją pokochał. Jak tonącemu przesuwa się 
błyskawicznie przez pamięć całe jego życie, tak jemu poczęła się przesuwać 
Ligia. Widział ją i słyszał każde jej słowo. Widział ją przy fontannie, widział 
u Aulusów i na uczcie. Czuł ją znów blisko, czuł zapach jej włosów, ciepło jej 
ciała, rozkosz pocałunków, którymi na uczcie rozgniatał jej niewinne usta. 
Wydała mu się stokroć piękniejszą, pożądańszą, słodszą, stokroć więcej jedyną, 
wybraną spośród wszystkich śmiertelnych i wszystkich bóstw niż kiedykolwiek. I 
gdy pomyślał, że to wszystko, co tak wszczepiło mu się w serce, co stało się 
krwią i życiem, mógł posiąść Nero, chwycił go ból zupełnie fizyczny, tak 
straszny, że chciało mu się bić głową o ściany atrium, póki jej nie roztrzaska. 
Czuł, że może oszaleć i że oszalałby z pewnością, gdyby mu jeszcze nie 
pozostawała zemsta. Lecz jak poprzednio wydało mu się, że nie będzie mógł żyć, 
jeśli Ligii nie odzyska, tak obecnie, że nie będzie mógł umrzeć, póki jej nie 
pomści. Ta jedna myśl sprawiała mu niejaką ulgę. "Będę twoim Kasjuszem Chereą!" 
— powtarzał sobie, myśląc o Neronie. Po chwili chwyciwszy w ręce ziemi z waz 
kwiatowych otaczających impluvium, wykonał straszną przysięgę Erebowi, Hekacie i 
własnym domowym larom, że zemsty dokona.
I doznał istotnie ulgi. Miał przynajmniej dla czego żyć i czym zapełnić dnie i 
noce. Po czym zaniechawszy myśli udania się do Aulusów kazał się nieść na 
Palatyn. Po drodze myślał, że jeśli go nie dopuszczą do cezara lub zechcą 
sprawdzać, czy nie ma przy sobie broni, to będzie dowód, że Ligię porwał cezar. 
Broni jednak nie wziął. Stracił przytomność w ogóle, lecz jak zwykle ludzie 
pochłonięci jedną myślą, zachował ją w tym, co się tyczyło zemsty. Nie chciał, 
by mu spełzła przedwcześnie. Prócz tego pragnął przede wszystkim zobaczyć Akte, 
sądził bowiem, że od niej może dowiedzieć się prawdy. Chwilami przebłyskiwała mu 
nadzieja, że może zobaczy Ligię, i na tę myśl poczynał drżeć. Nuż bowiem cezar 
porwał ją nie wiedząc, kogo porywa, i dziś mu ją wróci? Ale po chwili odrzucił 
to przypuszczenie. Gdyby chciano mu ją odesłać, odesłano by wczoraj. Akte jedna 
mogła wszystko wyjaśnić i ją przed innymi należało zobaczyć.
Utwierdziwszy się w tym, kazał niewolnikom przyśpieszyć kroku, po drodze zaś 
rozmyślał bezładnie to o Ligii, to o zemście. Słyszał, że kapłani egipskiej 
bogini Pacht umieją sprowadzać choroby, na kogo zechcą, i postanowił dowiedzieć 
się od nich o sposobie. Na Wschodzie mówiono mu także, że Żydzi mają jakieś 
zaklęcia, za pomocą których pokrywają wrzodami ciała nieprzyjaciół. Między 
niewolnikami miał w domu kilkunastu Żydów, obiecał sobie więc, że za powrotem 
każe ich ćwiczyć, póki mu tej tajemnicy nie wyjawią. Z największą jednak 
rozkoszą myślał o krótkim mieczu rzymskim, który wytacza strumienie krwi, takie 
właśnie, jakie wytrysły z Kajusa Kaliguli i potworzyły niestarte plamy na 
kolumnie portyku. Gotów był teraz wymordować cały Rzym, a gdyby jacy mściwi 
bogowie obiecali mu, że wszyscy ludzie wymrą z wyjątkiem jego i Ligii, byłby się 
na to zgodził.
Przed łukiem zebrał całą przytomność i na widok straży pretoriańskiej pomyślał, 
że jeśli mu będą czynili choćby najmniejsze trudności przy wejściu, to będzie 
dowód, że Ligia jest z woli cezara w pałacu. Lecz pryncypilarny centurion 
uśmiechnął się do niego przyjaźnie i postąpiwszy kilka kroków rzekł:
— Witaj, szlachetny trybunie. Jeśli pragniesz złożyć pokłon cezarowi, na złą 
trafiłeś chwilę i nie wiem, czy będziesz mógł go zobaczyć.
— Co się stało? — spytał Winicjusz.
— Boska mała Augusta zachorowała niespodzianie od dnia wczorajszego. Cezar i 
Augusta Poppea są przy niej wraz z lekarzami, których z całego miasta wezwano.
Był to wypadek ważny. Cezar, gdy mu się urodziła ta córka, szalał po prostu ze 
szczęścia i przyjął ją extra humanum gaudium. Przedtem jeszcze senat polecał 
najuroczyściej bogom łono Poppei. Czyniono wota i wyprawiano w Ancjum, gdzie 
nastąpiło rozwiązanie, wspaniałe igrzyska, a oprócz tego wzniesiono świątynię 
dwom Fortunom. Nero, który w niczym nie umiał zachować miary, bez miary również 
kochał to dziecię, Poppei zaś było ono także drogim, choćby dlatego, że 
umacniało jej stanowisko i wpływ czyniło nieprzepartym. Od zdrowia i życia małej 
Augusty mogły zależeć losy całego imperium, lecz Winicjusz tak był zajęty sobą, 
własną sprawą i własną miłością, że nie zwróciwszy prawie uwagi na wiadomość 
centuriona, odrzekł:
— Chcę widzieć się tylko z Akte. I przeszedł.
Lecz Akte zajęta była także przy dziecku i musiał czekać na nią długo. Nadeszła 
dopiero koło południa z twarzą zmęczoną i bladą, która na widok Winicjusza 
pobladła jeszcze bardziej.
— Akte — zawołał chwytając jej ręce Winicjusz i ciągnąc ją na środek atrium — 
gdzie jest Ligia?
— Chciałam się ciebie o to zapytać — odrzekła patrząc mu z wyrzutem w oczy.
A on, jakkolwiek przyrzekał sobie, że wybada ją spokojnie, ścisnął znów dłońmi 
głowę i począł powtarzać z twarzą ściągniętą przez ból i gniew:
— Nie ma jej. Porwano mi ją w drodze!
Po chwili jednak opamiętał się i zbliżywszy swą twarz do twarzy Akte, począł 
mówić przez zaciśnięte zęby:
— Akte... Jeśli ci życie miłe, jeśli nie chcesz stać się przyczyną nieszczęść, 
których nie potrafisz sobie nawet wyobrazić, odpowiedz mi prawdę: czy nie cezar 
ją odbił?
— Cezar nie wychodził wczoraj z pałacu.
— Na cień matki twojej, na wszystkich bogów! Czy nie ma jej w pałacu?
— Na cień matki mojej, Marku, nie masz jej w pałacu i nie cezar ją odbił. Od 
wczoraj zachorowała mała Augusta i Nero nie oddala się od jej kołyski.
Winicjusz odetchnął. To, co wydawało mu się najstraszniejszym, przestało mu 
grozić.
— A więc — rzekł siadając na ławie i zaciskając pięści — porwali ją Aulusowie i 
w takim razie biada im!
— Aulus Plaucjusz byl tu dziś rano. Nie mógł się ze mną widzieć, gdyż byłam 
zajęta przy dziecku, ale wypytywał o Ligię Epafrodyta i innych ze służby 
cesarskiej, a potem oświadczył im, że przyjdzie jeszcze, aby się widzieć ze mną.
— Chciał odwrócić od siebie podejrzenia. Gdyby nie wiedział, co się stało z 
Ligią, byłby przyszedł szukać jej do mego domu.
— Zostawił mi kilka słów na tabliczce, z których zobaczysz, że wiedząc, iż Ligia 
została zabrana z jego domu przez cezara na twoje i Petroniusza żądanie, 
spodziewał się, iż zostanie tobie odesłana, i dziś rano był w twoim domu, gdzie 
mu powiedziano, co się stało.
To rzekłszy poszła do cubiculum i po chwili wróciła z tabliczką, którą jej 
zostawił Aulus.
Winicjusz przeczytał i zamilkł. Akte zaś zdawała się czytać myśli w jego 
posępnej twarzy, gdyż po chwili rzekła:
— Nie, Marku. Stało się to, czego chciała sama Ligia. — Tyś wiedziała, że ona 
chce uciec! — wybuchnął Winicjusz.
A ona spojrzała na niego swymi mglistymi oczyma niemal surowo.
— Wiedziałam, że nie chce zostać twoją nałożnicą. — A ty czym byłaś całe życie?
— Ja byłam przedtem niewolnicą.
Lecz Winicjusz nie przestał się burzyć. Cezar darował mu Ligię, więc on nie 
potrzebuje pytać, czym była przedtem. Wynajdzie ją choćby pod ziemią i uczyni z 
niej wszystko, co mu się podoba. Tak jest! Będzie jego nałożnicą. Każe ją 
chłostać, ilekroć mu się podoba. Gdy mu się sprzykrzy, odda ją ostatniemu ze 
swoich niewolników albo każe jej obracać żarna w swoich posiadłościach w Afryce. 
Będzie jej teraz szukał i odnajdzie ją tylko po to, by ją zgnieść, zdeptać i 
upokorzyć.
I podniecając się coraz bardziej, tracił wszelką miarę do tego stopnia, że nawet 
Akte poznała, iż zapowiadał więcej, niż byłby zdolny dotrzymać, i że mówi przez 
niego gniew i męka. Nad męką miałaby litość, lecz przebrana miara wyczerpała jej 
cierpliwość, tak że wreszcie spytała go, dlaczego do niej przyszedł.
Winicjusz nie znalazł na razie odpowiedzi. Przyszedł do niej, bo tak chciał, bo 
sądził, że udzieli mu jakich wiadomości, ale właściwie przyszedł tylko do 
cezara, a nie mogąc się z nim zobaczyć wstąpił do niej. Ligia uciekając 
sprzeciwiła się woli cezara, więc on ubłaga go, by nakazał jej szukać w całym 
mieście i państwie, choćby przyszło użyć do tego wszystkich legii i przetrząsać 
kolejno każdy dom w imperium. Petroniusz poprze jego prośbę i poszukiwania 
rozpoczną się od dziś dnia.
Na to Akte rzekła:
— Strzeż się, byś jej nie stracił na zawsze wówczas dopiero, gdy ją z rozkazu 
cezara odnajdą.
Winicjusz zmarszczył brwi. — Co to znaczy? — spytał.
— Słuchaj mnie, Marku! Wczoraj byłyśmy z Ligią w tutejszych ogrodach i 
spotkałyśmy Poppeę, a z nią małą Augustę, którą niosła Murzynka Lilith. 
Wieczorem dziecko zachorowało, a Lilith twierdzi, że zostało urzeczone i że 
urzekła je ta cudzoziemka, którą spotkały w ogrodach. Jeśli dziecko wyzdrowieje, 
zapomną o tym, lecz w razie przeciwnym pierwsza Poppea oskarży Ligię o czary, a 
wówczas, gdziekolwiek ją odnajdą, nie będzie dla niej ratunku.
Nastała chwila milczenia, po czym Winicjusz ozwał się:
— A może ją urzekła? I mnie urzekła.
— Lilith powtarza, że dziecko zaraz zapłakało, gdy je przeniosła koło nas. To 
prawda! Zapłakało. Pewno wyniesiono je do ogrodów już chore. Marku, szukaj jej 
sam, gdzie chcesz, ale póki mała Augusta nie wyzdrowieje, nie mów o niej z 
cezarem, bo ściągniesz na nią pomstę Poppei. Dość już jej oczy płakały przez 
ciebie i niech wszyscy bogowie strzegą teraz jej biednej głowy.
— Ty ją kochasz, Akte? — spytał posępnie Winicjusz. A w oczach wyzwolenicy 
błysnęły łzy.
— Tak! Pokochałam ją.
— Bo ci nie odpłaciła nienawiścią jak mnie.
Akte popatrzyła na niego przez chwilę, jakby wahając się lub jakby pragnąc 
zbadać, czy mówił szczerze, po czym odrzekła:
— Człowieku zapalczywy i ślepy! Ona cię kochała. Winicjusz zerwał się pod 
wpływem tych słów jak opętany. Nieprawda! Nienawidziła go. Skąd Akte może 
wiedzieć?! Czy po jednym dniu znajomości Ligia uczyniła jej wyznanie? Co to jest 
za miłość, która woli tułactwo, hańbę ubóstwa, niepewność jutra, a może i nędzną 
śmierć — od uwieńczonego domu, w którym czeka z ucztą kochany! Lepiej mu takich 
rzeczy nie słyszeć, bo gotów oszaleć. Oto nie oddałby tej dziewczyny za 
wszystkie skarby tego pałacu, a ona uciekła. Co to jest za miłość, która boi się 
rozkoszy, a płodzi boleść! Kto to pojmie? Kto może zrozumieć? Gdyby nie 
nadzieja, że ją odnajdzie, to utopiłby w sobie miecz! Miłość się oddaje, nie 
odbiera. Były chwile u Aulusów, że sam wierzył w bliskie szczęście, ale teraz 
wie, że go nienawidziła, nienawidzi i umrze z nienawiścią w sercu.
Lecz Akte, zwykle bojaźliwa i łagodna, wybuchnęła z kolei oburzeniem. Jakże to 
on starał się ją pozyskać? Zamiast pokłonić się o nią Aulusowi i Pomponii, 
odebrał dziecko podstępem rodzicom. Chciał ją uczynić nie żoną, ale nałożnicą, 
ją, wychowankę zacnego domu, ją, córkę królewską. I sprowadził ją do tego domu 
zbrodni i sromoty, pokalał jej niewinne oczy widokiem bezecnej uczty, postępował 
z nią jak z nierządnicą. Zali zapomniał, czym jest dom Aulusów i kim Pomponia 
Grecyna, która wychowała Ligię? Zali nie ma dość rozumu na to, by odgadnąć, że 
to są kobiety inne niż Nigidia, niż Kalwia Kryspinilla, niż Poppea i niż te 
wszystkie, które napotyka w domu cezara? Zali ujrzawszy Ligię nie zrozumiał od 
razu, że to jest czyste dziewczę, które woli śmierć od hańby? Skądże wie, jakich 
ona bogów wyznaje i czy nie czystszych, nie lepszych niż nierządna Wenus lub niż 
Izys, którą czczą rozpustne Rzymianki? Nie! Ligia nie czyniła jej wyznań, ale 
mówiła jej, że ratunku wygląda od niego, od Winicjusza; miała nadzieję, że on 
wyprosi dla niej od cezara powrót do domu i że wróci ją Pomponii. A mówiąc o tym 
płoniła się jak dziewczę, które kocha i ufa. I jej serce biło dla niego, ale on 
sam przestraszył ją, zraził, oburzył i niechże teraz jej szuka z pomocą 
żołnierzy cezara, ale niech wie, że jeśli dziecko Poppei umrze, to na nią padnie 
podejrzenie i zguba jej będzie nieuchronna.
Przez gniew i ból Winicjusza poczęło się przeciskać wzruszenie. Wiadomość, że 
Ligia kochała go, wstrząsnęła do głębi jego duszą. Przypomniał ją sobie w 
ogrodzie u Aulusów, gdy słuchała jego słów z rumieńcem na twarzy i z oczyma 
pełnymi światła. Wydało mu się, że wówczas istotnie poczynała go kochać, i nagle 
ogarnęło go na tę myśl poczucie jakiegoś szczęścia stokroć jeszcze większego niż 
to, którego pragnął. Pomyślał, że istotnie mógł ją mieć powolną, a w dodatku 
kochającą. Oto byłaby oprzędła drzwi jego i namaściła je wilczym tłuszczem, a 
potem zasiadła, jako żona, na owczym runie, u jego ogniska. Oto usłyszałby z jej 
ust sakramentalne: "Gdzie ty Kajus, tam i ja Kaja", i byłaby na zawsze jego. 
Czemu on tak nie postąpił? Był przecie gotów. A teraz jej nie ma i może jej nie 
odnaleźć, a gdyby odnalazł, może ją zgubić, a gdyby nawet nie zgubił, nie zechcą 
go już ani Aulusowie, ani ona. Tu gniew począł mu znów podnosić włosy na głowie, 
lecz teraz zwrócił się już nie przeciw Aulusom lub Ligii, lecz przeciw 
Petroniuszowi. On był wszystkiemu winien. Gdyby nie on, Ligia nie potrzebowałaby 
się tułać, byłaby jego narzeczoną i żadne niebezpieczeństwo nie wisiałoby nad 
jej drogą głową. A teraz stało się i za późno naprawiać złe, które się naprawić 
nie da.
— Za późno!
I zdawało mu się, że otchłań otworzyła się przed jego nogami. Nie wiedział, co 
przedsięwziąć, jak postąpić, dokąd się udać. Akte powtórzyła, jak echo, słowo 
"za późno", które w cudzych ustach zabrzmiało mu jak wyrok śmierci. Rozumiał 
tylko jedną rzecz, że trzeba mu znaleźć Ligię, bo inaczej stanie się z nim coś 
złego.
I okręciwszy się machinalnie w togę chciał odejść nie żegnając się nawet z Akte, 
gdy wtem zasłona dzieląca przedsionek od atrium uchyliła się i nagle ujrzał 
przed sobą żałobną postać Pomponii Grecyny.
Widocznie i ona dowiedziała się już o zniknięciu Ligii i sądząc, że jej łatwiej 
będzie niż Aulusowi widzieć się z Akte, przychodziła do niej po wiadomości.
Lecz spostrzegłszy Winicjusza zwróciła ku niemu swą drobną, bladą twarz i po 
chwili rzekła:
— Marku, niech Bóg ci przebaczy krzywdę, jaką wyrządziłeś nam i Ligii.
A on stał z czołem spuszczonym, z poczuciem nieszczęścia i winy, nie rozumiejąc, 
jaki Bóg miał i mógł mu przebaczyć ni dlaczego Pomponia mówiła o przebaczeniu, 
gdy powinna była mówić o zemście.
I wreszcie wyszedł z głową bezradną, pełną ciężkich myśli, ogromnej troski i 
zdumienia.
Na dziedzińcu i pod galerią stały niespokojne gromady ludzi. Między pałacowymi 
niewolnikami widać było rycerzy i senatorów, którzy przybyli dowiedzieć się o 
zdrowie małej Augusty, a zarazem pokazać się w pałacu i złożyć dowód swej 
troskliwości choćby wobec niewolników cezariańskich. Wieść o chorobie "bogini" 
rozeszła się widać szybko, bo w bramie ukazywały się coraz nowe postacie, a 
przez otwór łuku widać było całe tłumy. Niektórzy z przybywających widząc, że 
Winicjusz wychodził z pałacu, zaczepiali go o nowiny, lecz on nie odpowiadając 
na pytania szedł przed siebie, dopóki Petroniusz, który także przybył już po 
wiadomości, nie potrącił go omal piersią i nie zatrzymał.
Winicjusz byłby niechybnie zawrzał na jego widok i dopuścił się jakiego 
bezprawia w pałacu cezara, gdyby nie to, że od Akte wyszedł jak złamany, w takim 
wyczerpaniu i pognębieniu, że chwilowo opuściła go nawet wrodzona mu 
zapalczywość. Odsunął jednak Petroniusza i chciał przejść, lecz ów zatrzymał go 
prawie przemocą.
— Jak się ma boska? — spytał.
Ale owa przemoc rozdrażniła znów Winicjusza i wzburzyła go w jednej chwili.
— Niech piekło pochłonie ją i cały ten dom! — odpowiedział ściskając zęby.
— Milcz, nieszczęśliwy! — rzekł Petroniusz i rozejrzawszy się naokół dodał 
pośpiesznie:
— Chcesz wiedzieć coś o Ligii, to chodź ze mną. Nie! Tu nic nie powiem! Chodź ze 
mną, powiem ci moje domysły w lektyce.
I otoczywszy ramieniem młodego człowieka wyprowadził go co prędzej z pałacu.
Lecz o to mu głównie chodziło, gdyż nowin nie miał żadnych. Natomiast będąc 
człowiekiem zaradnym i mając mimo wczorajszego oburzenia dużo współczucia dla 
Winicjusza, a wreszcie poczuwając się poniekąd do odpowiedzialności za wszystko, 
co się stało, już był coś przedsięwziął i gdy wsiedli do lektyki, rzekł:
— Przy wszystkich bramach kazałem czuwać moim niewolnikom, dawszy im dokładny 
opis dziewczyny i tego olbrzyma, który ją u cezara wyniósł z uczty, nie ma 
bowiem wątpliwości, że to on ją odbił. Słuchaj mnie! Być może, że Aulusowie 
zechcą ją ukryć w której ze swych wiejskich posiadłości, a w takim razie 
będziemy wiedzieli, w którą stronę ją uprowadzą. Jeśli zaś przy bramach jej nie 
dostrzegą, to będzie dowód, że została w mieście, i dziś jeszcze w mieście 
rozpoczniemy poszukiwania.
— Aulusowie nie wiedzą, gdzie ona jest — odrzekł Winicjusz.
— Masz-li pewność, że tak jest?
— Widziałem Pomponię. Oni szukają jej także.
— Wczoraj nie mogła z miasta wyjść, bo nocą bramy zamknięte. Dwóch z moich ludzi 
krąży koło każdej bramy. Jeden ma iść w ślad za Ligią i za olbrzymem, drugi 
wróci natychmiast, by dać znać. Jeśli jest w mieście, znajdziemy ją, bo owego 
Liga, choćby po wzroście i barkach, rozpoznać łatwo. Szczęśliwyś, że nie porwał 
jej cezar, mogę cię zaś upewnić, że nie, bo na Palatynie nie ma dla mnie 
tajemnic.
Lecz Winicjusz wybuchnął więcej jeszcze żalem niż gniewem i głosem przerywanym 
przez wzruszenie począł Petroniuszowi opowiadać, co słyszał od Akte, i jakie 
nowe niebezpieczeństwa zawisły nad głową Ligii, tak straszne, że wobec nich, 
znalazłszy zbiegów, trzeba będzie ukrywać ją jak najstaranniej przed Poppeą. Po 
czym jął wyrzucać gorzko Petroniuszowi jego rady. Gdyby nie on, wszystko by 
poszło inaczej. Ligia byłaby u Aulusów, a on, Winicjusz, mógłby ją widywać 
codziennie i byłby szczęśliwszy od cezara. I unosząc się w miarę opowiadania, 
poddawał się coraz bardziej wzruszeniu, aż wreszcie łzy żalu i wściekłości 
poczęły mu kapać z oczu.
Petroniusz zaś, który wprost nie spodziewał się, by młody człowiek mógł kochać i 
pożądać do tego stopnia, widząc te łzy rozpaczy mówił sobie w duchu z pewnym 
zdziwieniem:
— O, potężna pani Cypru! Ty jedna królujesz bogom i ludziom!
ROZDZIAŁ XII
Lecz gdy wysiedli przed domem Petroniusza, przełożony nad atrium oświadczył im, 
że żaden z niewolników, wysłanych do bram, jeszcze nie wrócił. Atriensis kazał 
im ponieść żywność i nowy rozkaz, by pod groźbą chłosty dawali pilne baczenie na 
wszystkich wychodzących z miasta.
— Widzisz — rzekł Petroniusz — niewątpliwie są dotąd w mieście, a w takim razie 
znajdziemy ich. Każ jednak i swoim ludziom czuwać przy bramach, tym mianowicie, 
którzy byli posłani po Ligię, bo ci łatwo ją rozpoznają.
— Kazałem ich zesłać do wiejskich ergastulów -rzekł Winicjusz — ale wnet rozkaz 
odwołam, niech idą do bram.
I skreśliwszy kilka słów na powleczonej woskiem tabliczce oddał ją 
Petroniuszowi, który polecił odesłać ją natychmiast do domu Winicjusza.
Po czym przeszli do wewnętrznego portyku i tam zasiadłszy na marmurowej ławie, 
poczęli rozmawiać. Złotowłosa Eunice i Iras podsunęły im pod nogi brązowe 
stołeczki, a następnie przystawiwszy do ławki stolik poczęły im lać wino do 
czasz z cudnych wąskoszyjastych dzbanków, które sprowadzono z Volaterrae i 
Ceryny.
— Czy masz między swymi ludźmi kogo, co by znał tego olbrzymiego Liga? — spytał 
Petroniusz.
— Znał go Atacynus i Gulo. Ale Atacynus legł wczoraj przy lektyce, a Gula 
zabiłem ja.
— Szkoda mi go — rzekł Petroniusz. — On nosił na ręku nie tylko ciebie, ale i 
mnie.
— Chciałem go nawet wyzwolić — odparł Winicjusz — lecz mniejsza z tym. Mówmy o 
Ligii. Rzym to morze...
— Perły poławiają się właśnie w morzu... Zapewne nie znajdziemy jej dziś lub 
jutro, jednakże znajdziemy niechybnie. Ty mnie obecnie obwiniasz, żem ci podał 
ten środek, ale środek sam w sobie był dobry, a stał się zły dopiero wówczas, 
gdy na złe się obrócił. Wszakżeś słyszał od samego Aulusa, że zamierza z całą 
rodziną przenieść się do Sycylii. W ten sposób dziewczyna byłaby i tak daleko od 
ciebie.
— Byłbym za nimi pojechał — odrzekł Winicjusz — a w każdym razie byłaby 
bezpieczna, teraz zaś, jeśli tamto dziecko umrze, Poppea i sama uwierzy, i wmówi 
w cezara, że to z winy Ligii.
— Tak jest. To mnie zaniepokoiło także. Ale ta mała kukła może jeszcze 
wyzdrowieć. Gdyby zaś miała umrzeć, znajdziemy i wówczas jakiś sposób.
Tu Petroniusz zamyślił się na chwilę, po czym rzekł: — Poppea wyznaje jakoby 
religię Żydów i wierzy w złe duchy. Cezar jest przesądny... Jeśli rozpuścimy 
wieść, że Ligię porwały złe duchy, wieść znajdzie wiarę, zwłaszcza że gdy nie 
odbił jej ani cezar, ani Aulus Plaucjusz, zniknęła w sposób istotnie tajemniczy. 
Lig sam jeden nie byłby tego dokazał. Musiałby mieć pomoc, a skądby niewolnik w 
ciągu jednego dnia mógł zebrać tylu ludzi?
— Niewolnicy — wspierają się wzajem w całym Rzymie.
— Który krwawo to kiedykolwiek przypłaci. Tak, wspierają się, ale nie jedni 
przeciw drugim, a tu wiadomo było, że na twoich spadnie odpowiedzialność i kara. 
Gdy poddasz swoim myśl o złych duchach, potwierdzą natychmiast, że je na własne 
oczy widzieli, bo to ich wobec ciebie od razu uniewinni... Spytaj którego na 
próbę, czy nie widział, jak unosiły Ligię w powietrzu, a na egidę Zeusa, 
zaprzysięgnie natychmiast, że tak było.
Winicjusz, który był także przesądny, spojrzał na Petroniusza z nagłym, ogromnym 
niepokojem.
— Jeśli Ursus nie mógł mieć ludzi do pomocy i nie mógł sam jeden jej porwać, to 
kto ją porwał?
Lecz Petroniusz począł się śmiać.
— Widzisz — rzekł — uwierzą, skoro i ty już na wpół wierzysz. Taki jest nasz 
świat, który drwi z bogów. Uwierzą i nie będą jej szukali, a my tymczasem 
umieścimy ją gdzieś daleko od miasta, w jakiejś mojej lub twojej willi.
— Jednakże kto mógł jej pomóc?
— Jej współwyznawcy — odpowiedział Petroniusz. — Jacy? Jakież ona czci bóstwo? 
Powinien bym wiedzieć lepiej od ciebie.
— Każda niemal kobieta w Rzymie czci inne. Jest rzeczą niezawodną, że Pomponia 
wychowała ją w czci dla tego bóstwa, które sama wyznaje, jakie zaś wyznaje, nie 
wiem. Jedna jest rzecz pewna, że nikt nie widział jej, by w którejkolwiek z 
naszych świątyń ofiarowała naszym bogom. Oskarżano ją nawet, że jest 
chrześcijanką, ale to rzecz niepodobna. Sąd domowy oczyścił ją z tego zarzutu. O 
chrześcijanach mówią, że nie tylko czczą oślą głowę, ale są nieprzyjaciółmi 
rodzaju ludzkiego i dopuszczają się najbezecniejszych zbrodni. Zatem Pomponia 
nie może być chrześcijanką, gdyż cnota jej jest znaną, a nieprzyjaciółka rodzaju 
ludzkiego nie obchodziłaby się tak z niewolnikami, jak ona się obchodzi.
— W żadnym domu nie obchodzą się z nimi tak jak u Aulusów — przerwał Winicjusz.
— Więc widzisz. Pomponia wspominała mi o jakimś bogu, który ma być jeden, 
wszechmocny i miłosierny. Gdzie pochowała wszystkich innych, to jej rzecz, dość, 
że ten jej Logos nie byłby chyba bardzo wszechmocny, a raczej musiałby być 
marnym bogiem, gdyby miał tylko dwie czcicielki, to jest Pomponię i Ligię z 
dodatkiem ich Ursusa. Musi ich być więcej, tych wyznawców, i ci dali pomoc 
Ligii.
— Ta wiara każe przebaczać — rzekł Wfnicjusz. — Spotkałem u Akte Pomponię, która 
powiedziała mi: "Niech ci Bóg przebaczy krzywdę, jaką wyrządziłeś Ligii i nam."
— Widocznie ich bóg to jakiś curator bardzo dobrowolny. Ha, niechże ci 
przebaczy, a na znak przebaczenia niechaj ci wróci dziewczynę.
— Ofiarowałbym mu jutro hekatombę. Nie chcę jadła ni kąpieli, ni snu. Wezmę 
ciemną lacernę i pójdę włóczyć się po mieście. Może ją w przebraniu znajdę. 
Chory jestem!
Petroniusz spojrzał na niego z pewnym politowaniem. Istotnie, oczy Winicjusza 
podsiniały, źrenice świeciły gorączką; nie ogolony rano zarost powlókł ciemnym 
pasem jego silnie zarysowane szczęki, włosy miał w nieładzie i wyglądał naprawdę 
jak chory. Iras i złotowłosa Eunice patrzyły na niego także ze współczuciem, 
lecz on zdawał się ich nie widzieć i obaj z Petroniuszem tak nic nie zważali na 
obecność niewolnic, jakby nie zważali na kręcące się koło nich psy.
— Gorączka cię trawi — rzekł Petroniusz. — Tak jest.
— Więc posłuchaj mnie... Nie wiem, co by ci zapisał lekarz, ale wiem, jak ja bym 
postąpił na twoim miejscu, ja. Oto zanim się tamta odnajdzie, poszukałbym w 
innej tego, czego mi wraz z tamtą zabrakło. Widziałem w twojej willi ciała 
wyborne. Nie przecz mi... Wiem, co jest miłość, i wiem, że gdy się jednej 
pożąda, inna jej zastąpić nie może. Ale w pięknej niewolnicy można zawsze 
znaleźć chociaż chwilową rozrywkę...
— Nie chcę! — odpowiedział Winicjusz.
Lecz Petroniusz, który miał do niego rzeczywistą słabość i który pragnął 
istotnie złagodzić jego cierpienie, począł rozmyślać, jakby to uczynić.
— Może twoje nie mają dla ciebie uroku nowości -rzekł po chwili — lecz (i tu jął 
patrzyć kolejno na Iran i na Eunice, a wreszcie położył dłoń na biodrze 
złotowłosej Greczynki) przypatrz się tej Charytce. Kilka dni temu młodszy 
Fontejus Kapiton dawał mi za nią troje cudnych pacholąt z Klazomene, albowiem 
piękniejszego ciała chyba i Skopas nie stworzył. Sam nie rozumiem, dlaczego 
dotąd pozostałem dla niej obojętny, nie wstrzymała mnie przecie myśl o 
Chryzotemis! Otóż daruję ci ją, weź ją sobie!
A złotowłosa Eunice usłyszawszy to pobladła w jednej chwili jak płótno i patrząc 
przestraszonymi oczyma na Winicjusza, zdawała się bez tchu w piersi czekać na 
jego odpowiedź.
Lecz on zerwał się nagle i ścisnąwszy rękoma skronie począł mówić prędko jak 
człowiek, który trawiony chorobą, nie chce słyszeć o niczym:
— Nie!... nie!... Nic mi po niej! Nic mi po innych... Dziękuję ci, ale nie chcę! 
I idę szukać tamtej po mieście. Każ mi dać galijską lacernę z kapturem. Pójdę za 
Tyber. Gdybym choć Ursusa mógł zobaczyć!...
I wyszedł śpiesznie. Petroniusz zaś widząc, że istotnie nie może usiedzieć na 
miejscu, nie próbował go wstrzymywać. Biorąc jednak odmowę Winicjusza za 
chwilową niechęć do każdej kobiety, która nie była Ligią, i nie chcąc, by 
wspaniałomyślność jego poszła na marne, zwróciwszy się do niewolnicy rzekł:
— Eunice, wykąpiesz się, namaścisz i przybierzesz, a potem pójdziesz do domu 
Winicjusza.
Lecz ona padła przed nim na kolana i ze złożonymi rękoma poczęła go błagać, by 
jej nie oddalał z domu.
Ona nie pójdzie do Winicjusza i woli tu nosić drwa do hypocaustum niż tam być 
pierwszą ze sług! Nie chce! nie może! I błaga go, by zlitował się nad nią. 
Niechaj ją każe chłostać codziennie, byle jej nie wysyłał z domu.
I trzęsąc się jak liść, zarazem z bojaźni i uniesienia, wyciągała ku niemu ręce, 
on zaś słuchał jej ze zdumieniem. Niewolnica, która śmie się wypraszać od 
spełnienia rozkazu, która mówi: "Nie chcę i nie mogę", była czymś tak 
niesłychanym w Rzymie, że Petroniusz na razie nie chciał uszom uwierzyć. 
Wreszcie zmarszczył brwi. Był on zbyt wykwintnym, by być okrutnym. Niewolnikom 
jego, zwłaszcza w zakresie rozpusty, więcej było wolno niż innym, pod warunkiem, 
by wzorowo spełniali służbę i wolę pańską czcili na równi z bożą. W razie 
uchybienia tym dwom obowiązkom umiał jednak nie żałować kar, jakim wedle 
ogólnego obyczaju podlegali. A gdy prócz tego nie cierpiał i wszelkich 
przeciwności, i wszystkiego, co mu mieszało spokój, więc popatrzywszy chwilę na 
klęczącą rzekł:
— Przywołasz mi Tejrezjasza i powrócisz tu z nim razem.
Eunice wstała drżąca, ze łzami w oczach, i odeszła, po chwili zaś wróciła z 
przełożonym nad atrium Kreteńczykiem Tejrezjaszem.
— Weźmiesz Eunice — rzekł mu Petroniusz — i dasz jej dwadzieścia pięć plag, tak 
jednak, by nie popsuć skóry.
To rzekłszy przeszedł do biblioteki i zasiadłszy przy stole z różowego marmuru 
począł pracować nad swoją Ucztą Trymalchiona.
Ale ucieczka Ligii i choroba małej Augusty nadto rozrywały mu myśl, tak że nie 
mógł długo pracować. Zwłaszcza choroba owa była ważnym wypadkiem. Petroniuszowi 
przyszło do głowy, że jeśli cezar uwierzy, iż Ligia rzuciła czar na małą 
Augustę, to odpowiedzialność może spaść i na niego, albowiem na jego to prośbę 
sprowadzono dziewczynę do pałacu. Liczył jednak, że za pierwszym widzeniem się z 
cezarem potrafi w jakikolwiek sposób wytłumaczyć mu całą niedorzeczność 
podobnego przypuszczenia, a po trochu liczył i na pewną słabość, jaką czuła dla 
niego Poppea, ukrywając ją wprawdzie starannie, ale nie tak starannie, by nie 
miał jej odgadnąć. Po chwili też wzruszył ramionami na swe obawy i postanowił 
zejść do triclinium, by się posilić, a następnie kazać się zanieść jeszcze raz 
do pałacu, potem na Pole Marsowe, a potem do Chryzotemis.
Lecz po drodze do triclinium, przy wejściu do kurytarza przeznaczonego dla 
służby, dojrzał nagle stojącą pod ścianą wśród innych niewolników wysmukłą 
postać Eunice i zapomniawszy, że nie wydał Tejrezjaszowi innego rozkazu, jak aby 
ją wychłostał, zmarszczył znów brwi i począł się za nim oglądać.
Nie dostrzegłszy go jednak między służbą zwrócił się do Eunice:
— Czy otrzymałaś chłostę?
A ona po raz drugi rzuciła się do jego nóg, przycisnęła na chwilę do ust brzeg 
jego togi, po czym odrzekła:
— O, tak, panie! Otrzymałam! O tak, panie!...
W głosie jej brzmiała jakby radość i wdzięczność. Widocznym było, iż sądziła, że 
chłosta miała zastąpić oddanie jej z domu i że teraz może już pozostać. 
Petroniusza, który to zrozumiał, zadziwił ten namiętny opór niewolnicy, ale 
nadto był biegłym znawcą natury ludzkiej, by nie odgadnąć; że jedna chyba miłość 
mogła być takiego oporu powodem.
— Maszli kochanka w tym domu? — spytał.
A ona podniosła na niego swoje niebieskie, łzawe oczy i odrzekła tak cicho, że 
ledwo można ją było usłyszeć:
— Tak, panie!...
I z tymi oczyma, z odrzucanym w tył złotym włosem, z obawą i nadzieją w twarzy 
była tak piękna, patrzyła na niego tak błagalnie, że Petroniusz, który, jako 
filozof, sam głosił potęgę miłości, a jako esteta, czcił wszelką piękność, uczuł 
dla niej pewien rodzaj politowania.
— Który z nich jest twoim kochankiem? — spytał wskazując głową na służbę.
Lecz na to nie było odpowiedzi, tylko Eunice schyliła twarz aż do jego stóp i 
pozostała nieruchoma. Petroniusz spojrzał po niewolnikach, między którymi byli 
piękni i dorodni młodzieńcy, lecz z żadnego oblicza nie mógł nic wyczytać, a 
natomiast wszystkie miały jakieś dziwne uśmiechy; za czym popatrzył chwilę 
jeszcze na leżącą u jego nóg Eunice i odszedł w milczeniu do triclinium.
Po posiłku kazał się zanieść do pałacu, a potem do Chryzotemis, u której 
pozostał do późnej nocy. Lecz wróciwszy rozkazał wezwać do siebie Tejrezjasza.
— Czy Eunice dostała chłostę? — spytał go.
— Tak, panie. Nie pozwoliłeś jednak przecinać skóry. — Czym nie wydał co do niej 
innego rozkazu?
— Nie, panie — odpowiedział z niepokojem atriensis. — To dobrze. Kto z 
niewolników jest jej kochankiem?
— Nikt, panie.
— Co o niej wiesz?
Tejrezjasz począł mówić nieco niepewnym głosem: — Eunice nigdy nie opuszcza nocą 
cubiculum, w którym sypia ze starą Akryzjoną i Ifidą; nigdy po twej kąpieli, 
panie, nie zostaje w łaźni... Inne niewolnice śmieją się z niej i nazywają ją 
Dianą.
— Dosyć — rzekł Petroniusz. — Mój krewny, Winicjusz któremu darowałem dziś rano 
Eunice, nie przyjął jej, więc pozostanie w domu. Możesz odejść.
— Czy wolno mi jeszcze mówić o Eunice, panie? — Kazałem ci mówić wszystko, co 
wiesz.
— Cała familia mówi, panie, o ucieczce dziewicy, która miała zamieszkać w domu 
szlachetnego Winicjusza. Po twoim odejściu Eunice przyszła do mnie i powiedziała 
mi, iż zna człowieka, który potrafi ją odnaleźć.
— A! — rzekł Petroniusz. — Co to za człowiek? — Nie znam go, panie, myślałem 
jednak, że powinienem ci to oznajmić.
— Dobrze. Niech ten człowiek czeka jutro w moim domu na przybycie trybuna. 
którego jutro poprosisz w moim imieniu, by rano mnie odwiedził.
Atriensis skłonił się i wyszedł.
Petroniusz zaś począł mimo woli myśleć o Eunice. Z początku zdawało mu się 
rzeczą jasną, że młoda niewolnica pragnie, by Winicjusz odzyskał Ligię dlatego 
tylko, by nie być zmuszoną do zastąpienia jej w jego domu. Lecz następnie 
przyszło mu do głowy, że ów człowiek, którego Eunice nastręcza, może być jej 
kochankiem, i ta myśl wydała mu się nagle przykrą Był wprawdzie prosty sposób 
dowiedzenia się prawdy, wystarczało bowiem kazać zawołać Eunice, lecz godzina 
była późna, Petroniusz zaś czuł się strudzony po długich odwiedzinach u 
Chryzotemis i pilno mu było do snu. Jednakże idąc do cubiculum przypomniał 
sobie, nie wiadomo dlaczego, że w kątach oczu Chryzotemis dostrzegł dziś 
zmarszczki. Pomyślał też, że jej piękność była bardziej rozgłośną w całym Rzymie 
niż prawdziwą i że Fontejus Kapiton, który mu ofiarował trzy pacholęta z 
Klazomene za Eunice, chciał ją jednak kupić zbyt tanio.
ROZDZIAŁ XIII
Nazajutrz Petroniusz kończył się zaledwie ubierać w unctuarium, gdy nadszedł 
wezwany przez Tejrezjasza Winicjusz. Wiedział on już, że żadne nowiny od bram 
nie przyszły, i wiadomość ta zamiast go ucieszyć, jako dowód, że Ligia znajduje 
się w mieście, przygnębiła go jeszcze bardziej, albowiem począł przypuszczać, że 
Ursus mógł ją wyprowadzić z miasta natychmiast po porwaniu, a więc przedtem, 
zanim niewolnicy Petroniusza poczęli przy bramach strażować. Wprawdzie jesienią, 
gdy dni stawały się krótsze, zamykano je dość wcześnie, ale też i otwierano je 
dla wyjeżdżających, których liczba bywała znaczna. Za mury można się też było 
wydostać i innymi sposobami, o których na przykład niewolnicy, którzy chcieli 
zbiec z miasta, wiedzieli dobrze. Winicjusz wysłał wprawdzie swych ludzi i na 
wszystkie drogi, wiodące na prowincję, do wigilów w pomniejszych miastach, z 
ogłoszeniami o zbiegłej parze niewolników, z dokładnym opisem Ursusa i Ligii i z 
oznajmieniem nagrody za ich schwytanie. Było jednak rzeczą wątpliwą, czy ten 
pościg może ich dosięgnąć, a gdyby nawet dosięgnął, czy władze miejscowe będą 
się czuły w prawie zatrzymać ich na prywatne żądanie Winicjusza, nie 
poświadczone przez pretora. Owóż na podobne poświadczenie nie było czasu. Ze 
swej strony Winicjusz przez cały wczorajszy dzień szukał Ligii w przebraniu 
niewolnika po wszystkich zaułkach miasta, nie zdołał jednak odnaleźć 
najmniejszego śladu ni wskazówki. Widział wprawdzie ludzi Aulusowych, ale ci 
zdawali się także czegoś szukać i to utwierdziło go tylko w mniemaniu, że nie 
Aulusowie ją odbili i że nie wiedzą także, co się z nią stało.
Gdy więc Tejrezjasz oświadczył mu, że jest człowiek, który podejmuje się jej 
odszukać, pośpieszył co tchu do domu Petroniusza i zaledwie się z nim powitawszy 
począł o owego człowieka wypytywać.
— Zaraz go zobaczymy — rzekł Petroniusz. — Jest to znajomy Eunice, która w tej 
chwili nadejdzie ułożyć fałdy mojej togi i która da nam o nim bliższą wiadomość.
— Ta, którą wczoraj chciałeś mi darować?
— Ta, którą wczoraj odrzuciłeś, za co ci zresztą jestem wdzięczny, jest to 
bowiem najlepsza vestiplica w całym mieście.
Jakoż vestiplica nadeszła, prawie zanim skończył mówić, i wziąwszy togę, złożoną 
na krześle wykładanym kością słodową, rozwinęła ją, by zarzucić na ramiona 
Petroniusza. Twarz miała jasną, cichą, a w oczach jej świeciła radość.
Petroniusz spojrzał na nią i wydała mu się bardzo piękna. Po chwili, gdy 
okręciwszy go w togę, poczęła ją układać, schylając się chwilami dla wydłużenia 
fałd, spostrzegł, że jej ramiona mają przecudny kolor bladej róży, a pierś i 
barki przeźrocze odblaski perłowca lub alabastru.
— Eunice — rzekł — czy jest ten człowiek, o którym wspomniałaś wczoraj 
Tejrezjaszowi?
— Jest, panie.
— Jak się zowie?
— Chilon Chilanides, panie. — Kto on jest?
— Lekarz, mędrzec i wróżbita, który umie czytać w losach ludzkich i przepowiadać 
przyszłość.
— Czy przepowiedział przyszłość i tobie?
Eunice oblała się rumieńcem, który zaróżowił nawet jej uszy i szyję.
— Tak, panie.
— Cóż ci wywróżył?
— Że spotka mnie boleść i szczęście.
— Boleść spotkała cię wczoraj z ręki Tejrezjasza, a więc powinno przyjść i 
szczęście.
— Już przyszło, panie. — Jakie?
A ona szepnęła cicho: — Zostałam.
Petroniusz położył dłoń na jej złotej głowie.
— Dobrześ ułożyła dziś fałdy i rad jestem z ciebie, Eunice.
Jej zaś pod tym dotknięciem oczy w jednej chwili zaszły mgłą szczęścia i pierś 
poczęła się szybko poruszać.
Lecz Petroniusz z Winicjuszem przeszli do atrium, gdzie czekał na nich Chilon 
Chilonides, który ujrzawszy ich oddał głęboki pokłon. Petroniuszowi na myśl o 
przypuszczeniu, które uczynił wczoraj, że może to być kochanek Eunice, uśmiech 
wybiegł na usta. Człowiek, który stał przed nim, nie mógł być niczyim 
kochankiem. W tej dziwnej figurze było coś i plugawego, i śmiesznego. Nie był 
stary: w jego niechlujnej brodzie i kręconej czuprynie ledwie gdzieniegdzie 
przeświecał włos siwy. Brzuch miał zapadły, plecy zgarbione tak, że na pierwszy 
rzut oka wydawał się być garbatym, nad owym garbem zaś wznosiła się głowa 
wielka, o twarzy małpiej i zarazem lisiej, i przenikliwym wejrzeniu. Żółtawa 
jego cera popstrzona. była pryszczami, a pokryty nimi całkowicie nos mógł 
wskazywać zbytnie zamiłowanie do butelki. Zaniedbany ubiór, składający się z 
ciemnej tuniki utkanej z koziej wełny i takiegoż dziurawego płaszcza, dowodził 
prawdziwej lub udanej nędzy. Petroniuszowi na jego widok przyszedł na myśl 
Homerowy Tersytes, więc też odpowiedziawszy skinieniem ręki na jego ukłon rzekł:
— Witaj, boski Tersytesie! Jak się miewają twoje guzy, których ci nabił pod 
Troją Ulisses, i co on sam porabia na Polach Elizejskich?
— Szlachetny panie — odpowiedział Chilon Chilonides — najmędrszy z umarłych, 
Ulisses, zasyła przeze mnie najmędrszemu z żyjących, Petroniuszowi, pozdrowienie 
i prośbę, by okrył nowym płaszczem moje guzy.
— Na Hekate Triformis! — zawołał Petroniusz — odpowiedź warta płaszcza...
Lecz dalszą rozmowę przerwał niecierpliwy Winicjusz, który spytał wręcz:
— Czy wiesz dokładnie, czego się podejmujesz?
— Gdy dwie familie w dwóch wspaniałych domach nie mówią o niczym innym, a za 
nimi powtarza wiadomość połowa Rzymu, nietrudno wiedzieć — odparł Chilon. — 
Wczorajszej nocy odbito dziewicę, wychowaną w domu Aula Plaucjusza, imieniem 
Ligia albo właściwie: Kallina, którą twoi niewolnicy, o panie, przeprowadzali z 
pałacu cezara do twej insuli, ja zaś podejmuję się odnaleźć ją w mieście lub 
jeśli, co jest mało prawdopodobnym, opuściła miasto, wskazać ci, szlachetny 
trybunie, dokąd uciekła i gdzie się ukryła.
— Dobrze! — rzekł Winicjusz, któremu podobała się ścisłość odpowiedzi. — Jakie 
masz do tego środki? Chilo uśmiechnął się chytrze:
— Środki ty posiadasz, panie, ja mam tylko rozum. Petroniusz uśmiechnął się 
także, albowiem był zupełnie zadowolony ze swego gościa.
"Ten człowiek może odnaleźć dziewczynę" — pomyślał.
Tymczasem Winicjusz zmarszczył swe zrośnięte brwi i rzekł:
— Nędzarzu, jeśli mnie zwodzisz dla zysku, każę cię zabić pod kijami.
— Filozofem jestem, panie, a filozof nie może być chciwym na zysk, zwłaszcza na 
taki, jaki wspaniałomyślnie obiecujesz.
— Ach, jesteś filozofem? — spytał Petroniusz. — Eunice mówiła mi, że jesteś 
lekarzem i wróżbitą. Skąd znasz Eunice?
— Przychodziła do mnie po radę, gdyż sława moja obiła się o jej uszy.
— Jakiejże chciała rady?
— Na miłość, panie. Chciała się wyleczyć z bezwzajemnej miłości.
— I wyleczyłeś ją?
— Uczyniłem więcej, panie, dałem jej bowiem amulet, który zapewnia wzajemność. W 
Pafos, na Cyprze, jest świątynia, o panie, w której chowają przepaskę Wenery. 
Dałem jej dwie nitki z tej przepaski, zamknięte w skorupie migdała.
— I kazałeś sobie dobrze zapłacić?
— Za wzajemność nigdy nie można dość zapłacić, ja zaś nie mając dwóch palców u 
prawej ręki zbieram na niewolnika-skrybę, który by spisywał moje myśli i 
zachował moją naukę dla świata.
— Do jakiejże szkoły należysz, boski mędrcze?
— Jestem cynikiem, panie, bo mam dziurawy płaszcz; jestem stoikiem, bo biedę 
znoszę cierpliwie, a jestem perypatetykiem, bo nie posiadając lektyki chodzę 
piechotą od winiarza do winiarza i po drodze nauczam tych, którzy obiecują za 
dzban zapłacić.
— Przy dzbanku zaś stajesz się retorem?
— Heraklit powiedział: "Wszystko płynie", a czy możesz zaprzeczyć, panie, że 
wino jest płynem?
— I głosi, że ogień jest bóstwem, bóstwo zaś to płonie na twym nosie.
— A boski Diogenes z Apolonii głosił, że istotą rzeczy jest powietrze, a im 
powietrze cieplejsze, tym doskonalsze tworzy istoty, a z najcieplejszego tworzą 
się dusze mędrców. Ze zaś jesienią przychodzą chłody, ergo prawdziwy mędrzec 
powinien ogrzewać duszę winem... Bo również nie możesz zaprzeczyć, panie, by 
dzban, choćby cienkusza spod Kapui lub Telezji, nie roznosił ciepła po 
wszystkich kościach znikomego ludzkiego ciała.
— Chilonie Chilonidesie, gdzie jest twoja ojczyzna? — Nad Pontem Euxynem. 
Pochodzę z Mezembrii. — Chilonie, jesteś wielki!
— I zapoznany! — dodał melancholicznie mędrzec. Jednakże Winicjusz 
zniecierpliwił się znowu. Wobec nadziei, jaka mu zabłysła, chciałby, by Chilo 
natychmiast wyruszył na wyprawę, i cała rozmowa wydała mu się tylko marną stratą 
czasu, o którą zły był na Petroniusza.
— Kiedy rozpoczniesz poszukiwania? — rzekł zwracając się do Greka.
— Już je rozpocząłem — odpowiedział Chilon. — I gdy tu jestem, gdy odpowiadam na 
twe uprzejme pytania, szukam także. Miej tylko ufność, cny trybunie, i wiedz, że 
gdyby ci zginęła zawiązka od obuwia, potrafiłbym odszukać zawiązkę lub tego, 
który ją na ulicy podjął.
— Czy byłeś już używany do podobnych posług? — spytał Petroniusz.
Grek podniósł w górę oczy:
— Zbyt nisko dziś cenią cnotę i mądrość, by nawet filozof nie był zmuszony 
szukać innych do życia sposobów.
— Jakież są twoje?
— Widzieć wszystko i służyć nowinami tym, którzy ich pragną.
— I którzy za nie płacą?
— Ach, panie, potrzebuję kupić pisarza. Inaczej moja mądrość umrze wraz ze mną.
— Jeśliś nie zebrał dotąd nawet na cały płaszcz, zasługi twe nie muszą być 
znakomite.
— Skromność przeszkadza mi je wynosić. Lecz pomyśl, panie, że nie ma dziś takich 
dobroczyńców, jakich było pełno dawniej i którym obsypać złotem zasługę było tak 
miło, jak połknąć ostrygę z Puteoli. Nie zasługi moje są małe, lecz wdzięczność 
ludzka jest mała. Czasem, gdy ucieknie cenny niewolnik, kto go wynajdzie, jeśli 
nie jedyny syn mego ojca? Gdy na murach zjawią się napisy na boską Poppeę, kto 
wskaże sprawców? Kto wyszpera u księgarzy wiersz na cezara? Kto doniesie, co 
mówią w domach senatorów i rycerzy? Kto nosi listy, których nie chcą powierzyć 
niewolnikom, kto nasłuchuje nowin przy drzwiach balwierzy, dla kogo nie mają 
tajemnic winiarze i piekarczycy, komu ufają niewolnicy, kto umie przejrzeć na 
wylot każdy dom od atrium do ogrodu? Kto zna wszystkie ulice, zaułki, kryjówki, 
kto wie, co mówią w termach, w cyrku, na targach, w szkołach lanistów, w szopach 
u handlarzy niewolników i nawet w arenariach?...
— Na bogi, dosyć, szlachetny mędrcze! — zawołał Petroniusz — bo utoniemy w 
twych zasługach, cnocie, mądrości i wymowie. Dosyć! Chcieliśmy wiedzieć, kim 
jesteś, i wiemy.
Lecz Winicjusz rad był, pomyślał bowiem, że człowiek ten, podobnie jak pies 
gończy, raz puszczony na trop, nie ustanie, póki nie odnajdzie kryjówki.
— Dobrze — rzekł. — Czy potrzebujesz wskazówek?
— Potrzebuję broni.
— Jakiej? — spytał ze zdziwieniem Winicjusz. Grek nadstawił jedną dłoń, drugą 
zaś uczynił gest liczenia pieniędzy.
— Takie dziś czasy, panie — rzekł z westchnieniem. — Będziesz więc osłem — rzekł 
Petroniusz — który zdobywa fortecę za pomocą worków złota.
— Jestem tylko biednym filozofem, panie — odrzekł z pokorą Chilon — złoto macie 
wy.
Winicjusz cisnął mu kieskę, którą Grek chwycił w powietrzu, jakkolwiek istotnie 
nie miał dwóch palców u prawej ręki.
Po czym podniósł głowę i rzekł:
— Panie, wiem już więcej, niż się spodziewasz. Nie przyszedłem tu z próżnymi 
rękoma. Wiem, że dziewicy nie porwali Aulusowie, gdyż mówiłem już z ich sługami. 
Wiem, że jej nie ma na Palatynie, gdzie wszyscy zajęci są chorą małą Augustą, i 
może nawet domyślam się, dlaczego wolicie szukać dziewicy z moją pomocą niż z 
pomocą wigilów i żołnierzy cezara. Wiem, że ułatwił jej ucieczkę sługa 
pochodzący z tegoż samego co i ona kraju. Nie mógł on znaleźć pomocy u 
niewolników, bo niewolnicy, którzy się wszyscy razem trzymają, nie pomogliby mu 
przeciw twoim. Mogli mu pomóc tylko współwyznawcy...
— Słuchaj, Winicjuszu — przerwał Petroniusz — czym ci tego samego słowo w słowo 
nie mówił?
— Honor to dla mnie — rzekł Chilo. — Dziewica, panie — mówił zwracając się znów 
do Winicjusza — niechybnie czci jednakie bóstwo z tą najcnotliwszą z Rzymianek, 
z tą prawdziwą matroną stolatą, Pomponią. Słyszałem i to, że Pomponia była 
sądzona w domu za wyznawanie jakichś obcych bóstw, nie mogłem się jednak od jej 
sług dowiedzieć, jakie jest owo bóstwo i jak się zowią jego wyznawcy. Gdybym 
mógł o tym wiedzieć, udałbym się do nich, stałbym się najpobożniejszym między 
nimi i zyskał ich ufność. Lecz ty, panie, który, jak wiem, także spędziłeś 
kilkanaście dni w domu szlachetnego Aulusa, czy możesz dać mi jaką o tym 
wiadomość?
— Nie mogę — rzekł Winicjusz.
— Pytaliście mnie długo o różne rzeczy, szlachetni panowie, i ja odpowiadałem na 
pytania, pozwólcie, bym je teraz zadawał. Czy nie widziałeś, cny trybunie, 
żadnych posążków, żadnych ofiar, żadnych oznak, żadnych amuletów na Pomponii lub 
na twej boskiej Ligii? Czy nie widziałeś, aby kreśliły między sobą jakieś znaki 
zrozumiałe dla nich tylko?
— Znaki?... Czekaj!... Tak! Widziałem raz, jak Ligia nakreśliła na piasku rybę.
— Rybę? Aa! Ooo! Czy uczyniła to raz, czy kilkakrotnie?
— Raz jeden.
— I jesteś, panie, pewien, że nakreśliła... rybę? Oo!... — Tak jest! — odrzekł 
zaciekawiany Winicjusz. — Czy odgadujesz, co to znaczy?
— Czy odgaduję — zawołał Chilon.
I skłoniwszy się na znak pożegnania, dodał:
— Niechaj Fortuna rozsypie na was porównie wszystkie dary, dostojni panowie.
— Każ sobie dać płaszcz! — rzekł mu na drogę Petroniusz.
— Ulisses składa ci dzięki za Tersytesa — odpowiedział Grek.
I skłoniwszy się powtórnie wyszedł.
— Cóż powiesz o tym szlachetnym mędrcu? — spytał Winicjusza Petroniusz.
— Powiem, że on odnajdzie Ligię! — zawołał z radością Winicjusz — ale powiem 
także, że gdyby istniało państwo łotrów, on mógłby być królem w tym państwie.
— Niewątpliwie. Muszę z tym stoikiem zabrać bliższą znajomość, ale tymczasem 
każę wykadzić po nim atrium.
A Chilon Chilonides, okręciwszy się swym nowym płaszczem, podrzucał na dłoni pod 
jego fałdami otrzymaną od Winicjusza kieskę i lubował się zarówno jej ciężarem, 
jak dźwiękiem. Idąc z wolna i oglądając się, czy z domu Petroniusza za nim nie 
patrzą, minął portyk Liwii i doszedłszy do rogu Clivus Virbius skręcił na 
Suburę.
"Trzeba pójść do Sporusa — mówił sobie — i ulać trochę wina Fortunie. Znalazłem 
wreszcie, czegom od dawna szukał. Młody jest, zapalczywy, hojny jak kopalnie 
Cypru i za tę ligijską makolągwę gotów by oddać pół mienia. Tak, takiego właśnie 
szukałem od dawna. Trzeba jednak być z nim ostrożnym, bo jego zmarszczenie brwi 
nie zapowiada nic dobrego. Ach! Szczenięta wilcze panują dziś nad światem!... 
Mniej bym się bał tego Petroniusza. O, bogowie! Przecz stręczycielstwo lepiej 
dziś popłaca niż cnota? Ha! Nakreśliła ci rybę na piasku? Jeśli wiem, co to 
znaczy, niech się udławię kawałkiem koziego sera! Ale będę wiedział! Ponieważ 
jednak ryby żyją pod wodą, a poszukiwanie pod wodą trudniejsze jest niż na 
lądzie, ergo: zapłaci mi za tę rybę osobno. Jeszcze jedna taka kieska, a mógłbym 
porzucić dziadowskie biesagi i kupić sobie niewolnika... Lecz co byś powiedział, 
Chilonie, gdybym ci doradził kupić nie niewolnika, ale niewolnicę?... Znam cię! 
Wiem, że się zgodzisz!... Gdyby była piękna, jak na przykład Eunice, sam byś 
przy niej odmłodniał, a zarazem miałbyś z niej uczciwy i pewny dochód. 
Sprzedałem tej biednej Eunice dwie nitki z mego własnego starego płaszcza... 
Głupia jest, ale gdyby mi ją Petroniusz darował, to bym ją wziął... Tak, tak, 
Chilonie, synu Chilona... Straciłeś ojca i matkę!... Jesteś sierotą, więc kup 
sobie na pociechę choć niewolnicę. Musi ona wprawdzie gdzieś mieszkać, więc 
Winicjusz najmie jej mieszkanie, w którym i ty się przytulisz; musi się ubrać, 
więc Winicjusz zapłaci za jej ubiór, i musi jeść, więc będzie ją żywił... Och, 
jakie życie ciężkie! Gdzie te czasy, w których za obola można była dostać tyle 
bobu ze słoniną, ile można było w obie dłonie objąć, lub kawał koziej kiszki, 
nalanej krwią, tak długi jak ramię dwunastoletniego pacholęcia!... Ale oto i ten 
złodziej, Sporus! W winiarni najłatwiej czegoś się dowiedzieć."
Tak mówiąc wszedł do winiarni i kazał sobie podać dzbaniec "ciemnego", widząc 
zaś nieufne spojrzenie gospodarza wydłubał złoty pieniądz z kieski i położywszy 
go na stole rzekł:
— Sporusie, pracowałem dziś z Seneką od świtu do południa i oto, czym mój 
przyjaciel obdarzył mnie na drogę.
Okrągłe oczy Sporusa uczyniły się na ten widok jeszcze okrąglejsze i wino wnet 
znalazło się przed Chilonem, ten zaś umoczywszy w nim palec nakreślił rybę na 
stole i rzekł:
— Wiesz, co to znaczy?
— Ryba? No, ryba to ryba!
— Głupiś, choć dolewasz tyle wody do wina, że mogłaby się w nim znaleźć i ryba. 
To jest symbol, który w języku filozofów znaczy: uśmiech Fortuny. Gdybyś go był 
odgadł, byłbyś i ty może zrobił fortunę. Szanuj filozofię, mówię ci, bo inaczej 
zmienię winiarnię, do czego mój osobisty przyjaciel, Petroniusz, od dawna mnie 
namawia.
ROZDZIAŁ XIV
Przez kilka dni następnych Chilon nie pokazywał się nigdzie. Winicjusz, który od 
czasu jak dowiedział się od Akte, że Ligia go kochała, stokroć jeszcze więcej 
pragnął ją odnaleźć, rozpoczął poszukiwania na własną rękę, nie chcąc, a zarazem 
i nie mogąc udać się o pomoc do cezara, pogrążonego w trwodze z powodu zdrowia 
małej Augusty.
Jakoż nie pomogły ofiary składane w świątyniach, modły i wota, jak również 
sztuka lekarska i wszelkie czarodziejskie środki, jakich się w ostateczności 
chwytano. Po tygodniu dziecko umarło. Żałoba padła na dwór i na Rzym. Cezar, 
który przy urodzeniu dziecka szalał z radości, szalał teraz z rozpaczy i 
zamknąwszy się u siebie, przez dwa dni nie przyjmował pokarmu, a jakkolwiek 
pałac roił się tłumami senatorów i augustianów, którzy śpieszyli z oznakami żalu 
i współczucia, nie chciał nikogo widzieć. Senat zebrał się na nadzwyczajne 
posiedzenie, na którym zmarłe dziecko ogłoszone zostało boginią; uchwalono 
wznieść jej świątynię i ustanowić osobnego przy niej kapłana. Składano też w 
innych nowe na cześć zmarłej ofiary, odlewano jej posągi z drogocennych metali, 
a pogrzeb był jedną niezmierną uroczystością, na której lud podziwiał 
niepomiarkowane oznaki żalu, jakie dawał cezar, płakał z nim razem, wyciągał 
ręce po podarki i nade wszystko bawił się niezwykłym widowiskiem.
Petroniusza zaniepokoiła ta śmierć. Wiadomym już było w całym Rzymie, że Poppea 
przypisuje ją czarom. Powtarzali to za nią i lekarze, którzy w ten sposób mogli 
usprawiedliwić bezskuteczność swych wysiłków, i kapłani, których ofiary okazały 
się bezsilne, i zamawiacze, którzy drżeli o swoje życie, i lud. Petroniusz rad 
był teraz, że Ligia uciekła; ponieważ jednak nie życzył źle Aulusom, a życzył 
dobrze i sobie, i Winicjuszowi, przeto gdy zdjęto cyprys zatknięty na znak 
żałoby przed Palatynem, udał się na przyjęcie zgotowane dla senatorów i 
augustianów, by się przekonać, o ile Nero podał ucho wieści o czarach, i 
zapobiec następstwom, jakie by mogły z tego wyniknąć.
Przypuszczał też, znając Nerona, że ten choćby w czary nie uwierzył, będzie 
udawał, że wierzy, i dlatego, by oszukać własny ból, i dlatego, by się na 
kimkolwiek pomścić, i wreszcie, by zapobiec przypuszczeniom, że bogowie 
poczynają go karać za zbrodnie. Petroniusz nie sądził, by cezar mógł nawet 
własne dziecko kochać prawdziwie i głęboko, jakkolwiek kochał je zapalczywie, 
był jednak pewien, że będzie przesadzał w boleści. Jakoż nie omylił się. Nero 
słuchał pociech senatorów i rycerzy z kamienną twarzą, z oczyma utkwionymi w 
jeden punkt, i widać było, że jeśli nawet cierpi istotnie, to zarazem myśli o 
tym, jakie wrażenie czyni jego ból na obecnych, zarazem pozuje na Niobe i daje 
przedstawienie rodzicielskiego żalu, tak jakby je dawał komediant na scenie. Nie 
umiał nawet przy tym wytrwać w milczącej i niby skamieniałej boleści, albowiem 
chwilami czynił gesta, jak gdyby posypywał głowę prochem ziemi, a chwilami 
jęczał głucho, ujrzawszy zaś Petroniusza zerwał się i tragicznym głosem począł 
wołać tak, aby go wszyscy mogli dosłyszeć:
— Eheu!... I tyś winien jej śmierci! Za twoją to radą wszedł w te mury zły duch, 
który jednym spojrzeniem wyssał życie z jej piersi... Biada mi! I wolej by oczy 
moje nie patrzyły na światło Heliosa... Biada mi! Eheu! Eheu!...
I podnosząc coraz głos przeszedł w krzyk rozpaczliwy, lecz Petroniusz w tejże 
samej chwili postanowił stawić wszystko na jeden rzut kości, za czym 
wyciągnąwszy rękę zerwał szybko jedwabną chustkę, którą Nero zawsze nosił na 
szyi, i położył mu ją na ustach.
— Panie! — rzekł z powagą. — Spal Rzym i świat z boleści, lecz zachowaj nam swój 
głos!
Zdumieli się obecni, zdumiał się na chwilę sam Nero, jeden tylko Petroniusz 
pozostał niewzruszony. Wiedział on nadto dobrze, co robi. Pamiętał przecie, że 
Terpnos i Diodor mieli wprost rozkaz zatykać usta cezarowi, gdyby podnosząc zbyt 
głos narażał go na szwank jakikolwiek.
— Cezarze — mówił dalej z tą samą powagą i smutkiem — ponieśliśmy stratę 
niezmierną, niech nam choć ten skarb pociechy zostanie!
Twarz Nerona zadrgała i po chwili z oczu puściły mu się łzy; nagle wsparł dłonie 
na ramionach Petroniusza i złożywszy głowę na jego piersiach jął powtarzać wśród 
łkań:
— Tyś jeden ze wszystkich o tym pomyślał, ty jeden, Petroniuszu! Ty jeden!
Tygellinus pożółkł z zazdrości. Peetroniusz zaś mówił: — Jedź do Ancjum! Tam ona 
przyszła na świat, tam spłynęła na cię radość, tam spłynie ukojenie. Niech 
morskie powietrze odświeży twe boskie gardło; niechaj pierś twoja odetchnie 
słoną wilgocią. My, wierni, pójdziemy wszędy za tobą i gdy twój ból będziemy 
koili przyjaźnią, ty ukoisz nas pieśnią.
— Tak! — odrzekł żałośnie Nero — napiszę hymn na jej cześć i ułożę do niego 
muzykę.
— A potem poszukasz ciepłego słońca w Baiae. — A potem zapomnienia w Grecji.
— W ojczyźnie poezji i pieśni!
I kamienny, ponury nastrój mijał stopniowo, jak mijają chmury pokrywające 
słońce, a natomiast poczęła się rozmowa niby pełna jeszcze smutku, lecz pełna i 
układów na przyszłość, tyczących podróży, artystycznych wystąpień, a nawet i 
przyjęć, jakich wymagało zapowiedziane przybycie Tyrydata, króla Armenii. 
Tygellinus próbował wprawdzie jeszcze wspomnieć o czarach, lecz Petroniusz, 
pewny już wygranej, podjął wprost wyzwanie.
— Tygellinie — rzekł — czy sądzisz, że czary mogą szkodzić bogom?
— Sam cezar o nich mówił — odpowiedział dworak. — Boleść mówiła, nie cezar, lecz 
ty co o tym mniemasz?
— Bogowie są zbyt potężni, by mogli podlegać urokom.
— Miałżebyś zaś odmawiać boskości cezarowi i jego rodzinie?
— Peractum est! — mruknął stojący obok Epriusz Marcellus powtarzając okrzyk, 
jaki wydawał lud, gdy gladiator w arenie ugodzony został od razu tak, że nie 
potrzebował dobicia.
Tygellinus zgryzł w sobie gniew. Między nim i Petroniuszem z dawna istniało 
współzawodnictwo wobec Nerona i Tygellinus miał tę wyższość, że Nero mniej albo 
raczej wcale się wobec niego nie krępował, aż dotąd jednak Petroniusz, ilekroć 
się zetknęli, pokonywał go rozumem i dowcipem.
Tak się stało i teraz. Tygellinus umilkł i tylko zapisywał sobie w pamięci tych 
senatorów i rycerzy, którzy, w chwili gdy Petroniusz cofnął się w głąb sali, 
otoczyli go zaraz, mniemając, że po tym, co zaszło, on będzie stanowczo 
pierwszym ulubieńcem cezara.
Petroniusz zaś wyszedłszy z pałacu udał się do Winicjusza i opowiedziawszy mu 
zajście z cezarem i Tygellinem rzekł:
— Nie tylko odwróciłem niebezpieczeństwo od Aulusa Plaucjusza i Pomponii, a 
zarazem od nas obydwóch, ale nawet od Ligii, której nie będą poszukiwali choćby 
dlatego, że namówiłem tamtą miedzianobrodą małpę; by pojechała do Ancjum, a 
stamtąd do Neapolis lub Baiae. I pojedzie, w Rzymie bowiem nie śmiał dotąd 
wystąpić publicznie w teatrze, wiem zaś, że od dawna ma zamiar wystąpić w 
Neapolis. Potem marzy o Grecji, gdzie chce mu się śpiewać we wszystkich 
znaczniejszych miastach, a potem wraz ze wszystkimi wieńcami, które mu ofiarują 
Graeculi, odprawić triumfalny wjazd do Rzymu. Przez ten czas będziemy mogli 
szukać Ligii swobodnie i ukryć ją bezpiecznie. A cóż? Czy nasz szlachetny 
filozof nie był dotąd?
— Twój szlachetny filozof jest oszust. Nie! Nie był, nie pokazał się i nie 
pokaże się więcej!
— A ja lepsze mam pojęcie, jeśli nie o jego uczciwości, to o rozumie. Upuścił 
już raz krwi twemu workowi i przyjdzie choćby po to, żeby jej upuścić po raz 
drugi.
— Niech się strzeże, bym ja mu krwi nie upuścił! — Nie czyń tego; miej z nim 
cierpliwość, póki się dowodnie o oszustwie nie przekonasz. Nie dawaj mu więcej 
pieniędzy, a natomiast obiecuj hojną nagrodę, jeśli ci przyniesie wiadomość 
pewną. Czy przedsiębierzesz coś także na własną rękę?
— Dwaj moi wyzwoleńcy, Nimfidiusz i Demas, szukają jej na czele sześćdziesięciu 
ludzi. Ten z niewolników, który ją odnajdzie, ma obiecaną wolność. Wysłałem 
prócz tego umyślnych na wszystkie drogi wiodące z Rzymu, by w gospodach 
wypytywali o Liga i dziewicę. Sam przebiegam miasto dniem i nocą, licząc na traf 
szczęśliwy.
— Cokolwiek będziesz wiedział, daj mi znać, bo ja muszę jechać do Ancjum.
— Dobrze.
— A jeśli któregokolwiek rana obudziwszy się powiesz sobie, że dla jednej 
dziewczyny nie warto się dręczyć i czynić dla niej tylu zabiegów, to przyjeżdżaj 
do Ancjum. Tam nie zbraknie ni kobiet, ni uciech.
Winicjusz począł chodzić szybkimi krokami, Petroniusz zaś spoglądał czas jakiś 
za nim, wreszcie rzekł: — Powiedz mi szczerze — nie jak zapaleniec, który coś w 
siebie wmawia i sam się podnieca, ale jak człowiek rozsądny, który spowiada 
przyjacielowi: czy tobie zawsze jednakowo chodzi o tę Ligię?
Winicjusz zatrzymał się na chwilę i spojrzał tak na Petroniusza, jak gdyby go 
przedtem nie widział, po czym znów począł chodzić. Widocznym było, że hamuje w 
sobie wybuch. Wreszcie w oczach, z poczucia własnej bezsilności, z żalu, gniewu 
i niepokonanej tęsknoty, zebrały mu się dwie łzy, które przemówiły silniej do 
Petroniusza niż najwymowniejsze słowa.
Więc zamyśliwszy się przez chwilę rzekł:
— Świat dźwiga na barkach nie Atlas, ale kobieta. i czasem igra nim jak piłką.
— Tak! — rzekł Winicjusz.
I poczęli się żegnać. Lecz w tej chwili niewolnik dał znać, że Chilon Chilonides 
czeka w przedsionku i prosi, aby mógł być dopuszczony przed oblicze pana.
Winicjusz kazał wpuścić go natychmiast, Petroniusz zaś rzekł:
— Ha! Nie mówiłem ci! Na Herkulesa! Zachowaj tylko spokój; inaczej on tobą 
owładnie, nie ty nim.
— Pozdrowienie i cześć szlachetnemu wojskowemu trybunowi i tobie, panie! — mówił 
wchodząc Chilon. — Niech szczęście wasze równe będzie waszej sławie, a sława 
niech obiegnie świat cały, od słupów Herkulesa aż po granice Arsacydów.
— Witaj, prawodawco cnoty i mądrości! — odpowiedział Petroniusz.
Lecz Winicjusz spytał z udanym spokojem: — Co przynosisz?
— Za pierwszym razem przyniosłem ci, panie, nadzieję, obecnie przynoszę pewność, 
że dziewica zostanie odnaleziona.
— To znaczy, żeś jej nie odnalazł dotąd?
— Tak, panie, alem odnalazł, co znaczy znak, który ci uczyniła; wiem, kto są 
ludzie, którzy ją odbili, i wiem, między jakiego bóstwa wyznawcami szukać jej 
należy.
Winicjusz chciał się zerwać z krzesła, na którym siedział, lecz Petroniusz 
położył mu dłoń na ramieniu i zwracając się do Chilona rzekł:
— Mów dalej!
— Czy jesteś zupełnie pewny, panie, że dziewica nakreśliła ci rybę na piasku?
— Tak jest! — wybuchnął Winicjusz.
— A zatem jest chrześcijanką i odbili ją chrześcijanie.
Nastała chwila milczenia.
— Słuchaj, Chilonie — rzekł wreszcie Petroniusz. — Krewny mój przeznaczył ci za 
odszukanie dziewczyny znaczną ilość pieniędzy, ale niemniej znaczną ilość rózeg, 
jeśli go zechcesz oszukiwać. W pierwszym razie kupisz nie jednego, ale trzech 
skrybów, w drugim filozofia wszystkich siedmiu mędrców, z dodatkiem twojej 
własnej, nie stanie ci za maść gojącą.
— Dziewica jest chrześcijanką, panie! — zawołał Grek.
— Zastanów się, Chilonie. Tyś człek niegłupi! Wiemy, że Junia Sylana wraz z 
Kalwią Kryspinillą oskarżyły Pomponię Grecynę o wyznawanie chrześcijańskiego 
zabobonu, ale wiemy także, że sąd domowy uwolnił ją od tego zarzutu. Czyżbyś ty 
chciał go teraz podnosić? Czy chciałbyś w nas wmówić, że Pomponia, a z nią razem 
i Ligia mogą należeć do nieprzyjaciół rodu ludzkiego, do zatruwaczy fontann i 
studzien, do czcicieli oślej głowy, do ludzi, którzy mordują dzieci i oddają się 
najplugawszej rozpuście? Pomyśl, Chilonie, czy ta teza, którą nam głosisz, nie 
odbije się jako antyteza na twoim grzbiecie.
Chilon rozłożył ręce na znak, że to nie jego wina, po czym rzekł:
— Panie! Wymów po grecku następujące zdanie: Jezus Chrystus, Boga Syn, 
Zbawiciel.
— Dobrze. Oto mówię!... Cóż z tego?
— A teraz weź pierwsze litery każdego z tych wyrazów i złóż je tak, aby 
stworzyły jeden wyraz.
— Ryba! — rzekł ze zdziwieniem Petroniusz.
— Oto dlaczego ryba stała się godłem chrześcijan — odpowiedział z dumą Chilon.
Nastała chwila milczenia. W wywodach Greka było jednak coś tak uderzającego, że 
obaj przyjaciele nie mogli się oprzeć zdumieniu.
— Winicjuszu — spytał Petroniusz — czy się nie mylisz i czy istotnie Ligia 
nakreśliła ci rybę?
— Na wszystkich bogów podziemnych, można oszaleć! — zawołał z uniesieniem młody 
człowiek. — Gdyby mi nakreśliła ptaka, powiedziałbym, że ptaka!
— A więc jest chrześcijanką — powtórzył Chilon. — To znaczy — rzekł Petroniusz — 
że Pomponia i Ligia zatruwają studnie, mordują schwytane na ulicy dzieci i 
oddają się rozpuście! Głupstwo! Ty, Winicjuszu, byłeś dłużej w ich domu, ja 
byłem krótko, ale znam dość i Aulusa, i Pomponię, dość nawet znam Ligię, żeby 
powiedzieć: potwarz i głupstwo! Jeśli ryba jest godłem chrześcijan, czemu 
istotnie zaprzeczyć trudno, i jeśli one są chrześcijankami, to na Prozerpinę! 
widocznie chrześcijanie nie są tym, za co ich mamy.
— Mówisz jak Sokrates, panie — odpowiedział Chilon. — Kto kiedy badał 
chrześcijanina? Kto poznał ich naukę? Gdym wędrował przed trzema laty z Neapolis 
tu, do Rzymu (o, czemuż tam nie zostałem!), przyłączył się do mnie człowiek, 
lekarz, imieniem Glaukos, o którym mówiono, że był chrześcijaninem, a mimo tego 
przekonałem się, że był to dobry i cnotliwy człowiek.
— Czy nie od tego cnotliwego człowieka dowiedziałeś się teraz, co znaczy ryba?
— Niestety, panie! Po drodze w jednej gospodzie pchnął ktoś poczciwego starca 
nożem, a żonę i dziecko jego uprowadzili handlarze niewolników, ja zaś w obronie 
ich straciłem te oto dwa palce. Ale że między chrześcijanami nie brak, jak 
mówią, cudów, więc mam nadzieję, że mi odrosną.
— Jak to? Zali zostałeś chrześcijaninem?
— Od wczoraj, panie! Od wczoraj ! Uczyniła mnie nim ta ryba. Patrz, jaka jednak 
w niej siła! I za kilka dni będę najgorliwszym z gorliwych, aby mnie przypuścili 
do wszystkich swych tajemnic, a gdy mnie przypuszczą do wszystkich tajemnic, 
będę wiedział, gdzie się ukrywa dziewica. Wówczas może moje chrześcijaństwo 
lepiej mi się opłaci od mojej filozofii. Uczyniłem też Merkuremu ślub, że jeśli 
mi pomoże do odszukania dziewicy, ofiaruję mu dwie jałówki jednych lat i 
jednakiej miary, którym każę pozłocić rogi.
— Więc twoje wczorajsze chrześcijaństwo i twoja dawniejsza filozofia pozwalają 
ci wierzyć w Merkurego?
— Wierzę zawsze w to, w co mi wierzyć potrzeba, i to jest moja filozofia, która 
zwłaszcza Merkuremu powinna przypaść do smaku. Na nieszczęście, wiecie, dostojni 
panowie, jaki to jest bóg podejrzliwy. Nie ufa on obietnicom nawet 
nieskazitelnych filozofów i wolałby może naprzód dostać jałówki, a tymczasem to 
jest wydatek ogromny. Nie każdy jest Seneką i mnie na to nie stać, gdyby jednak 
szlachetny Winicjusz chciał na rachunek tej sumy, którą mi obiecał.... 
cośkolwiek...
— Ani obola, Chilonie! — rzekł Petroniusz — ani obola! Hojność Winicjusza 
przewyższy twoje nadzieje, ale dopiero wówczas, gdy Ligia zostanie odnaleziona, 
to jest, gdy nam wskażesz jej kryjówkę. Merkury musi ci zakredytować dwie 
jałówki, chociaż nie dziwię mu się, że nie ma do tego ochoty, i poznaję w tym 
jego rozum.
— Posłuchajcie mnie, dostojni panowie. Odkrycie, jakie uczyniłem, jest wielkie, 
albowiem chociaż nie odnalazłem dotąd dziewicy, odnalazłem drogę, na której jej 
szukać należy. Oto rozesłaliście wyzwoleńców i niewolników na całe miasto i 
prowincję, a czyż który dał wam jakąś wskazówkę? Nie! Ja jeden dałem. I powiem 
wam więcej. Między waszymi niewolnikami mogą być chrześcijanie, o których nie 
wiecie, gdyż zabobon ten rozszerzył się już wszędzie, i ci, zamiast pomagać; 
będą was zdradzali. Źle nawet jest, że mnie tu widzą, i dlatego ty, szlachetny 
Petroniuszu, nakaż milczenie Eunice, ty zaś, równie szlachetny Winicjuszu, 
rozgłoś, iż ci sprzedaję maść, która posmarowanym nią koniom zapewnia zwycięstwo 
w cyrku... Ja jeden będę szukał i ja jeden zbiegów odnajdę, wy zaś ufajcie mi i 
wiedzcie, że cokolwiek bym dostał naprzód, będzie to tylko dla mnie zachętą, 
gdyż zawsze będę się spodziewał więcej i tym większą miał pewność, że 
przyobiecana nagroda mnie nie minie. Ach, tak! Jako filozof, pogardzam 
pieniędzmi, chociaż nie pogardzają nimi ani Seneka, ani nawet Muzoniusz lub 
Karnutus, którzy jednak nie stracili palców w niczyjej obronie i którzy sami 
pisać i imiona swe potomności przekazać mogą. Ale prócz niewolnika, którego 
kupić zamierzam, i prócz Merkurego, któremu obiecałem jałówkę (a wiecie, jak 
bydło podrożało), samo poszukiwanie pociąga mnóstwo wydatków. Posłuchajcie tylko 
cierpliwie. Oto od tych kilku dni na nogach poczyniły mi się rany od ciągłego 
chodzenia. Zachodziłem do winiarni, by gadać z ludźmi, do piekarzy, rzeźników, 
do sprzedających oliwę i do rybaków. Przebiegłem wszystkie ulice i zaułki; byłem 
w kryjówkach ubiegłych niewolników; przegrałem blisko sto asów w morę; byłem w 
pralniach, suszarniach i garkuchniach, widziałem mulników i rzeźbiarzy; 
widziałem ludzi, którzy leczą na pęcherz i wyrywają zęby, gadałem z przekupniami 
suszonych fig, byłem na cmentarzach, a wiecie po co? Oto, aby kreślić wszędzie 
rybę, patrzeć ludziom w oczy i słuchać, co na ów znak powiedzą. Długi czas nie 
mogłem dostrzec nic, aż raz spostrzegłem starego niewolnika przy fontannie, 
który czerpał wiadrami wodę i płakał. Zbliżywszy się wówczas do niego spytałem o 
przyczynę łez. Na to, gdyśmy siedli na stopniach fontanny, odrzekł mi, że 
zbierał całe życie sestercję do sestercji, by wykupić umiłowanego syna, ale pan 
jego, niejaki Pansa, gdy zoczył pieniądze, zabrał mu je, syna zaś zatrzymał 
nadal w niewoli. "I tak płaczę — mówił stary — bo choć powtarzam: dziej się wola 
boska, nie mogę, biedny grzesznik, łez powstrzymać." Wówczas, jakby tknięty 
przeczuciem, umoczywszy palec w wiadrze, nakreśliłem mu rybę, on zaś odrzekł: "I 
moja nadzieja w Chrystusie." A jam spytał: "Poznałeś mnie po znaku?" On rzekł: 
"Tak jest i pokój niech będzie z tobą." Wtedy począłem go ciągnąć za język i 
poczciwina wygadał wszystko. Jego pan, ów Pansa, sam jest wyzwoleńcem wielkiego 
Pansy i dostawia kamienie Tybrem do Rzymu, które niewolnicy i ludzie najemni 
wyładowują z tratew i dźwigają do budujących się domów nocami, by we dnie nie 
tamować ruchu na ulicach. Pracuje między nimi wielu chrześcijan i jego syn, lecz 
że to robota nad siły, więc dlatego chciał go wykupić. Lecz Pansa wolał 
zatrzymać i pieniądze, i niewolnika. Tak mówiąc, znów począł płakać, ja zaś 
pomieszałem z jego łzami moje, co mi przyszło łatwo z powodu dobroci serca i 
strzykania w nogach, którego ze zbytniego chodzenia dostałem. Począłem też przy 
tym narzekać,. że przyszedłszy przed kilku dniami z Neapolis, nie znam nikogo z 
braci, nie wiem, gdzie się zbierają, by modlić się razem. On zdziwił się, że mi 
chrześcijanie z Neapolis nie dali listów do rzymskich braci, alem mu powiedział, 
że mi je ukradziono w drodze. Wówczas rzekł mi, bym przyszedł w nocy nad rzekę, 
a on mnie z braćmi pozna, ci; zaś doprowadzą mnie do domów modlitwy i do 
starszych, którzy rządzą gminą chrześcijańską. Co usłyszawszy ucieszyłem się 
tak, iż dałem mu sumę potrzebną na wykupienie syna, w tej nadziei, że wspaniały 
Winicjusz w dwójnasób mi ją powróci...
— Chilonie — przerwał Petroniusz — w twoim opowiadaniu kłamstwo pływa po 
powierzchni prawdy jak oliwa po wodzie. Przyniosłeś wiadomości ważne, temu nie 
przeczę. Twierdzę nawet, że na drodze do odszukania Ligii wielki krok został 
uczyniony, lecz ty nie omaszczaj kłamstwem swych nowin. Jak się nazywa ów 
starzec, od którego dowiedziałeś się, że chrześcijanie poznają się za pomocą 
znaku ryby?
— Eurycjusz, panie. Biedny, nieszczęśliwy starzec! Przypomniał mi Glauka 
lekarza, którego broniłem od zbójców, i tym mnie głównie wzruszył.
— Wierzę, że go poznałeś i że potrafisz skorzystać z tej znajomości, aleś mu 
pieniędzy nie dał. Nie dałeś mu ani asa, rozumiesz mnie! Nie dałeś nic!
— Alem mu pomógł dźwigać wiadra i o jego synu mówiłem z największym 
współczuciem. Tak, panie! Cóż się może ukryć przed przenikliwością Petroniusza? 
A więc nie dałem mu pieniędzy, a raczej dałem mu je, ale tylko w duszy, w 
umyśle, co, gdyby był prawdziwym filozofem, powinno mu było wystarczyć... Dałem 
zaś dlatego, żem uznał taki postępek za niezbędny i pożyteczny, albowiem pomyśl, 
panie, jakby on mi zjednał od razu wszystkich chrześcijan, jaki do nich przystęp 
otworzył i jaką wzbudził w nich ufność.
— Prawda — rzekł Petroniusz — i powinieneś to był uczynić.
— Właśnie dlatego tu przychodzę, abym mógł to uczynić.
Petroniusz zwrócił się do Winicjusza:
— Każ mu wyliczyć pięć tysięcy sestercyj, ale w duszy, w umyśle...
Lecz Winicjusz rzekł;
— Dam ci pachołka, który poniesie sumę potrzebną, ty zaś powiesz Eurycjuszowi, 
że pachołek jest twoim niewolnikiem, i wyliczysz staremu przy nim pieniądze. 
Ponieważ jednak przyniosłeś wiadomość ważną, otrzymasz drugie tyle dla siebie. 
Przyjdź po pachołka i po pieniądze dziś wieczór.
— Oto prawdziwy cezar! — rzekł Chilon. — Pozwolisz, panie, że ci zadedykuję moje 
dzieło, ale pozwolisz także, że dziś wieczór przyjdę tylko po pieniądze, 
albowiem Eurycjusz powiedział mi, że wyładowano już wszystkie tratwy, a nowe 
przyholują z Ostii dopiero za dni kilka. Pokój niech będzie z wami! Tak się 
żegnają chrześcijanie... Kupię sobie niewolnicę, to jest, chciałem powiedzieć: 
niewolnika. Ryby łapią się na. wędkę, a chrześcijanie na rybę. Pax vobiscum! 
Pax!... Pax!... Pax!...
ROZDZIAŁ XV
Petroniusz do Winicjusza:
"Przez zaufanego niewolnika posyłam ci z Ancjum ten list, na który, jakkolwiek 
ręka twa więcej do miecza i do włóczni niż do pióra przywykła, mniemam, że przez 
tegoż samego posłańca bez zbytniej zwłoki odpiszesz. Zostawiłem cię na dobrym 
śladzie i pełnego nadziei, tuszę więc, że alboś już słodkie żądze w objęciach 
Ligii ukoił, albo że ukoisz je, zanim prawdziwy zimowy wicher powieje na 
Kampanię ze szczytów Sorakte. O, mój Winicjuszu! Niech ci mistrzynią będzie 
złota bogini Cypru, ty zaś bądź mistrzem tej ligijskiej jutrzenki, która ucieka 
przed słońcem miłości. A pomnij zawsze, że marmur, sam w sobie choćby 
najdroższy, jest niczym i że prawdziwej wartości nabiera wówczas dopiero, gdy go 
w arcydzieło przemieni ręka rzeźbiarza. Bądź takim rzeźbiarzem ty, carissime! 
Kochać jest nie dość, trzeba umieć kochać i trzeba umieć nauczyć miłości. Wszak 
rozkosz odczuwa i plebs, i nawet zwierzęta, lecz prawdziwy człowiek tym się 
właśnie od nich odróżnia, że ją niejako w szlachetną sztukę zamienia, a lubując 
się nią wie o tym, całą jej boską wartość w myśli uprzytomnia, a przez to nie 
tylko ciało, ale i duszę nasyca. Nieraz, gdy tu pomyślę o czczości, niepewności 
i nudzie naszego życia, przychodzi mi do głowy, że ty może i lepiej wybrałeś i 
że nie dwór cezara, ale wojna i miłość są dwiema jedynymi rzeczami, dla których 
się rodzić i żyć warto.
W wojnie byłeś szczęśliwym, bądźże nim i w miłości, a jeśliś ciekaw, co się 
dzieje na dworze cezara, ja ci o tym od czasu do czasu doniosę. Siedzimy tedy w 
Ancjum i pielęgnujemy nasz niebiański głos, czujemy zawsze jednak nienawiść do 
Rzymu, a na zimę zamierzamy się udać do Baiae, aby wystąpić publicznie w 
Neapolis, którego mieszkańcy, jako Grecy, lepiej potrafią nas ocenić niż wilcze 
plemię zamieszkujące pobrzeże Tybru. Zbiegną się ludzie z Baiae, Pompei, z 
Puteoli, z Cumae, ze Stabiów, oklasków ni wieńców nam nie zbraknie i to będzie 
zachętą do zamierzonej wyprawy do Achai.
A pamięć małej Augusty? Tak! Jeszcze ją opłakujemy. Opiewamy hymny własnego 
układu tak cudnie, że syreny z zazdrości pochowały się w najgłębszych jaskiniach 
Amfitryty. Słuchałyby nas natomiast delfiny, gdyby im nie przeszkadzał szum 
morza. Boleść nasza nie uspokoiła się dotąd, pokazujemy więc ją ludziom we 
wszystkich postaciach, jakich naucza rzeźba, bacząc przy tym pilnie, czy nam z 
nią pięknie i czy ludzie umieją się na tej piękności poznać. Ach, mój drogi! 
Pomrzemy jako błazny i komedianci.
Są tu wszyscy augustianie i wszystkie augustianki, nie licząc pięciuset oślic, w 
których mleku kąpie się Poppea, i dziesięciu tysięcy sług. Czasem też bywa 
wesoło. Kalwia Kryspinilla starzeje się; mówią, że uprosiła Poppei, by wolno jej 
było brać kąpiel zaraz po niej. Nigidii Lukan dał w twarz posądzając ją o 
związek z gladiatorem. Sporus przegrał żonę w kości do Senecjona. Torkwatus 
Sylanus ofiarował mi za Eunice cztery kasztany, które w tym roku niewątpliwie 
wyścig wygrają. Nie chciałem! A tobie dzięki także, żeś jej nie przyjął. Co do 
Torkwata Sylana, ani domyśla się biedak, że jest już więcej cieniem niż 
człowiekiem. Śmierć jego jest postanowiona. A czy wiesz, jaka jego wina? Oto 
jest prawnukiem boskiego Augusta. Nie ma dla niego ratunku. Taki jest nasz 
świat!
Spodziewaliśmy się tu, jak ci wiadomo, Tyrydata, tymczasem Wologezes napisał 
list obraźliwy. Ponieważ podbił Armenię, prosi, żeby mu ją zostawić dla 
Tyrydata, bo jeśli nie, to i tak jej nie odda. Czyste drwiny! Więc 
postanowiliśmy wojnę. Korbulon dostanie taką władzę, jaką za czasów wojny z 
rozbójnikami morskimi miał wielki Pompejusz. Była jednak chwila, że Nero wahał 
się: boi się widocznie sławy, jaką na wypadek zwycięstw może uzyskać Korbulon. 
Namyślano się nawet, czy naczelnego dowództwa nie ofiarować naszemu Aulosowi. 
Sprzeciwiała się Poppea, której cnota Pomponii jest widocznie solą w oku.
Watyniusz zapowiedział nam jakieś nadzwyczajne walki gladiatorów, które ma 
wyprawić w Benewencie. Patrz, do czego, wbrew zdaniu: ne sutor supra crepidam, 
dochodzą szewcy w naszych czasach! Witeliusz — potomek szewca, a Watyniusz — syn 
rodzony! Może sam jeszcze ciągnął dratwę! Histrio Aliturus cudnie wczoraj 
przedstawiał Edypa. Pytałem go też, jako Żyda; czy chrześcijanie a Żydzi to 
jedno? Odpowiedział mi, że Żydzi mieli odwieczną religię, chrześcijanie zaś są 
nową sektą, która niedawno powstała w Judei. Ukrzyżowano tam za czasów 
Tyberiusza pewnego człowieka, którego wyznawcy mnożą się z dniem każdym, uważają 
go zaś za boga. Zdaje się, że żadnych innych bogów, a zwłaszcza naszych, znać 
nie chcą. Nie rozumiem, co by im to mogło szkodzić.
Tygellinus okazuje mi już jawną nieprzyjaźń. Dotychczas nie może mi dać rady, ma 
wszelako nade mną jedną wyższość. Oto bardziej dba o życie i zarazem jest 
większym ode mnie łotrem, co go zbliża do Ahenobarba. Ci dwaj porozumieją się 
prędzej, później, a wówczas przyjdzie moja kolej. Kiedy to nastąpi, nie wiem, 
ale że i tak kiedyś musi nastąpić, więc mniejsza o termin. Trzeba się tymczasem 
bawić. Życie samo w sobie byłoby niezłe, gdyby nie Miedzianobrody. Dzięki jemu 
człowiek czasem brzydzi się samym sobą. Próżno uważać walkę o jego łaski za 
jakiś wyścig cyrkowy, za jakąś grę, za jakieś zapasy, w których zwycięstwo 
schlebia miłości własnej. Ja wprawdzie często sobie tak to tłumaczę, a jednak 
czasem wydaje mi się, że jestem takim Chilonem i niczym lepszym od niego. Gdy ci 
przestanie być potrzebny, przyślij mi go. Polubiłem jego budującą rozmowę. 
Pozdrów ode mnie twą boską chrześcijankę, a raczej proś jej w moim imieniu, by 
nie była dla ciebie rybą. Donieś mi o swym zdrowiu, donieś o miłości, umiej 
kochać, naucz kochać i żegnaj!"
M. C. Winicjusz do Petroniusza:
"Ligii nie ma dotąd! Gdyby nie nadzieja, że ją wkrótce odnajdę, nie otrzymałbyś 
odpowiedzi, bo gdy życie się mierzi, to i pisać się nie chce. Chciałem 
sprawdzić, czy Chilon mnie nie oszukuje, i tej nocy, której przyszedł po 
pieniądze dla Eurycjusza, okryłem się płaszczem wojskowym i poszedłem 
niepostrzeżenie za nim i za chłopcem, którego mu dodałem. Gdy przyszli na 
miejsce, śledziłem ich z daleka, ukryty za słupem portowym, i przekonałem się, 
że Eurycjusz nie był zmyśloną postacią. W dole, przy rzece, kilkudziesięciu 
ludzi wyładowywało przy pochodniach kamienie z wielkiej komięgi i układało je 
przy brzegu. Widziałem, jak Chilo zbliżył się ku nim i począł rozmawiać z jakimś 
starcem, który po chwili upadł mu do nóg. Inni otoczyli ich wkoło, wydając 
okrzyki podziwu. W moich oczach pachołek oddał worek Eurycjuszowi, który 
chwyciwszy go jął się modlić ze wzniesionymi w górę rękoma, a przy nim klęknął 
ktoś drugi, widocznie jego syn. Chilon mówił coś jeszcze, czego nie mogłem 
dosłyszeć, i błogosławił zarówno tych dwóch klęczących, jak i innych, czyniąc w 
powietrzu znaki na kształt krzyża, który oni czczą widocznie, bo wszyscy zginali 
kolana. Brała mnie ochota zejść między nich i obiecać trzy takie worki temu, 
który by mi wydał Ligię, ale bałem się popsuć Chilonowi robotę i po chwili 
zastanowienia odszedłem.
Działo się to w dni przynajmniej dwanaście od twego wyjazdu. Od tej pory był u 
mnie kilkakrotnie. Sam mi powiadał, że nabrał między chrześcijanami wielkiego 
znaczenia. Mówi, że jeśli Ligii dotąd nie znalazł, to dlatego, że ich jest już 
nieprzeliczone mnóstwo w samym Rzymie, więc nie wszyscy się znają i nie wszystko 
mogą wiedzieć, co się między nimi dzieje. Są też ostrożni i w ogóle małomówni, 
on jednak zaręcza, że byle dotarł do starszych, których prezbiterami zowią, 
potrafi od nich wszystkie tajemnice wydobyć. Kilku już poznał i próbował ich 
badać, ale ostrożnie, by przez pośpiech nie wzbudzić podejrzeń i nie utrudnić 
dzieła. I chociaż czekać ciężko, chociaż nie staje cierpliwości, czuję, że ma 
słuszność, i czekam.
Dowiedział się już także, że na modlitwy mają wspólne miejsca, często za bramami 
miasta, w pustych domach, a nawet w arenariach. Tamże czczą Chrystusa, śpiewają 
i ucztują. Miejsc takich jest wiele, Chilon przypuszcza, iż Ligia chodzi 
umyślnie do innych niż Pomponia dlatego, by ta w razie sądu i badania śmiało 
mogła zaprzysiąc, że o jej schronieniu nie wie. Być może, że prezbiterowie 
doradzili jej tę ostrożność. Gdy Chilon pozna już te miejsca, będę chodził z nim 
razem i jeśli bogowie pozwolą mi ujrzeć Ligię, przysięgam ci na Jowisza, że tym 
razem nie ujdzie z rąk moich.
Myślę ciągle o tych miejscach modlitwy. Chilon nie chce, bym z nim chodził. Boi 
się, ale ja nie mogę siedzieć w domu. Poznam ją od razu, choćby w przebraniu lub 
za zasłoną. Oni się zbierają tam w nocy, ale ja ją poznam i w nocy. Poznałbym 
wszędzie jej głos i ruchy. Sam pójdę w przebraniu i będę uważał na każdego, kto 
wchodzi i wychodzi. Ciągle o niej myślę, więc ją poznam. Chilon powinien przyjść 
jutro i pójdziemy. Wezmę ze sobą broń. Kilku moich niewolników, wysłanych na 
prowincję, wróciło z niczym. Ale teraz jestem pewny, że ona tu jest, w mieście, 
może nawet niedaleko. Zwiedziłem i sam dużo domów pod pozorem najmu.
U mnie będzie jej stokroć lepiej, bo tam żyje całe mrowie ubóstwa. Ja przecie 
niczego jej nie pożałuję. Piszesz, żem dobrze wybrał: wybrałem oto troski i 
zgryzotę. Pójdziemy naprzód do tych domów, które są w mieście, potem za bramy. 
Nadzieja czegoś od każdego jutra wygląda, inaczej nie można by żyć. Ty mówisz, 
że trzeba umieć kochać, i ja umiałem mówić z Ligią o miłości, ale teraz tylko 
tęsknię, tylko wyczekuję Chilona i w domu jest mi nieznośnie. Żegnaj."
ROZDZIAŁ XVI
Chilon nie pokazywał się jednak dość długo, tak że Winicjusz nie wiedział w 
końcu, co o tym sądzić. Próżno powtarzał sobie, że poszukiwania, jeśli mają 
doprowadzić do wyników pomyślnych i pewnych, muszą być powolne. Zarówno jego 
krew, jak i porywcza natura burzyły się przeciw głosowi rozsądku. Nie czynić 
nic, czekać, siedzieć z założonymi rękoma było czymś tak przeciwnym jego 
usposobieniu, że w żaden sposób nie umiał się z tym pogodzić. Przebieganie 
zaułków miasta w ciemnym niewolniczym płaszczu przez to samo, że było daremnym, 
wydało mu się tylko oszukiwaniem własnej bezczynności i nie mogło go zaspokoić. 
Wyzwoleńcy jego, ludzie przebiegli, którym kazał czynić poszukiwania na własną 
rękę, okazywali się stokroć mniej zręcznymi od Chilona. Tymczasem obok miłości, 
jaką czuł dla Ligii, rodziła się w nim jeszcze zawziętość gracza, który chce 
wygrać. Winicjusz takim był zawsze. Od najmłodszych lat przeprowadzał, co 
chciał, z namiętnością człowieka, który nie rozumie, że może się coś nie udać i 
że trzeba się czegoś wyrzec. Karność wojskowa ujęła wprawdzie na czas w karby 
jego samowolę, ale wszczepiła weń zarazem przekonanie, że każdy rozkaz, który 
wydawał niższym od siebie, musi być spełniony, dłuższy zaś pobyt na Wschodzie, 
wśród ludzi giętkich i do niewolniczego posłuchu przywykłych, utwierdził go 
tylko w wierze, że dla jego "chcę" nie ma granic. Obecnie więc krwawiła ciężko i 
jego miłość własna. Było przy tym w tych przeciwnościach, w tym oporze i w samej 
ucieczce Ligii coś dla niego niezrozumiałego, jakaś zagadka, nad której 
rozwiązaniem męczył śmiertelnie głowę. Czuł, że Akte powiedziała prawdę i że nie 
był dla Ligii obojętnym. Ale jeśli tak, to dlaczego przełożyła tułactwo i nędzę 
nad jego miłość, nad jego pieszczoty i nad pobyt w jego rozkosznym domu? Na to 
pytanie nie umiał znaleźć odpowiedzi, a natomiast dochodził tylko do pewnego 
niejasnego poczucia, że między nim a Ligią i między ich pojęciami, i między 
światem jego i Petroniusza a światem Ligii i Pomponii Grecyny istnieje jakaś 
różnica i jakieś nieporozumienie głębokie jak przepaść, której nic nie zdoła 
zapełnić i wyrównać. Wówczas zdawało mu się, że musi Ligię stracić, i na tę myśl 
tracił tę resztę równowagi, którą chciał w nim utrzymać Petroniusz. Były chwile, 
w których sam nie wiedział, czy Ligię kocha, czy jej nienawidzi, rozumiał tylko, 
że musi ją znaleźć i że wolałby, żeby go ziemia pochłonęła, niż żeby nie miał 
jej zobaczyć i posiąść. Mocą wyobraźni widywał ją czasem tak dokładnie, jakby 
przed nim stała; przypominał sobie każde słowo, które do niej mówił i które od 
niej usłyszał. Czuł ją blisko; czuł ją na piersi, w ramionach, i wówczas żądza 
obejmowała go jak płomień. Kochał ją i wzywał jej. A gdy pomyślał, że był przez 
nią kochany i że mogła dobrowolnie spełnić wszystko, czego od niej żądał, 
chwytał go żal ciężki, nieprzebrany i jakaś wielka tkliwość zalewała mu serce na 
kształt niezmiernej fali. Lecz miewał i chwile, w których bladł z wściekłości i 
lubował się myślami o upokorzeniu i mękach, jakie Ligii zada, gdy ją odnajdzie. 
Chciał ją nie tylko mieć, ale mieć zdeptaną niewolnicą, a jednocześnie czuł, że 
gdyby mu zostawiono wybór: czy być jej niewolnikiem, czy nie widzieć jej więcej 
w życiu, to wolałby być jej niewolnikiem. Bywały dnie, w których myślał o 
znakach, jakie na jej różanym ciele zostawiłby batog, i zarazem chciałby całować 
te ślady. Przychodziło mu także do głowy, że byłby szczęśliwy, gdyby ją mógł 
zabić.
W tej rozterce, w zmęczeniu, niepewności i zgryzocie tracił zdrowie, a nawet i 
piękność. Stał się też panem niewyrozumiałym i okrutnym. Niewolnicy, a nawet 
wyzwoleńcy zbliżali się do niego z drżeniem, a gdy kary spadały na nich bez 
żadnego powodu, zarówno niemiłosierne, jak niesłuszne, poczęli go skrycie 
nienawidzieć. On zaś czując to i czując swoje osamotnienie, mścił się na nich 
tym bardziej. Hamował się teraz z jednym tylko Chilonem z obawy, żeby nie 
zaprzestał poszukiwań, ów zaś zmiarkowawszy to począł go opanowywać i stawać się 
coraz bardziej wymagającym. Z początku za każdą bytnością upewniał Winicjusza, 
że sprawa pójdzie łatwo i prędko, teraz jął sam wynajdywać trudności i nie 
przestając wprawdzie zaręczać za niezawodny skutek poszukiwań, nie ukrywał 
jednak, że muszą one trwać jeszcze długo.
Przyszedł wreszcie, po długich dniach oczekiwania, z twarzą tak posępną, że 
młody człowiek zbladł na jego widok i skoczywszy ku niemu, zaledwie miał siłę 
zapytać:
— Nie ma jej między chrześcijanami?
— Owszem, panie — odpowiedział Chilon — ale znalazłem między nimi Glauka 
lekarza.
— O czym mówisz i co to za jeden?
— Zapomniałeś więc, panie, o starcu, z którym wędrowałem z Neapolis do Rzymu i w 
którego obronie straciłem te oto dwa palce, których strata nie pozwala mi 
utrzymać pióra w dłoni. Rozbójnicy, którzy porwali jego żonę i dzieci, pchnęli 
go nożem. Zostawiłem go konającego w gospodzie pod Minturnae i opłakiwałem go 
długo. Niestety! Przekonałem się, że żyje dotąd i należy do gminy 
chrześcijańskiej w Rzymie.
Winicjusz, który nie mógł pojąć, o co chodzi, zrozumiał tylko, że ów Glaukus 
stanowi jakąś przeszkodę w odnalezieniu Ligii, więc potłumił gniew, który w nim 
wzbierał, i rzekł:
— Jeśliś go bronił, to powinien być ci wdzięcznym i pomagać.
— Ach, dostojny trybunie! Nawet bogowie nie zawsze bywają wdzięczni, a cóż 
dopiero ludzie. Tak! powinien mi być wdzięczny. Na nieszczęście jednak jest to 
starzec słabego umysłu, przyćmionego przez wiek i zmartwienia, z którego to 
powodu nie tylko nie jest mi wdzięczny, ale jak dowiedziałem się właśnie od jego 
współwyznawców, oskarża mnie, żem się zmówił z rozbójnikami i że to ja jestem 
powodem jego nieszczęść. Oto mi nagroda za dwa palce!
— Jestem pewny, łotrze, że tak było, jak on mówi! -rzekł Winicjusz.
— Tedy wiesz więcej od niego, panie — odpowiedział z godnością Chilo — on bowiem 
tylko przypuszcza, że tak było, co jednak nie przeszkadzałoby mu wezwać 
chrześcijan i pomścić się na mnie okrutnie. Uczyniłby to niechybnie, inni zaś 
również niechybnie by mu pomogli. Szczęściem, nie wie mego imienia, w domu zaś 
modlitwy, w którym spotkaliśmy się, nie dostrzegł mnie. Ja jednak poznałem go od 
razu i w pierwszej chwili chciałem się mu rzucić na szyję. Wstrzymała mnie tylko 
roztropność i zwyczaj zastanawiania się nad każdym krokiem, który zamierzam 
uczynić. Począłem się więc po wyjściu z domu modlitwy o niego wypytywać i ci, 
którzy go znają, powiedzieli mi, iż jest to człowiek, którego zdradził towarzysz 
podróży z Neapolis... Inaczej nie wiedziałbym przecie, że on tak opowiada.
— Co mnie to obchodzi! Mów, coś widział w domu modlitwy!
— Ciebie nie obchodzi, panie, ale mnie obchodzi zupełnie tyle, ile własna moja 
skóra. Ponieważ zaś chcę, by nauka moja mnie przeżyła, wolę się wyrzec nagrody, 
jaką mi obiecałeś, niż narażać życie dla marnej mamony, bez której, jako 
prawdziwy filozof, żyć i szukać boskiej prawdy potrafię.
Lecz Winicjusz zbliżył się ku niemu z twarzą złowrogą i począł mówić stłumionym 
głosem:
— A kto ci powiedział, że z ręki Glauka prędzej cię śmierć spotka niż z mojej? 
Skąd wiesz, psie, czy cię zaraz nie zakopią w moim ogrodzie?
Chilo, który był tchórzem, spojrzał na Winicjusza i w mgnieniu oka zrozumiał, że 
jeszcze jedno niebaczne słowo, a zginie bez ratunku.
— Będę jej szukał, panie, i znajdę ją! — zawołał pośpiesznie.
Nastało milczenie, w czasie którego słychać było tylko szybki oddech Winicjusza 
i odległy śpiew niewolników, którzy pracowali w ogrodzie.
Po chwili dopiero Grek spostrzegłszy, że młody patrycjusz uspokoił się już 
nieco, począł mówić:
— Śmierć przeszła koło mnie, ale ja patrzyłem na nią z takim spokojem jak 
Sokrates. Nie, panie! Nie powiedziałem, że wyrzekam się szukania dziewicy, i 
chciałem ci tylko powiedzieć, że szukanie jej połączone jest teraz z wielkim dla 
mnie niebezpieczeństwem. Wątpiłeś w swoim czasie, czy jest na świecie jaki 
Eurycjusz, a chociaż na własne oczy przekonałeś się, że syn mojego ojca mówił ci 
prawdę, posądzasz teraz, żem ci wymyślił Glaukosa. Niestety! Gdyby to on był 
tylko wymysłem, gdybym mógł z zupełnym bezpieczeństwem chodzić między 
chrześcijan, tak jak chodziłem dawniej, odstąpiłbym za to tę biedną starą 
niewolnicę, którą kupiłem trzy dni temu, aby miała pieczę nad moim wiekiem i 
kalectwem. Lecz Glaukus żyje, panie, i gdyby mnie raz ujrzał, ty byś nie ujrzał 
mnie więcej, a w takim razie kto by ci odnalazł dziewicę?
Tu umilkł znów i począł obcierać łzy, po czym mówił dalej:
— Lecz póki Glaukus żyje, jakże mi jej szukać, gdy w każdej chwili mogę go 
napotkać, a gdy go napotkam, zginę i wraz ze mną przepadną moje poszukiwania.
— Do czego zmierzasz? jaka jest rada? i co chcesz przedsięwziąć? — spytał 
Winicjusz.
— Arystoteles uczy nas, panie, że mniejsze rzeczy trzeba poświęcać dla 
większych, a król Priam mawiał często, że starość jest ciężkim brzemieniem. Owóż 
brzemię starości i nieszczęść przygniata Glauka od dawna i tak ciężko, że śmierć 
byłaby dla niego dobrodziejstwem. Czymże bowiem wedle Seneki jest śmierć, jeśli 
nie wyzwoleniem?...
— Błaznuj z Petroniuszem, nie ze mną, i mów, czego chcesz.
— Jeśli cnota jest błazeństwem, niech mi bogowie pozwolą zostać błaznem na 
zawsze. Chcę, panie, usunąć Glauka, albowiem póki on żyje, i życie moje, i 
poszukiwania w ciągłym są niebezpieczeństwie.
— Najmij więc ludzi, którzy go zatłuką kijami, ja ich zapłacę.
— Zedrą cię, panie, i będą później wyzyskiwali tajemnicę. Łotrów w Rzymie tylu 
jest, ile ziarn piasku w arenie, nie uwierzysz jednak, jak się drożą, gdy 
uczciwy człowiek potrzebuje wynająć ich łotrostwo. Nie, dostojny trybunie! A 
nużby wigilowie schwytali zbójców na zabójstwie? Ci niewątpliwie wyznaliby, kto 
ich najął, i miałbyś kłopot. Mnie zaś nie wskażą, bo im imienia swego nie 
powiem. Źle robisz, że mi nie ufasz, albowiem pomijając nawet moją rzetelność, 
pomnij, że tu chodzi o dwie inne rzeczy: o moją własną skórę i o nagrodę, jaką 
mi przyrzekłeś.
— Ile ci potrzeba?
— Potrzeba mi tysiąc sestercyj, albowiem zwróć, panie, uwagę, że muszę znaleźć 
łotrów uczciwych, takich, którzy by wziąwszy zadatek nie zniknęli z nim razem 
bez wieści. Za dobrą robotę dobra zapłata! Przydałoby się też coś i dla mnie na 
obtarcie łez, które wyleję z żalu nad Glaukiem. Bogów biorę na świadectwo, jakem 
go kochał. Jeśli dziś dostanę tysiąc sestercyj, za dwa dni dusza jego będzie w 
Hadesie i tam dopiero, jeśli dusze zachowują pamięć i dar myśli, pozna, jakem go 
kochał. Ludzi znajdę dziś jeszcze i zapowiem im, że od jutra wieczór za każdy 
dzień życia Glauka strącam po sto sestercyj. Mam też pewien pomysł, który mi się 
wydaje niechybnym.
Winicjusz raz jeszcze przyobiecał mu żądaną sumę, lecz zabronił mówić więcej o 
Glauku, a natomiast zapytał, jakie inne przynosi nowiny, gdzie przez ten czas 
był, co widział i co odkrył. Lecz Chilo niewiele nowego mógł mu powiedzieć. Był 
w dwóch jeszcze domach modlitwy i uważał pilnie na wszystkich, a zwłaszcza na 
kobiety, ale nie spostrzegł żadnej, która byłaby podobną do Ligii. Chrześcijanie 
jednak uważają go za swego, a od czasu gdy dał na wykupno syna Euzycjusza, czczą 
go jako człowieka, który wstępuje w ślady Chrystusa. Dowiedział się też od nich, 
że jeden wielki prawodawca, niejaki Paweł z Torsu, znajduje się w Rzymie, 
uwięziony skutkiem skargi podanej przez Żydów, i postanowił się z nim poznać. 
Ale najbardziej ucieszyła go inna wiadomość, mianowicie, że najwyższy kapłan 
całej sekty, który był uczniem Chrystusa i któremu tenże powierzył zarząd 
chrześcijan całego świata, ma także lada chwila przyjechać do Rzymu. Wszyscy 
chrześcijanie zechcą go oczywiście widzieć i słuchać jego nauk. Nastąpią jakieś 
wielkie zebrania, na których i on, Chilo, będzie obecny, a co więcej, ponieważ w 
tłumie ukryć się łatwo, więc wprowadzi na nie i Winicjusza. Wówczas odnajdą 
Ligię na pewno. Gdy Glauka raz się usunie, nie będzie to połączone nawet z 
wielkim niebezpieczeństwem. Zemścić, zemściliby się oczywiście i chrześcijanie, 
ale w ogóle są to ludzie spokojni.
Tu Chilon począł opowiadać z pewnym zdziwieniem, że nie dostrzegł nigdy, by 
oddawali się rozpuście, zatruwali studnie i fontanny, by byli nieprzyjaciółmi 
rodzaju ludzkiego, czcili osła lub karmili się mięsem dzieci. Nie! Nie! Tego nie 
widział. Zapewne, że znajdzie między nimi i takich, którzy za pieniądze sprzątną 
Glauka, ale nauka ich, o ile mu wiadomo, do żadnych zbrodni nie zachęca, owszem, 
każe urazy przebaczać.
Winicjusz zaś przypomniał sobie, co mu u Akte powiedziała Pomponia Grecyna, i w 
ogóle słów Chilona słuchał z radością. Jakkolwiek uczucie jego dla Ligii 
przybierało pozory nienawiści, doznawał ulgi słysząc, że nauka, którą i ona, i 
Pomponia wyznawały, nie była ani zbrodniczą, ani plugawą. Powstawało w nim 
jednak jakieś niejasne poczucie, że to ona właśnie, że to ta nie znana mu i 
tajemnicza cześć dla Chrystusa stworzyła rozdział między nim i Ligią, więc 
począł zarazem bać się tej nauki i nienawidzieć jej.
ROZDZIAŁ XVII
Chilonowi zaś istotnie chodziło o usunięcie Glauka, który jakkolwiek podeszły w 
leciech, nie był wcale niedołężnym starcem. W tym, co Chilo opowiadał 
Winicjuszowi, była znaczna część prawdy. Znał on w swoim czasie Glauka, zdradził 
go, zaprzedał rozbójnikom, pozbawił rodziny, mienia i wydał na mord. Pamięć tych 
zdarzeń znosił jednak lekko, albowiem porzucił go konającego nie w gospodzie, 
ale w polu pod Minturnae, i nie przewidział tej jednej tylko rzeczy, że Glaukus 
wyleczy się z ran i przybędzie do Rzymu. Toteż gdy ujrzał go w domu modlitwy, 
przeraził się rzeczywiście i w pierwszej chwili chciał naprawdę zrzec się 
poszukiwania Ligii. Lecz z drugiej strony Winicjusz przeraził go jeszcze więcej. 
Zrozumiał, że musi wybrać między obawą Glauka a pościgiem i zemstą potężnego 
patrycjusza, któremu niechybnie przyszedłby w pomoc drugi, jeszcze większy, 
Petroniusz. Wobec tego Chilo przestał się wahać. Pomyślał, że lepiej jest mieć 
nieprzyjaciół małych niż wielkich, i jakkolwiek tchórzliwa jego natura wzdragała 
się nieco przed krwawymi sposobami, uznał jednak za konieczność zamordowanie 
Glauka za pomocą obcych rąk.
Obecnie chodziło mu tylko o wybór ludzi i do nich to właśnie odnosił się jego 
pomysł, o którym Winicjuszowi wspominał. Spędzając najczęściej noce w 
winiarniach i nocując w nich między ludźmi bez dachu. bez czci i wiary, łatwo 
mógł znaleźć takich, którzy by podjęli się każdej roboty, ale jeszcze łatwiej 
takich, którzy zwietrzywszy u niego pieniądze, zaczęliby od niego robotę lub 
wziąwszy zadatek, wymusili z niego całą sumę postrachem wydania go w ręce 
wigilów.
Zresztą od pewnego czasu Chilo czuł wstręt do hołoty, do plugawych, a zarazem 
strasznych figur, które gnieździły się w podejrzanych domach na Suburze lub na 
Zatybrzu. Mierząc wszystko własną miarą i nie zgłębiwszy dostatecznie 
chrześcijan ani ich nauki, sądził, że i między nimi znajdzie powolne narzędzia, 
że zaś wydawali mu się rzetelniejsi od innych, do nich postanowił się udać i 
sprawę przedstawić w ten sposób, aby podjęli się jej nie tylko dla pieniędzy, 
ale i przez gorliwość.
W tym celu poszedł wieczorem do Eurycjusza, o którym wiedział, że jest mu 
oddanym całą duszą i że uczyni wszystko, by mu pomóc. Będąc jednak z natury 
ostrożnym ani myślał zwierzyć mu się ze swych prawdziwych zamiarów, które 
zresztą stałyby w jawnym przeciwieństwie z wiarą starca w jego cnotę i 
bogobojność. Chciał mieć gotowych na wszystko ludzi i z nimi dopiero ułożyć się 
o sprawę w ten sposób, by ze względu na samych siebie zachowali ją w wieczystej 
tajemnicy.
Starzec Eurycjusz wykupiwszy syna wynajął jeden z takich małych kramików, jakie 
mrowiły się przy Circus Maximus, aby sprzedawać w nim oliwki, bób, przaśne 
ciasto i osłodzoną miodem wodę widzom przybywającym na wyścigi. Chilo zastał go 
w domu, urządzającego kramik, i powitawszy w imię Chrystusa, począł mówić o 
sprawie, która go do niego przywiodła. Oto oddawszy im usługę liczył, że mu się 
wypłacą wdzięcznością. Potrzeba mu dwóch lub trzech ludzi silnych i odważnych 
dla odwrócenia niebezpieczeństwa grożącego nie tylko jemu, ale wszystkim 
chrześcijanom. Jest wprawdzie biedny, gdyż niemal wszystko, co miał, oddał 
Eurycjuszowi, jednakże ludziom takim zapłaciłby za ich usługi, pod warunkiem, 
aby mu ufali i spełnili wiernie, co im spełnić nakaże.
Eurycjusz i syn jego Kwartus słuchali go, jako swego dobroczyńcy, niemal na 
kolanach. Obaj oświadczyli też, że sami gotowi są wykonać wszystko, czego od 
nich zażąda, wierząc, że mąż tak święty nie może żądać uczynków, które by nie 
były zgodne z nauką Chrystusa.
Chilo zapewnił ich, że tak jest, i podniósłszy oczy w górę, zdawał się modlić, w 
rzeczywistości zaś namyślał się, czy nie będzie dobrze przyjąć ich ofiary, która 
mogłaby zaoszczędzić mu tysiąc sestercyj. Lecz po chwili namysłu odrzucił ją. 
Eurycjusz był starcem, może nie tyle przyciśniętym przez wiek, ile wycieńczonym 
przez troski i chorobę. Kwartus liczył lat szesnaście, Chilonowi zaś trzeba było 
ludzi sprawnych, a przede wszystkim silnych. Co do tysiąca sestercyj, spodziewał 
się, że dzięki pomysłowi, na jaki wpadł, potrafi w każdym razie znaczną ich 
część oszczędzić.
Oni napierali się czas jakiś, lecz gdy odmówił stanowczo, ustąpili. Kwartus 
rzekł wówczas:
— Znam piekarza Demasa, panie, u którego przy żarnach pracują niewolnicy i 
ludzie najemni. Jeden z tych najemników jest tak silny, że starczyłby nie za 
dwóch, ale za czterech, sam bowiem widziałem, jak podnosił kamienie, których 
czterech ludzi ruszyć z miejsca nie mogło.
— Jeśli to jest człowiek bogobojny i zdolny poświęcić się za braci, poznaj mnie 
z nim — rzekł Chilo.
— Jest chrześcijaninem, panie — odpowiedział Kwartus — gdyż u Demasa pracują po 
większej części chrześcijanie. Są tam robotnicy nocni i dzienni, ów zaś należy 
do nocnych. Gdybyśmy teraz poszli, trafilibyśmy na ich wieczerzę i mógłbyś się z 
nim swobodnie rozmówić. Demas mieszka koło Emporium.
Chilo zgodził się najchętniej. Emporium leżało u stóp wzgórza Awentyńskiego, 
zatem niezbyt od Wielkiego Cyrku daleko. Można było nie obchodząc wzgórz udać 
się wzdłuż rzeki, przez Porticus Aemilia, co jeszcze znacznie skracało drogę.
— Stary jestem — rzekł Chilo, gdy weszli pod kolumnadę — i czasem miewam 
zaćmienia pamięci. Tak! Wszakże nasz Chrystus wydany został przez jednego ze 
swoich uczniów! Ale imienia zdrajcy nie mogę sobie w tej chwili przypomnieć...
— Judasz, panie, który się powiesił — odpowiedział Kwartus dziwiąc się nieco w 
duszy, jak można było tego imienia nie pamiętać.
— A tak! Judasz! Dziękuję ci — powiedział Chilo. I czas jakiś szli w milczeniu. 
Doszedłszy do Emporium, które było już zamknięte, minęli je i obszedłszy 
spichlerze, w których wydawano ludowi zboże, skręcili na lewo, ku domom, które 
ciągnęły się wzdłuż Via Ostiensis, aż do wzgórka Testacius i Forum Pistorium. 
Tam zatrzymali się przed drewnianym budynkiem, z którego wnętrza dochodził huk 
żaren. Kwartus wszedł do środka, Chilo zaś, który nie lubił pokazywać się 
wielkiej ilości ludzi i który w ciągłej był obawie, że jakieś fatum może go 
zetknąć z Glaukiem lekarzem, pozostał na zewnątrz.
"Ciekawym tego Herkulesa, który służy za młynarczyka — mówił sobie spoglądając 
na jasno świecący księżyc — jeśli to jest łotr i człowiek mądry, będzie mnie 
trochę kosztował, jeśli zaś cnotliwy chrześcijanin a głupi, zrobi za darmo 
wszystko, czego od niego zażądam." Dalsze rozmyślania przerwał mu powrót 
Kwartusa, który wyszedł z budynku z drugim człowiekiem, przybranym tylko w 
tunikę zwaną exomis, skrajaną w ten sposób, że prawe ramię i prawa pierś 
pozostawały nagie. Odzieży podobnej, jako pozostawiającej zupełną swobodę 
ruchów, używali szczególniej robotnicy. Chilo spojrzawszy na przybysza odetchnął 
z zadowoleniem, w życiu bowiem nie widział dotąd takiego ramienia i takiej 
piersi.
— Oto jest, — panie — rzekł Kwartus — brat, którego chciałeś widzieć.
— Niech pokój Chrystusów będzie z tobą — ozwał się — Chilo — ty zaś; .Kwartusie, 
powiedz temu bratu, czy zasługuję na wiarę i ufność, a potem wracaj w imię Boże; 
albowiem nie trzeba, abyś sędziwego ojca zostawiał w samotności.
— Jest to święty człowiek — rzekł Kwartus — który oddał całe mienie, aby mnie, 
nie znanego sobie, wykupić z niewoli. Niechaj mu Pan nasz, Zbawiciel, zgotuje za 
to niebieską nagrodę.
Olbrzymi robotnik usłyszawszy to schylił się i ucałował rękę Chilona.
— Jak ci na imię bracie? — spytał Grek.
— Na chrzcie świętym dano mi, ojcze, imię Urbana. — Urbanie, bracie mój, masz-li 
czas, aby pomówić ze mną swobodnie?
— Robota nasza poczyna się o północy, a teraz gotują nam dopiero wieczerzę.
— Czasu jest więc dość — pójdźmy nad rzekę, a tam wysłuchasz słów moich.
Poszli i siedli na kamiennej brzeźnicy w ciszy przerywanej tylko przez odległy 
huk żaren i bełkotanie płynącej w dole fali. Tam Chilo wpatrzył się w twarz 
robotnika, która mimo nieco groźnego i smutnego wyrazu, jaki miewały zazwyczaj 
twarze barbarzyńców zamieszkałych w Rzymie, wydała mu się jednak dobrotliwą i 
szczerą.
"Tak jest! — rzekł sobie w duchu. — To jest człowiek dobry i głupi, który darmo 
zabije Glauka."
Po czym spytał:
— Urbanie, miłujesz ty Chrystusa?
— Miłuję z duszy, serca — odpowiedział robotnik. — A braci swoich? A siostry, a 
tych, którzy nauczyli cię prawdy i wiary w Chrystusa?
— Miłuję ich także, ojcze.
— Tedy niech pokój będzie z tobą. — I z tobą, ojcze.
Nastała znów cisza — tylko w oddaleniu huczały żarna, a w dole bełkotała rzeka.
Chilo wpatrzył się w jasny blask miesięczny i wolnym, stłumionym głosem począł 
mówić o śmierci Chrystusa. Mówił jakby nie do Urbana, ale jakby sam dla siebie 
rozpamiętywał ową śmierć lub jakby jej tajemnicę zwierzał temu uśpionemu miastu. 
Było w tym coś wzruszającego i zarazem uroczystego. Robotnik płakał, a gdy Chilo 
począł jęczeć i ubolewać nad tym, że w chwili śmierci Zbawiciela nie było 
nikogo, kto by go bronił, jeśli nie od ukrzyżowania, to przynajmniej od zniewag 
żołnierzy i Żydów, olbrzymie pięści barbarzyńcy poczęły zaciskać się z żalu i 
tłumionej wściekłości. Śmierć wzruszała go tylko, lecz na myśl o tej tłuszczy, 
szydzącej z przybitego na krzyżu Baranka, burzyła się w nim prostacza dusza i 
ogarniała go dzika chęć zemsty.
A Chilo spytał nagle:
— Urbanie, zali wiesz, kto był Judasz?
— Wiem, wiem! Ale on się powiesił! — zawołał robotnik.
I w głosie jego był jakby żal, że zdrajca sam już wymierzył sobie karę i że nie 
maże wpaść w jego ręce. A Chilon mówił dalej:
— Gdyby się jednak nie był powiesił i gdyby który z chrześcijan spotkał go na 
lądzie lub na morzu, czyby nie powinien się pomścić za mękę, krew i śmierć 
Zbawiciela?
— Kto by się nie pomścił, ojcze!
— Pokój z tobą, wierny sługo Baranka. Tak! Wolno swoje krzywdy odpuszczać, któż 
jednakże ma prawo odpuścić krzywdę Boga? Ale jako wąż płodzi węża, jako złość 
złość i jako zdrada zdradę, tak z jadu Judasza zrodził się drugi zdrajca, a jako 
tamten wydał Żydom i żołnierzom rzymskim Zbawiciela, tak ów, który żyje między 
nami, chce wydać wilkom owieczki jego i jeśli nikt nie zapobieży zdradzie, jeśli 
nikt nie zetrze przed czasem głowy węża, wszystkich nas czeka zguba, a z nami 
razem zginie i cześć Baranka.
Robotnik patrzył na niego z ogromnym niepokojem, jakby nie zdając sobie sprawy z 
tego, co słyszał, Grek zaś, okrywszy głowę rogiem płaszcza, począł powtarzać 
głosem jakby spod ziemi wychodzącym:
— Biada wam, słudzy prawdziwego Boga, biada wam, chrześcijanie i chrześcijanki!
I znów nastało milczenie, znów było słychać tylko huk żaren, głuchy śpiew 
młynarczyków i szum rzeki. — Ojcze — spytał wreszcie robotnik — co to za 
zdrajca?
Chilo opuścił głowę. Co to za zdrajca? Syn Judasza, syn jego jadu, który udaje 
chrześcijanina i chodzi do domów modlitwy dlatego tylko, by oskarżać braci przed 
cezarem, że cezara nie chcą uznawać za boga, że zatruwają fontanny, mordują 
dzieci i chcą zniszczyć to miasto tak, żeby kamień na kamieniu nie został. Oto 
za kilka dni będzie wydany rozkaz pretorianom, by uwięzili starców, niewiasty i 
dzieci i powiedli ich na stracenie, tak jak posłano na śmierć niewolników 
Pedaniusza Sekunda. I wszystko to uczynił ów drugi Judasz. Ale jeśli pierwszego 
nikt nie skarał, jeśli nikt się nad nim nie pomścił, jeśli nikt nie bronił 
Chrystusa w godzinę męki, któż zechce tego ukarać, kto zetrze węża, zanim go 
cezar wysłucha, kto go zgładzi, kto obroni przed zgubą braci i wiarę w 
Chrystusa?
A Urban, który siedział dotąd na kamiennej cembrowinie, powstał nagle i rzekł:
— Ja to uczynię, ojcze.
Chilon powstał również, przez chwilę patrzył na twarz robotnika, oświeconą 
blaskiem księżyca, po czym wyciągnąwszy ramię położył z wolna dłoń na jego 
głowie.
— Idź między chrześcijan — rzekł uroczyście — idź do domu modlitwy i pytaj braci 
o Glauka lekarza, a gdy ci go wskażą, wówczas, w imię Chrystusa, zabij!...
— O Glauka?... — powtórzył robotnik, jakby chcąc utwierdzić sobie w pamięci to 
imię.
— Znasz-li go?
— Nie, nie znam. Chrześcijan jest tysiące w całym Rzymie i nie wszyscy się 
znają. Ale jutro w Ostrianum zbiorą się w nocy bracia i siostry, co do jednej 
duszy, albowiem przybył Wielki Apostoł Chrystusowy, który tam będzie nauczał, i 
tam bracia wskażą mi Glauka.
— W Ostrianum? — spytał Chilon. — Wszak to za bramami miasta. Bracia i wszystkie 
siostry? W nocy? Za bramami w Ostrianum?
— Tak, ojcze. To jest nasz cmentarz, między Via Solaria a Nomentana. Zali ci nie 
wiadomo, że tam będzie nauczał Wielki Apostoł?
— Nie byłem dwa dni w domu, przetom nie odebrał jego listu, a nie wiedziałem, 
gdzie jest Ostrianum, ponieważ niedawno przybyłem tu z Koryntu, gdzie zarządzam 
gminą chrześcijańską... Ale tak jest! I skoro Chrystus tak cię natchnął, 
pójdziesz w nocy, mój synu, do Ostrianum, tam wynajdziesz między braćmi Glauka i 
zabijesz go w drodze powrotnej do miasta, za co będą ci odpuszczone wszystkie 
grzechy. A teraz pokój niech będzie z tobą.
— Ojcze...
— Słucham cię, sługo Baranka.
Na twarzy robotnika odbiło się zakłopotanie. Oto niedawno zabił człowieka, a 
może i dwóch, a nauka Chrystusa zabrania zabijać. Nie zabił ich wszelako w 
swojej obronie, bo i tego nie wolno! Nie zabił, Chryste uchowaj, dla zysku... 
Biskup sam mu dał braci do pomocy, ale zabijać nie pozwolił, on zaś niechcący 
zabił, bo Bóg pokarał go siłą zbyt wielką... I teraz ciężko pokutuje... Inni 
śpiewają przy żarnach, a on nieszczęsny myśli, o swoim grzechu, o obrazie 
Baranka... Ile się już namodlił, napłakał! Ile Baranka naprzepraszał! I czuje 
dotąd, że nie odpokutował dosyć... A teraz znów przyrzekł zabić zdrajcę... I 
dobrze! Własne tylko krzywdy wolno przebaczać, więc zabije go choćby w oczach 
wszystkich braci i sióstr, które jutro będą w Ostrianum. Ale niech Glaukus 
będzie wprzód skazany przez starszych między bracią, przez biskupa albo przez 
Apostoła. Zabić niewielka rzecz, a zabić zdrajcę to nawet i miło, jak zabić 
wilka lub niedźwiedzia, ale nużby Glaukus zginął niewinnie? Jakże brać na 
sumienie nowe zabójstwo, nowy grzech i nową obrazę Baranka?
— Na sąd nie ma czasu, mój synu — odrzekł Chilon — albowiem zdrajca prosto z 
Ostrianum podąży do cezara do Ancjum lub schroni się w domu pewnego patrycjusza, 
na którego jest usługach, ale oto dam ci znak, który gdy pokażesz po zabiciu 
Glauka, i biskup, i Wielki Apostoł pobłogosławią twój uczynek.
To rzekłszy wydobył pieniążek, po czym jął szukać za pasem noża, a znalazłszy go 
wyskrobał na sestercji ostrzem znak krzyża i podał ją robotnikowi.
— Oto wyrok na Glauka i znak dla ciebie. Gdy go po zgładzeniu Glauka pokażesz 
biskupowi, odpuści ci i tamto zabójstwo, któregoś się niechcący dopuścił.
Robotnik wyciągnął mimo woli rękę po pieniądz, ale mając właśnie zbyt świeżo ,w 
pamięci pierwsze zabójstwo, doznał jakby uczucia przestrachu.
— Ojcze — rzekł prawie błagalnym głosem — zali bierzesz na sumienie ten uczynek 
i zali sam słyszałeś Glaukusa zaprzedającego braci?
Chilo zrozumiał, że trzeba dać jakieś dowody, wymienić jakieś nazwiska, albowiem 
inaczej w serce olbrzyma może się wkraść wątpliwość. I nagle szczęśliwa myśl 
zaświtała mu w głowie.
— Słuchaj, Urbanie — rzekł — mieszkam w Koryncie, ale pochodzę z Kos i tu, w 
Rzymie, uczę nauki Chrystusa pewną służebną dziewczynę z mojego kraju, której 
imię jest Eunice. Służy ona jako vestiplica w domu przyjaciela cezara, 
niejakiego Petroniusza. Otóż w tym domu słyszałem, jak Glaukus podejmował się 
wydać wszystkich chrześcijan, a oprócz tego obiecywał innemu zausznikowi 
cesarskiemu, Winicjuszowi, że odnajdzie mu między chrześcijanami dziewicę...
Tu przerwał i spojrzał ze zdumieniem na robotnika, którego oczy zaświeciły nagle 
jak oczy zwierza, a twarz przybrała wyraz dzikiego gniewu i groźby.
— Co tobie jest? — zapytał prawie z przestrachem. — Nic, ojcze. Zabiję, jutro 
Glauka!...
Lecz Grek umilkł; po chwili wziąwszy za ramiona robotnika, zwrócił go tak, aby 
światło księżyca padało wprost na jego twarz i począł mu się przypatrywać 
uważnie. Widocznym było, że w duszy wahał się, czy go pytać dalej i wydobyć 
wszystko na jaw, czy też na razie poprzestać na tym, czego się dowiedział lub 
domyślił.
W końcu jednak wrodzona mu ostrożność przemogła. Odetchnął głęboko raz i drugi, 
po czym, położywszy znów dłoń na głowie robotnika, spytał uroczystym, dobitnym 
głosem:
— Wszakże na chrzcie świętym dano ci imię Urbana? — Tak jest, ojcze.
— A zatem niech pokój będzie z tobą, Urbanie.
ROZDZIAŁ XVIII
Petroniusz do Winicjusza:
"Źle z tobą, carissime! Wenus widocznie pomieszała ci zmysły, odjęła rozum, 
pamięć i dar myślenia o czymkolwiek innym jak miłość. Odczytaj kiedyś to, coś mi 
na mój list odpowiedział, a poznasz, jak twój umysł zobojętniał teraz na 
wszystko, co nie jest Ligią, jak nią się tylko zajmuje, do niej ustawicznie 
wraca i krąży nad nią niby jastrząb nad upatrzonym łupem. Na Polluksa! Znajdź-że 
ją prędzej; inaczej, o ile cię ogień w popiół nie obróci, zmienisz się w 
egipskiego Sfinksa, który zakochawszy się, jak mówią, w bladej Izys, stał się na 
wszystko głuchy, obojętny i czeka tylko nocy, aby mógł wpatrywać się w kochankę 
kamiennymi oczyma.
Przebiegaj sobie wieczorami miasto w przebraniu, uczęszczaj nawet wraz z twoim 
filozofem do chrześcijańskich domów modlitwy. Wszystko, co budzi nadzieję i 
zabija czas, jest godnym pochwały. Ale dla mojej przyjaźni uczyń rzecz jedną: 
oto ów Ursus, niewolnik Ligii, jest podobno człowiekiem siły niezwykłej, najmij 
więc sobie Krotona i przedsiębierzcie we trzech wyprawy. Tak będzie bezpieczniej 
i rozumniej. Chrześcijanie, skoro do nich należy Pomponia Grecyna i Ligia, nie 
są zapewne takimi łotrami, za jakich mają ich powszechnie, dali jednak przy 
porwaniu Ligii dowód, że gdy chodzi o jaką owieczkę z ich stada, umieją nie 
żartować. Gdy ujrzysz Ligię, wiem, że się wstrzymać nie zdołasz i zechcesz ją 
uprowadzić natychmiast, jakże zaś tego z samym Chilonidesem dokonasz? A Kroto da 
sobie rady, choćby jej dziesięciu takich, jak ów Ursus, Ligów broniło. Nie daj 
się wyzyskiwać Chilonowi, lecz na Krotona pieniędzy nie żałuj. Ze wszystkich 
rad, jakie ci mogę przesłać, ta jest najlepszą.
Tu już przestali mówić o małej Auguście i o tym, że z czarów umarła. Wspomina 
jeszcze czasem o niej Poppea, ale cezara umysł zaprzątnięty jest czym innym; 
zresztą, jeśli prawda, że diva Augusta jest znów w stanie odmiennym, to i w niej 
pamięć tamtego dziecka rozwieje się bez śladu. Jesteśmy już od dni kilkunastu w 
Neapolis, a raczej w Baiae. Gdybyś był zdolny do myślenia o czymkolwiek, to echa 
naszego tu pobytu musiałyby się obić o twe uszy, albowiem cały Rzym nie mówi 
zapewne o niczym innym. Zajechaliśmy tedy wprost do Baiae, gdzie naprzód opadły 
nas wspomnienia matki i wyrzuty sumienia. Ale czy wiesz, do czego Ahenobarbus 
już doszedł? Oto, że nawet zabójstwo matki jest dla niego tylko tematem do 
wierszy i powodem do odegrywania błazeńsko-tragicznych scen. On czuł dawniej 
prawdziwe wyrzuty o tyle jedynie, o ile jest tchórzem. Teraz, gdy się przekonał, 
że świat jest, jak był, pod jego stopami, a żaden bóg nie pomścił się nad nim, 
udaje je tylko, aby wzruszać ludzi swym losem. Czasem zrywa się po nocach, 
twierdząc, że go ścigają Furie, budzi nas, spogląda za siebie, przybiera postawę 
komedianta grającego rolę Oresta, i to lichego komedianta, deklamuje greckie 
wiersze i patrzy, czy go podziwiamy. A my, oczywiście, podziwiamy! I zamiast 
powiedzieć mu: >Idź spać, błaźnie!<, nastrajamy się także na ton tragedii i 
bronimy wielkiego artysty od Furyj. Na Kastora! Musiało cię dojść przynajmniej 
to, że wystąpił już publicznie w Neapolis. Spędzono wszystkich greckich 
drapichrustów z Neapolis i miast okolicznych, którzy napełnili arenę tak 
nieprzyjemnymi wyziewami czosnku i potu, iż dziękowałem bogom, że zamiast 
siedzieć w pierwszych rzędach między augustianami, byłem z Ahenobarbem za sceną. 
I czy dasz wiarę, że się bał? Bał się naprawdę! Brał moją rękę i przykładał ją 
sobie do serca, które biło rzeczywiście przyśpieszonym tętnem. Oddech miał 
krótki, a w chwili gdy trzeba było wychodzić, pobladł jak pergamim i czoło 
pokryło mu się kroplami potu. A przecie wiedział, że po wszystkich rzędach 
siedzą gotowi pretorianie, zbrojni w kije, którymi w razie potrzeby mieli 
podniecać zapał. Ale potrzeby nie było. Żadne stado małp z okolic Kartaginy nie 
potrafi tak wyć, jak wyła owa hołota. Mówię ci, że zapach czosnku dolatywał aż 
na scenę. Nero zaś kłaniał się, przyciskał ręce do serca, posyłał od ust 
pocałunki i płakał. Potem wpadł między nas, którzyśmy czekali za sceną, jak 
spity, wołając: "Czymże są wszystkie tryumfy wobec tego mego tryumfu?" A tam 
hołota ciągle jeszcze wyła i klaskała wiedząc, że wyklaskuje sobie łaskę, dary, 
biesiadę; bilety loteryjne i nowe widowisko z cezara-błazna. Ja im się nawet nie 
dziwię, że klaskali, bo tego dotąd nie widziano. On zaś powtarzał co chwila: 
"Oto, co są Grecy! Oto, co są Grecy!" I zdaje mi się, że od tej chwili jego 
nienawiść do Rzymu wzmogła się jeszcze. Swoją drogą do Rzymu wysłani zostali 
umyślni gońce z doniesieniem o tryumfie, i spodziewamy się w tych dniach 
dziękczynień senatu. Zaraz po pierwszym wystąpieniu Nerona zaszedł tu dziwny 
przypadek. Oto teatr zawalił się nagle, ale wówczas, gdy ludzie już byli wyszli, 
Byłem na miejscu wypadku i nie widziałem, by wydobyto choć jednego trupa spod 
gruzów. Wielu, nawet między Grekami, patrzy na to jak na gniew bogów za 
sponiewieranie cesarskiej władzy, ale on, przeciwnie, twierdzi, iż to jest łaska 
bogów, którzy mają w widocznej opiece jego śpiew i tych, którzy go słuchają. 
Stąd ofiary po wszystkich świątyniach i wielkie dziękczynienia, dla niego zaś 
nowa zachęta do podróży do Achai. Przed kilku dniami mówił mi jednak, że boi 
się, co na ta powie lud rzymski i czy się nie wzburzy, tak z miłości dla niego, 
jak z obawy o rozdawnictwo zboża i igrzyska, które by go mogły w razie dłuższej 
nieobecności cezara ominąć.
Jedziemy jednak do Benewentu oglądać szewckie przepychy, z którymi się popisze 
Watyniusz, a stamtąd, pod opieką boskich braci Heleny, do Grecji. Co do mnie 
zauważyłem jedną rzecz, że gdy się jest między szalonymi, staje się także 
szalonym, a co więcej, znajduje się pewien urok w szaleństwach. Grecja i podróż 
w tysiąc cytr, jakiś tryumfalny pochód Bakcha, wśród uwieńczonych w zieleń 
mirtową, w liście winogradu i w wiciokrzew nimf i bachantek, wozy zaprzężone w 
tygrysy, kwiaty, tyrsy, wieńce, okrzyki: evoe! muzyka, poezja i Hellada 
klaszcząca, wszystko dobrze, ale my tu żywimy jeszcze śmielsze zamysły. Chce nam 
się stworzyć jakieś wschodnie bajeczne imperium; państwo palm, słońca, poezji i 
zmienionej w sen rzeczywistości, i zmienionego w jedną, rozkosz życia. Chce nam 
się zapomnieć o Rzymie, a wagę świata umieścić gdzieś między Grecją, Azją i 
Egiptem, żyć życiem nie ludzi, ale bogów, nie znać, co to powszedniość, błąkać 
się w złotych galerach pod cieniem purpurowych żagli po Archipelagu, być 
Apollinem, Ozyrysem i Baalem w jednej osobie, różowieć z zorzą, złocić się ze 
słońcem, srebrzyć z księżycem, władać, śpiewać, śnić... I czy uwierzysz, że ja, 
który mam jeszcze za sestercję rozsądku, a za asa sądu, daję się jednak porywać 
tym fantazjom, a daję się porywać dlatego, że jeśli są niemożliwe, to są 
przynajmniej wielkie i niezwykłe... Takie imperium bajeczne byłoby jednak czymś, 
co kiedyś, kiedyś, po długich wiekach, wydałoby się ludziom snem. O ile Wenus 
nie przybierze na się postaci takiej Ligii lub chociaż takiej niewolnicy jak 
Eunice i o ile nie przyozdobi go sztuka, to życie samo jest czcze i częstokroć 
miewa twarz małpy. Ale Miedzianobrody nie urzeczywistni swych pomysłów choćby 
dlatego, że w owym bajecznym królestwie poezji i Wschodu nie powinno być miejsca 
na zdrady, podłości, i śmierć, a w nim pod pozorami poety siedzi lichy 
komediant, głupowaty furman i płaski tyran. Jakoż tymczasem dusimy ludzi, gdy 
nam w jakikolwiek sposób zawadzą. Biedny Torkwatus Sylanus jest już cieniem. 
Otworzył sobie żyły kilka dni temu. Lekaniusz i Licyniusz ze strachem przyjmują 
konsulat, stary Trazeasz nie ujdzie śmierci, albowiem śmie być uczciwym. 
Tygellinus nie może dotąd wyrobić dla mnie rozkazu, bym sobie żyły otworzył. 
Potrzebny jestem jeszcze nie tylko jako elegantiae arbiter, ale jako człowiek, 
bez którego rad i smaku wycieczka do Achai mogłaby się nie udać. Nieraz jednak 
myślę, że prędzej, później, musi się na tym skończyć, i wiesz-li, o co mi 
wówczas chodzi: o to, aby Miedzianobrody nie dostał tej mojej czary mirreńskiej, 
którą znasz i podziwiasz. Jeśli w chwili mej śmierci będziesz przy mnie, to ci 
ją oddam, jeśli będziesz daleko, to ją rozbiję. Ale tymczasem mamy przed sobą 
jeszcze szewcki Benewent, olimpijską Grecję i Fatum, które nieznaną i 
nieprzewidzianą wytyka każdemu drogę. Bądź zdrów i najmij Krotona, inaczej po 
raz drugi wydrą ci Ligię. Chilonidesa, gdy ci przestanie być potrzebny, przyślij 
mi, gdziekolwiek będę. Może uczynię z niego drugiego Watyniusza i może 
konsularni męże i senatorowie będą jeszcze drżeli przed nim, jak drżą przed 
tamtym rycerzem Dratewką. Warto by się doczekać takiego widowiska. Gdy odzyskasz 
Ligię, daj mi znać, abym ofiarował za was parę łabędzi i parę gołębi w tutejszej 
okrągłej świątyńce Wenery. Widziałem kiedyś we śnie Ligię na twoich kolanach, 
szukającą twych pocałunków. Postaraj się, by to był sen wróżebny. Niech na twym 
niebie nie będzie chmur, a jeśli będą, to niech mają kolor i zapach róży. Bądź 
zdrów i żegnaj!"
ROZDZIAŁ XIX
Zaledwie Winicjusz skończył czytać, gdy do biblioteki wsunął się cicho nie 
zapowiedziany przez nikogo Chilon, służba bowiem miała rozkaz puszczać go o 
każdej godzinie dnia i nocy.
— Niech boska matka twego wielkodusznego przodka, Eneasza — rzekł — będzie na 
cię tak łaskawą, panie, jako na mnie był łaskawym boski syn Mai.
— To się znaczy? — spytał Winicjusz zrywając się od stołu, przy którym siedział.
A Chilon podniósł głowę i rzekł: — Eureka!
Młody patrycjusz wzruszył się tak; że przez dłuższy czas nie mógł słowa 
przemówić.
— Widziałeś ją? — spytał nareszcie.
— Widziałem Ursusa, panie, i mówiłem z nim. — I wiesz, gdzie się skryli?
— Nie, panie. Inny byłby przez samą miłość własną dał poznać Ligowi, że odgadł, 
kto on jest, inny starałby się wybadać go, gdzie mieszka, i byłby albo otrzymał 
uderzenie pięścią, po którym wszystkie ziemskie sprawy stałyby mu się obojętne, 
albo wzbudziłby nieufność olbrzyma i sprawił to, że dla dziewicy poszukano by 
może jeszcze tej nocy innej kryjówki. Jam tego nie uczynił, panie. Dość mi 
wiedzieć, że Ursus pracuje u młynarza koło Emporium, który zowie się Demas, tak 
jak twój wyzwoleniec, a dość mi dlatego, że teraz pierwszy lepszy zaufany twój 
niewolnik może rano pójść jego śladem i wyśledzić ich kryjówkę. Ja przynoszę ci 
tylko pewność, panie, że skoro Ursus się tu znajduje, to i boska Ligia jest w 
Rzymie, i drugą wiadomość, że dzisiejszej nocy będzie niemal na pewno w 
Ostrianum.
— W Ostrianum? Gdzie to jest? — przerwał Winicjusz chcąc widocznie biec zaraz na 
wskazane miejsce. — Stare hypogeum między Via Salaria a Nomentana.
Ów pontifex maximus chrześcijan, o którym wspominałem ci, panie, a którego 
spodziewano się znacznie później, przyjechał już i dziś w nocy będzie chrzcił i 
nauczał na tym cmentarzu. Oni kryją się ze swoją nauką, bo jakkolwiek nie ma 
dotąd żadnych edyktów, które by jej wzbraniały, ludność ich nienawidzi, więc 
muszą być ostrożni. Sam Ursus mówił mi, że wszyscy, co do jednej duszy, 
zgromadzą się dziś w Ostrianum, każdy bowiem chce widzieć i słyszeć tego, który 
był pierwszym uczniem Chrystusa i którego oni zowią Wysłannikiem. Że zaś u nich 
niewiasty na równi z mężami słuchają nauk, przeto z niewiast nie będzie może 
jedna Pomponia, ta bowiem nie mogłaby się usprawiedliwić przed Aulusem, 
czcicielem dawnych bogów, dlaczego nocą opuszcza dom, Ligia jednak, o panie, 
która zostaje pod opieką Ursusa i starszych gminy, pójdzie wraz z innymi 
niewiastami niewątpliwie.
Winicjusz, który żył dotąd jakby w gorączce, podtrzymywany jedynie nadzieją, 
teraz, gdy ta nadzieja zdawała się spełniać, uczuł nagle takie osłabienie, jakie 
odczuwa człowiek po podróży nad siły, u celu. Chilon zauważył to i postanowił z 
tego korzystać:
— Bramy są wprawdzie strzeżone przez twoich ludzi, panie, i chrześcijanie muszą 
o tym wiedzieć. Ale oni nie potrzebują bram. Tyber także ich nie potrzebuje, a 
choć od rzeki do tamtych dróg daleko, warto nadłożyć drogi dla widzenia 
"Wielkiego Apostoła". Zresztą oni mieć mogą tysiączne sposoby wydostania się za 
mury i wiem, że je mają. W Ostrianum znajdziesz, panie, Ligię, a gdyby nawet, 
czego nie przypuszczam, jej nie było, będzie Ursus, albowiem ten przyrzekł mi 
zamordować Glauka. Sam mi mówił, że będzie i tam go zamorduje, słyszysz, 
szlachetny trybunie? Otóż albo pójdziesz w ślad za nim i dowiesz się, gdzie 
Ligia mieszka, albo każesz go schwytać swoim ludziom jako mordercę i mając go w 
ręku, wydobędziesz z niego wyznanie, gdzie ukrył Ligię. Ja swoje zrobiłem! Inny, 
o panie, powiedziałby ci, że wypił z Ursusem dziesięć kantarów najprzedniejszego 
wina, zanim tajemnicę z niego wydobył; inny powiedziałby ci, że przegrał do 
niego tysiąc sestercyj w scriptae duodecim lub że za dwa tysiące kupił 
wiadomość... Wiem, że wróciłbyś mi to podwójnie, ale mimo tego raz w życiu... to 
jest, chciałem powiedzieć: jak zawsze w życiu, będę uczciwym, tuszę bowiem, że 
jak mówił wielkoduszny Petroniusz, wszelkie moje wydatki i nadzieje twoja 
wspaniałomyślność przewyższy.
Lecz Winicjusz, który był żołnierzem i przywykł nie tylko radzić sobie wobec 
wszelkich zdarzeń, ale i działać, wnet opanował chwilową słabość i rzekł:
— Nie zawiedziesz się na mojej wspaniałomyślności, pierwej jednak pójdziesz ze 
mną do Ostrianum.
— Ja do Ostrianum? — pytał Chilo, który nie miał najmniejszej chęci tam iść. — 
Ja, szlachetny trybunie obiecałem ci wskazać Ligię" ale nie przyrzekłem jej 
porywać... Pomyśl, panie, co by się ze mną stało, gdyby ten niedźwiedź ligijski 
rozdarłszy Glauka przekonał się jednocześnie, że nie całkiem słusznie go 
rozdarł? Czy nie poczytałby mnie (zresztą niesłusznie) za sprawcę spełnionego 
morderstwa? Pamiętaj, panie, że im kto większym jest filozofem, tym mu trudniej 
odpowiadać na głupie pytania prostaków, cóż bym mu więc odpowiedział, gdyby mnie 
spytał, dlaczegom oskarżył Glauka lekarza? Jeśli jednak posądzasz mnie, że cię 
zwodzę, tedy ci powiem, zapłać mi wówczas dopiero, gdy ci wskażę dom, w którym 
mieszka Ligia, dziś okaż mi zaś tylko cząstkę twej szczodrobliwości, abym 
gdybyś, i ty, o panie (czego niech wszystkie bogi bronią), miał ulec jakiemu 
wypadkowi, nie pozostał całkiem bez nagrody. Serce twoje nie zniosłoby tego 
nigdy.
Winicjusz poszedł do skrzyni stojącej na marmurowym podnóżu, zwanej arca, i 
wydobywszy z niej kieskę cisnął ją Chilonowi.
— To są scrupula — rzekł. — Gdy Ligia będzie u mnie w domu, dostaniesz taką samą 
napełnioną aureusami.
— Jowiszu! — zawołał Chilon. Lecz Winicjusz zmarszczył brwi.
— Tu dostaniesz jeść, po czym możesz odpocząć. Do wieczora nie ruszysz się stąd, 
gdy zaś noc zapadnie, będziesz mi towarzyszył do Ostrianum.
Na twarzy Greka odbiły się przez chwilę strach i wahanie, po czym jednak 
uspokoił się i rzekł:
— Któż ci się oprze, panie! Przyjmij te słowa za dobrą wróżbę, tak jak przyjął 
podobne wielki nasz bohater w świątyni Ammona. Co do mnie, te "skrupuły" (tu 
potrząsnął kieską) przeważyły moje, nie mówiąc już o twym towarzystwie, które 
dla mnie jest szczęściem i rozkoszą.
Lecz Winicjusz przerwał mu niecierpliwie i począł wypytywać o szczegóły rozmowy 
z Ursusem. Jedna rzecz wykazywała się z nich jasno: to jest, że albo schronienie 
Ligii zostanie jeszcze tej nocy wykrytym, albo ją samą można będzie porwać w 
czasie drogi powrotnej z Ostrianum. I na tę myśl Winicjusza porywała szalona 
radość. Teraz, gdy miał niemal pewność, że Ligię odzyska, i gniew przeciw niej, 
i uraza, jaką dla niej żywił, znikły. Za tę właśnie radość darowywał jej 
wszystkie winy. Myślał tylko o niej jak o drogiej i pożądanej istocie i miał 
takie wrażenie, jakby po długiej podróży miała wrócić. Brała go ochota zwołać 
niewolników i kazać im przybrać dom w girlandy. Nie miał w tej chwili żalu nawet 
do Ursusa. Gotów był wszystko wszystkim przebaczyć. Chilo, do którego dotychczas 
mimo jego usług czuł pewien wstręt, po raz pierwszy wydał mu się człowiekiem 
zabawnym i zarazem niepospolitym. Rozjaśnił mu się dom, rozjaśniły się oczy i 
rozjaśniła twarz. Począł na nowo czuć młodość i rozkosz życia. Dawniejsze ponure 
cierpienie nie dało mu jeszcze dostatecznej miary, jak Ligię pokochał. Zrozumiał 
to dopiero teraz, gdy spodziewał się ją mieć. Pragnienie jej budziło się w nim, 
jak na wiosnę budzi się ziemia przygrzana słońcem, ale żądze jego były obecnie 
jakby mniej ślepe i dzikie, a więcej radosne i tkliwe. Czuł też w sobie energię 
bez granic i był przekonany, że gdy tylko zobaczy Ligię własnymi oczyma, wówczas 
nie odbiorą mu już jej wszyscy chrześcijanie całego świata ani nawet sam cezar.
Chilon jednakże, ośmielony jego radością, zabrał głos i począł dawać rady. 
Według niego należało sprawy nie uważać jeszcze za wygraną i zachować jak 
największą ostrożność, bez której całe dzieło może pójść na nic. Zaklinał też 
Winicjusza, by nie porywał Ligii z Ostrianum. Powinni tam pójść w kapturach na 
głowach, z twarzami przysłoniętymi, i poprzestać na przypatrywaniu się z jakiego 
mrocznego kąta wszystkim obecnym. Dopiero gdy ujrzą Ligię, najbezpieczniej 
będzie pójść za nią z daleka, obaczyć, do którego domu wchodzi, a nazajutrz o 
świcie otoczyć go wielką siłą niewolników i zabrać ją w biały dzień. Ponieważ 
jest ona zakładniczką i należy właściwie do cezara, zatem można to uczynić bez 
obawy prawa. W razie gdyby jej nie znaleźli w Ostrianum, pójdą za Ursusem i 
skutek będzie ten sam. Na cmentarz z wielką liczbą ludzi udawać się nie można, 
łatwo bowiem mogliby zwrócić na siebie uwagę, a wówczas chrześcijanie 
potrzebowaliby tylko pogasić wszystkie światła, tak jak to uczynili przy 
pierwszym porwaniu, i rozproszyć się lub pochować w ciemnościach, w kryjówkach 
im tylko znanych. Natomiast trzeba się uzbroić, a jeszcze lepiej wziąć ze sobą 
ze dwóch ludzi pewnych i silnych, aby w danym razie mieć w nich obronę.
Winicjusz przyznawał mu słuszność zupełną i wspomniawszy zarazem na rady 
Petroniusza, wydał rozkaz niewolnikom, aby sprowadzili do niego Krotona. Chilo, 
który wszystkich znał w Rzymie, uspokoił się znacznie, słysząc nazwisko znanego 
atlety, którego nadludzką siłę podziwiał niejednokrotnie na arenie, i 
oświadczył, że do Ostrianum pójdzie. Kieska, napełniona wielkimi aureusami, 
wydawała mu się przy pomocy Krotona o wiele łatwiejszą do zdobycia.
Zasiadł więc z dobrą myślą do stołu, do którego wezwał go po niejakim czasie 
przełożony nad atrium, i w czasie jedzenia opowiadał niewolnikom, jako 
dostarczył ich panu cudownej maści, którą dość posmarować kopyta najlichszym 
koniom, aby pozostawiły daleko za sobą wszystkie inne. Nauczył go przyrządzać tę 
maść pewien chrześcijanin, albowiem starsi chrześcijańscy daleko lepiej 
rozumieją się na czarach i cudach niż nawet Tesalczycy, chociaż Tesalia słynie 
ze swoich czarownic. Chrześcijanie mają do niego ufność ogromną, dlaczego zaś ją 
mają, domyśli się łatwo każdy, kto wie, co znaczy ryba. Tak rozmawiając patrzył 
pilnie w twarze niewolników, w nadziei, że może odkryje między nimi 
chrześcijanina i doniesie o nim Winicjuszowi. Gdy jednak ta nadzieja go 
zawiodła, począł jeść i pić nadzwyczaj obficie, nie szczędząc pochwał kucharzowi 
i zapewniając, że postara się go od Winicjusza odkupić.
Wesołość jego mąciła jedynie myśl, że nocą trzeba będzie pójść do Ostrianum, 
pocieszał się jednak, że to będzie w przebraniu, po ciemku i w towarzystwie 
dwóch ludzi, z których jeden jest, jako siłacz, bożyszczem całego Rzymu, drugi 
patrycjuszem i wysokim urzędnikiem wojskowym. "Choćby Winicjusza i odkryli — 
mówił sobie — nie ośmielą się podnieść na niego ręki, co do mnie zaś, będą 
mądrzy, jeśli zobaczą choć koniec mego nosa."
Po czym jął sobie przypominać rozmowę z robotnikiem i rozpamiętywanie to nową 
napełniło go otuchą. Nie miał najmniejszej wątpliwości, że ów robotnik był 
Ursusem. Wiedział z opowiadań Winicjusza i tych, którzy przeprowadzali Ligię z 
pałacu cezara, o niezwykłej sile tego człowieka. Otóż ponieważ u Eurycjusza 
wypytywał o ludzi wyjątkowo silnych, nie było nic dziwnego, że wskazano mu 
Ursusa. Potem zmieszanie i wzburzenie robotnika na wzmiankę o Winicjuszu i Ligii 
nie pozwalało wątpić, że osoby te szczególniej go obchodzą; robotnik wspominał 
także o pokucie za zabicie człowieka, Ursus zaś zabił Atacyna; na koniec rysopis 
robotnika odpowiadał zupełnie temu, co Winicjusz opowiadał o Ligu. Jedno tylko 
zmienione imię mogło wzbudzać wątpliwość, lecz Chilo już wiedział, że 
chrześcijanie często przy chrzcie przyjmują nowe imiona.
"Jeśli Ursus zabije Glauka — mówił sobie Chilo — to będzie jeszcze lepiej, jeśli 
zaś nie zabije, to także będzie dobry znak, pokaże się bowiem, z jaką trudnością 
przychodzi chrześcijanom zabójstwo. Przedstawiłem przecie tego Glauka jako 
rodzonego syna Judasza i zdrajcę wszystkich chrześcijan; byłem tak wymowny, że 
kamień by się wzruszył i obiecałby spaść na głowę Glaukowi, a jednak ledwiem 
nakłonił tego ligijskiego niedźwiedzia, by mi przyrzekł położyć na nim łapę...
Wahał się, nie chciał, opowiadał o swoim żalu i pokucie. Widocznie między nimi 
to nie uchodzi... Swoje krzywdy trzeba przebaczać, za cudze nie bardzo wolno się 
mścić, ergo, zastanów się, Chilonie, cóż ci może grozić? Glaukusowi nie wolno 
się nad tobą pomścić... Ursus, jeśli nie zabije Glauka za tak wielką winę, jak 
zdrada wszystkich chrześcijan, to tym bardziej nie zabije ciebie za tak małą, 
jak zdrada jednego chrześcijanina. Zresztą, gdy raz wskażę temu jurnemu 
grzywaczowi gniazdo tamtej turkawki, umywam ręce od wszystkiego i przenoszę się 
na powrót do Neapolis. Chrześcijanie mówią także o jakimś umywaniu rąk, jest to 
więc widocznie sposób, w który, jeśli się ma z nimi sprawę, można ją ostatecznie 
zakończyć. Jacyś dobrzy ludzie ci chrześcijanie, a tak źle o nich mówią! O, 
bogowie! Taka to sprawiedliwość na świecie. Lubię jednak tę naukę za to, że nie 
pozwala zabijać. Ale jeśli nie pozwala zabijać, to nie pozwala zapewne ani 
kraść, ani oszukiwać, ani fałszywie świadczyć, a zatem nie powiem, żeby była 
łatwą. Uczy ona widocznie nie tylko uczciwie umierać, jak uczą stoicy, ale i 
uczciwie żyć. Jeśli kiedy dojdę do majątku i będę miał taki dom jak ten i tylu 
niewolników, to może zostanę chrześcijaninem na tak długo, jak mi to będzie na 
rękę. Bo bogaty może sobie na wszystko pozwolić, nawet na cnotę... Tak! To jest 
religia dla bogatych i dlatego nie rozumiem, jakim sposobem jest między nimi 
tylu biednych. Co im z tego przyjdzie i dlaczego pozwalają cnocie zawiązywać 
sobie ręce? Muszę się kiedyś nad tym zastanowić. Tymczasem chwała ci, Hermesie, 
żeś mi pomógł odnaleźć tego borsuka... Ale jeśliś to uczynił dla dwóch jałówek, 
białych jednolatek z pozłoconymi rogami, to cię nie poznaję. Wstydź się, 
Argobójco! Taki mądry bóg, żeby też z góry nie przewidział, że nic nie dostanie! 
Ofiaruję ci za to moją wdzięczność, a jeśli wolisz od mojej wdzięczności dwoje 
bydląt, tedy sam jesteś trzecim i w najlepszym razie powinieneś być pastuchem, 
nie bogiem. Strzeż się także, żebym jako filozof nie dowiódł ludziom, że cię nie 
ma, bo wówczas wszyscy by ci przestali składać ofiary. Z filozofami lepiej być 
dobrze."
Tak rozmawiając ze sobą i z Hermesem, wyciągnął się na ławie, podłożył sobie 
płaszcz pod głowę i gdy niewolnicy sprzątnęli naczynia, zasnął. Zbudził się 
dopiero, a raczej zbudzono go, gdy nadszedł Kroto. Wówczas udał się do atrium i 
z przyjemnością począł przyglądać się potężnej postaci lanisty, eksgladiatora, 
która swym ogromem zdawała się wypełniać całe atrium. Kroto już był się ułożył o 
cenę wyprawy i mówił właśnie Winicjuszowi:
— Na Herkulesa! Dobrze, panie, żeś się dziś do mnie zgłosił, albowiem jutro 
udaję się do Benewentu, dokąd wezwał mnie szlachetny Watyniusz, abym się tam 
wobec cezara próbował z niejakim Syfaksem, najsilniejszym Negrem, jakiego wydała 
kiedykolwiek Afryka. Czy wyobrażasz sobie, panie, jak jego kość pacierzowa 
chrupnie w moich ramionach, ale prócz tego strzaskam mu pięścią jego czarną 
szczękę.
— Na Polluksa! — odpowiedział Winicjusz. — Jestem pewien, że tak uczynisz, 
Krotonie.
— I wyśmienicie postąpisz — dodał Chilo. — Tak!... Prócz tego strzaskaj mu 
szczękę! To dobra myśl i godny ciebie czyn. Gotów jestem założyć się, że mu 
strzaskasz szczękę. Posmaruj jednak tymczasem członki oliwą, mój Herkulesie, i 
przepasz się, albowiem wiedz o tym, iż z prawdziwym Kakusem możesz mieć sprawę. 
Człowiek, co strzeże tej dziewicy, o którą chodzi dostojnemu Winicjuszowi, 
posiada podobno wyjątkową siłę.
Chilon mówił tak tylko dla podniecenia ambicji Krotona, lecz Winicjusz rżekł:
— Tak jest, nie widziałem tego, ale mówiono mi o nim, że byka chwyciwszy za 
rogi, może go zawlec, dokąd chce.
— Oj! — zawołał Chilo, który nie wyobrażał sobie, by Ursus był tak silnym.
Lecz Kroto uśmiechnął się pogardliwie.
— Podejmuję się, dostojny panie — rzekł — porwać tą oto ręką, kogo mi każesz, a 
tą drugą obronić się przeciw siedmiu takim Ligom i przynieść ci dziewicę do 
domu, choćby wszyscy chrześcijanie z Rzymu gonili za mną jak kalabryjskie wilki. 
Jeśli tego nie dokażę, pozwolę sobie dać batogi na tym impluvium.
— Nie pozwól mu na to, panie! — zawołał Chilo. — Poczną w nas godzić kamieniami, 
a wówczas co jego siła pomoże? Czyż nie lepiej zabrać dziewicę z domu i nie 
narażać ani jej, ani siebie na zgubę?
— Tak ma być, Krotonie — rzekł Winicjusz.
— Twoje pieniądze, twoja wola! Pamiętaj tylko, panie, że jutro jadę do 
Benewentu.
— Mam pięciuset niewolników w samym mieście — odpowiedział Winicjusz.
Po czym dał im znak, by odeszli, sam zaś udał się do biblioteki i usiadłszy 
napisał do Petroniusza następne słowa:
"Chilon odnalazł Ligię. Dziś wieczór udaję się z nim i z Krotonem do Ostrianum i 
porwę ją zaraz lub jutro z domu. Niech bogowie zleją na cię wszelkie 
pomyślności. Bądź zdrów, carissime, gdyż radość nie pozwala mi pisać dłużej."
I złożywszy trzcinę począł przechadzać się szybkim krokiem, albowiem prócz 
radości, która zalewała mu duszę, trawiła go gorączka. Mówił sobie, że nazajutrz 
Ligia będzie w tym domu. Nie wiedział, jak z nią postąpi, czuł jednak, że jeśli 
go zechce kochać, to będzie jej sługą. Przypominał sobie upewnienia Akte, że był 
kochanym, i wzruszał się do głębi. Więc będzie chodziło tylko o przezwyciężenie 
jakiegoś dziewiczego wstydu i jakichś ślubów, które widocznie nauka 
chrześcijańska nakazuje? Ale jeśli tak, to gdy Ligia raz będzie w jego domu i 
ulegnie namowie lub przemocy, wówczas musi powiedzieć sobie: "Stało się", i 
następnie będzie już powolną i kochającą.
Lecz wejście Chilona przerwało mu bieg tych błogich myśli.
— Panie — rzekł Grek — oto co mi jeszcze przyszło do głowy: nuż chrześcijanie 
mają jakoweś znaki, jakoweś tessery, bez których nikt nie będzie dopuszczony do 
Ostrianum? Wiem, że w domach modlitwy tak bywa i że takową tesserę dostałem od 
Eurycjusza; pozwól mi więc pójść do niego, panie, rozpytać dokładnie i 
zaopatrzyć się w owe znaki, jeśli okażą się konieczne.
— Dobrze, szlachetny mędrcze — odpowiedział wesoło Winicjusz. — Mówisz jak człek 
przezorny i należy ci się za to pochwała. Pójdziesz więc do Eurycjusza lub gdzie 
ci się podoba, ale dla pewności zostawisz na tym oto stole tę sakiewkę, którą 
dostałeś.
Chilo, który zawsze niechętnie rozstawał się z pieniędzmi, skrzywił się, 
jednakże uczynił zadość rozkazowi i wyszedł. Z Karyn do Cyrku, przy którym leżał 
sklepik Eurycjusza, nie była zbyt daleko, dlatego też wrócił znacznie jeszcze 
przed wieczorem.
— Oto są znaki, panie. Bez nich nie puszczono by nas. Rozpytałem się też dobrze 
o drogę, a zarazem powiedziałem Eurycjuszowi, że potrzebuję znaków tylko dla 
moich przyjaciół, sam zaś nie pójdę, bo to dla mnie starego za daleko, i 
wreszcie, że jutro zobaczę Wielkiego Apostoła, który mi powtórzy najpiękniejsze 
ustępy ze swego przemówienia.
— Jak to: nie będziesz? Musisz iść! — rzekł Winicjusz.
— Wiem, że muszę, ale pójdę dobrze zakapturzony i wam radzę toż samo uczynić, 
inaczej możemy spłoszyć ptaki.
Jakoż niebawem poczęli się zbierać, albowiem mrok czynił się na świecie. Wzięli 
galijskie płaszcze z kapturami, wzięli latarki; Winicjusz uzbroił nadto siebie i 
towarzyszów w krótkie zakrzywione noże, Chilon zaś wdział perukę, w którą się po 
drodze od Eurycjusza zaopatrzył, i wyszli śpiesząc się, by do odległej bramy 
Nomentańskiej dojść przed jej zamknięciem.
ROZDZIAŁ XX
Szli przez Vicus Patricius, wzdłuż Wiminalu, do dawnej bramy Wiminalskiej, koło 
płaszczyzny, na której Dioklecjan wzniósł później wspaniałe łaźnie. Minęli 
resztki muru Serwiusza Tuliusza i przez bardziej już puste miejsca doszli do 
drogi Nomentańskiej, tam zaś skręciwszy na lewo, ku Salaria, znaleźli się wśród 
wzgórz, pełnych kopalni piasku, a gdzieniegdzie i cmentarzy. Ściemniło się 
tymczasem już zupełnie, że zaś księżyc jeszcze nie wszedł, więc drogę dość 
trudno przyszłoby im znaleźć, gdyby nie to, że jak przewidział Chilo, wskazywali 
ją sami chrześcijanie. Jakoż na prawo, na lewo i na przodzie widać było ciemne 
postaci, zdążające ostrożnie ku piaszczystym wądołom. Niektórzy z owych ludzi 
nieśli latarki, okrywając je jednak ile możności płaszczami, inni, znający 
lepiej drogę, szli po ciemku. Wprawne żołnierskie oczy Winicjusza odróżniały po 
ruchach młodszych mężczyzn od starców wlokących się na kijach i od kobiet 
poobwijanych starannie w długie stole. Rzadcy przechodnie i wieśniacy, 
wyjeżdżający z miasta, brali widocznie tych nocnych wędrowców za robotników 
zdążających do arenariów lub za bractwa pogrzebowe, których członkowie 
wyprawiali sobie czasami obrzędowe agapy w nocy. W miarę jednak, jak młody 
patrycjusz i jego towarzysze posuwali się naprzód, naokół migało coraz więcej 
latarek i zwiększała się liczba osób. Niektóre z nich śpiewały przyciszonymi 
głosami pieśni, które Winicjuszowi wydawały się jakby pełne tęsknoty. Chwilami 
ucho jego chwytało urywane słowa lub zdania pieśni, jak na przykład: "Wstań, 
który śpisz" lub "Powstań z martwych", czasem znów imię Chrystusa powtarzało się 
w ustach mężczyzn i kobiet. Lecz Winicjusz mało zwracał uwagi na słowa, albowiem 
przez głowę przechodziło mu, że może która z owych ciemnych postaci jest Ligią. 
Niektóre, przechodząc blisko, mówiły: "Pokój z wami" lub "Chwała Chrystusowi!", 
jego zaś ogarniał niepokój i serce poczynało mu bić żywiej, albowiem wydawało mu 
się, że słyszy głos Ligii. Podobne kształty lub podobne ruchy zwodziły go w 
ciemnościach co chwila i dopiero sprawdziwszy kilkakrotnie swą omyłkę począł nie 
ufać oczom.
Droga wydała mu się jednak długą. Okolicę znał dobrze, ale po ciemku nie umiał 
się w niej rozeznać. Co chwila trafiały się to jakieś wąskie przejścia, to 
części murów, to jakieś budynki, których sobie koło miasta nie przypominał. 
Wreszcie brzeg księżyca ukazał się sponad nagromadzonych chmur i oświecił 
okolicę lepiej od mdłych latarek. Coś z dala poczęło wreszcie błyszczeć jakby 
ognisko lub płomień pochodni. Winicjusz pochylił się ku Chilonowi i spytał, czy 
to Ostrianum.
Chilo, na którym noc, odległość od miasta i te postaci, do widm podobne, czyniły 
widocznie silne wrażenie, odrzekł nieco niepewnym głosem:
— Nie wiem, panie, nie byłem nigdy w Ostrianum. Ale mogliby chwalić Chrystusa 
gdzieś bliżej miasta.
Po chwili zaś, czując potrzebę rozmowy i pokrzepienia odwagi, dodał:
— Schodzą się jak zbójcy, a przecie nie wolno im zabijać, chyba że mnie ów Lig 
zwiódł niegodnie. Lecz Winicjusza, który myślał o Ligii, zdziwiła także ta 
ostrożność i tajemniczość, z jaką jej współwyznawcy zbierali się dla słuchania 
swego najwyższego kapłana, więc rzekł:
— Jak wszystkie religie, tak i ta ma między nami swych zwolenników, ale 
chrześcijanie to sekta żydowska. Czemuż zbierają się tu, gdy na Zatybrzu stają 
świątynie żydowskie, w których w biały dzień Żydzi składają ofiary?
— Nie, panie. Żydzi właśnie są ich najzaciętszymi nieprzyjaciółmi. Mówiono mi, 
że już przed dzisiejszym cezarem przyszło niemal do wojny między Żydami a nimi. 
Cezara Klaudiusza znudziły tak te rozruchy, że wygnał wszystkich Żydów, dziś 
jednak edykt ten jest zniesiony. Lecz chrześcijanie kryją się przed Żydami i 
przed ludnością, która, jak ci wiadomo, posądza ich o zbrodnie i nienawidzi.
Czas jakiś szli w milczeniu, po czym Chilo, którego strach zwiększał się w miarę 
odległości od bram, rzekł: — Wracając od Eurycjusza pożyczylem od jednego 
balwierza peruki i w nozdrza wsadziłem sobie dwa ziarnka bobu. Nie powinni mnie 
poznać. Ale gdyby i poznali, to nie zabiją. To nieźli ludzie! To nawet bardzo 
uczciwi ludzie, których kocham i cenię.
— Nie ujmuj ich sobie pochwałami przedwcześnie — odpowiedział Winicjusz.
Weszli teraz w wąski wądół, zamknięty z boku jakby dwoma okopami, nad którymi 
przerzucał się w jednym miejscu akwedukt. Księżyc tymczasem wychylił się zza 
chmur i na końcu wąwozu ujrzeli mur, pokryty obficie srebrzącymi się w świetle 
miesięcznym bluszczami. Było to Ostrianum.
Winicjuszowi zaczęło bić serce żywiej.
Przy bramie dwaj fossorowie odbierali znaki. Po chwili Winicjusz i jego 
towarzysze znaleźli się w miejscu dość obszernym zamkniętym ze wszystkich stron 
murem. Gdzieniegdzie stały tu osobne pomniki, w środku zaś widać było właściwe 
hypogeum, czyli kryptę, leżącą w niższej swej części pod powierzchnią gruntu, w 
której były grobowce; przed wejściem do krypty szumiała fontanna. Widocznym 
jednak było, że zbyt wielka liczba osób nie zdołałaby się w samym hypogeum 
pomieścić. Winicjusz więc domyślił się łatwo, że obrządek będzie się odbywał pod 
gołym niebem na dziedzińcu, na którym wkrótce zgromadził się tłum bardzo liczny. 
Jak okiem dojrzeć, latarka migotała przy latarce, wielu zaś z przybyłych nie 
miało wcale światła. Z wyjątkiem kilku głów, które się odkryły, wszyscy, z obawy 
zdrajców czy też chłodu, pozostali zakapturzeni, i młody patrycjusz z trwogą 
pomyślał, że jeśli tak pozostaną do końca, to w tym tłumie, przy mdłym świetle, 
nie podobna mu będzie Ligii rozeznać.
Lecz nagle przy krypcie zapalono kilka smolnych pochodni, które ułożono w mały 
stos. Stało się jaśniej. Tłum począł po chwili śpiewać, z początku cicho, potem 
coraz głośniej, jakiś dziwny hymn. Winicjusz nigdy w życiu nie słyszał podobnej 
pieśni. Ta sama tęsknota, która już uderzyła go w śpiewach nuconych półgłosem 
przez pojedynczych ludzi w czasie drogi na cmentarz, odezwała się i teraz w tym 
hymnie, tylko daleko wyraźniej i silniej, a w końcu stała się tak przejmującą i 
ogromną, jakby wraz z ludźmi począł tęsknić cały ten cmentarz, wzgórza, wądoły i 
okolica. Zdawać się przy tym mogło, iż jest w tym jakieś wołanie po nocy, jakaś 
pokorna prośba o ratunek w zabłąkaniu i ciemności. Głowy, podniesione ku górze, 
zdawały się widzieć kogoś, hen, wysoko, a ręce wzywać go, by zstąpił. Gdy pieśń 
cichła, następowała jakby chwila oczekiwania, tak przejmująca, że i Winicjusz, i 
jego towarzysze mimo woli spoglądali ku gwiazdom, jakby w obawie, że stanie się 
coś niezwykłego i że ktoś naprawdę zstąpi. Winicjusz w Azji Mniejszej, w Egipcie 
i w samym Rzymie widział mnóstwo przeróżnych świątyń, poznał mnóstwo wyznań i 
słyszał mnóstwo pieśni, tu jednak dopiero po raz pierwszy ujrzał ludzi 
wzywających bóstwo pieśnią nie dlatego, że chcieli wypełnić jakiś ustalony 
rytuał, ale spod serca, z takiej prawdziwej za nim tęsknoty, jaką mogą mieć 
dzieci za ojcem lub matką. Trzeba było być ślepym, by nie dostrzec, że ci ludzie 
nie tylko czcili swego boga, ale go z całej duszy kochali, tego zaś Winicjusz 
nie widział dotąd w żadnej ziemi, w żadnych obrzędach, w żadnej świątyni, w 
Rzymie bowiem i w Grecji ci, którzy jeszcze oddawali cześć bogom, czynili to dla 
zjednania sobie ich pomocy lub z bojaźni, ale nikomu nie przychodziło nawet do 
głowy, by ich kochać.
Jakkolwiek też miał myśl zajętą Ligią, a uwagę wypatrywaniem jej wśród tłumów, 
nie mógł jednak nie widzieć tych rzeczy dziwnych i nadzwyczajnych, które się 
koło niego działy. Tymczasem dorzucono kilka pochodni na ognisko, które oblało 
czerwonym światłem cmentarz i przyćmiło blask latarek, w tej samej zaś chwili z 
hypogeum wyszedł starzec przybrany w płaszcz z kapturem, ale z odkrytą głową, i 
wstąpił na kamień leżący w pobliżu stosu.
Tłum zakołysał się na jego widok. Głosy obok Winicjusza poczęły szeptać: 
"Petrus! Petrus!..." Niektórzy poklękali, inni wyciągali ku niemu ręce. Nastała 
cisza tak głęboka, że słychać było każdy opadający z pochodni węgielek, oddalony 
turkot kół na Nomentańskiej drodze i szmer wiatru w kilku piniach rosnących obok 
cmentarza.
Chilo pochylił się ku Winicjuszowi i szepnął: — To ten! Pierwszy uczeń 
Chrestosa, rybak! Starzec zaś wzniósł do góry dłoń i znakiem krzyża przeżegnał 
zgromadzanych, którzy tym razem padli na kolana. Towarzysze Winicjusza i on sam, 
nie chcąc się zdradzić, poszli za przykładem innych. Młody człowiek nie umiał na 
razie pochwytać swych wrażeń, albowiem wydało mu się, że owa postać, którą przed 
sobą widział, jest i dość prostaczą, i nadzwyczajną, a co więcej, że ta 
nadzwyczajność wypływa właśnie z jej prostoty. Starzec nie miał ani mitry na 
głowie, ani dębowego wieńca na skroniach, ani palmy w ręku, ani złotej tablicy 
na piersiach, ani szat usianych w gwiazdy lub białych, słowem, żadnych takich 
oznak, jakie nosili kapłani wschodni, egipscy, greccy lub flaminowie rzymscy. I 
znów uderzyła Winicjusza taż sama różnica, którą odczuł słuchając pieśni 
chrześcijańskich, albowiem i ten "rybak" wydał mu się nie jakimś arcykapłanem 
biegłym w ceremoniach, ale jakby prostym, wiekowym i niezmiernie czcigodnym 
świadkiem, który przychodzi z daleka, by opowiedzieć jakąś prawdę, którą 
widział, której dotykał, w którą uwierzył, jak wierzy się w oczywistość, i 
ukochał właśnie dlatego, że uwierzył. Była też w jego twarzy taka siła 
przekonania, jaką posiada prawda sama. I Winicjusz, który będąc sceptykiem, nie 
chciał się poddać jego urokowi, poddał się jednakże jakiejś gorączkowej 
ciekawości, co też wypłynie z ust tego towarzysza tajemniczego "Chrestosa" i 
jaka jest ta nauka, którą wyznają Ligia i Pomponia Grecyna.
Tymczasem Piotr począł mówić i mówił z początku jak ojciec, który upomina dzieci 
i uczy je, jak mają żyć. Nakazywał im, by wyrzekli się zbytków i rozkoszy, 
miłowali zaś ubóstwo. czystość obyczajów, prawdę, by znosili cierpliwie krzywdy 
i prześladowania, słuchali przełożonych i władzy, wystrzegali się zdrady, obłudy 
i obmówiska, a w końcu, żeby dawali przykład i jedni drugim między sobą, i nawet 
poganom. Winicjusza, dla którego dobrym było to tylko, co mogło mu wrócić Ligię, 
a złym wszystko, co stawało między nimi jako przeszkoda, dotknęły i rozgniewały 
niektóre z tych rad, albowiem wydało mu się, że zalecając czystość i walkę z 
żądzami starzec śmie tym samym nie tylko potępiać jego miłość, ale zraża Ligię 
do niego i utwierdza ją w oporze. Zrozumiał, że jeśli ona jest między zebranymi 
i słucha tych słów, a bierze je do serca, to w tej chwili musi myśleć o nim jako 
o wrogu tej nauki i niegodziwcu. Na tę myśl porwała go złość: "Cóżem nowego 
usłyszał — mówił sobie. — Toż ma być owa nieznana nauka? Każdy to wie, każdy to 
słyszał, wszak ubóstwo i ograniczenie potrzeb zalecają i cynicy, wszak cnotę 
polecał i Sokrates, jako rzecz starą a dobrą; wszak pierwszy lepszy stoik, nawet 
taki Seneka, który ma pięćset stołów cytrynowych, sławi umiarkowanie, zaleca 
prawdę, cierpliwość w przeciwnościach, stałość w nieszczęściu, i to wszystko 
jest jakoby zleżałe zboże, które myszy jedzą, ludzie zaś już jeść nie chcą, 
dlatego że ze starości zatęchło." I obok gniewu doznał jakby uczucia zawodu, 
spodziewał się bowiem odkrycia jakichś nieznanych, czarodziejskich tajemnic, a 
przynajmniej mniemał, że usłyszy jakiegoś zadziwiającego swą wymową retora, 
tymczasem słyszał jeno słowa ogromnie proste, pozbawione wszelkich ozdób. 
Dziwiła go tylko ta cisza i to skupienie, z jakim tłum słuchał. Lecz starzec 
mówił dalej do tych zasłuchanych ludzi, że mają być dobrzy, cisi, sprawiedliwi, 
ubodzy i czyści nie dlatego, by za życia mieć spokój, ale by po śmierci żyć 
wiecznie w Chrystusie, w takim weselu, w takiej chwale, rozkwicie i radości, 
jakich nikt na ziemi nigdy nie dostąpił. I tu Winicjusz, jakkolwiek uprzedzony 
przed chwilą niechętnie, nie mógł nie zauważyć, że jednak jest różnica między 
nauką starca a tym, co mówili cynicy, stoicy lub inni filozofowie, ci bowiem 
dobro i cnotę zalecali jako rzecz rozumną i jedynie w życiu praktyczną, on zaś 
obiecywał za nią nieśmiertelność i to nie jakąś lichą nieśmiertelność pod 
ziemią, w nudzie, czczości, pustkowiu, ale wspaniałą, równą niemal bytowi bogów. 
Mówił przy tym o niej jak o rzeczy zupełnie pewnej, więc wobec takiej wiary 
cnota nabierała ceny po prostu bez granic, a klęski życia stawały się czymś 
niesłychanie błahym, albowiem cierpieć chwilowo, dla nieprzebranego szczęścia, 
jest rzeczą zupełnie inną niż cierpieć dlatego tylko, że taki jest porządek 
natury. Lecz starzec mówił dalej, że cnotę i prawdę należy miłować dla nich 
samych, albowiem najwyższym przedwiecznym dobrem i przedwieczną cnotą jest Bóg, 
kto więc je miłuje, ten miłuje Boga i przez to sam staje się jego umiłowanym 
dzieckiem. Winicjusz nie rozumiał tego dobrze, wiedział jednak już dawniej ze 
słów, które Pomponia Grecyna powiedziała do Petroniusza, że ten Bóg jest wedle 
mniemania chrześcijan jeden i wszechmocny, gdy więc teraz usłyszał jeszcze, że 
jest on wszechdobrem i wszechprawdą, mimo woli pomyślał, że wobec takiego 
Demiurga Jowisz, Saturn, Apollo, Juno Westa i Wenus wyglądaliby jak jakaś marna 
i hałaśliwa zgraja, w której broją wszyscy razem i każdy na swoją rękę. Ale 
największe zdumienie ogarnęło młodego człowieka, gdy starzec począł nauczać, że 
Bóg jest również wszechmiłością, kto więc kocha ludzi, ten spełnia najwyższe 
jego przykazanie. Lecz nie dość jest kochać ludzi ze swego narodu, albowiem 
Bóg-człowiek za wszystkich krew przelał i między poganami znalazł już takich 
swoich wybranych, jak Korneliusz centurion, i nie dość jest kochać tych, którzy 
nam dobrze czynią, albowiem Chrystus przebaczył i Żydom, którzy go wydali na 
śmierć, i żołnierzom rzymskim, którzy go do krzyża przybili, należy więc tym, 
którzy krzywdy nam czynią, nie tylko przebaczać, ale kochać ich i płacić im 
dobrem za złe; i nie dość kochać dobrych, ale trzeba kochać i złych, gdyż tylko 
miłością można z nich złość wyplenić. Chilo przy tych słowach pomyślał sobie, że 
jego robota poszła na marne i że Ursus nigdy w świecie nie odważy się zabić 
Glauka ani tej nocy, ani żadnej innej. Pocieszył się jednak natychmiast drugim 
wnioskiem wyprowadzonym z nauki starca: mianowicie, że i Glaukus nie zabije 
jego, choćby go odkrył i poznał. Winicjusz nie myślał już jednak, że w słowach 
starca nie masz niczego nowego, ale ze zdumieniem zadawał sobie pytanie: co to 
za Bóg? co to za nauka? i co to za lud? Wszystko, co słyszał, nie mieściło się 
wprost w jego głowie. Był to dla niego jakiś niesłychany nów pojęć. Czuł, że 
gdyby na przykład chciał pójść za tą nauką, musiałby złożyć na stos swoje 
myślenie, zwyczaje, charakter, całą dotychczasową naturę i wszystko to spalić na 
popiół, a wypełnić się jakimś zgoła innym życiem i całkowicie nową duszą. Nauka, 
która mu nakazywała kochać Partów, Syryjczyków, Greków, Egipcjan, Gallów i 
Brytanów, przebaczać nieprzyjaciołom, płacić im dobrem za złe i kochać ich, 
wydała mu się szaloną, jednocześnie zaś miał poczucie, że jednak w samym jej 
szaleństwie jest coś potężniejszego niż we wszelkich dotychczasowych 
filozofiach. Mniemał, że z powodu jej szaleństwa jest niewykonalną, a z powodu 
niewykonalności boską. Odrzucał ją w duszy, a czuł, że rozchodzi się od niej, 
jakby od łąki pełnej kwiatów, jakaś woń upajająca, którą gdy ktoś raz odetchnął, 
musi, jako w kraju Lutofagów, zapomnieć o wszystkim innym i tylko do niej 
tęsknić. Zdawało mu się, że nie ma w niej nic rzeczywistego i zarazem, że 
rzeczywistość wobec niej jest czymś tak lichym, że nie warto zatrzymywać nad nią 
myśli. Otoczyły go jakieś przestwory, których się ani domyślał, jakieś ogromy, 
jakieś chmury. Ów cmentarz począł czynić na nim wrażenie zbiorowiska szaleńców, 
lecz także i miejsca tajemniczego i strasznego, na którym, jakby na jakimś 
mistycznym łożu, rodzi się coś, czego nie było dotąd na świecie. Uprzytomniał 
sobie wszystko, co od pierwszej chwili starzec mówił o życiu, prawdzie, miłości, 
Bogu, i myśli jego olśniewały od blasku, jak olśniewają oczy od błyskawic 
nieustannie po sobie następujących. Jak zwykle ludzie, którym życie zmieniło się 
w jedną namiętność, myślał o tym wszystkim przez swoją miłość do Ligii i przy 
świetle owych błyskawic ujrzał jasno jedną rzecz: że jeśli Ligia jest na 
cmentarzu, jeśli wyznaje tę naukę, słucha i czuje, to przenigdy nie zostanie 
jego kochanką.
Po raz też pierwszy od czasu, jak ją u Aulusów poznał, Winicjusz poczuł, że 
choćby ją teraz odzyskał, to i tak jej nie odzyska. Nic podobnego nie przyszło 
mu dotąd do głowy, a i obecnie nie umiał sobie z tego zdać sprawy, gdyż było to 
nie tyle wyraźne zrozumienie, ile raczej mętne poczucie jakowejś niepowetowanej 
straty i jakowegoś nieszczęścia. Wstał w nim niepokój, który wnet zmienił się w 
burzę gniewu przeciw chrześcijanom w ogóle, a przeciw starcowi w szczególności. 
Ów rybak, którego na pierwszy rzut oka poczytał za prostaka, przejmował go teraz 
niemal bojaźnią i zdawał mu się być jakimś tajemniczym Fatum, rozstrzygającym 
nieubłaganie, a zarazem tragicznie jego losy.
Fossor przyłożył znów nieznacznie kilka pochodni na ogień, wiatr przestał 
szumieć w piniach, płomień wznosił się równo, wysmukłym ostrzem, ku skrzącym się 
na wypogodzonym niebie gwiazdom, starzec zaś wspomniawszy o śmierci Chrystusa 
począł już tylko o Nim mówić. Wszyscy zatrzymali dech w piersiach i cisza 
zrobiła się jeszcze większa niż poprzednio, taka, że słyszeć można było niemal 
bicie serc. Ten człowiek widział! I opowiadał jako ten, któremu każda chwila 
wyryła się tak w pamięci, że gdy przymknie oczy, to jeszcze widzi. Mówił więc, 
jak wróciwszy od Krzyża, przesiedzieli z Janem dwa dni i dwie noce w 
wieczorniku, nie śpiąc, nie jedząc, w znękaniu, żalu, trwodze, w zwątpieniu, 
głowy trzymając w rękach i rozmyślając, że On umarł. Oj, ach! Jak było ciężko! 
jak ciężko! Już wstał dzień trzeci i świt pobielił mury, a oni obaj z Janem 
siedzieli tak pod ścianą bez rady i nadziei. Co ich sen zmorzył (bo i noc przed 
męką spędzili bezsennie), to budzili się i poczynali biadać na nowo. Aż ledwo 
weszło słońce, wpadła Maria z Magdali, bez tchu, z rozwiązanym włosem i z 
krzykiem: "Wzięli Pana!" Oni zaś posłyszawszy zerwali się i poczęli biec na 
miejsce. Lecz Jan, człek młodszy, przybieżał pierwszy, obaczył grób pusty i nie 
śmiał wejść. Dopiero gdy było ich troje u wejścia, on, który im to mówił, 
wszedł, ujrzał na kamieniu giezło i zawijacze, ale ciała nie znalazł.
Więc spadł na nich strach, bo myśleli, że porwali Chrystusa kapłani, i obaj 
wrócili do domu w większym jeszcze udręczeniu. Potem nadeszli inni uczniowie i 
podnosili lament, to wszyscy razem, by ich usłyszał łacniej Pan Zastępów, to 
kolejno. Zamarł w nich duch, bo się spodziewali, że mistrz miał odkupić Izraela, 
a oto był trzeci dzień, jak umarł, więc nie rozumieli, dlaczego Ojciec opuścił 
Syna, i woleliby nie oglądać dnia i pomrzeć; tak ciężkie było to brzemię.
Wspomnienie tych strasznych chwil jeszcze teraz wycisnęło dwie łzy z oczu 
starca, które widać było dobrze przy blasku ognia, ściekające po siwej brodzie. 
Stara, obnażona z włosów głowa poczęła mu się trząść i głos zamarł mu w piersi. 
Winicjusz rzekł w duchu: "Ten człowiek mówi prawdę i płacze nad nią!" — a 
słuchaczów o prostych sercach żal chwycił także za gardła. Słyszeli już nieraz o 
męce Chrystusa i wiadomo im było, że radość nastąpi po smutku, ale że to 
spowiadał Apostoł, który widział, więc pod wrażeniem załamywali ręce łkając lub 
bili się po piersiach.
Lecz z wolna uspokoili się, bo chęć dalszego słuchania przemogła. Starzec 
przymknął oczy, jakby chcąc widzieć lepiej w duszy rzeczy odległe, i mówił 
dalej:
"Gdy tak czynili lament, wpadła znów Maria z Magdali wołając, że widziała Pana. 
Nie mogąc Go dla wielkiego blasku rozeznać, myślała, że ogrodnik, ale On rzekł: 
"Mario!" Wówczas krzyknęła: "Rabboni!<, i padła mu do nóg. On zaś kazał jej iść 
do uczniów, a potem znikł. Ale oni, uczniowie, nie wierzyli jej, a gdy płakała 
od radości, jedni przyganiali jej, inni myśleli, że żal pomieszał jej zmysły, bo 
mówiła także, że w grobie widziała aniołów, oni zasię przybieżawszy raz wtóry, 
widzieli grób pusty. Potem wieczorem przyszedł Kleofas, który chodził z innymi 
do Emmaus, i wrócili co żywo, mówiąc: "Prawdziwie zmartwychwstał Pan." I poczęli 
się spierać przy drzwiach zamkniętych dla bojaźni Żydów. Wtem On stanął między 
nimi, choć nie skrzypiały drzwi, a gdy struchleli, rzekł im: "Pokój z wami.""
"I widziałem Go, jako widzieli wszyscy, a On. był jako światłość i jako 
szczęśliwość serc naszych, bośmy uwierzyli, że zmartwychwstał i że morza 
wyschną, góry się w proch obrócą, a Jego chwała nieprzeminie."
"A po ośmiu dniach Tomasz Dydymus wkładał palce w Jego rany i dotykał boku Jego, 
a potem padł Mu do nóg i wołał: "Pan mój i Bóg mój!" Któren mu odpowiedział: 
"Iżeś mnie ujrzał, uwierzyłeś. Błogosławieni, którzy nie widzieli, a uwierzyli." 
I te słowa słyszeliśmy, i oczy nasze patrzyły na Niego, albowiem był między 
nami." Winicjusz słuchał i działo się z nim coś dziwnego. Zapomniał na chwilę, 
gdzie jest, począł tracić czucie rzeczywistości, miarę, sąd. Stał wobec dwóch 
niepodobieństw. Nie mógł uwierzyć w to, co starzec mówił, a czuł, że trzeba by 
być chyba ślepym i zaprzeć się własnego rozumu, by przypuścić, że ów człowiek, 
który mówił: "Widziałem", kłamał. Było coś w jego wzruszeniu, w jego łzach, w 
jego całej postaci i w szczegółach zdarzeń, które opowiadał, co czyniło 
niemożliwym wszelkie posądzenie. Winicjuszowi wydawało się chwilami, że śni. 
Lecz naokół widział uciszony tłum; kopeć latarek dolatywał do jego nozdrzy; 
opodal płonęły pochodnie, a obok na kamieniu stał człowiek stary, bliski grobu, 
z drżącą nieco głową, który dając świadectwo, powtarzał: "Widziałem!"
I opowiedział im wszystko dalej; aż do Wniebowstąpienia. Chwilami wypoczywał, bo 
mówił bardzo szczegółowo, ale czuć było, że każdy najmniejszy szczegół tak wyrył 
się w jego pamięci jak na kamieniu. Tych, którzy go słuchali, ogarnęło upojenie. 
Pozrzucali z głów kaptury, by słyszeć lepiej i by nie uronić żadnego z tych 
słów, które były dla nich bez ceny. Zdawało im się, że jakaś moc nadludzka 
przenosi ich do Galilei, że chodzą razem z uczniami po tamtejszych gajach i nad 
wodami, że ten cmentarz zmienia się w Tyberiadzkie Jezioro, a na brzegu, w 
porannym tumanie, stoi Chrystus, tak jak stał wówczas, gdy Jan, patrząc z łódki, 
rzekł: "Pan jest!" — a Piotr rzucił się wpław, by prędzej przypaść do nóg 
umiłowanych. W twarzach znać było zachwyt bez granic i zapomnienie życia, i 
szczęście, i niezmierzoną miłość. Widocznym było, że w czasie długiego 
opowiadania Piotra niektórzy mieli widzenia, gdy zaś począł mówić, jak w chwili 
Wniebowstąpiemia obłoki poczęły zasuwać się pod stopy Zbawiciela i przesłaniać 
Go, i zmywać przed oczyma apostołów, wszystkie głowy podniosły się miano woli ku 
niebu i nastała chwila jakby oczekiwania, jakby owi ludzie mieli nadzieję 
dojrzeć Go jeszcze lub jakby się spodziewali, że zstąpi znów z pól niebieskich, 
by zobaczyć, jak stary Apostoł pasie powierzone mu owce, i pobłogosławić jego i 
stado.
I dla tych ludzi nie było w tej chwili Rzymu, nie było szalonego cezara, nie 
było świątyń, bogów, pogan, był tylko Chrystus, który wypełniał ziemię, morze, 
niebo, świat.
W odległych domach, porozrzucanych wzdłuż Via Nomentana, koguty poczęły piać 
oznajmując północ. W tej chwili Chilo pociągnął Winicjusza za róg płaszcza i 
szepnął:
— Panie, tam, niedaleko starca, widzę Urbana, a. przy nim jakąś dziewicę.
Winicjusz otrząsnął się jak ze snu i zwróciwszy się w kierunku wskazywanym przez 
Greka, ujrzał Ligię.
ROZDZIAŁ XXI
Każda kropla krwi zadrgała w młodym patrycjuszu na jej widok. Zapomniał o 
tłumach, o starcu, o własnym zdumieniu wobec tych niepojętych rzeczy, jakie 
słyszał, i widział przed sobą tylko ją jedną. Oto wreszcie po wszystkich 
wysiłkach, po długich dniach niepokoju, szarpania się, zmartwień odnalazł ją! Po 
raz pierwszy w życiu doświadczył, że radość może się rzucić na piersi jak dziki 
zwierz i przygnieść je aż do utraty oddechu. On, który dotąd sądził, że Fortuna 
ma niejako obowiązek spełniać wszelkie jego życzenia, teraz zaledwie wierzył 
własnym oczom i własnemu szczęściu. Gdyby nie to niedowierzanie, jego zapalczywa 
natura mogła go była popchnąć do jakiego nierozważnego kroku, ale chciał się 
pierwej przekonać, czy to nie dalszy ciąg tych cudów, którymi miał przepełnioną 
głowę, i czy nie śni. Ale nie było wątpliwości: widział Ligię i dzieliła go od 
niej odległość zaledwie kilkunastu kroków. Stała w pełnym świetle więc mógł 
napawać się jej widokiem, ile sam chciał. Kaptur zesunął się jej z głowy i 
rozrzucił włosy; usta miała nieco otwarte; oczy wzniesione ku Apostołowi, twarz 
zasłuchaną i zachwyconą. W płaszczu z ciemnej wełny, ubrana była jak dziewczyna 
z ludu, Winicjusz jednak nigdy nie widział jej piękniejszą i mimo całego zamętu, 
jaki w nim powstał, uderzyła go w przeciwstawieniu do tego niewolniczego niemal 
ubioru szlachetność tej cudnej patrycjuszowskiej głowy. Miłość przeleciała po 
nim jak płomień, ogromna, pomieszana z jakimś dziwnym uczuciem tęsknoty, 
uwielbienia, czci i żądzy. Czuł rozkosz, jaką sprawiał mu sam jej widok, i 
napawał się nią jakby ożywczą wodą po długim pragnieniu. Stojąc przy olbrzymim 
Ligu wydawała mu się mniejszą, niż była przedtem, niemal dzieckiem; spostrzegł 
także, iż wyszczuplała. Płeć jej była prawie przezrocza; czyniła na nim wrażenie 
kwiatu i duszy. Ale tym bardziej tylko pragnął posiąść tę istotę, tak odmienną 
od kobiet, które widział lub posiadał na Wschodzie i w Rzymie. Czuł, że oddałby 
za nią tamte wszystkie, a z nimi Rzym i świat w dodatku.
Byłby się zapatrzył i zapamiętał zupełnie, gdyby nie Chilo, który ciągnął go za 
róg płaszcza, w strachu, aby nie uczynił czegoś, co mogło podać ich na 
niebezpieczeństwo. Chrześcijanie tymczasem zaczęli się modlić i śpiewać. Za 
chwilę zagrzmiało: Maranatha! a potem Wielki Apostoł począł chrzcić wodą z 
fontanny tych, których prezbiterowie przedstawiali jako do przyjęcia chrztu 
przygotowanych. Winicjuszowi zdawało się, że ta noc nigdy się nie skończy. 
Chciał teraz iść jak najprędzej za Ligią i pochwycić ją w drodze lub w jej 
mieszkaniu.
Wreszcie niektórzy poczęli opuszczać cmentarz. Chilo wówczas szepnął:
— Wyjdźmy, panie przed bramę, albowiem nie zdjęliśmy kapturów i ludzie patrzą na 
nas.
Tak było rzeczywiście. Gdy podczas słów Apostoła wszyscy odrzucili kaptury, 
ażeby lepiej słyszeć, oni nie poszli za ogólnym przykładem. Rada Chilona wydała 
się też roztropną. Stojąc przy bramie mogli uważać na wszystkich wychodzących. 
Ursusa zaś nietrudno było rozpoznać po wzroście i postawie.
— Pójdziemy za nimi — rzekł Chilo — zobaczymy, do jakiego domu wchodzą, jutro 
zaś, a raczej dziś jeszcze, otoczysz, panie, wszystkie wejścia do domu 
niewolnikami i zabierzesz ją.
— Nie! — rzekł Winicjusz. — Co chcesz uczynić, panie?
— Wejdziemy za nią do domu i porwiemy ją natychmiast: wszak podjąłeś się tego, 
Krotonie?
— Tak jest — rzekł lanista — i oddaję ci się, panie, jako niewolnik, jeśli nie 
złamię krzyża temu bawołowi, który jej strzeże.
Lecz Chilo począł odradzać i zaklinać ich na wszystkich bogów, ażeby tego nie 
czynili. Przecie Kroto miał być wzięty tylko dla obrony, na wypadek, gdyby ich 
pognano, nie dla porwania dziewicy. Biorąc ją we dwóch tylko, sami narażą się na 
śmierć i co więcej, mogą ją wypuścić z rąk, a wówczas ona skryje się w innym 
miejscu lub opuści Rzym. I co uczynią? Dlaczego nie działać na pewno, po co 
narażać siebie na zgubę i całe przedsięwzięcie na los niepewny?
Winicjusz, mimo że z największym wysiłkiem wstrzymywał się, by zaraz na 
cmentarzu nie pochwycić Ligii w ramiona, czuł jednak, że Grek ma słuszność i 
byłby może podał ucho jego radom, gdyby nie Kroto, któremu chodziło o nagrodę.
— Każ, panie, milczeć temu staremu capowi — rzekł — albo pozwól mi spuścić pięść 
na jego głowę. Raz w Buxentum, dokąd mnie na igrzyska sprowadził Lucjusz 
Saturninus, napadło na mnie w gospodzie siedmiu pijanych gladiatorów i żaden nie 
wyszedł z całymi żebrami. Nie mówię, żeby, dziewicę porywać teraz, spośród 
tłumu, bo mogliby nam rzucić pod nogi kamienie, ale gdy raz będzie w domu, porwę 
ci ją i zaniosę, dokąd chcesz.
Winicjusz ucieszył się słuchając tych słów i odrzekł: — Tak się stanie, na 
Herkulesa! Jutro moglibyśmy jej nie znaleźć wypadkiem w domu, gdybyśmy zaś 
rzucili między nich popłoch, uprowadziliby ją niechybnie.
— Ten Lig wydaje mi się strasznie silny! — jęknął Chilo.
— Nie tobie każą trzymać mu ręce — odpowiedział Kroto.
Musieli jednak czekać jeszcze długo i kury poczęły piać na przedświt, nim 
ujrzeli wychodzącego z bramy Ursusa, a z nim Ligię. Towarzyszyło im kilka innych 
osób.. Chilonowi wydało się, że rozpoznaje między nimi Wielkiego Apostoła, obok 
niego szedł drugi starzec, znacznie niższy wzrostem, dwie niemłode niewiasty i 
pacholę; które świeciło latarnią. Za tą garstką szedł tłum liczący ze dwieście 
osób. Winicjusz, Chilo i Kroto pomieszali się z owym tłumem.
— Tak, panie — rzekł Chilo — twoja dziewica znajduje się pod możną opieką. To on 
z nią jest, Wielki Apostoł, bo patrz, jak ludzie klękają przed nim na przodzie.
Ludzie rzeczywiście klękali, ale Winicjusz nie patrzył na nich. Nie tracąc ani 
na chwilę z oczu Ligii myślał tylko o jej porwaniu i przywykłszy w wojnach do 
wszelkiego rodzaju podstępów, układał sobie w głowie z żołnierską ścisłością 
cały plan porwania. Czuł, że krok, na który się ważył, był zuchwały, ale 
wiedział dobrze, że zuchwałe napady zwykle kończą się powodzeniem.
Droga była jednak długa, więc chwilami myślał także o przepaściach, jakie 
wykopała między nim a Ligią ta dziwna nauka, którą ona wyznawała. Rozumiał teraz 
wszystko, co się w przeszłości stało, i rozumiał, dlaczego się stało. Był na to 
dość przenikliwym. Oto on dotąd Ligii nie znał. Widział w niej cudną nad 
wszystkie dziewczynę, do której zapaliły się jego zmysły, teraz zaś poznał, że 
ta nauka czyniła z niej jakąś różną od innych kobiet istotę i że nadzieja, aby 
ją także pociągnęły zmysły, żądza, bogactwo, rozkosz, jest czczym złudzeniem. 
Pojął nareszcie to, czego obaj z Petroniuszem nie rozumieli, że owa nowa religia 
wszczepiała w duszę coś nieznanego temu światu, w którym żył, i że Ligia, gdyby 
go nawet kochała, nic ze swych chrześcijańskich prawd dla niego nie poświęci; że 
jeśli istnieje dla niej rozkosz, to całkiem odmienna od tej, za jaką ubiegał się 
on i Petroniusz, i dwór cezara, i cały Rzym. Każda inna z kobiet, które znał, 
mogła zostać jego kochanką, ta chrześcijanka mogła być tylko ofiarą. I myśląc o 
tym daznawał piekącego bólu i gniewu, czuł zaś zarazem, że ów gniew jest 
bezsilnym. Porwać Ligię wydawało mu się rzeczą możliwą i tego był prawie pewien, 
ale również pewien był, że wobec nauki on sam, jego męstwo, jego potęga są 
niczym i że z nią sobie nie poradzi. Ów rzymski trybun wojskowy, Przekonany, że 
ta siła miecza i pięści, która zawładnęła światem, zawsze nim władać będzie, po 
raz pierwszy w życiu ujrzał, że poza nią może być jeszcze coś innego, więc ze 
zdumieniem zadawał sobie pytanie: co to jest?
I nie umiał sobie jasno odpowiedzieć, przez głowę przelatywały mu tylko obrazy 
cmentarza, zebranego tłumu i Ligii, zasłuchanej całą duszą w słowa starca 
opowiadającego o męce, śmierci i zmartwychwstaniu Boga-człowieka, który odkupił 
świat i obiecał mu szczęście po drugiej stronie Styksu.
Gdy zaś o tym myślał, w głowie jego powstawał chaos.
Lecz z owego zamętu wyprowadziły go narzekania Chilona, który począł biadać na 
swoje losy: był przecie zgodzony do odszukania Ligii, którą też z 
niebezpieczeństwem życia odszukał i wskazał ją. Ale czegóż od niego chcą więcej? 
Czy się podejmował ją porywać, i kto mógł nawet wymagać czegoś podobnego od 
kaleki pozbawionego dwóch palców, od człowieka starego, oddanego rozmyślaniom, 
nauce i cnocie? Co się stanie, jeśli pan tak dostojny, jak Winicjusz, poniesie 
jakowy szwank przy porywaniu dziewicy? Zapewne, że bogowie powinni czuwać nad 
wybranymi, ale czyż nie trafiają się nieraz takie rzeczy, jakby bogowie grywali 
w bierki, zamiast patrzeć, co się na świecie dzieje. Fortuna, jak wiadomo, ma 
zawiązane oczy, więc nie widzi nawet we dnie, a cóż dopiero w nocy. Niechże się 
coś stanie, niechże ten niedźwiedź ligijski rzuci na szlachetnego Winicjusza 
kamieniem od żaren, beczką wina albo co gorzej, wody, któż zaręczy, czy na 
biednego Chilona zamiast nagrody nie spadnie odpowiedzialność? On, biedny 
mędrzec, przywiązał się też do szlachetnego Winicjusza jak, Arystoteles do 
Aleksandra Macedońskiego i gdyby przynajmniej szlachetny Winicjusz oddał mu tę 
kieskę, którą w jego oczach zatknął za pas, wychodząc z domu, byłoby za co, w 
razie nieszczęścia, wezwać natychmiast pomocy lub przejednać samych chrześcijan. 
O! dlaczego nie chcą słuchać rad starca, które dyktuje roztropność i 
doświadczenie?
Winicjusz usłyszawszy to wydobył kieskę zza pasa i rzucił ją między palce 
Chilonowi.
— Masz i milcz.
Grek poczuł, że była niezwykle ciężka, i nabrał odwagi.
— Cała moja nadzieja w tym — rzekł — że Herkules lub Tezeusz trudniejszych 
jeszcze dokonywali czynów, czymże zaś jest mój osobisty, najbliższy przyjaciel, 
Kroto, jeśli nie Herkulesem? Ciebie zaś, dostojny panie, nie nazwę półbogiem, 
albowiem jesteś całym bogiem, i nadal nie zapomnisz o słudze ubogim a wiernym, 
którego potrzeby trzeba od czasu do czasu opatrywać, albowiem sam on, gdy raz 
zagłębi się w księgi, nie dba o nic zupełnie... Jakieś kilka staj ogrodu i 
domek, choćby z najmniejszym portykiem dla chłodu w lecie, byłoby czymś godnym 
takiego dawcy. Tymczasem będę podziwiał z dala wasze bohaterskie czyny, wzywał 
Jowisza, aby wam sprzyjał, w razie czego zaś narobię takiego hałasu, że pół 
Rzymu rozbudzi się i przyjdzie wam w pomoc. Co za zła i nierówna droga! Oliwa 
wypaliła się mi w latarce i gdyby Kroto, który równie jest szlachetny, jak 
silny, chciał mnie wziąć na ręce i donieść aż do bramy, naprzód poznałby, czy 
łatwo uniesie dziewicę, po wtóre postąpiłby jak Eneasz, a w końcu zjednałby 
sobie wszystkich uczciwych bogów w takim stopniu, że o wynik przedsięwzięcia 
byłbym zupełnie spokojny.
— Wolałbym nieść padlinę owcy zdechłej na krosty przed miesiącem — odparł 
lanista — ale jeśli oddasz mi tę kiesę, którą ci rzucił dostojny trybun, to 
poniosę cię aż do bramy.
— Obyś wybił wielki palec u nogi! — odpowiedział Grek. — Takżeś to skorzystał z 
nauk tego czcigodnego starca, który przedstawiał ubóstwo i litość jako dwie 
najprzedniejsze cnoty?... Czyż ci nie nakazał wyraźnie miłować mnie? Widzę, że 
nigdy nie zrobię z ciebie nawet lada jakiego chrześcijanina i że łatwiej słońcu 
przeniknąć przez mury mamertyńskiego więzienia niż prawdzie przez twoją czaszkę 
hipopotama.
Kroto zaś, który posiadał zwierzęcą siłę, ale natomiast nie posiadał żadnych 
ludzkich uczuć, rzekł:
— Nie bój się! Chrześcijaninem nie zostanę! Nie chcę tracić kawałka chleba!
— Tak, ale gdybyś miał choć początkowe wiadomości z filozofii, wiedziałbyś, że 
złoto jest marnością! — Pójdź do mnie z filozofią, a ja ci dam tylko jedno 
uderzenie głową w brzuch i zobaczymy, kto wygra.
— To samo mógł powiedzieć wół do Arystotelesa — odparł Chilo.
Na świecie szarzało. Brzask powłóczył bladą barwą zręby murów. Przydrożne 
drzewa, budynki i rozrzucone tu i owdzie pomniki grobowe poczęły się wychylać z 
cienia. Droga nie była już zupełnie pusta. Przekupnie jarzyn zdążali na 
otwarcie bram, prowadząc osły i muły obładowane warzywem; gdzieniegdzie 
skrzypiały wozy, na których wieziono zwierzynę. Na drodze i po obu stronach 
leżała przy samej ziemi lekka mgła, zwiastująca, pogodę. Ludzie, widziani z 
nieco większej odległości, wyglądali w tej mgle jak duchy. Winicjusz wpatrywał 
się w wysmukłą postać Ligii, która, w miarę jak brzask się powiększał, czyniła 
się coraz bardziej srebrzystą.
— Panie — rzekł Chilo — ubliżyłbym ci, gdybym przewidywał, że twoja hojność 
skończy się kiedykolwiek, lecz teraz, gdyś mi zapłacił, nie możesz mnie 
posądzać, abym przemawiał tylko dla mej korzyści. Otóż radzę ci raz jeszcze, 
abyś dowiedziawszy się, w którym domu mieszka boska Ligia, wrócił do siebie po 
niewolników i lektykę i nie słuchał tej słoniowej trąby, Krotona, który dlatego 
tylko podejmuje się sam porwać dziewicę, aby wycisnąć twoją kapsę jak worek 
twarogu.
— Masz u mnie uderzenie pięścią między łopatki, to znaczy, że zginiesz — odezwał 
się Kroto.
— Masz u mnie diotę kefalońskiego wina, to znaczy, że zdrów będę — odrzekł Grek.
Winicjusz nie odpowiedział nic, albowiem zbliżyli się do bramy, przy której 
dziwny widok uderzył ich oczy. Oto dwóch żołnierzy klękło, gdy przechodził 
Apostoł, on zaś trzymał przez chwilę ręce na ich żelaznych szyszakach, a potem 
uczynił nad nimi znak krzyża. Młodemu patrycjuszowi nigdy nie przyszło dotąd na 
myśl, że już i między żołnierzami mogą być chrześcijanie, i ze zdumieniem 
pomyślał, że jak w palącym się mieście pożar ogarnia coraz nowe domy, tak ta 
nauka z każdym dniem obejmuje widocznie coraz nowe dusze i szerzy się nad 
wszelkie ludzkie pojęcie. Uderzyło go też to i ze względu na Ligię, przekonał 
się bowiem, że gdyby była chciała uciec z miasta, znaleźliby się strażnicy, 
którzy sami ułatwiliby jej potajemnie wyjście. Błogosławił też w tej chwili 
wszystkim bogom, że się tak nie stało.
Przebywszy nie zabudowane miejsca, znajdujące się za murem, gromadki chrześcijan 
poczęły się rozpraszać. Trzeba było teraz iść za Ligią dalej i ostrożniej, by 
nie zwrócić na się uwagi. Chilo począł też narzekać na rany i strzykanie w 
nogach i pozostawał coraz bardziej w tyle, czemu Winicjusz nie sprzeciwiał się, 
sądząc, że obecnie tchórzliwy a niedołężny Grek nie będzie mu już potrzebny. 
Byłby mu nawet pozwolił ruszyć, gdzieby chciał, jednakże zacnego mędrca 
wstrzymywała przezorność, ale parła widocznie ciekawość, szedł bowiem ciągle za 
nimi, a nawet chwilami przybliżał się, powtarzając swoje poprzednie rady oraz 
czyniąc przypuszczenia, że starzec towarzyszący Apostołowi; gdyby nie wzrost 
nieco za niski, mógłby być Glaukiem.
Szli jednak jeszcze długo, aż na Zatybrze, i słońce było już bliskie wschodu, 
gdy gromadka, w której była Ligia, rozdzieliła się. Apostoł, stara kobieta i 
pacholę udali się wzdłuż i w górę rzeki, starzec zaś niższego wzrostu, Ursus i 
Ligia wsunęli się w wąski vicus i wszedłszy jeszcze ze sto kroków, weszli do 
sieni domu, w którym były dwa sklepy: jeden oliwny, drugi ptasznika.
Chilo, który szedł o jakie pięćdziesiąt kroków za Winicjuszem i Krotonem, stanął 
zaraz jak wryty i przycisnąwszy się do muru począł na nich psykać, aby do niego 
wrócili.
Oni zaś uczynili to, bo należało się naradzić.
— Idź — rzekł mu Winicjusz — i obacz, czy ten dom nie wychodzi drugą stroną na 
inną ulicę.
Chilon, mimo iż poprzednio narzekał na rany w nogach, skoczył tak żywo, jakby 
przy kostkach miał skrzydełka Merkurego, i za chwilę powrócił.
— Nie — rzekł — wyjście jest jedno. Po czym złożył ręce:
— Na Jowisza, Apollina, Westę, Kibelę, Izys i Ozyrysa, na Mitrę, Baala i 
wszystkie bogi ze Wschodu i Zachodu, zaklinam cię, panie, zaniechaj tego 
zamiaru... Posłuchaj mnie...
Lecz nagle urwał, gdyż spostrzegł, że twarz Winicjusza pobladła ze wzruszenia, 
oczy zaś jego skrzyły się jak źrenice wilka. Dość było na niego spojrzeć, by 
zrozumieć, iż nic w świecie nie powstrzyma go od przedsięwzięcia. Kroto począł 
nabierać oddechu w swą herkulesową pierś i kiwać swą nierozwiniętą czaszką w 
obie strony, jak czynią niedźwiedzie zamknięte w klatce. Zresztą nie znać było 
na jego twarzy najmniejszego niepokoju.
— Ja wejdę pierwszy! — rzekł.
— Pójdziesz za mną — rzekł rozkazującym głosem Winicjusz.
I po chwili znikneli obaj w ciemnej sieni.
Chilo skoczył do rogu, najbliższej uliczki i jął wyzierać zza węgła czekając, co 
się stanie.
ROZDZIAŁ XXII
Winicjusz dopiero w sieni zrozumiał całą trudność przedsięwzięcia. Dom był duży, 
kilkupiętrowy, jeden z takich, jakich tysiące budowano w Rzymie w widokach zysku 
z najmu mieszkań, zwykle zaś budowano tak pośpiesznie i licho, że nie było 
niemal roku, aby kilka z nich nie zapadło się na głowy mieszkańców. Były to 
prawdziwe ule, zbyt wysokie i zbyt wąskie, pełne komórek i zakamarków, w których 
gnieździła się ludność uboga, a zarazem nader liczna. W mieście, w którym wiele 
ulic nie miało nazw, domy owe nie miały numerów; właściciele powierzali pobór 
komornego niewolnikom, ci jednak, nie obowiązani przez władzę miejską do 
podawania imion mieszkańców, częstokroć nie znali ich sami. Dopytać się o kogoś 
w takim domu bywało nieraz niezmiernie trudno, zwłaszcza gdy przy bramie nie 
było odźwiernego.
Winicjusz z Krotonem przez długą, podobną do kurytarza sień dostali się na 
wąskie, zabudowane z czterech stron podwórko, stanowiące rodzaj wspólnego dla 
całego domu atrium, z fontanną w środku, której strumień spadał w kamienną misę, 
wmurowaną w ziemię. Przy wszystkich ścianach biegły w górę zewnętrzne schody, 
częścią kamienne, częścią drewniane, prowadzące do galeryj, z których wchodziło 
się do mieszkań. Na dole były również mieszkania, niektóre zaopatrzone w 
drewniane drzwi, inne oddzielane od podwórza tylko za pomocą wełnianych, po 
większej części wystrzępionych i podartych lub połatanych zasłon.
Godzina była wczesna i na podwórku żywej duszy. Widocznie w całym domu spali 
jeszcze wszyscy, z wyjątkiem tych, którzy wrócili z Ostrianum.
— Co uczynimy, panie? — spytał Kroton zatrzymując się.
— Czekajmy tu; może się ktoś zjawi — odrzekł Winicjusz. — Nie trzeba, by nas 
widziano na podwórzu.
Lecz zarazem myślał, że rada Chilona była praktyczną. Gdyby się miało 
kilkudziesięciu niewolników, można było obsadzić bramę, która zdawała się być 
jedynym wyjściem, i przetrząsnąć wszystkie mieszkania, tak zaś należało od razu 
trafić do mieszkania Ligii, inaczej bowiem chrześcijanie; których zapewne w tym 
domu nie brakło, mogli ją ostrzec; że jej szukają. Z tego względu było 
niebezpiecznym i rozpytywanie się obcych osób. Winicjusz przez chwilę namyślał 
się, czy nie wrócić się po niewolników, gdy wtem spod jednej z zasłon 
zamykających dalsze mieszkania wyszedł człowiek z sitem w ręku i zbliżył się do 
fontanny:
Młody człowiek na pierwszy rzut oka poznał Ursusa. — To Lig! — szepnął 
Winicjusz.
— Czy mam zaraz połamać mu kości? — Czekaj.
Ursus nie dostrzegł ich, albowiem stali w mroku sieni, i począł spokojnie 
opłukiwać w wodzie jarzyny napełniające sito. Widocznym byłe, że po całej nocy 
spędzonej na cmentarzu zamierzał przygotować z nich śniadanie. Po chwili, 
ukończywszy swą czynność, wziął mokre sito i zniknął z nim razem za zasłoną. 
Kroton i Winicjusz ruszyli za nim, sądząc, że wpadną wprost do mieszkania Ligii.
Więc zdziwienie ich było niepomierne, gdy spostrzegli, że zasłona oddzielała od 
podwórca nie mieszkanie, ale drugi ciemny kurytarz, na końcu którego widać było 
ogródek, złożony z kilku cyprysów, kilku mirtowych krzaków, i mały domek, 
przylepiony do ślepej tylnej ściany innej kamienicy.
Obaj zrozumieli natychmiast, że jest to dla nich okoliczność pomyślna. Na 
podwórzu mogło powstać zbiegowisko wszystkich mieszkańców, ustronność zaś domku 
ułatwiała przedsięwzięcie. Prędko uwiną się z obrońcami, a raczej z Ursusem, po 
czym z porwaną Ligią równie prędko dostaną się na ulicę, a tam już dadzą sobie 
rady. Prawdopodobnie nikt ich nie zaczepi, gdyby ich zaczepiono, powiedzą, że 
chodzi o zbiegłą zakładniczkę cezara, w ostatnim zaś razie Winicjusz da się 
poznać wigilom i wezwie ich pomocy.
Ursus wchodził już prawie do domku, gdy szelest kroków zwrócił jego uwagę, więc 
przystanął, a ujrzawszy dwóch ludzi złożył sito na balustradzie i zawrócił ku 
nim.
— A czego tu szukacie? — spytał. — Ciebie! — odparł Winicjusz.
Po czym zwróciwszy się do Krotona zawołał prędkim, cichym głosem:
— Zabij!
Kroto rzucił się — jak tygrys i w jednej chwili, zanim Lig zdołał się opamiętać 
lub rozpoznać nieprzyjaciół, chwycił go w swoje stalowe ramiona.
Lecz Winicjusz zbyt był pewien jego nadludzkiej siły, by czekać na koniec walki, 
więc pominąwszy ich skoczył ku drzwiom domku, pchnął je i znalazł się w ciemnej 
nieco izbie, rozświeconej jednali przez ogień palący się na kominie. Blask tego 
płomienia padał wprost na twarz Ligii. Drugą osobą siedzącą przy ognisku był ów 
starzec, który towarzyszył dziewczynie i Ursusowi w drodze z Ostrianum.
Winicjusz wpadł tak nagle, że zanim Ligia mogła go rozpoznać, chwycił ją wpół i 
uniósłszy w górę, rzucił się znów ku drzwiom. Starzec zdołał mu je wprawdzie 
zastąpić, lecz on, przycisnąwszy dziewczynę jednym ramieniem do piersi; odtrącił 
go drugą wolną ręką. Kaptur spadł mu z głowy i wówczas na widok tej znanej 
sobie, a straszliwej w tej chwili twarzy krew ścięła się w Ligii z przerażenia, 
a głos zamarł jej w gardle. Chciała wołać o pomoc i nie mogła. Również na próżno 
chciała uchwycić za ramę drzwi. by dać opór. Palce jej zesunęły się po kamieniu 
i byłaby straciła przytomność, gdyby nie okropny obraz, który uderzył jej oczy, 
gdy Winicjusz wypadł z nią do ogrodu.
Oto Ursus trzymał w ramionach jakiego człowieka, całkiem przegiętego w tył, z 
przechyloną głową i z ustami we krwi. Ujrzawszy ich raz jeszcze uderzył pięścią 
w tę głowę i w jednym mgnieniu oka skoczył jak rozjuszony zwierz, ku 
Winicjuszowi.
"Śmierć!" — pomyślał młody patrycjusz.
A potem usłyszał, jakby przez sen; okrzyk Ligii: "Nie zabijaj!" — następnie 
uczuł; że coś jakby piorun, rozwiązało jego ręce, którymi ją obejmował, wreszcie 
ziemia zakręciła się z nim i światło dnia zgasło w jego oczach.
Chilo jednakże, ukryty za węgłem narożnika, czekał, co się stanie, albowiem 
ciekawość walczyła w nim ze strachem. Myślał również, że jeśli im się uda porwać 
Ligię, to dobrze będzie być przy Winicjuszu. Urbana nie obawiał się już, był 
bowiem także pewny, że Kroto go zabije. Natomiast liczył, że w razie gdyby na 
pustych dotąd ulicach zaczęło się tworzyć zbiegowisko, gdyby chrześcijanie lub 
jacykolwiek ludzie chcieli stawić opór Winicjuszawi, tedy on przemówi do nich 
jako przedstawiciel władzy, jako wykonawca woli cezara, a w ostatnim razie 
wezwie wigilów na pomoc młodemu patrycjuszowi przeciw ulicznej hołocie i tym 
zaskarbi sobie nowe łaski. W duszy sądził zawsze, że postępek Winicjusza jest 
nieroztropny, bacząc jednak na straszliwą siłę Krotona, przypuszczał, że może 
się udać. "Gdyby było z nimi źle, sam trybun będzie niósł dziewczynę, a Kroto 
utoruje mu drogę." Czas jednakże dłużył mu się, niepokoiła go cisza sieni, na 
którą z daleka spoglądał.
"Jeśli nie trafią do jej kryjówki, a naczynią hałasu, to ją spłoszą."
I myśl o tym nie była mu zresztą przykrą, rozumiał bowiem, że w takim razie 
będzie znów potrzebny Winicjuszowi i znów potrafi z niego wycisnąć pokaźną ilość 
sestercyj.
— Cokolwiek uczynią — mówił sobie — dla mnie uczynią choć żaden się tego nie 
domyśla... Bogowie, bogowie, pozwólcie mi tylko...
I nagle urwał, zdawało mu się bowiem, że coś wychyliło się z sieni, więc 
przycisnąwszy się do muru, począł patrzeć tamując dech w piersiach.
I nie mylił się, z. sieni bowiem wysunęła się do wpół jakaś głowa i poczęła się 
rozglądać dookoła.
Po chwili jednak znikła.
"To Winicjusz albo Kroto — pomyślał Chilo — ale jeśli porwali dziewkę, dlaczego 
ona nie krzyczy i po co wyglądają na ulicę? Ludzi i tak muszą napotkać, bo nim 
dojdą do Karynów, ruch się zrobi na mieście. Co to? Na wszystkich bogów 
nieśmiertelnych!..."
I nagle resztki włosów zjeżyły mu się na głowie.
We drzwiach pokazał się Ursus z przewieszonym przez ramię ciałem Krotona i 
rozejrzawszy się raz jeszcze, począł z nim biec pustą ulicą ku rzece.
Chilo uczynił się przy murze tak płaski jak kawał tynku.
"Zginąłem, jeśli mnie dojrzy!" — pomyślał.
Lecz Ursus przebiegł szybko koło narożnika i zniknął za następnym domem. Chilo 
zaś, nie czekając dłużej, począł biec w głąb poprzecznej uliczki, dzwoniąc 
zębami z przerażenia i z chyżością, która by nawet w młodzieńcu mogła dziwić.
"Jeśli wracając dojrzy mnie z daleka, to dogna i zabije — mówił sobie. — Ratuj 
mnie, Zeusie, ratuj. Apollinie, ratuj, Hermesie, ratuj, Boże chrześcijan! 
Opuszczę Rzym, wrócę do Mezembrii, ale ocalcie mnie z rąk tego demona."
I ten Lig, który zabił Krotona, wydawał mu się w tej chwili rzeczywiście jakąś 
nadludzką istotą. Biegnąc myślał, że to może być jaki bóg, który wziął na siebie 
postać barbarzyńcy. W tej chwili wierzył we wszystkich bogów świata i we 
wszystkie mity, z których drwił zwykłego czasu. Przelatywało mu także przez 
głowę, że Krotona mógł zabić Bóg chrześcijan, i włosy zjeżały mu się znów na 
głowie na myśl, że zadarł z taką potęgą.
Dopiero przebiegłszy kilka zaułków i spostrzegłszy jakichś robotników idących z 
dala naprzeciw, uspokoił się nieco. W piersiach brakło mu już tchu, siadł więc 
na progu domu i począł rogiem płaszcza obcierać pokryte potem czoło.
"Stary jestem i potrzebuję spokoju" — rzekł. Ludzie, idący naprzeciw, skręcili 
na jakąś boczną uliczkę i znów ogarnęła go pustka. Miasto spało jeszcze. Rankami 
ruch czynił się wcześniej właśnie w zamożniejszych dzielnicach, gdzie niewolnicy 
bogatych domów zmuszeni byli wstawać do dnia, w tych zaś, które zamieszkiwała 
ludność wolna, żywiona kosztem państwa, zatem próżniacza, budzono się, zwłaszcza 
w zimie, dość późno. Chilo, przesiedziawszy czas jakiś na progu, uczuł dojmujący 
chłód, więc powstał i przekonawszy się, że nie zgubił kieski, którą dostał od 
Winicjusza, wolniejszym już krokiem skierował się ku rzece.
— Może obaczę gdzie ciało Krotona — mówił sobie. — Bogowie! Ten Lig, jeśli jest 
człowiekiem, mógłby w ciągu jednego roku zarobić miliony sestercyj, albowiem 
jeśli Krotona udusił jak szczenię, to któż mu się oprze? Za każde wystąpienie na 
arenie dano by mu złota tyle, ile sam waży. Lepiej on strzeże tej dziewki niż 
Cerber piekła. Ale niech go też to piekło pochłonie! Nie chcę mieć z nim do 
czynienia. Zanadto jest kościsty. Co tu jednak począć? Stała się ciecz straszna. 
Jeśli on takiemu Krotonowi połamał kości; to pewno i dusza Winicjusza kwili tam, 
nad tym przeklętym domem, czekając pogrzebu, Na Kastora! To przecie patrycjusz, 
przyjaciel cezara, krewny Petroniusza; pan znany w całym Rzymie i trybun 
wojskowy. Śmierć jego nie ujdzie im na sucho... Gdybym też na przykład udał się 
do obozu pretorianów albo do wigilów?...
Tu zamilkł i począł się namyślać, lecz po chwili rzekł:
— Biada mi! Któż wprowadził go do tego domu, jeśli nie ja?... Jego wyzwoleńcy i 
niewolnicy wiedzą, żem do niego przychodził, a niektórzy wiedzą, w jakim celu. 
Co będzie, gdy posądzą mnie, żem umyślnie wskazał mu dom, w którym spotkała go 
śmierć? Choćby pokazało się potem w sądzie, żem jej nie chciał, i tak powiedzą, 
żem ja jej przyczyną... A to przecie patrycjusz, więc w żadnym razie nie ujdzie 
mi to bezkarnie. Ale gdybym milczkiem opuścił Rzym i przeniósł się gdzieś 
daleko, to podałbym się w tym większe podejrzenie.
I tak, i tak było źle. Chodziło tylko o to, by wybrać zło mniejsze. Rzym był 
ogromnym miastem, a jednak Chilon uczuł, że może mu być w nim za ciasno. Bo 
każdy inny mógłby pójść wprost do prefekta wigilów, opowiedzieć, co się stało, i 
choćby padło na niego jakoweś podejrzenie, czekać spokojnie na śledztwo. Ale 
cała przeszłość Chilona była tego rodzaju, że wszelka bliższa znajomość bądź z 
prefektem miasta, bądź z prefektem wigilów musiałaby nań sprowadzić nader 
poważne kłopoty, a zarazem uzasadnić wszelkie podejrzenia, jakie by przyjść 
mogły do głowy urzędnikom.
Z drugiej strony, uciec było to utwierdzić Petroniusza w mniemaniu, że Winicjusz 
został zdradzony i zamordowany skutkiem zmowy. Owóż Petroniusz był człowiek 
potężny, który mógł mieć na rozkazy policję w całym państwie i który niechybnie 
postarałby się odnaleźć winowajców choćby na krańcach świata. Jednakże Chilonowi 
przyszło do głowy, czyby nie udać się wprost do niego i nie opowiedzieć mu, co 
się zdarzyło. Tak! był to najlepszy sposób. Petroniusz był człowiekiem spokojnym 
i Chilo mógł być pewnym przynajmniej tego, że go wysłucha do końca. Petroniusz, 
który znał sprawę od początku, łatwiej też uwierzyłby w niewinność Chilona niż 
prefekci.
Żeby jednak udać się do niego, trzeba było wiedzieć na pewno, co stało się z 
Winicjuszem, Chilo zaś tego nie wiedział. Widział wprawdzie Liga skradającego 
się do rzeki z ciałem Krotona, ale nic więcej. Winicjusz mógł być zabitym, ale 
mógł też być rannym lub schwytanym. Teraz dopiero przyszło Chilonowi do głowy, 
że chrześcijanie zapewne nie ośmieliliby się zabić człowieka tak potężnego, 
augustianina i wysokiego urzędnika wojskowego, albowiem tego rodzaju postępek 
mógł ściągnąć na nich ogólne prześladowanie. Prawdopodobniejszym było, że 
zatrzymali go przemocą, aby dać czas Ligii do ponownego ukrycia się w innym 
miejscu.
Myśl ta napełniła Chilona otuchą.
"Jeśli ten ligijski smok nie rozdarł go w pierwszym zapędzie, tedy jest żywy, a 
jeśli jest żywy, tedy sam da świadectwo, żem go nie zdradził, a wówczas nie 
tylko nic mi nie grozi, ale (o Hermesie, licz znów na dwie jałówki!) otwiera się 
przede mną nowe pole... Mogę dać znać jednemu z wyzwoleńców, gdzie ma szukać 
pana, a czy on uda się do prefekta, czy nie, to jego rzecz, bylebym ja się do 
niego nie udawał... Mogę także pójść do Petroniusza i liczyć na nagrodę... 
Szukałem Ligii, teraz będę szukał Winicjusza, a potem znów Ligii... Trzeba 
jednak naprzód wiedzieć, czy żyw, czy zabit."
Tu przeszło, mu przez głowę, że mógłby nocą udać się do piekarza Demasa i spytać 
o to Ursusa. Ale myśl tę porzucił natychmiast. Wolał nie mieć nic do czynienia z 
Ursusem. Mógł słusznie przypuszczać, że jeśli Ursus nie zabił Glauka, to 
widocznie został przestrzeżony przez któregoś ze starszych chrześcijańskich, 
któremu wyznał swój zamiar, że to sprawa nieczysta, i że chciał go do niej 
namówić jakiś zdrajca. Zresztą na samo wspomnienie Ursusa Chilona przebiegał 
dreszcz po całym ciele. Natomiast pomyślał, że wieczorem wyśle Eurycjusza po 
wieści do tego domu, w którym wypadek się zdarzył. Tymczasem potrzebował pożywić 
się, wykąpać i wypocząć. Niespana noc, droga do Ostrianum i ucieczka z Zatybrza 
strudziły go istotnie nad wszelką miarę.
Jedna rzecz pocieszała go stale: oto, że miał przy sobie dwie kieski: tę, którą 
Winicjusz dał mu w domu, i tę, którą mu rzucił w powrotnej drodze z cmentarza. 
Ze względu też na tę szczęśliwą okoliczność, jak również ze względu na wszelkie 
wzruszenia, przez jakie przeszedł, postanowił zjeść obficiej i napić się 
lepszego wina niż zwykle.
I gdy wreszcie nadeszła godzina otwarcia winiarni, uczynił to w mierze tak 
znacznej, iż zapomniał o kąpieli. Chciało mu się przede wszystkim spać i senność 
odjęła mu siły do tego stopnia, że wrócił zupełnie chwiejnym krokiem do swego 
mieszkania na Suburze, gdzie czekała go zakupiona za Winicjuszowe pieniądze 
niewolnica.
Tam, wszedłszy do ciemnego jak lisia jama cubiculum, rzucił się na posłanie i 
zasnął w jednej chwili. Zbudził się dopiero wieczorem, a raczej zbudziła go 
niewolnica wzywając go, by wstawał, albowiem ktoś szuka go i chce się z nim 
widzieć w pilnej sprawie. Czujny Chilo oprzytomniał w jednej chwili, zarzucił 
naprędce płaszcz z kapturem i kazawszy się niewolnicy usunąć na bok, wyjrzał 
naprzód ostrożnie na zewnątrz.
I zmartwiał! Albowiem przez drzwi cubiculum ujrzał olbrzymią postać Ursusa.
Na ów widok uczuł, że nogi i głowa jego stają się zimne jak lód, serce przestaje 
bić w piersiach, po krzyżu chodzą roje mrówek... Czas jakiś nie mógł przemówić, 
następnie jednak, szczękając zębami, rzekł, a raczej wyjęczał:
— Syro! Nie ma mnie... nie znam... tego... dobrego człowieka...
— Powiedziałam mu, że jesteś i że śpisz, panie — odrzekła dziewczyna — on zaś 
żądał, by cię rozbudzić...
— O bogi!... Każę cię...
Lecz Ursus, jakby zniecierpliwiony zwloką, zbliżył się do drzwi cubiculum i 
schyliwszy się wsadził do wnętrza głowę.
— Chilonie Chilonidesie! — rzekł.
— Pax tecum! Pax, pax! — odpowiedział Chilon. — O najlepszy z chrześcijan! Tak! 
Jestem Chilonem, ale to omyłka... Nie znam cię!
— Chilonie Chilonidesie — powtórzył Ursus. — Pan twój, Winicjusz, wzywa cię, 
abyś się do niego udał wraz ze mną.
ROZDZIAŁ XXIII
Winicjusza obudził dotkliwy ból. W pierwszej chwili nie mógł zrozumieć, gdzie 
jest i co się z nim dzieje. W głowie czuł szum i oczy jego były zakryte jakby 
mgłą. Stopniowo jednak wracała mu przytomność i wreszcie przez ową mgłę dojrzał 
trzech schylonych nad sobą ludzi. Dwóch rozpoznał: jeden był Ursus, drugi — ten 
starzec, którego obalił unosząc Ligię. Trzeci, zupełnie obcy, trzymał jego lewą 
rękę i dotykając jej wzdłuż łokcia aż do ramienia i obojczyka, zadawał mu 
właśnie ból tak straszny, iż Winicjusz sądząc, że to jest jakiś rodzaj 
dokonywanej nad nim zemsty, rzekł przez zaciśnięte zęby:
— Zabijcie mnie.
Lecz oni nie zdawali się uważać na jego słowa, jakby nie słyszeli ich lub jakby 
je poczytywali za zwykły jęk cierpienia. Ursus, ze swoją zatroskaną, a zarazem 
groźną twarzą barbarzyńcy, trzymał pęki białych szmat podartych na długie pasy, 
starzec zaś mówił do człowieka, który naciskał ramię Winicjusza:
— Glauku, jestżeś pewny, że ta rana w głowie nie jest śmiertelna.
— Tak jest, cny Kryspie — odpowiedział Glaukus. — Służąc jako niewolnik na 
flocie, a potem mieszkając w Neapolis, opatrywałem wiele ran, i z zysków, jakie 
mi przynosiło to zajęcie, wykupiłem wreszcie siebie i swoich... Rana w głowie 
jest lekka. Gdy ten człowiek (tu wskazał głową na Ursusa) odebrał młodzieńcowi 
dziewczynę i pchnął go na mur, ów widocznie, padając, zasłonił się ręką, którą 
wybił i złamał, ale przez to ocalił głowę — i życie.
— Niejednego już z braci miałeś w swej opiece — odpowiedział Kryspus — i 
słyniesz jako biegły lekarz... Dlatego to posłałem po ciebie Ursusa.
— Który po drodze wyznał mi, iż jeszcze wczoraj gotów był mnie zabić.
— Ale pierwej niż tobie wyznał swój zamiar mnie — ja zaś, który znam ciebie i 
twoją miłość dla Chrystusa, wytłumaczyłem mu, że nie ty jesteś zdrajcą, ale ów 
nieznajomy, który go do zabójstwa chciał namówić.
— To był zły duch, ale ja wziąłem go za anioła — odrzekł z westchnieniem Ursus.
— Kiedy indziej opowiesz mi to — rzekł Glaukus — ale teraz musimy myśleć o 
rannym.
I to rzekłszy począł nastawiać ramię Winicjusza, który, mimo iż Kryspus skrapiał 
mu twarz wodą, mdlał ciągle z bólu. Była to zresztą szczęśliwa dla niego 
okoliczność, nie czuł bowiem nastawiania nogi ani opasywania złamanego ramienia, 
które Glaukus ujął w dwie wklęsłe deseczki, a następnie obwiązał szybko i 
silnie, aby je unieruchomić.
Lecz po dokonanej operacji rozbudził się znowu — i ujrzał nad sobą Ligię.
Stała tuż przy jego łóżku, trzymając przed sobą miedziane wiaderko z wodą, w 
której Glaukus zanurzał od czasu do czasu gąbkę i zwilżał nią jego głowę.
Winicjusz patrzył i oczom nie wierzył. Zdawało mu się, że to sen albo gorączka 
stawia przed nim drogie widmo — i po długiej dopiero chwili zdołał wyszeptać:
— Ligio...
Na jego głos wiaderko zadrżało w jej ręku, lecz zwróciła na niego oczy pełne 
smutku.
— Pokój z tobą! — odrzekła z cicha.
I stała z wyciągniętymi przed się rękoma, z twarzą pełną litości i żalu.
On zaś patrzył na nią, jakby chcąc napełnić nią źrenice tak; aby po zamkięciu 
powiek obraz jej został mu pod nimi. Patrzył na jej twarz, bledszą i 
szczuplejszą niż dawniej, na skręty ciemnych włosów; na ubogi ubiór robotnicy; 
patrzył tak uporczywie; że aż pod wpływem jego wzroku jej śnieżne czoło poczęło 
różowieć — i naprzód pomyślał, że ją kocha zawsze, a po wtóre, że ta jej bladość 
i to jej ubóstwo są jego dziełem, że on to wypędził ją z domu, gdzie ją kochano 
i gdzie ją otaczał dostatek i wygody, a wtrącił do tej mizernej izby i odział w 
ten nędzny płaszcz z ciemnej wełny.
Ponieważ zaś pragnąłby ją odziać w najdroższe złotogłowy i we wszystkie klejnoty 
świata, więc zdjęło go zdumienie, trwoga, litość — i żal tak wielki, że byłby 
jej do nóg padł, gdyby mógł się poruszyć.
— Ligio — rzekł — nie pozwoliłaś mnie zabić. A ona odpowiedziała ze słodyczą:
— Niech Bóg wróci ci zdrowie.
Dla Winicjusza, który miał poczucie i tych krzywd, które jej dawniej wyrządził, 
i tej, którą chciał wyrządzić świeżo, był w słowach Ligii prawdziwy balsam. 
Zapomniał w tej chwili, że przez jej usta może mówić chrześcijańska nauka, a 
czuł tylko, że mówi umiłowana kobieta i że w odpowiedzi jej jest jakaś osobista 
tkliwość i wprost nadludzka dobroć, która wstrząsa nim do głębi duszy. Jak 
poprzednio z bólu, tak teraz osłabł ze wzruszenia. Ogarnęła go jakaś niemoc, 
zarazem ogromna i słodka. Doznał takiego wrażenia, jakby się zapadał gdzieś w 
otchłań, ale czuł przy tym, że mu jest dobrze — i że jest szczęśliwy. Myślał też 
w tej chwili osłabienia, że stoi nad nim bóstwo.
Tymczasem Glaukus skończył obmywać ranę w jego głowie i przyłożył do niej maść 
gojącą. Ursus zabrał miednik z rąk Ligii, ona zaś, wziąwszy przygotowaną na 
stole czarę z wodą pomieszaną z winem, przyłożyła ją do ust rannego. Winicjusz 
wypił chciwie, po czym doznał ogromnej ulgi. Po dokonanym opatrunku ból prawie 
minął. Rany i stłuczenia poczęły tężeć. Wróciła mu zupełna przytomność.
— Daj mi pić jeszcze — rzekł.
Ligia odeszła z próżną czarą do drugiej izby, natomiast Kryspus, po krótkich 
słowach zamienionych z Glaukiem, zbliżył się do łóżka i rzekł:
— Winicjuszu, Bóg nie pozwolił ci popełnić złego uczynku, ale zachował cię przy 
życiu, byś opamiętał się w duszy. Ten, wobec którego człowiek jest tylko prochem 
— podał cię bezbronnego w ręce nasze, lecz Chrystus, w którego wierzymy, kazał 
nam miłować nawet nieprzyjaciół. Więc opatrzyliśmy twoje rany i jako rzekła 
Ligia, będziemy modlić się, aby Bóg wrócił ci zdrowie, ale dłużej nad tobą 
czuwać nie możemy. Zostań więc w spokoju i pomyśl, czyli godziłoby ci się 
prześladować dłużej Ligię, którą pozbawiłeś opiekunów, dachu — i nas, którzyśmy 
ci dobrym za złe wypłacili?
— Chcecie mnie opuścić? — spytał Winicjusz.
— Chcemy opuścić ten dom, w którym może nas dosięgnąć prześladowanie prefekta 
miasta. Towarzysz twój został zabity, ty zaś, który jesteś możnym między swymi, 
leżysz ranny. Nie z naszej to winy się stało, ale na nas musiałby spaść gniew 
prawa...
— Prześladowania się nie bójcie — rzekł Winicjusz. — Ja was osłonię.
Kryspus nie chciał mu odpowiedzieć, że chodzi im nie tylko o prefekta i policję, 
ale że nie mając zaufania i do niego także, chcą zabezpieczyć Ligię przed 
dalszym jego pościgiem.
— Panie — rzekł — prawa twoja ręka jest zdrowa — więc oto tabliczki i styl: 
napisz do sług, aby przyszli do ciebie dziś wieczór z lektyką i odnieśli cię do 
twego domu, w którym ci będzie wygodniej niż wśród naszego ubóstwa. My tu 
mieszkamy u biednej wdowy, która wkrótce nadejdzie z synem swoim — i owo pacholę 
odniesie twój list, my zaś musimy wszyscy szukać innego schronienia.
Winicjusz pobladł, pojął bowiem; że chcą go rozłączyć z Ligią i że gdy straci ją 
ponownie, to może nigdy w życiu jej nie ujrzeć... Rozumiał wprawdzie, że zaszły 
między nią i nim rzeczy wielkie, na mocy których, chcąc ją posiąść, musi szukać 
jakichś nowych dróg, o których nie miał jeszcze czasu myśleć. Rozumiał również, 
że cokolwiek by powiedział tym ludziom — choćby im zaprzysiągł, że wróci Ligię 
Pomponii Grecynie, to mają prawo mu nie uwierzyć i nie uwierzą. Przecie mógł to 
uczynić już dawniej; przecie mógł, zamiast prześladować Ligię, udać się do 
Pomponii — i przysiąc jej, że się pościgu wyrzeka, a w takim razie sama Pomponia 
byłaby odszukała i zabrała na powrót dziewczynę. — Nie! Czuł, że żadne tego 
rodzaju przyrzeczenia nie zdołają ich wstrzymać i żadna uroczysta przysięga nie 
zostanie przyjęta, tym bardziej że nie będąc chrześcijaninem mógłby im chyba 
przysiąc na bogów nieśmiertelnych, w których sam nie bardzo wierzył, a których 
oni uważali za złe duchy.
Pragnął jednak rozpaczliwie przejednać i Ligię, i tych jej opiekunów — 
jakimkolwiek sposobem, na to zaś potrzebował czasu. Chodziło mu także o to, by 
choć kilka dni patrzeć na nią. Jak tonącemu każdy odłam deski lub wiosła wydaje 
się zbawieniem, tak i jemu wydawało się, iż przez te kilka dni zdoła może 
powiedzieć coś takiego, co go do niej zbliży, że może coś obmyśli, że może coś 
zajdzie pomyślnego.
Więc zebrawszy myśli rzekł:
— Posłuchajcie mnie, chrześcijanie. Wczoraj byłem wraz z wami na Ostrianum i 
słuchałem waszej nauki, ale choćbym jej nie znał, wasze uczynki przekonałyby 
mnie, iż jesteście ludzie uczciwi i dobrzy. Powiedzcie owej wdowie, która 
zamieszkuje ten dom, aby została w nim, wy zostańcie także i mnie pozwólcie 
zostać. Niech ten człowiek (tu zwrócił wzrok na Glauka), który jest lekarzem lub 
przynajmniej zna się na opatrywaniu ran, powie, czy można mnie dziś przenosić. 
Jestem chory i mam złamane ramię, które musi choć kilka dni zostać nieruchome — 
i dlatego oświadczam wam, iż nie ruszę się stąd, chyba mnie przemocą 
wyniesiecie.
Tu przerwał, bo w rozbitej jego piersi zbrakło oddechu, Kryspus zaś rzekł:
— Nikt, panie, nie użyje przeciw tobie przemocy, my tylko uniesiemy stąd nasze 
głowy.
Na to nieprzywykły do oporu młody człowiek zmarszczył brwi i rzekł:
— Pozwól mi odetchnąć.
Po chwili zaś począł znów mówić:
— O Krotona, którego zdusił Ursus, nikt nie zapyta, miał dziś jechać do 
Benewentu, dokąd wezwał go Watyniusz, wszyscy więc będą myśleli, że wyjechał. 
Gdyśmy weszli z Krotonem do tego domu, nie widział nas nikt prócz jednego Greka, 
który był z nami w Ostrianum. Powiem wam, gdzie mieszka, sprowadźcie mi go — ja 
zaś nakażę mu milczenie, albowiem jest to człowiek przeze mnie płatny. Do domu 
mego napiszę list, żem wyjechał także do Benewentu. Gdyby Grek już dał znać 
prefektowi, oświadczę mu, żem Krotona sam zabił i że on to złamał mi rękę. Tak 
uczynię, na cienie ojca i matki mojej! — a więc możecie tu pozostać bezpiecznie, 
gdyż włos nie spadnie z żadnej głowy. Sprowadźcie mi prędko Greka, który zwie 
się Chilo Chilonides!
— Więc Glaukus zostanie przy tobie, panie — rzekł Kryspus — i wraz z wdową 
będzie miał pieczę nad tobą.
Winicjusz zmarszczył brwi jeszcze silniej.
— Uważ, stary człowieku, co powiem — rzekł. — Winienem ci wdzięczność i wydajesz 
się dobrym i uczciwym człowiekiem, ale nie mówisz mi tego, co masz na dnie 
duszy. Ty się obawiasz, bym nie wezwał moich niewolniów i nie kazał im zabrać 
Ligii? Zali tak nie jest?
— Tak jest! — odrzekł z pewną surowością Kryspus.
— Tedy zważ, że z Chilonem będę rozmawiał przy was i że przy was napiszę list do 
domu, iżem wyjechał — i że innych posłańców, jak wy, później nie znajdę... 
Rozważ to sam i nie drażnij mnie dłużej.
Tu wzburzył się i twarz skurczyła mu się z gniewu, po czym jął mówić w 
uniesieniu:
— Zaliś ty myślał, że ja się zaprę, iż chcę pozostać dlatego, by ją widzieć?... 
Głupi by odgadł, choćbym się zaparł. Ale przemocą nie będę jej więcej brał... 
Tobie zaś powiem co innego. Jeśli ona tu nie zostanie, to tą zdrową ręką 
pozrywam wiązania z ramienia, nie przyjmę jadła ni napoju — i niech śmierć moja 
spadnie na ciebie i na twoich braci. Czemuś mnie opatrywał, czemuś nie kazał 
mnie zabić?
I pobladł z gniewu i osłabienia. Lecz Ligia, która z drugiej izby słyszała całą 
rozmowę i która była pewną, iż Winicjusz spełni to, co zapowiada, zlękła się 
jego słów. Nie chciała za nic jego śmierci. Raniony i bezbronny budził w niej 
tylko litość, nie strach. Od czasu ucieczki żyjąc wśród ludzi pogrążonych w 
ciągłym upojeniu religijnym, rozmyślających tylko o ofiarach, poświęceniach i 
miłosierdziu bez granic, sama upoiła się tym nowym tchnieniem do tego stopnia, 
że zastąpiło ono dla niej dom, rodzinę, stracone szczęście i zarazem uczyniło z 
niej jedną z takich dziewic chrześcijanek, które zmieniły później starą duszę 
świata. Winicjusz zbyt zaważył w jej, losach i zbyt się jej narzucił, by mogła o 
nim zapomnieć. Myślała o nim po całych dniach i nieraz prosiła Boga o taką 
chwilę, w której, idąc za tchnieniem nauki, mogłaby mu wypłacić się dobrem za 
złe, miłosierdziem za prześladowanie, złamać go, zdobyć dla Chrystusa i zbawić. 
A teraz zdawało się jej właśnie, że taka chwila nadeszła i że modlitwy jej 
zostały wysłuchane.
Zbliżyła się więc do Kryspusa z twarzą jakby natchnioną i poczęła mówić tak, 
jakby przez nią mówił głos jakiś inny:
— Kryspie, niech on zostanie między nami i my pozostaniemy z nim, dopóki 
Chrystus go nie uzdrowi.
A stary prezbiter, przywykły szukać we wszystkim tchnień Bożych, widząc jej 
egzaltację pomyślał zaraz, że może mówi przez nią moc wyższa, i uląkłszy się w 
sercu, pochylił swą głowę.
— Niech się tak stanie, jak mówisz — rzekł.
Na Winicjuszu, który przez cały czas nie spuszczał jej z oczu, to szybkie 
posłuszeństwo Kryspa uczyniło dziwne i przejmujące wrażenie. Wydało mu się, że 
Ligia jest między chrześcijanami jakąś Sybillą czy kapłanką, którą otacza cześć 
i posłuch. I mimo woli poddał się także tej czci. Do miłości, jaką czuł, 
przyłączyła się teraz jakby pewna obawa, wobec której miłość sama stawała się 
czymś niemal zuchwałym. Nie umiał przy tym oswoić się z myślą, że stosunek ich 
został zmieniony, że teraz nie ona od jego, ale on zależy od jej woli, że leży 
oto chory, złamany, że przestał być siłą napastniczą — zdobywczą i że jest jakby 
bezbronnym dzieckiem na jej opiece. Dla jego natury dumnej i samowolnej stosunek 
podobny względem każdej innej istoty byłby upokorzeniem — tym razem jednak nie 
tylko nie odczuł upokorzenia, ale był jej wdzięczny jak swojej pani. Były to 
poczucia w nim niesłychane, które dniem przedtem nie chciałyby mu się w głowie 
pomieścić i które zdumiewałyby go nawet w tej jeszcze chwili, gdyby umiał sobie 
jasno zdać z nich sprawę. Lecz on nie pytał teraz, dlaczego tak jest, jakby to 
było rzeczą zupełnie naturalną, czuł się tylko szczęśliwy, że zostaje.
I chciał jej dziękować — z wdzięcznością i jeszcze z jakimś uczuciem tak dalece 
mu nie znanym, że go nawet nazwać nie umiał, ponieważ było po prostu pokorą. 
Lecz poprzednie uniesienie wyczerpało go tak, że nie mógł mówić i dziękował jej 
tylko oczyma, w których świeciła radość, że zostaje przy niej i że będzie mógł 
na nią patrzeć jutro, pojutrze, może długo. Radość tę mieszała mu tylko obawa, 
by nie stracić tego, co zyskał, tak wielka, że gdy Ligia podała mu znów po 
chwili wody i gdy chwyciła go przy tym ochota, by objąć jej dłoń — bał się tego 
uczynić, bał się — on, ten sam Winicjusz, który na uczcie u cezara całował 
przemocą jej usta, a po jej ucieczce obiecał sobie, że będzie ją za włosy 
włóczył do cubiculum lub każe ją smagać.
ROZDZIAŁ XXIV
Lecz począł się również obawiać, by jakaś niewczesna pomoc z zewnątrz nie 
zburzyła mu radości. Chilo mógł dać znać o jego zniknięciu prefektowi miasta lub 
wyzwoleńcom w domu — a w takim razie wtargnięcie wigilów było prawdopodobne. 
Przez głowę przeleciała mu wprawdzie myśl, że wówczas mógłby kazać pochwycić 
Ligię i zamknąć ją w swoim domu, lecz czuł, że tego uczynić nie powinien — i nie 
zdoła. Był człowiekiem samowolnym, zuchwałym i dość zepsutym, a w potrzebie 
nieubłaganym, nie był jednakże ni Tygellinem, ni Neronem. Życie wojskowe 
pozostawiło mu pewne poczucie sprawiedliwości, wiary i tyle sumienia, iż 
rozumiał, że taki postępek byłby czymś potwornie podłym. Byłby może wreszcie 
zdolny dopuścić się go w napadzie złości i w pełni sił, ale w tej chwili był 
zarazem rozczulony i chory, więc chodziło mu o to tylko, by nikt nie stanął 
między nim a Ligią.
Zauważył zaś ze zdziwieniem, że od chwili gdy Ligia stanęła po jego stronie, ani 
ona sama, ani Kryspus nie żądają od niego żadnych zapewnień, tak jak gdyby byli 
pewni, że w razie potrzeby obroni ich jakaś moc nadprzyrodzona. Winicjusz, w 
którego głowie — od czasu jak słyszał w Ostrianum naukę i opowiadanie Apostoła — 
poczęła się plątać i zacierać różnica między rzeczami możliwymi a niemożliwymi, 
nie był także zbyt daleki od przypuszczenia, że tak by być mogło. Jednakże 
biorąc rzeczy trzeźwiej, sam przypomniał im, co mówił o Greku, i znów zażądał, 
by sprowadzono mu Chilona.
Kryspus zgodził się na to i postanowiono wysłać Ursusa. Winicjusz, który w 
ostatnich dniach przed Ostrianum często, lubo bez skutku, wysyłał był 
niewolników swych do Chilona, wskazał Ligowi dokładnie jego mieszkanie, po czym 
skreśliwszy kilka słów na tabliczce rzekł zwróciwszy się do Kryspa:
— Daję tabliczkę, gdyż to jest człowiek podejrzliwy i chytry, który często, 
wzywany przeze mnie, kazał odpowiadać ludziom moim, że nie ma go w domu, czynił 
to zaś zawsze, gdy nie znając dla mnie dobrych nowin obawiał się mojego gniewu.
— Bylem go znalazł, to go przyprowadzę, czy będzie chciał, czy nie — 
odpowiedział Ursus.
Po czym wziąwszy płaszcz wyszedł śpiesznie. Odnaleźć kogoś w Rzymie nie było 
łatwo, nawet przy najlepszych wskazówkach, ale Ursusowi pomagał w takich razach 
instynkt człowieka leśnego, a zarazem i wielka znajomość miasta, tak że po 
niejakim czasie znalazł się w mieszkaniu Chilona.
Nie poznał go jednak. Poprzednio widział go tylko raz w życiu, i do tego w nocy. 
Wreszcie tamten wyniosły i pewny siebie starzec, który go namawiał do 
zamordowania Glauka, tak był niepodobny do tego zgiętego we dwoje ze strachu 
Greka, że nikt nie mógł przypuścić, iż obaj stanowią jedną osobę. Chilo też, 
pomiarkowawszy, że Ursus patrzę na niego jak na człowieka zupełnie obcego, 
ochłonął z pierwszego wrażenia. Widok tabliczki z pismem Winicjusza uspokoił go 
jeszcze bardziej. Nie groziło mu przynajmniej podejrzenie, że wprowadził go 
umyślnie w zasadzkę. Pomyślał przy tym, że chrześcijanie nie zabili Winicjusza 
widocznie dlatego, że nie ośmielili się podnieść ręki na osobę tak znakomitą.
"A zatem Winicjusz osłoni i mnie w potrzebie — rzekł sobie w duchu — albowiem 
nie wzywa mnie przecie po to, by mnie dać zabić."
Nabrawszy więc nieco ducha, spytał:
— Dobry człowieku, zali przyjaciel mój, szlachetny Winicjusz, nie przysłał po 
mnie lektyki? — Nogi mam popuchnięte i iść tak daleko nie mogę.
— Nie — odrzekł Ursus — pójdziemy piechotą. — A jeśli odmówię?
— Nie czyń tego, gdyż pójść musisz.
— I pójdę, ale z własnej chęci. Inaczej nikt by mnie nie zmusił, albowiem jestem 
człowiekiem wolnym i przyjacielem prefekta miasta. Jako mędrzec, posiadam 
również sposoby na przemoc — i umiem zamieniać ludzi w drzewa i zwierzęta. Ale 
pójdę — pójdę! Wdzieję tylko płaszcz jeszcze nieco cieplejszy i kaptur, aby mnie 
nie poznali niewolnicy tej dzielnicy — inaczej bowiem zatrzymywaliby nas 
ustawicznie, aby całować moje ręce.
To rzekłszy nawdział inny płaszcz, na głowę zaś spuścił galicki obszerny kaptur, 
z obawy, by Ursus nie przypomniał sobie jego rysów, gdy wyjdą na większe 
światło.
— Gdzie mnie prowadzisz? — spytał po drodze Ursusa.
— Na Zatybrze.
— Niedawno jestem w Rzymie i nigdy tam nie byłem, ale i tam żyją zapewne ludzie, 
którzy kochają cnotę.
Ale Ursus, który był człowiekiem naiwnym i który słyszał Winicjusza mówiącego, 
iż Grek był z nim na cmentarzu Ostrianum, a potem widział, gdy wchodzili z 
Krotonem do domu, w którym mieszkała Ligia, zatrzymał się na chwilę i rzekł:
— Nie kłam, stary człowieku, albowiem dziś byłeś z Winicjuszem na Ostrianum i 
pod naszą bramą.
— Ach! — rzekł Chilo — więc to wasz dom stoi na Zatybrzu? Od niedawna jestem w 
Rzymie i nie wiem dobrze, jak się zwą różne dzielnice. Tak jest, przyjacielu! 
Byłem pod waszą bramą i zaklinałem pod nią w imię cnoty Winicjusza, by nie 
wchodził. Byłem i w Ostrianum, a wiesz dlaczego? Oto od pewnego czasu pracuję 
nad nawróceniem Winicjusza i chciałem, aby posłuchał najstarszego z apostołów. 
Niech światło przeniknie do jego duszy i do twojej! Wszakże jesteś 
chrześcijaninem i wszak pragniesz, aby prawda zapanowała nad fałszem?
— Tak jest — odrzekł z pokorą Ursus. Chilonowi wróciła zupełnie odwaga.
— Winicjusz jest to pan możny — rzekł — i przyjaciel cezara. Często on jeszcze 
słucha podszeptów złego ducha, ale gdyby choć włos spadł z jego głowy, cezar 
pomściłby się na wszystkich chrześcijanach.
— Nas większa moc strzeże.
— Słusznie! Słusznie! Ale co zamierzacie uczynić z Winicjuszem? — spytał z nowym 
niepokojem Chilon. — Nie wiem. Chrystus nakazuje miłosierdzie.
— Toś wyśmienicie powiedział. Pamiętaj o tym zawsze; inaczej będziesz się 
skwarzył w piekle jak kiszka na patelni.
Ursus westchnął. Chilo zaś pomyślał, że z tym straszliwym w chwili pierwszego 
porywu człowiekiem zrobiłby zawsze, co by chciał.
Więc pragnąc wiedzieć, jak rzeczy odbyły się przy porywaniu Ligii, pytał dalej 
głosem surowego sędziego: — Jak postąpiliście z Krotonem? Mów i nie zmyślaj. 
Ursus westchnął po raz drugi:
— Powie ci to Winicjusz.
— To się znaczy, że pchnąłeś go nożem lub zabiłeś pałką?
— Byłem bezbronny.
Grek nie mógł jednak oprzeć się podziwowi nad nadludzką siłą barbarzyńcy.
— Niech cię Pluto!... To jest, chciałem powiedzieć: niech ci Chrystus przebaczy!
Czas jakiś szli w milczeniu, po czym Chilo rzekł: — Nie ja cię zdradzę, ale 
strzeż się wigilów.
— Ja boję się Chrystusa, nie wigilów.
— I to słusznie. Nie masz cięższej winy nad zabójstwo. Będę się, za ciebie 
modlił, ale nie wiem, czy nawet moja modlitwa co wskóra — chyba że uczynisz 
ślub, iż nigdy w życiu nikogo nie tkniesz palcem.
— Ja i tak nie zabijałem rozmyślnie — odpowiedział Ursus.
Chilo jednak, który pragnął się na wszelki wypadek zabezpieczyć, nie przestawał 
obrzydzać w dalszym ciągu zabójstwa Ursusowi i zachęcać go do wykonania ślubu. 
Wypytywał też i o Winicjusza, lecz Lig odpowiadał na jego pytania niechętnie, 
powtarzając, że z ust samego Winicjusza usłyszy to, co usłyszeć powinien. 
Rozmawiając w ten sposób, przebyli wreszcie daleką drogę dzielącą mieszkanie 
Greka od Zatybrza i znaleźli się przed domem. Serce Chilona poczęło znów bić 
niespokojnie. Ze strachu wydało mu się, że Ursus poczyna spoglądać na niego 
jakimś łakomym. wzrokiem. "Mała mi pociecha — mówił sobie — jeśli mnie zabije 
niechcący, i wolałbym w każdym razie, aby go ruszył paraliż, a razem z nim i 
wszystkich Ligów, co daj, Zeusie, jeśli potrafisz." Tak rozmyślając zatulał się 
coraz mocniej w swoją galicką gunię, powtarzając, iż boi się chłodu. Wreszcie, 
gdy przebywszy sień i pierwsze podwórze znaleźli się w korytarzu prowadzącym do 
ogródka domku, zatrzymał się nagle i rzekł:
— Pozwól mi tchu nabrać, inaczej bowiem nie będę mógł rozmówić się z Winicjuszem 
i udzielić mu rad zbawiennych.
To rzekłszy stanął — gdyż jakkolwiek powtarzał sobie, że żadne niebezpieczeństwo 
mu nie grozi, jednakże na myśl, że stanie wśród tych tajemniczych ludzi, których 
widział w Ostrianum, nogi trzęsły się nieco pod nim.
Tymczasem z domku poczęły dochodzić uszu jego śpiewy.
— Co to jest? — pytał.
— Mówisz, żeś chrześcijaninem, a nie wiesz, że między nami jest zwyczaj po 
każdym posiłku wielbić Zbawiciela naszego śpiewaniem — odpowiedział Ursus. 
— Miriam z synem musiała już wrócić, a może i Apostoł jest z nimi, codziennie 
bowiem nawiedza wdowę i Kryspa.
— Prowadź mnie wprost do Winicjusza.
— Winicjusz jest w tej izbie, gdzie i wszyscy, bo ta jedna jest większa, a 
zresztą same ciemne cubicula, do których tylko spać chodzimy. Wejdźmy już — tam 
odpoczniesz.
I weszli. W izbie było ciemnawo, wieczór był chmurny, zimowy, a płomień kilku 
kaganków niezupełnie rozpraszał mrok. Winicjusz raczej domyślił się, niż 
rozeznał w zakapturzonym człowieku Chilona, ten zaś ujrzawszy łoże w rogu izby i 
na nim Winicjusza, ruszył, nie patrząc na innych, wprost ku niemu — jakby w 
przekonaniu, że przy nim będzie mu najbezpieczniej.
— O panie! czemuś nie słuchał moich rad! — zawołał składając ręce.
— Milcz — rzekł Winicjusz — i słuchaj!
Tu począł patrzeć bystro w oczy Chilona i mówić z wolna a dobitnie, jakby 
chciał, by każde jego słowo zrozumiane było jako rozkaz i zastało raz na zawsze 
w Chilonowej pamięci:
— Kroto rzucił się na mnie, by mnie zamordować i ograbić — rozumiesz! Wówczas 
zabiłem go, ci zaś ludzie opatrzyli rany, jakie otrzymałem w walce z nim.
Chilo od razu zrozumiał, że jeśli Winicjusz tak mówi, to chyba na mocy jakiegoś 
układu z chrześcijanami, a w takim razie chce, by mu wierzono. Poznał też to z 
jego twarzy, więc w jednej chwili, nie okazawszy ni powątpiewania, ni 
zdziwienia, podniósł oczy w górę i zawołał:
— Łotr to był wierutny, panie! Wszakżem cię ostrzegał, byś mu nie ufał. 
Wszystkie moje nauki obijały się o jego głowę jak groch o ścianę. W całym 
Hadesie nie ma dla niego mąk dostatecznych. Bo kto nie może być uczciwym 
człowiekiem, ten poniekąd musi być łotrem; komuż zaś trudniej zostać uczciwym 
niż łotrowi? Ale żeby napadać na swego dobroczyńcę i pana tak 
wspaniałomyślnego... O, bogowie!...
Tu jednak wspomniał, że w czasie drogi przedstawiał się Ursusowi jako 
chrześcijanin — i umilkł.
Winicjusz rzekł:
— Gdyby nie sica, którą miałem ze sobą, byłby mnie zabił.
— Błogosławię tę chwilę, w której doradziłem ci wziąć choć nóż.
Lecz Winicjusz zwrócił na Greka badawcze spojrzenie i spytał:
— Coś czynił dziś?
— Jak to? Czym ci, panie, nie powiedział, żem czynił śluby za twoje zdrowie?
— I nic więcej?
— I wybierałem się właśnie odwiedzić cię, gdy tamten dobry człowiek nadszedł i 
powiedział mi, że mnie wzywasz.
— Oto jest tabliczka. Pójdziesz z nią do mego domu, odnajdziesz mego wyzwoleńca 
i oddasz mu ją. Napisano jest na niej, żem wyjechał do Benewentu. Powiesz 
Demasowi od siebie, żem to uczynił dziś rano, wezwany pilnym listem przez 
Petroniusza.
Tu powtórzył z naciskiem:
— Wyjechałem do Benewentu — rozumiesz?
— Wyjechałeś, panie! Rano żegnałem cię przecie przy Porta Capena — i od czasu 
twego wyjazdu taka ogarnia mnie tęsknota, że jeśli twa wspaniałomyślność jej nie 
utuli, zakwilę się na śmierć, jak nieszczęsna żona Zethosa z żalu po Itylu.
Winicjusz, lubo chory i nawykły do giętkości Greka, nie mógł jednak wstrzymać 
uśmiechu. Rad był przy tym, że Chilo w lot go zrozumiał, więc rzekł:
— Zatem dopiszę, by ci łzy obtarto. Daj mi kaganek. Chilo, uspokojony już 
zupełnie, wstał i uczyniwszy kilka kroków w stronę kominka, zdjął jeden z 
palących się na murku kaganków.
Lecz gdy kaptur zesunął się przy tej czynności z jego głowy i światło padło 
wprost na jego twarz, Glaukus zerwał się z ławy i zbliżywszy się szybko, stanął 
przed nim.
— Nie poznajesz mnie, Cefasie? — spytał.
I w głosie jego było coś tak strasznego, że dreszcz przebiegł wszystkich 
obecnych.
Chilo podniósł kaganek i upuścił go Brawie w tej chwili na ziemię — po czym 
zgiął się we dwoje i począł jęczeć:
— Nie jestem... nie jestem!... litości!
Glaukus zaś zwrócił się w stronę wieczerzających i rzekł:
— Oto jest człowiek, który zaprzedał i zgubił mnie i rodzinę moją!...
Historia jego była znaną i wszystkim chrześcijanom, i Winicjuszowi, który 
dlatego tylko nie domyślił się, kim jest ów Glaukus, że mdlejąc ustawicznie z 
bólu przy opatrunku, nazwiska jego nie słyszał. Lecz dla Ursusa krótka ta 
chwila, w połączeniu ze słowami Glauka, była jakby błyskawicą w ciemności. 
Rozpoznawszy Chilona, jednym skokiem znalazł się przy nim, chwycił go za ramiona 
i wygiąwszy je w tył, zawołał:
— On to namówił mnie, bym zamordował Glauka! — Litości! — jęczał Chilo — oddam 
wam... Panie! — zawołał zwracając głowę do Winicjusza — ratuj mnie! Tobiem 
zaufał, wstaw się za mną... Twój list... odniosę. Panie! panie!...
Lecz Winicjusz, który najobojętniej ze wszystkich patrzył na to, co zaszło, raz 
dlatego, że wszystkie sprawy Greka były mu znane, a po wtóre, że serce jego nie 
znało, co to litość, rzekł:
— Zakopcie go w ogrodzie: list poniesie kto inny. Chilonowi wydało się, że słowa 
te są ostatecznym wyrokiem. Kości jego poczęły trzeszczeć w strasznych rękach 
Ursusa, oczy zachodziły łzami z bólu.
— Na waszego Boga! litości! — wołał — jestem chrześcijaninem!... Pax vobiscum! 
jestem chrześcijaninem, a jeśli mi nie wierzycie, ochrzcijcie mnie jeszcze raz, 
jeszcze dwa, jeszcze dziesięć razy! Glauku, to pomyłka! Pozwólcie mi mówić! 
Uczyńcie mnie niewolnikiem... Nie zabijajcie mnie! Litości!...
I głos jego, dławiony bólem, słabł coraz bardziej, gdy wtem za stołem podniósł 
się Apostoł Piotr, przez chwilę chwiał swą białą głową zniżając ją ku piersiom i 
oczy miał zamknięte, ale następnie otworzył je i rzekł wśród ciszy:
— A oto powiedział nam Zbawiciel: "Jeśliby twój brat zgrzeszył przeciw tobie, 
strofuj go; a jeśliby żałował, odpuść mu. A jeśliby siedmkroć na dzień zgrzeszył 
przeciw tobie i siedmkroć nawrócił się k`tobie mówiąc: — Żal ci mi! — odpuść 
mu!"
Po czym zapadła cisza jeszcze większa.
Glaukus stał długi czas z twarzą nakrytą dłońmi, wreszcie odjął je i rzekł:
— Cefasie, niech ci tak Bóg odpuści krzywdy moje, jako ja ci je w imię Chrystusa 
odpuszczam.
A Ursus uwolniwszy ramiona Greka dodał zaraz: — Niech mi tak Zbawiciel będzie 
miłościwy, jako i ja ci odpuszczam.
Ów upadł na ziemię i wsparty na niej rękoma, kręcił głową jak zwierz schwytany w 
sidła, rozglądając się naokół i czekając, skąd śmierć przyjdzie. Oczom i uszom 
jeszcze nie wierzył i nie śmiał spodziewać się przebaczenia.
Lecz z wolna wracała mu przytomność, tylko zsiniałe wargi trzęsły mu się jeszcze 
z przerażenia. Tymczasem Apostoł rzekł:
— Odejdź w spokoju!
Chilo powstał, lecz nie mógł jeszcze przemówić. Mimo woli zbliżył się do łoża 
Winicjusza, jakby jeszcze szukając u niego opieki, albowiem nie miał dotąd czasu 
pomyśleć, że ów, jakkolwiek korzystał z jego usług i był poniekąd jego 
wspólnikiem, potępił go, gdy tymczasem ci właśnie, przeciw którym służył, 
przebaczyli. Myśl ta miała mu przyjść później. Obecnie we wzroku jego widać było 
tylko zdumienie i niedowierzanie. Jakkolwiek umiarkował już, że mu przebaczono, 
chciał jednak jak najprędzej wynieść głowę spośród tych niepojętych ludzi, 
których dobroć przerażała go prawie równie, jak przerażałoby okrucieństwo. 
Zdawało mu się, że gdyby dłużej został, zaszłoby znów coś niespodzianego, więc 
stanąwszy nad Winicjuszem, począł mówić przerywanym głosem:
— Daj, panie, list! Daj list!
I porwawszy tabliczkę, którą mu podał Winicjusz, wybił jeden pokłon 
chrześcijanom, drugi choremu i chyłkiem, sunąc przy samej ścianie, wypadł za 
drzwi.
W ogródku, gdy ogarnęła go ciemność, strach jeżył mu znów włosy na głowie, był 
bowiem pewny, że Ursus wypadnie za nim i zabije go wśród nocy. Byłby uciekał ze 
wszystkich sił, ale nogi odmówiły mu posłuszeńsbwa, po chwili zaś uczyniły się 
zupełnie bezwładne, albowiem Ursus istotnie stanął przy nim.
Chilo upadł twarzą na ziemię i począł jęczeć: — Urbanie... W imię Chrystusa...
Lecz Urban rzekł:
— Nie bój się. Apostoł kazał mi wywieść cię za bramę, abyś nie zabłądził w 
ciemności, a jeślić sił brak, to odprowadzę cię do domu.
Chilo podniósł twarz.
— Co mówisz? Co?... Nie zabijesz mnie?
— Nie! nie zabiję cię, a jeślim chwycił cię zbyt silnie i nadwyrężył ci kości, 
to mi odpuść.
— Pomóż mi wstać — rzekł Grek. — Nie zabijesz mnie? Co? Wyprowadź mnie na ulicę, 
dalej sam pójdę. Ursus podniósł go z ziemi jak piórko i postawił na nogach, 
potem zaś prowadził przez ciemne przejście na drugie podwórze, z którego 
wychodziło się do sieni i na ulicę. W korytarzu Chilo powtarzał znów w duszy: 
"Już po mnie!", i dopiero gdy znaleźli się na ulicy, ochłonął i rzekł:
— Dalej sam pójdę.
— Pokój niech będzie z tobą!
— I z tobą, i z tobą!... Daj mi odetchnąć.
I po odejściu Ursusa odetchnął całą piersią. rękoma macnął się po pasie i 
biodrach, jakby chcąc się przekonać, że żyje, i ruszył śpiesznym krokiem przed 
siebie.
Lecz uszedłszy kilkadziesiąt kroków stanął i rzekł: — Czemu jednak oni mnie nie 
zabili?
I pomimo iż już z Eurycjuszem rozmawiał o nauce chrześcijańskiej, pomimo rozmowy 
nad rzeką z Urbanem i pomimo wszystkiego, co słyszał na Ostrianum, nie umiał 
znaleźć na to pytanie odpowiedzi.
ROZDZIAŁ XXV
Winicjusz również nie umiał zdać sobie sprawy z tego, co zaszło, i na dnie duszy 
prawie nie mniej zdumiony był od Chilona. Bo że z nim samym ludzie ci obeszli 
się tak, jak się obeszli, i zamiast pomścić się nad nim za napaść, opatrzyli 
troskliwie jego rany, przypisywał to w części nauce, którą wyznawali, bardziej 
Ligii, a po trochu i swemu wielkiemu znaczeniu. Ale postąpienie ich z Chilonem 
przechodziło wprost jego pojęcia o ludzkiej zdolności przebaczania. I jemu mimo 
woli nasuwało się na myśl pytanie: dlaczego oni nie zabili Greka? Wszakże mogli 
to uczynić bezkarnie. Ursus byłby go zakopał w ogrodzie lub nocą wyniósł do 
Tybru, który w owych czasach nocnych rozbojów, dokonywanych przez samego cezara, 
tak często wyrzucał rankami ciała ludzkie, iż nikt nawet nie dochodził, skąd się 
brały. Przy tym wedle Winicjusza chrześcijanie nie tylko mogli, ale powinni byli 
zabić Chilona. Litość nie była wprawdzie całkiem obcą temu światu, do którego 
należał młody patrycjusz. Ateńczycy wznieśli przecie jej ołtarz i długi czas 
opierali się wprowadzeniu do Aten walk gladiatorów. Bywało, że i w Rzymie 
zwyciężeni otrzymywali przebaczenie, jak na przykład Kalikratus, król Brytanów, 
który wzięty w niewolę za Klaudiusza i opatrzony przez tegoż suto, mieszkał 
swobodnie w mieście. Ale zemsta za krzywdy osobiste wydawała się Winicjuszowi, 
tak jak i wszystkim, słuszną i usprawiedliwioną. Niechanie jej było zgoła 
przeciwne jego duszy. Słyszał wprawdzie i on w Ostrianum, że należy miłować 
nawet nieprzyjaciół, uważał to jednak za jakąś teorię nie mającą w życiu 
znaczenia. I teraz jeszcze przechodziło mu przez głowę, że może nie zabito 
Chilona dlatego tylko, że była jakaś para świąt lub jakaś kwadra księżyca, 
podczas której chrześcijanom nie godziło się zabijać. Słyszał, że bywają takie 
terminy, w których różnym narodom nie wolno nawet i wojny poczynać. Lecz 
dlaczego w takim razie nie oddano Greka w ręce sprawiedliwości, dlaczego Apostoł 
mówił, że gdyby ktoś siedemkroć zawinił, to siedemkroć należy mu przebaczyć, i 
dlaczego Glaukus powiedział Chilonowi: "Niech ci tak Bóg odpuści, jako ja ci 
odpuszczam"? A przecie Chilo wyrządził mu najstraszliwszą krzywdę, jaką człowiek 
człowiekowi może wyrządzić, i w Winicjuszu na samą myśl o tym, jakby postąpił z 
takim, kto by na przykład zabił Ligię, zawrzało serce jak ukrop: nie byłoby 
takich mąk, którymi by jej nie pomścił! A tamten przebaczył! I Ursus przebaczył 
także, on, który w istocie rzeczy mógł zabić w Rzymie, kogo by chciał, zupełnie 
bezkarnie, albowiem następnie potrzebował zabić tylko króla Nemoreńskiego gaju i 
zająć jego miejsce... Czyż człowiekowi, któremu nie oparł się Kroto, oparłby się 
piastujący tę godność gladiator, do której dochodziło się tylko przez zabójstwo 
poprzedniego "króla"? Jedna była tylko na te wszystkie pytania odpowiedź. Oto 
oni nie zabijali przez jakąś dobroć tak wielką, że podobnej nie było dotąd na 
świecie, i przez miłość do ludzi bezgraniczną, która nakazywała zapominać o 
sobie, o swoich krzywdach, o swoim szczęściu i swej niedoli — i żyć dla innych. 
Jaką zapłatę mieli ludzie ci za to odebrać, Winicjusz słyszał w Ostrianum, lecz 
nie mieściło mu się to w głowie. Czuł natomiast, że to życie ziemskie, połączone 
z obowiązkiem wyrzekania się wszystkiego, co jest dobrem i rozkoszą, na korzyść 
innych, musiałoby być nędzne. Toteż w tym, co o chrześcijanach w tej chwili 
myślał, obok największego zdumienia była i litość, i jakby cień pogardy. Wydało 
mu się, że to są owce, które muszą prędzej czy później być zjedzone przez wilki, 
jego zaś rzymska natura nie była zdolną zdobyć się na uznanie dla tych, którzy 
pozwalają się zjadać. Uderzyła go wszelako jedna rzecz. Oto po wyjściu Chilona 
jakaś głęboka radość rozjaśniła wszystkie twarze. Apostoł zbliżył się do Glauka 
i położywszy dłoń na jego głowie, rzekł:
— Chrystus w tobie zwyciężył!
Ów zaś wzniósł oczy ku górze tak ufne i pełne wesela, jakby zlało się na niego 
jakieś wielkie, niespodziane szczęście. Winicjusz, który byłby zrozumiał tylko 
radość z dokonanej zemsty, patrzył na niego rozszerzonymi przez gorączkę oczyma, 
trochę tak, jak patrzyłby na obłąkanego. Widział jednak i widział nie bez 
wewnętrznego oburzenia, jak następnie Ligia przycisnęła swoje usta królewny do 
ręki tego człowieka, który z pozoru wyglądał na niewolnika, i zdawało mu się, że 
porządek tego świata odwraca się zupełnie. Potem nadszedł Ursus i jął opowiadać, 
jak wyprowadził Chilona na ulicę i jak prosił go o przebaczenie za krzywdę, jaką 
mógł wyrządzić jego kościom, za co Apostoł pobłogosławił i jego, a Kryspus 
oświadczył, że to jest dzień wielkiego zwycięstwa. Posłyszawszy o tym 
zwycięstwie Winicjusz stracił całkiem wątek myśli.
Lecz gdy Ligia podała mu znów po chwili napój chłodzący, zatrzymał na chwilę jej 
rękę i spytał:
— To i ty mi przebaczyłaś?
— My chrześcijanie. Nam nie wolno chować w sercu gniewu.
— Ligio — rzekł wówczas — kimkolwiek jest twój Bóg, uczczę go stuwołem dlatego 
tylko, że jest twoim. Ona zaś rzekła:
— Uczcisz go w sercu, gdy go pokochasz.
— Dlatego tylko, że jest twoim... — powtórzył słabszym głosem Winicjusz.
I przymknął powieki, albowiem opanowało go znów osłabienie.
Ligia odeszła, ale po chwili wróciła i stanąwszy blisko, pochyliła się nad nim, 
by się przekonać, czy śpi. Winicjusz odczuł jej bliskość i otworzywszy oczy 
uśmiechnął się, ona zaś położyła mu na nich lekko rękę, jakby chcąc go do snu 
nakłonić. Wówczas ogarnęła go wielka słodycz, ale zarazem czuł się mocniej 
chorym. I tak było w istocie. Noc już zrobiła się zupełna, a wraz z nią przyszła 
i silniejsza gorączka. Z tego powodu nie mógł zasnąć i wodził za Ligią wzrokiem, 
gdziekolwiek się ruszyła. Chwilami jednak zapadał w jakiś półsen, w którym 
widział i słyszał wszystko, co się naokół niego działo, ale w którym 
rzeczywistość mieszała się z gorączkowymi widzeniami. Zdawało mu się więc, że na 
jakimś starym, opuszczonym cmentarzu wznosi się świątynia w kształcie wieży, w 
której Ligia jest kapłanką. I oto nie spuszczał z niej oczu, ale widział ją na 
szczycie wieży, z lutnią w ręku, całą w świetle, podobną do tych kapłanek, które 
nocami śpiewały hymny na cześć księżyca, a które widywał na Wschodzie. On sam 
wspinał się z wielkim wysileniem po wężowatych schodach, by ją porwać, za nim 
zaś pełzł Chilon szczękając zębami z przerażenia i powtarzając: "Nie czyń tego, 
panie, bo to kapłanka, za którą On się pomści..." Winicjusz nie wiedział, kto 
był ów On, rozumiał jednakże, że idzie spełnić świętokradztwo, i czuł także 
przestrach niezmierny. Ale gdy doszedł do balustrady otaczającej szczyt wieży, 
przy Ligii stanął nagle Apostoł ze srebrną brodą i rzekł: "Nie podnoś na nią 
ręki, albowiem ona należy do mnie." I rzekłszy to, począł z nią razem iść 
szlakiem księżycowego światła, jakby drogą ku niebu, on zaś, Winicjusz, 
wyciągnąwszy ku nim ręce począł ich błagać, by zabrali go ze sobą.
Tu rozbudził się, otrzeźwiał i począł patrzeć przed siebie. Ognisko na wysokim 
trzonie żarzyło się już słabiej, ale rzucało blask jeszcze dość żywy, oni zaś 
siedzieli wszyscy przed ogniem, grzejąc się, ponieważ noc była chłodna, a izba 
dość zimna. Winicjusz widział ich oddechy wychodzące z ust w kształcie pary. W 
środku siedział Apostoł, u jego kolan na niskim podnóżku Ligia, dalej Glaukus, 
Kryspus, Miriam, a na krańcach z jednej strony Ursus, z drugiej Nazariusz, syn 
Miriam, młode pacholę o ślicznej twarzy i długich, czarnych włosach, które 
spadały mu aż na ramiona.
Ligia słuchała z oczyma wzniesionymi ku Apostołowi i wszystkie głowy były 
zwrócone ku niemu, on zaś mówił coś półgłosem. Winicjusz począł patrzeć na niego 
z pewną zabobonną bojaźnią, mało co mniejszą od tego strachu, jakiego doznawał w 
gorączkowym widzeniu. Przeszło mu przez myśl, iż w gorączce czuł prawdę i że ten 
sędziwy przychodzień z dalekich brzegów rzeczywiście zabiera mu Ligię i prowadzi 
ją gdzieś w nieznane drogi. Był też pewny, że starzec o nim mówi, a może radzi, 
jak rozłączyć go z nią, zdawało się bowiem Winicjuszowi rzeczą niepodobną, by 
ktoś mógł mówić o czym innym, więc zebrawszy całą przytomność począł nasłuchiwać 
słów Piotra.
Lecz omylił się najzupełniej. Apostoł bowiem mówił znów o Chrystusie.
"Oni tym imieniem tylko żyją!" — pomyślał Winicjusz.
Starzec zaś opowiadał o pochwyceniu Chrystusa. — Przyszła rota i słudzy 
kapłańscy, aby Go chwycili. Gdy Zbawiciel spytał ich, kogo szukają, 
odpowiedzieli: "Jezusa Nazareńskiego!". Lecz gdy im rzekł: "Jam jest!" — padli 
na ziemię i nie śmieli na Niego podnieść ręki, i aż dopiero po powtórnym pytaniu 
chwycili Go.
Tu Apostoł przerwał i wyciągnąwszy ręce do ognia, ciekł:
— Noc była chłodna jak dziś, ale zawrzało we mnie serce, więc wydobyłem miecz, 
by Go bronić, i uciąłem ucho sługi arcykapłana. I byłbym Go bronił więcej niż 
żywota własnego, gdyby mi nie był rzekł: "Włóż twój miecz do pochwy. Zali 
kielicha, który mi dał Ojciec, pić nie będę?..." Wówczas Go pojmali i 
związali...
To rzekłszy przyłożył dłonie do czoła i umilkł, chcąc przed dalszym opowiadaniem 
moc wspomnień pokonać. Lecz Ursus, nie mogąc wytrzymać, zerwał się, żeleźcem 
poprawił ogień na trzonie, aż iskry sypnęły się złotym deszczem i płomień 
strzelił żywiej, po czym siadł i zawołał:
— A niechby się stało, co chciało — hej!...
Lecz urwał nagle, gdyż Ligia położyła palec na ustach. Oddychał tylko rozgłośnie 
i znać było, że burzy się w duszy i że choć zawsze gotów całować stopy Apostoła, 
przecie tego jednego postępku uznać w duszy nie może, bo gdyby tak ot przy nim 
podniósł kto rękę na Zbawiciela, gdyby on był z nim tej nocy, oj, poleciałyżby 
wióry i z żołnierzy, i ze sług kapłańskich, i ze służebników... I aż oczy zaszły 
mu łzami na samą myśl o tym, zarazem z żalu i z dusznej rozterki, bo z jednej 
strony pomyślał, że nie tylko sam by Zbawiciela bronił, ale jeszcze skrzyknąłby 
mu w pomoc Ligów, chłopów na schwał, a z drugiej, że gdyby to uczynił, to 
okazałby nieposłuszeństwo Zbawicielowi i przeszkodził odkupieniu świata.
Więc dlatego nie mógł powstrzymać łez.
Po chwili Piotr, odjąwszy dłonie z czoła, począł opowiadać dalej, lecz 
Winicjusza opanował znów półsen gorączkowy. To, co teraz słyszał, pomieszało mu 
się z tym, co Apostoł opowiadał poprzedniej nocy w Ostrianum o owym dniu, w 
którym Chrystus ukazał się na brzegu Tyberiadzkiego Morza. Widział więc szeroko 
rozlaną toń, na niej łódź rybaczą, a w łodzi Piotra i Ligię. On sam płynął ze 
wszystkich sił za nimi, lecz ból w złamanym ramieniu przeszkadzał mu ich 
doścignąć. Burza jęła mu rzucać fale w oczy i począł tonąć wołając błagalnym 
głosem o ratunek. Wówczas Ligia uklękła przed Apostołem, on zaś zwrócił łódź i 
wyciągnął ku niemu wiosło, które on schwyciwszy wydostał się przy ich pomocy na 
łódź i upadł na jej dno.
Lecz następnie wydawało mu się, że powstawszy ujrzał mnóstwo ludzi płynących za 
łodzią. Fale nakrywały pianą ich głowy; niektórym widać było już z odmętu tylko 
ręce, ale Piotr raz po raz ratował tonących i zabierał ich do łodzi, która 
rozszerzała się jakby cudem. Wkrótce wypełniły ją całe tłumy, tak wielkie jak 
te, które były zebrane w Ostrianum, a potem jeszcze większe. Winicjusz zdziwił 
się, jak się mogły w niej pomieścić, i wziął go strach, że pójdą na dno. Lecz 
Ligia poczęła go uspokajać i pokazywała mu jakieś światło na dalekim brzegu, do 
którego płynęli. Tu marzenia Winicjusza pomieszały się znów z tym, co słyszał w 
Ostrianum z ust Apostoła, jako się Chrystus objawił raz nad jeziorem. Więc teraz 
widział w owym nadbrzeżnym świetle jakąś postać, ku której Piotr sterował. I w 
miarę jak zbliżali się ku niej, pogoda czyniła się cichsza, toń gładsza, a 
światłość większa. Tłumy poczęły śpiewać hymn słodki, powietrze wypełniło się 
zapachem nardu; woda grała tęczą, jakby z dna przeglądały lilie i róże, a 
wreszcie łódź uderzyła łagodnie piersią o piasek. Wówczas Ligia wzięła go za 
rękę i rzekła: "Pójdź, zaprowadzę cię!" I wiodła go w światłość.
Winicjusz rozbudził się znowu, lecz marzenia jego rozpraszały się z wolna i nie 
od razu odzyskał poczucie rzeczywistości. Przez czas jakiś zdawało mu się 
jeszcze, że jest nad jeziorem i że otaczają go tłumy, wśród których, sam nie 
wiedząc dlaczego, począł szukać Petroniusza i zdziwił się, że go nie może 
odnaleźć. Żywe światło od komina, przy którym nie było już nikogo, otrzeźwiło go 
jednak zupełnie. Pieńki oliwne żarzyły się leniwie pod różowym popiołem, lecz za 
to szczapy pinii, których widocznie świeżo dorzucono na zarzewie, strzelały 
jasnym płomieniem i w blasku tym Winicjusz ujrzał Ligię siedzącą nie opodal od 
jego łóżka.
Widok jej wzruszył go do głębi duszy. Pamiętał, że zeszłą noc spędziła w 
Ostrianum, a cały dzień krzątała się przy opatrunku, teraz zaś, gdy wszyscy 
udali się na spoczynek, ona jedna czuwała u jego łoża. Łatwo było zgadnąć, że 
musi być jednak zmęczona, albowiem siedząc nieruchomie, oczy miała zamknięte. 
Winicjusz nie wiedział, czy śpi, czy pogrążona jest w myślach. Patrzył na jej 
profil, na spuszczone rzęsy, na ręce złożone na kolanach i w pogańskiej głowie 
jego poczęło się z trudem wykluwać pojęcie, że obok nagiej, pewnej siebie i 
dumnej ze swych kształtów piękności greckiej i rzymskiej, jest na świecie jakaś 
inna, nowa, ogromnie czysta, w której tkwi dusza.
Nie umiał zdobyć się na to, by ją nazwać chrześcijańską, myśląc jednak o Ligii 
nie mógł już oddzielić jej od nauki, którą wyznawała. Pojmował nawet, że jeśli 
wszyscy inni udali się na spoczynek, a Ligia jedna, ona, którą pokrzywdził, 
czuwała nad nim, to właśnie dlatego, że ta nauka tak nakazuje. Lecz myśl ta, 
przejmująca go podziwem dla nauki, była mu zarazem i przykrą. Wolałby był, by 
Ligia czyniła tak z miłości dla niego, dla jego twarzy, oczu, dla posągowych 
kształtów, słowem, dla tych wszystkich powodów, dla których nieraz obwijały się 
naokół jego szyi śnieżne ramiona greckie i rzymskie.
Nagle jednak poczuł, że gdyby ona była taka jak inne kobiety, to aby mu już w 
niej czegoś niedostawało. Wówczas zdumiał się i sam nie wiedział, co się z nim 
dzieje, albowiem spostrzegł, że i w nim poczynają powstawać jakieś nowe uczucia 
i nowe upodobania, obce światu, w którym żył dotąd.
Tymczasem ona otworzyła oczy i widząc, że Winicjusz na nią patrzy, zbliżyła się 
ku niemu i rzekła:
— Jestem przy tobie. A on odpowiedział:
— Widziałem we śnie twoją duszę.
ROZDZIAŁ XXVI
Nazajutrz ocknął się osłabiony, ale z głową chłodną i bez gorączki. Zdawało mu 
się, iż rozbudził go szept rozmowy, ale gdy otworzył oczy, Ligii nie było przy 
nim, Ursus tylko, pochylony przed kominem, rozgrzebywał siwy popiół i szukał pod 
nim żaru, który znalazłszy począł rozdmuchiwać węgle tak, jakby czynił to nie 
ustami, ale miechem kowalskim. Winicjusz przypomniawszy sobie, że człowiek ów 
zgniótł wczoraj Krotona, przypatrywał się z zajęciem, godnym lubownika areny, 
jego olbrzymiemu grzbietowi podobnemu do grzbietu cyklopa i potężnym jak kolumny 
udom.
"Dzięki Merkuremu, że mi karku nie skręcił — pomyślał w duszy. — Na Polluksa! 
Jeśli inni Ligowie do niego podobni, legie danubijskie mogą mieć z nimi kiedyś 
ciężką robotę!"
Głośno zaś ozwał się:
— Hej, niewolniku!
Ursus usunął głowę z komina i uśmiechnąwszy się niemal przyjaźnie, rzekł:
— Bóg ci daj, panie, dobry dzień i dobre zdrowie, ale ja człek wolny, nie 
niewolnik.
Winicjuszowi, który miał ochotę rozpytać Ursusa a ojczysty kraj Ligii, słowa te 
sprawiły pewną przyjemność, albowiem rozmowa z człowiekiem wolnym, jakkolwiek 
prostym, mniejszą przynosiła ujmę jego rzymskiej i patrycjuszowskiej godności 
niż rozmowa z niewolnikiem, w którym ni prawo, ni obyczaj nie uznawały ludzkiej 
istoty.
— Toś ty nie Aulusów? — spytał.
— Nie, panie. Ja służę Kallinie, jako służyłem jej matce, ale po dobrej woli.
Tu schował znów głowę w komin, by podmuchać na węgle, na które narzucił 
poprzednio drew, po czym wyjął ją i rzekł:
— U nas nie ma niewolników. Lecz Winicjusz spytał:
— Gdzie jest Ligia?
— Dopiero co odeszła, a ja mam uwarzyć śniadanie dla ciebie, panie. Czuwała nad 
tobą całą noc.
— Czemuś jej nie wyręczył?
— Bo tak chciała, a moja rzecz słuchać. Tu oczy zasępiły mu się i po chwili 
dodał:
— Gdybym ja jej nie słuchał, to ty byś, panie, nie żył.
— Zali żałujesz, żeś mnie nie zabił?
— Nie, panie. Chrystus nie kazał zabijać. — A Atacynus? A Kroto?
— Nie mogłem inaczej — mruknął Ursus.
I począł patrzeć jakby z żalem na swe ręce, które widocznie zostały pogańskie, 
mimo iż dusza chrzest przyjęła.
Następnie postawił garnek na trzonie i kucnąwszy przed kominem, utkwił zamyślone 
oczy w płomień.
— To twoja wina, panie — rzekł wreszcie. — Po coś podnosił rękę na nią, na córkę 
królewską?
W Winicjuszu zawrzała w pierwszej chwili duma, że prostak i barbarzyńca śmie nie 
tylko przemawiać do niego tak poufale, ale jeszcze przyganiać mu. Do tych 
nadzwyczajnych i nieprawdopodobnych rzeczy, które spotkały go od onegdajszej 
nocy, przybyła jeszcze jedna. Lecz będąc słabym i nie mając pod ręką swych 
niewolników, pohamował się, zwłaszcza że i chęć dowiedzenia się jakichś 
szczegółów z życia Ligii przemogła.
Więc uspokoiwszy się począł wypytywać o wojnę Ligów przeciw Wanniuszowi i 
Swebom. Ursus rad opowiadał, lecz nie mógł dodać wiele nowego do tego, co 
Winicjuszowi opowiadał w swoim czasie Aulus Plaucjusz. Ursus w bitwie nie był, 
towarzyszył bowiem zakładniczkom do obozu Ateliusza Histra. Wiedział tylko, że 
Ligowie zbili Swebów i Jazygów, ale wódz ich i król poległ od strzały Jazyga. 
Zaraz potem odebrali wieści, że Semnonowie zapalili lasy na ich granicach, i 
wrócili w lot, by pomścić krzywdę, a zakładniczki zostały u Ateliusza, który z 
początku kazał im oddawać honory królewskie. Później matka Ligii zmarła. Wódz 
rzymski nie wiedział, co robić z dzieckiem. Ursus chciał wracać z nim do kraju, 
ale droga to była niebezpieczna z powodu zwierza i dzikich plemion; gdy więc 
przyszła wieść, że jakieś poselstwo Ligów znajduje się u Pomponiusza, ofiarując 
mu pomoc przeciw Markomanom, Hister odesłał ich do Pomponiusza. Przybywszy do 
niego dowiedzieli się jednak, że posłów żadnych nie było — i w ten sposób 
zostali w obozie, skąd Pomponiusz przywiózł ich do Rzymu, a po odbytym tryumfie 
oddał królewskie dziecko Pomponii Grecynie.
Winicjusz, jakkolwiek w tym opowiadaniu drobne tylko szczegóły były mu nie 
znane, słuchał z przyjemnością, albowiem niezmierną jego pychę rodową łechtało 
mile to, że naoczny świadek stwierdzał królewskie pochodzenie Ligii. Jako córka 
królewska, mogła była ona zająć na dworze cezara stanowisko równe córkom 
najpierwszych rodów, tym bardziej że naród, którego władcą był jej ojciec, nigdy 
dotąd nie wojował z Rzymem, a jakkolwiek barbarzyński, mógł się okazać groźnym, 
gdyż wedle świadectwa samego Ateliusza Histra posiadał "niezliczoną moc" 
wojowników.
Ursus zresztą potwierdził w zupełności owo świadectwo, albowiem na pytanie 
Winicjusza o Ligów odrzekł:
— My siedzim w lasach, ale ziemi u nas tyle, że nikt nie wie, gdzie koniec 
puszczy, i ludu w niej dużo. Są też w puszczy i grody drewniane, w których 
dostatek wielki, bo co Semnony, Markomany, Wandale i Kwady złupią po świecie, to 
my im odbieramy. Oni zaś nie śmią do nas iść, jeno gdy wiatr od nich, to palą 
nam lasy. I nie boimy się ni ich, ni rzymskiego cezara.
— Bogowie dali Rzymianom zwierzchnictwo nad ziemią — rzekł surowo Winicjusz.
— Bogowie to złe duchy — odpowiedział z prostotą Ursus — a gdzie nie ma Rzymian, 
tam nie ma i zwierzchnictwa.
Tu poprawił ogień i mówił jakby sam do siebie:
— Gdy Kallinę wziął cezar na dwór, a ja myślałem, że może ją spotkać krzywda, 
tom chciał iść aż hen do lasów i sprowadzić Ligów na pomoc królewnie. I Ligowie 
ruszyliby ku Dunajowi, bo to lud dobry, choć pogański. Ot, zaniósłbym im "dobrą 
nowinę". Ale ja i tak kiedy, jak Kallina wróci do Pomponii, pokłonię się jej, by 
pozwoliła mi iść do nich, bo Chrystus narodził się daleko i oni nawet nie 
słyszeli o Nim... Wiedział on lepiej ode mnie, gdzie Mu się trzeba narodzić, ale 
gdyby tak u nas, w puszczy, przyszedł na świat, pewnie byśmy Go nie umęczyli, 
ale hodowalibyśmy Dzieciątko i dbali, by Mu nigdy nie zbrakło ni zwierzyny, ni 
grzybów, ni skór bobrowych, ni bursztynu. A co byśmy na Swebach albo Markomanach 
złupili, to byśmy Mu oddali, by zaś miał dostatek i wygodę.
Tak mówiąc przystawił do ognia naczynie z polewką przeznaczoną dla Winicjusza i 
umilkł. Myśl jego błądziły widocznie czas jakiś po puszczach ligijskich, aż 
dopiero gdy płyn począł syczeć, wylał go w płaską misę i ostudziwszy należycie, 
rzekł:
— Glaukus radzi, byś jak najmniej poruszał, panie, nawet tą ręką, która została 
zdrowa, więc Kallina rozkazała mi cię karmić.
Ligia rozkazała! Na to nie było odpowiedzi. Winicjuszowi nie przyszło nawet na 
myśl sprzeciwić się jej woli, jakby była córką cezara lub boginią, nie 
odpowiedział przeto ani słowem, Ursus zaś, siadłszy koło jego łóżka, począł 
czerpać polewkę z misy małym kubkiem i podawać mu ją do ust. Czynił to tak 
troskliwie i z takim dobrym uśmiechem w swoich błękitnych oczach, iż Winicjusz 
oczom swoim nie wierzył, by to mógł być ten sam straszliwy tytan, który w dniu 
wczorajszym, zgniótłszy Krotona, rzucił się na niego samego jak burza i byłby go 
rozniósł, gdyby nie litość Ligii. Młody patrycjusz po raz pierwszy w życiu 
począł się zastanawiać nad tym, co też może dziać się w piersi prostaka, sługi i 
barbarzyńcy.
Lecz Ursus okazał się niańką o tyle niezgrabną, o ile troskliwą. Kubek ginął 
całkowicie w jego herkulesowych palcach, tak że nie pozostawało nic miejsca dla 
ust Winicjusza. Po kilku nieudanych próbach olbrzym zatroskał się wielce i 
rzekł:
— Ej, łatwiej żubra z ostępu wywieść...
Winicjusza zabawiło zakłopotanie Liga, lecz niemniej zajęła go jego uwaga. 
Widywał on w cyrkach straszliwe "ury", sprowadzane z puszcz północnych, na które 
najdzielniejsi bestiarii polowali z obawą i które jednym tylko słoniom 
ustępowały w wielkości i sile.
— Zaliś próbował brać takie bestie za rogi? — spytał ze zdumieniem.
— Póki nie przeszło nade mną dwadzieścia zim, tom się bał — odrzekł Ursus — ale 
potem — bywało.
I jął znów karmić Winicjusza, jeszcze niezgrabniej niż przedtem.
— Muszę poprosić Miriam lub Nazariusza — rzekł. Lecz tymczasem blada główka 
Ligii wychyliła się spoza. zasłony.
— Zaraz pomogę — rzekła.
I wyszła po chwili z cubiculum, w którym gotowała się widocznie do snu, gdyż 
przybrana była tylko w obcisłą tunikę, zwaną u starożytnych capitium, 
zakrywającą szczelnie piersi, i włosy miała rozwiązane. Winicjusz, którego serce 
zabiło żywiej na jej widok, począł jej wymawiać, że dotąd nie pomyślała o śnie, 
lecz ona odrzekła wesoło:
— Właśnie chciałam to uczynić, ale pierwej zastąpię Ursusa.
I wziąwszy kubek siadła na krawędzi łóżka i poczęła karmić Winicjusza, który 
czuł się zarazem upokorzony i szczęśliwy. Gdy pochylała się ku niemu, biło na 
niego ciepło jej ciała i rozwiązane jej włosy spływały mu na piersi, on zaś 
bladł z wrażenia, ale w zamęcie i porywie żądz odczuwał zarazem, że to jest nad 
wszystko droga i nad wszystko uwielbiona głowa, wobec której świat cały jest 
niczym. Pierwej pożądał jej, teraz poczynał ją kochać pełną piersią. Dawniej, 
jak w ogóle w życiu tak i w uczuciu, był, jak wszyscy ówcześni ludzie, ślepym, 
bezwzględnym egoistą, któremu chodziło tylko o siebie, obecnie poczęło mu 
chodzić i o nią.
Po chwili też odmówił dalszego posiłku i choć w patrzeniu na nią i w jej 
obecności znajdował nieprzebraną rozkosz, rzekł:
— Dosyć. Idź spocząć, boska moja.
— Nie nazywaj mnie tak — odpowiedziała — mnie się tego słuchać nie godzi.
Jednakże uśmiechała się do niego, a następnie rzekła mu, że sen ją odbiegł, że 
trudu nie czuje i że nie uda się na spoczynek, póki nie przyjdzie Glaukus. On 
słuchał jej słów jak muzyki, a zarazem serce wzbierało mu coraz większym 
wzruszeniem, coraz większym zachwytem, coraz większą wdzięcznością, a myśl 
biedziła się, jakby jej tę wdzięczność okazać.
— Ligio — rzekł po chwili milczenia — jam cię poprzednio nie znał. Ale teraz 
wiem, żem chciał dojść do ciebie błędną drogą, więc ci powiadam: wróć do 
Pomponii Grecyny i bądź pewna, że odtąd nikt nie podniesie na ciebie ręki.
A jej twarz posmutniała nagle.
— Byłabym szczęśliwa — odrzekła — gdybym ją choć z daleka mogła zobaczyć, ale 
wrócić do niej już nie mogę.
— Dlaczego? — zapytał ze zdziwieniem Winicjusz. — My, chrześcijanie, wiemy przez 
Akte, co się na Palatynie dzieje. Zaliś nie słyszał, że cezar wkrótce po mojej 
ucieczce, a przed swym wyjazdem do Neapolis, wezwał Aulusa i Pomponię — i 
mniemając, że mi pomogli, groził im swym gniewem. Szczęściem Aulus mógł mu 
odrzec: "Wiesz, panie, że nigdy kłamstwo nie przeszło mi przez usta; otóż 
przysięgam ci, żeśmy jej nie pomogli do ucieczki i że równie jak ty nie wiemy, 
co się z nią stało." I cezar uwierzył, a potem zapomniał — ja zaś z porady 
starszych nigdy nie pisałam do matki, gdzie jestem, by zawsze śmiało mogła 
zaprzysiąc, że nic o mnie nie wie. Ty może tego nie pojmiesz, Winicjuszu, ale 
nam kłamać nie wolno, nawet gdyby o życie chodziło. Taka jest nasza nauka, do 
której chcemy stosować serca, więc nie widziałam Pomponii od czasu, gdym 
opuściła jej dom, ją zaś zaledwie od czasu do czasu dolatywały dalekie echa, że 
żyję i żem bezpieczna.
Tu porwała ją tęsknota, bo oczy jej zrosiły się łzami, lecz wkrótce uspokoiła 
się i rzekła:
— Wiem, że i Pomponia tęskni za mną, my jednak mamy nasze pociechy, których nie 
mają inni.
— Tak — odrzekł Winicjusz — waszą pociechą Chrystus, ale ja tego nie rozumiem.
— Patrz na nas: niema dla nas rozłączeń, nie ma boleści i cierpień, a jeśli 
przyjdą, to zmieniają się w radość. I śmierć sama, która dla was jest końcem 
życia, dla nas jest tylko jego początkiem i zmianą gorszego szczęścia na lepsze, 
mniej spokojnego na spokojniejsze i wieczyste. Zważ, jaką musi być nauka, która 
nakazuje nam miłosierdzie nawet względem nieprzyjaciół, broni kłamstwa, 
oczyszcza dusze nasze od złości i obiecuje po śmierci szczęście nieprzebrane.
— Słyszałem to w Ostrianum i widziałem, jak postąpiliście ze mną i z Chilonem, a 
gdy o tym myślę, dotychczas zdaje mi się, że to sen i że ni uszom, ni oczom nie 
powinienem wierzyć. Lecz ty mi odpowiedz na inne pytanie: jestżeś szczęśliwa?
— Tak! — odrzekła Ligia. — Wyznając Chrystusa nie mogę być nieszczęśliwą.
Winicjusz spojrzał na nią, jak gdyby to, co mówiła, przechodziło całkiem miarę 
ludzkiego rozumowania. — I nie chciałabyś wrócić do Pomponii?
— Chciałabym z całej duszy i wrócę, jeśli taka będzie wola Boga.
— Więc ci mówię: wróć, a ja ci przysięgnę na moje lary, że nie podniosę na 
ciebie ręki.
Ligia zamyśliła się przez chwilę, po czym odrzekła: — Nie. Nie mogę bliskich 
moich podać na niebezpieczeństwo. Cezar nie kocha rodu Plaucjuszów. Gdybym 
wróciła — ty wiesz, jak przez niewolników rozchodzi się każda wiadomość po 
Rzymie — więc i mój powrót stałby się rozgłośny w mieście, i Nero dowiedziałby 
się o nim przez swoich niewolników niewątpliwie. Wówczas skarałby Aulusów, a co 
najmniej odebrałby mnie im znowu.
— Tak — rzekł marszcząc brwi Winicjusz — to by być mogło. Uczyniłby to choćby 
dlatego, by okazać, że woli jego musi się stać zadosyć. Prawda jest, że on tylko 
zapomniał o tobie lub nie chciał myśleć mniemając, że nie jemu, ale mnie stała 
się ujma. Lecz może... odjąwszy cię Aulusom... oddałby mnie, a ja wróciłbym cię 
Pomponi.
Lecz ona zapytała ze smutkiem:
— Winicjuszu, czy chciałbyś mnie widzieć znów na Palatynie?
On zaś zacisnął zęby i odrzekł:
— Nie. Masz słuszność. Mówiłem jak głupiec! Nie! I nagle ujrzał przed sobą jakby 
przepaść bez dna. Był patrycjuszem, był trybunem wojskowym, był człowiekiem 
potężnym, ale nad wszystkimi potęgami tego świata, do którego należał, stał 
przecie szaleniec, którego ni woli, ni złośliwości niepodobna było przewidzieć. 
Nie liczyć się z nim, nie bać się go mogli chyba tacy ludzie jak chrześcijanie, 
dla których cały ten świat, jego rozłąki, cierpienia i śmierć sama była niczym. 
Wszyscy inni musieli drżeć przed nim. Groza czasów, w których żyli, ukazała się 
Winicjuszowi w całej swej potwornej rozciągłości. Nie mógł oto oddać Ligii 
Aulusom z obawy, by potwór nie przypomniał sobie jej i nie zwrócił na nią swego 
gniewu; z tego samego powodu, gdyby ją teraz wziął za żonę, mógł narazić ją, 
siebie i Aulusów. Chwila złego humoru wystarczała, by zgubić wszystkich. 
Winicjusz po raz pierwszy w życiu poczuł, że albo świat musi się zmienić i 
przerodzić, albo życie stanie się zgoła niemożliwe. Zrozumiał również to, co 
przed chwilą jeszcze było dla niego ciemne, że w takich czasach jedni tylko 
chrześcijanie mogli być szczęśliwi.
Lecz przede wszystkim chwycił go żal, gdyż zrozumiał i to, że to on sam tak 
poplątał życie sobie i Ligii, iż z tej plątaniny nie było prawie wyjścia. I pod 
wpływem tego żalu począł mówić:
— Czy ty wiesz, żeś ty szczęśliwsza ode mnie? Ty w ubóstwie i w tej jednej izbie 
wśród prostaków miałaś swoją naukę i swego Chrystusa, ja zaś mam tylko ciebie i 
gdy mi cię zbrakło, byłem jak nędzarz, który nie ma ni dachu nad sobą, ni 
chleba. Tyś mi droższa niż cały świat. Szukałem cię, bom nie mógł żyć bez 
ciebie. Nie chciałem ni uczt, ni snu. Gdyby nie nadzieja, że cię znajdę, byłbym 
się rzucił na miecz. Ale boję się śmierci, bo nie mógłbym na ciebie patrzeć. 
Mówię ci szczerą prawdę, iż nie potrafię bez ciebie żyć i dotąd żyłem tylko 
nadzieją, że cię znajdę i zobaczę. Czy pamiętasz nasze rozmowy u Aulusów? Raz 
nakreśliłaś mi rybę na piasku, a jam nie rozumiał, co to znaczy. Pamiętasz, jak 
bawiliśmy się w piłkę? Kochałem cię już wówczas nad życie, a i ty poczęłaś się 
domyślać, że cię kocham... Nadszedł Aulos, straszył nas Libityną i przerwał nam 
rozmowę. Pomponia powiedziała na pożegnanie Petroniuszowi, że Bóg jest jeden, 
wszechmocny i miłosierny, ale nam ani do głowy nie przyszło, że waszym Bogiem 
jest Chrystus. Niech mi odda ciebie, a pokocham Go, choć wydaje mi się Bogiem 
niewolników, cudzoziemców i nędzarzy. Ty siedzisz przy mnie i myślisz o Nim 
tylko.
Myśl i o mnie, bo inaczej Go znienawidzę. Dla mnie tyś jedna bóstwem. 
Błogosławiony ojciec twój i matka, błogosławiona ziemia, która cię wydała. 
Chciałbym objąć twoje nogi i modlić się do ciebie, tobie składać cześć, tobie 
ofiary, tobie pokłony — ty trzykroć boska! Ty nie wiesz, ty nie możesz wiedzieć, 
jak ja cię kocham...
Tak mówiąc pociągnął ręką po pobladłym czole i przymknął oczy. Natura jego nie 
znała nigdy tamy, tak w gniewie, jak i w miłości. Mówił z uniesieniem, jak 
człowiek, który przestawszy nad sobą panować nie chce liczyć się z żadną miarą 
ni w słowach, ni w czci. Lecz mówił z głębi duszy i szczerze. Czuć było, że ból, 
zachwyt, żądza i uwielbienie, nagromadziwszy się w jego piersi, buchnęły 
wreszcie niepowstrzymanym potokiem słów. Ligii słowa jego wydały się 
bluźniercze, a jednak serce jej poczęło bić, jakby chciało rozerwać krępującą 
piersi tunikę. Nie mogła oprzeć się litości nad nim i nad jego męką. Wzruszyła 
ją cześć, z jaką do niej mówił. Czuła się kochaną i ubóstwianą bez granic, 
czuła, że ten nieugięty i niebezpieczny człowiek należy teraz do niej duszą i 
ciałem, jak niewolnik, i to poczucie jego pokory, własnej potęgi napełniło ją 
szczęściem. Wspomnienia jej ożyły w jednej chwili. Był to dla niej znów ten 
przepyszny i piękny, jak pogański bóg, Winicjusz, który w domu Aulusów mówił jej 
o miłości. i budził jak ze snu jej półdziecinne naówczas serce; ten sam, którego 
pocałunki czuła jeszcze na ustach i z którego objęć wyrwał ją na Palatynie 
Ursus, jakby ją wyrwał z płomienia. Tylko obecnie, z zachwytem, a zarazem z 
bólem w swojej orlej twarzy, z pobladłym czołem i błagalnym wyrazem oczu, ranny, 
złamany miłością, kochający, pełen ubóstwienia i pokory, wydał się jej takim, 
jakim go chciała mieć wówczas i jakiego byłaby pokochała całą duszą, a więc 
droższym niż kiedykolwiek.
I nagle zrozumiała, że może przyjść chwila, w której jego miłość ogarnie i 
porwie ją jak wicher, a poczuwszy to doznała takiego samego wrażenia, jakiego 
przed chwilą doznał on: mianowicie, że stoi nad brzegiem przepaści. Na toż 
porzuciła dom Aulusów? Na toż ratowała się ucieczką? Na toż kryła się tyle czasu 
w nędznych dzielnicach miasta? Kto był ów Winicjusz? Augustianin, żołnierz i 
dworzanin Nerona! Wszakże brał udział w jego rozpuście i szaleństwach, jak 
świadczyła o tym ta uczta, której Ligia nie mogła zapomnieć; wszakże chodził 
razem z innymi do świątyń i składał ofiary bezecnym bogom, w których może i nie 
wierzył, ale oddawał im jednak cześć urzędową. Wszakże ją ścigał po to, by z 
niej uczynić swoją niewolnicę i kochankę, a zarazem wtrącić ją w ów straszny 
świat zbytku, rozkoszy, zbrodni i bezeceństw, wołających o gniew i pomstę Bożą. 
Wydawał się wprawdzie zmieniony, ale przecie dopiero co sam jej rzekł, że jeśli 
będzie więcej myślała o Chrystusie niż o nim, to gotów Go znienawidzić. Ligii 
wydało się, że sama myśl o jakiejkolwiek innej miłości, niż miłość do Chrystusa, 
jest już grzechem przeciw Niemu i przeciw nauce, gdy więc spostrzegła, że na 
dnie jej duszy mogą się zbudzić inne uczucia i pragnienia, chwyciła ją trwoga 
przed własną przyszłością i własnym sercem.
Na tę chwilę wewnętrznej rozterki trafił Glaukus, który przyszedł opatrzyć 
chorego i zbadać jego zdrowie. Na twarzy Winicjusza w mgnieniu oka odbił się 
gniew i zniecierpliwienie. Zły był, iż mu przerwano rozmowę z Ligią, i gdy 
Glaukus począł zadawać mu pytania, odpowiadał niemal z pogardą. Wprawdzie 
pomiarkował się wkrótce, lecz jeśli Ligia miała jakiekolwiek złudzenia, że to, 
co słyszał na Ostrianum, mogło podziałać na jego nieużytą naturę, to złudzenia 
owe musiały pierzchnąć. Zmienił się tylko dla niej, lecz poza tym jednym 
uczuciem pozostało mu w piersi dawne surowe i samolubne, prawdziwie rzymskie i 
zarazem wilcze serce, niezdolne nie tylko do uczucia słodkiej nauki 
chrieścijańskiej, ale nawet i wdzięczności.
Odeszła wreszcie, pełna wewnętrznej troski i niepokoju. Niegdyś w modlitwie 
ofiarowała Chrystusowi serce pogodne i istotnie czyste jak łza. Teraz pogoda ta 
była zmącona. Do wnętrza kwiatu dostał się jadowity robak i począł w nim huczeć. 
Nawet sen, mimo nieprzespanych dwóch nocy, nie przyniósł jej ukojenia. Śniło jej 
się, że na Ostrianum Nero na czele orszaku augustianów, bachantek, korybantów i 
gladiatorów tratuje uwieńczonym w róże wozem tłumy chrześcijan, a Winicjusz 
chwyta ją w ramiona, wciąga na kwadrygę i cisnąc ją do piersi, szepce: "Pójdź z 
nami!"
ROZDZIAŁ XXVII
Od tej chwili rzadziej pokazywała się we wspólnej izbie i rzadziej zbliżała się 
do jego łóżka. Lecz spokój jej nie wracał. Widziała, że Winicjusz wodzi za nią 
błagalnym wzrokiem, że czeka na każde jej słowo jak na łaskę, że cierpi i nie 
śmie się skarżyć, by jej do siebie nie zrazić, że ona jedna jest mu zdrowiem i 
radością, i wówczas serce wzbierało w niej politowaniem. Wkrótce też 
spostrzegła, że im bardziej stara się go unikać, tym większy jej go żal, a tym 
samym tym tkliwsze rodzą się w niej dla niego uczucia. Opuściła ją spokojność. 
Czasem mówiła sobie, że właśnie powinna być ciągle przy nim, raz dlatego, że 
boska nauka nakazuje dobrem za złe płacić, a po wtóre, że rozmawiając z nim 
mogłaby go do tej nauki pociągnąć. Lecz zaraz sumienie mówiło jej, że oszukuje 
sama siebie i że ciągnie ją ku niemu nie co innego, tylko jego miłość i jego 
urok. W ten sposób żyła w ciągłej rozterce, która powiększała się z dniem 
każdym. Chwilami wydawało jej się, że ją otacza jakaś sieć, ona zaś chcąc ją 
przebić, wikła się w niej coraz bardziej. Musiała też wyznać przed sobą że widok 
jego co dzień staje się jej potrzebniejszym, głos jego milszym i że potrzeba jej 
całą siłą walczyć z chęcią przesiadywania przy jego łożu. Gdy zbliżała się do 
niego, a on rozpromieniał się, radość zalewała i jej serce. Pewnego dnia 
dostrzegła ślady łez na jego rzęsach i po raz pierwszy w życiu przyszła jej myśl 
że mogłaby je osuszyć pocałunkami. Przestraszona tą myślą i pełna pogardy dla 
siebie, przepłakała noc następną.
On zaś był cierpliwy, jakby sobie cierpliwość poprzysiągł. Gdy chwilami 
zaświeciły mu oczy zniecierpliwieniem, samowolą i gniewem, wnet hamował te 
błyski, a potem patrzył na nią z niepokojem, jakby chcąc ją przeprosić, ją zaś 
ujmowało to jeszcze bardziej. Nigdy nie miała poczucia, że jest tak bardzo 
kochana, i gdy myślała o tym, czuła się zarazem winną i szczęśliwą. Winicjusz 
też zmieniał się istotnie. W rozmowach jego z Glaukiem mniej było dumy. Często 
przychodziło mu do głowy, że i ten biedny lekarz niewolnik, i cudzoziemka, stara 
Miriam, która otaczała go troskliwością, i Kryspus, którego widywał pogrążonego 
ciągle w modlitwie, to jednak są ludzie. Dziwił się podobnym myślom — jednakże 
je miewał. Ursusa polubił z czasem i rozmawiał z nim teraz całymi dniami, 
albowiem mógł z nim mówić o Ligii, olbrzym zaś był niewyczerpany w opowiadaniach 
i spełniając przy chorym najprostsze usługi począł mu również okazywać pewien 
rodzaj przywiązania. Ligia była zawsze dla Winicjusza istotą jakby do innego 
gatunku należącą, wyższą stokrotnie od tych, którzy ją otaczali; niemniej jednak 
począł przypatrywać się ludziom prostym i ubogim, czego nie czynił nigdy w 
życiu, i począł odkrywać w nich różne godne uwagi strony, których istnienie 
nigdy przedtem nie przychodziło mu do głowy.
Nazariusza tylko nie mógł ścierpieć, albowiem zdawało mu się, że młody chłopak 
ośmiela kochać się w Ligii. Długi czas wstrzymywał się wprawdzie z okazywaniem 
mu niechęci, lecz raz, gdy ten przyniósł dziewczynie dwie przepiórki, które 
zakupił na targu za własne zarobione pieniądze, w Winicjuszu odezwał się potomek 
Kwirytów, dla którego przybłęda. z obcego narodu mniej znaczył niż robak 
najlichszy. Słysząc podziękowanie Ligii pobladł straszliwie i gdy Nazariusz 
wyszedł po wodę dla ptaków, rzekł:
— Ligio, zali możesz ścierpieć, by on składał ci dary? Zali nie wiesz, że ludzi 
jego narodu Grecy psami żydowskimi nazywają?
— Nie wiem, jak ich nazywają Grecy — odpowiedziała — ale wiem, że Nazariusz jest 
chrześcijaninem i bratem moim.
To rzekłszy spojrzała na niego ze zdziwieniem i żalem; bo już ją był odzwyczaił 
od podobnych wybuchów, on zaś zacisnął zęby, by jej nie powiedzieć, że takiego 
jej brata kazałby na śmierć zasmagać batami lub zesłałby go na wieś, by jako 
compeditus kopał ziemię w jego sycylijskich winnicach... Pohamował się jednak, 
zdusił w sobie gniew i dopiero po chwili rzekł:
— Wybacz mi, Ligio. Tyś dla mnie córką królewską i przybranym dzieckiem 
Plaucjuszów.
I przemógł się do tego stopnia, że gdy Nazariusz pokazał się znów w izbie, 
obiecał mu, iż po powrocie do swej willi podaruje mu parę pawi lub parę 
flamingów, których miał pełne ogrody.
Ligia rozumiała, ile go muszą kosztować podobne zwycięstwa nad samym sobą. Lecz 
im częściej je odnosił, tym bardziej jej serce szło ku niemu. Zasługa jego 
względem Nazariusza była jednak mniejsza, niż przypuszczała. Winicjusz mógł 
przez chwilę oburzyć się na niego, ale nie mógł być o niego zazdrosnym. Syn 
Miriam istotnie niewiele więcej znaczył w jego oczach od psa, a prócz tego był 
jeszcze dzieckiem, które jeśli kochało Ligię, to kochało ją zarazem bezwiednie i 
służebniczo. Większe walki musiał ze sobą staczać młody trybun, by poddać się, 
choćby w milczeniu, tej czci, jaką wśród tych ludzi było otoczone imię Chrystusa 
i jego nauka. Pod tym względem działy się w Winicjuszu rzeczy dziwne. Była to 
bądź co bądź nauka, w którą wierzyła Ligia, więc dla tego samego gotów był ją 
uznać. Następnie, im bardziej przychodził do zdrowia, im lepiej przypominał 
sobie cały szereg zdarzeń, które zaszły od owej nocy na Ostrianum, i cały szereg 
pojęć, które napłynęły od tego czasu do jego głowy, tym bardziej zdumiewał się 
nad nadludzką siłą tej nauki, która przeradzała tak do gruntu dusze ludzkie. 
Rozumiał, że jest w niej coś nadzwyczajnego, coś, czego nie było dotąd na 
świecie, i czuł, że gdyby ona ogarnęła świat cały, gdyby wszczepiła weń swoją 
miłość i swoje miłosierdzie, to chyba nastałaby jakaś epoka przypominająca ową, 
w której jeszcze nie Jowisz, ale Saturn rządził światem. Nie śmiał też wątpić 
ani o nadprzyrodzonym pochodzeniu Chrystusa, ani o Jego zmartwychwstaniu, ani o 
innych cudach. Naoczni świadkowie, którzy o tym mówili, zbyt byli wiarogodni i 
zbyt brzydzili się kłamstwem, by mógł przypuścić, że opowiadają rzeczy 
niebywałe. Wreszcie sceptycyzm rzymski pozwalał sobie na niewiarę w bogów, ale 
wierzył w cuda. Winicjusz stał wobec jakiejś dziwnej zagadki, której nie umiał 
rozplątać. Z drugiej strony jednak cała ta nauka wydawała mu się tak przeciwną 
istniejącemu porządkowi rzeczy, tak niepodobną do przeprowadzania w praktyce i 
tak szaloną jak żadna inna. Według niego ludzie i w Rzymie, i na całym świecie 
mogli być źli, ale porządek rzeczy był dobry. Gdyby cezar był na przykład 
uczciwym człowiekiem, gdyby senat składał się nie ze znikczemniałych 
rozpustników, ale z ludzi takich, jakim był Trazeasz, czegóż by więcej można 
sobie życzyć? Wszak pokój rzymski i zwierzchność rzymska były rzeczą dobrą, 
rozdział między ludźmi słusznym i sprawiedliwym. A tymczasem ta nauka, wedle 
rozumienia Winicjusza, musiałaby zburzyć wszelki porządek, wszelką zwierzchność 
i znieść wszelkie różnice. I co wówczas stałoby się choćby z władztwem i 
państwem rzymskim? Zali Rzymianie mogli przestać panować lub uznać całą trzodę 
podbitych narodów za równą sobie? To już nie mieściło się w głowie patrycjusza. 
A przy tym osobiście nauka ta była przeciwną wszelkim jego wyobrażeniom, 
przyzwyczajeniu, charakterowi i pojęciom o życiu. Nie mógł sobie zgoła 
wyobrazić, jakby mógł istnieć, gdyby ją na przykład przyjął. Obawiał się jej i 
podziwiał ją, ale przed przyjęciem jej wzdrygała się po prostu jego natura. 
Rozumiał na koniec, że nic innego, tylko ona rozdzieliła go z Ligią, i gdy o tym 
myślał, nienawidził jej ze wszystkich sił duszy.
Jednakże zdawał sobie już sprawę, że to ona ubrała Ligię w tę jakąś wyjątkową, 
niewysłowioną piękność, która w jego sercu zrodziła prócz miłości cześć, prócz 
żądzy uwielbienie, i z samej Ligii uczyniła drogą mu nad wszystko w świecie 
istotę. A wówczas chciało mu się znów kochać Chrystusa. I pojmował jasno, że 
albo Go musi pokochać, albo znienawidzić, obojętnym zaś zostać nie może. 
Tymczasem parły go jakby dwie przeciwne fale, wahał się w myślach, wahał się w 
uczuciach, nie umiał wybrać, skłaniał jednak głowę i okazywał milczącą cześć 
temu niepojętemu dla siebie Bogu, dlatego tylko, że był to Bóg Ligii.
Ligia zaś widziała, co się w nim działo, jak się przełamywał, jak natura jego 
odrzucała tę naukę, i jeśli z jednej strony martwiło ją to śmiertelnie, z 
drugiej strony żal, litość i wdzięczność za owo milczące poszanowanie, jakie dla 
Chrystusa okazywał, skłaniały ku niemu nieprzepartą siłą jej serce. Przypomniała 
sobie Pomponię Grecynę i Aulusa. Dla Pomponii źródłem nieustannego smutku i 
nigdy nie osychających łez była myśl, że za grobem nie odnajdzie Aulusa. Ligia 
poczęła teraz lepiej rozumieć tę gorycz i ten ból. I ona znalazła drogą istotę, 
z którą groził jej wiekuisty rozdział. Czasem łudziła się wprawdzie, że jego 
dusza otworzy się jeszcze na Chrystusowe prawdy, ale złudzenia te nie mogły się 
ostać. Znała i rozumiała go już zbyt dobrze. Winicjusz — chrześcijaninem! Te dwa 
pojęcia nawet w jej niedoświadczonej głowie nie mogły się obok siebie pomieścić. 
Jeśli rozważny i pełen stateczności Aulus nie został nim pod wpływem mądrej i 
doskonałej Pompinii, jakże mógł nim zostać Winicjusz? Na to nie było odpowiedzi, 
a raczej istniała tylko jedna: że nie znasz dla niego ni nadziei, ni ratunku.
Lecz Ligia spostrzegła z przestrachem, że ten wyrok zatraty, który nad nim wisi, 
zamiast ją zrażać do niego, przez samo politowanie czyni go jej jeszcze 
droższym. Chwilami brała ją ochota mówić z nim szczerze o jego ciemnej 
przyszłości, lecz gdy raz siadłszy przy nim rzekła mu, że poza nauką 
chrześcijańską nie ma życia, on, będąc już silniejszym, przypodniósł się na swym 
zdrowym ramieniu i nagle złożył jej głowę na kolanach, mówiąc: "Tyś jest życie!" 
A wówczas oddech zamarł jej w piersi, przytomność opuściła ją, jakiś dreszcz 
rozkoszy przebiegł ją od stóp do głowy. Chwyciwszy dłońmi jego skronie usiłowała 
go podnieść, lecz sama pochyliła się przy tym ku niemu tak, że ustami dotknęła 
jego włosów, i przez chwilę zmagali się tak w upojeniu ze sobą i z miłością, 
która pchała jedno ku drugiemu.
Ligia podniosła się wreszcie i uciekła czując płomień w żyłach i zawrót w 
głowie. Lecz to była kropla, która przelała ostatecznie pełny już kielich. 
Winicjusz nie domyślił się, jak drogo przyjdzie mu opłacić szczęsną chwilę, lecz 
Ligia zrozumiała, że teraz ona sama potrzebuje ratunku. Noc po owym wieczorze 
spędziła bezsennie, we łzach i na modlitwie, z poczuciem, że niegodna jest się 
modlić i że nie może być wysłuchaną. Nazajutrz wyszła wcześnie z cubiculum i 
wywoławszy Kryspa do ogrodowego letnika, pokrytego bluszczem i zwiędłymi 
powojami, otworzyła mu całą duszę, błagając go zarazem, by pozwolił jej wrócić 
dom Miriam, albowiem nie ufa już sobie i nie może przemóc w sercu miłości dla 
Winicjusza.
Kryspus, który był człowiekiem starym, surowym i pogrążonym w ciągłym 
uniesieniu, zgodził się na zamiar opuszczenia domu Miriam, lecz nie znalazł słów 
przebaczenia dla grzesznej wedle jego pojęć miłości. Serce wezbrało mu 
oburzeniem na samą myśl, że owa Ligia, którą opiekował się od chwili ucieczki, 
którą pokochał, utwierdził w wierze i na którą patrzył dotychczas jakby na białą 
lilię wyrosłą na gruncie nauki chrześcijańskiej i nieskażoną żadnym tchnieniem 
ziemskim, mogła znaleźć w duszy miejsce na inną miłość niż niebieską. Wierzył 
dotąd, że nigdzie w całym świecie nie biło czystsze serce na chwałę Chrystusa. 
Chciał ją Mu ofiarować jak perłę, jak klejnot i drogie dzieło rąk własnych, więc 
doznany zawód napełnił go i zdumieniem, i goryczą.
— Idź i błagaj Boga, by ci przebaczył winy — rzekł jej posępnie. — Uciekaj, póki 
zły duch, którzy cię oplątał, nie przywiedzie cię do zupełnego upadku i póki nie 
zaprzesz się Zbawiciela. Bóg umarł dla cię na krzyżu, by krwią własną odkupić 
twą duszę, lecz ty wolałaś umiłować tego, który chciał cię uczynić swoją 
nałożnicą. Bóg cudem ocalił cię z rąk jego, lecz ty otworzyłaś serce żądzy 
nieczystej i pokochałaś syna ciemności. Któż on jest? — Przyjaciel i sługa 
antychrysta, wspólnik rozpusty i zbrodni. Gdzież on cię zawiedzie, jeśli nie do 
tej otchłani i do tej Sodomy, w której sam żyje, a którą Bóg zniszczy płomieniem 
swego gniewu? A ja ci mówię: bogdajbyś była umarła, bogdajby ściany tego domu 
były zawaliły się na głowę twoją pierwej, niż ów wąż wpełznął do twojej piersi i 
poślinił ją jadem swej nieprawości.
I unosił się coraz bardziej, albowiem wina Ligii napełniła go nie tylko gniewem, 
ale obrzydzeniem i pogardą dla natury ludzkiej w ogóle, w szczególności zaś dla 
kobiecej, której nawet nauka chrześcijańska nie uchroniła od słabości Ewy. 
Niczym dla niego było, że dziewczyna pozostała jeszcze czystą, że chciała 
uciekać od tej miłości i że wyznawała ją z żalem i skruchą. Kryspus chciał ją 
był zmienić w anioła i wynieść na wysokości, na których istniała tylko miłość 
dla Chrystusa, a ona pokochała oto augustianina! Sama myśl o tym napełniała jego 
serce zgrozą, spotęgowaną uczuciem rozczarowania i zawodu. Nie! nie mógł jej 
tego przebaczyć! Słowa zgrozy paliły mu wargi na kształt gorejących węgli; 
walczył jeszcze ze sobą, by ich nie wymówić, lecz trząsł swymi wychudłymi rękoma 
nad przerażoną dziewczyną. Ligia czuła się winną, lecz nie do tego stopnia 
winną. Sądziła nawet, że oddalenie się z domu Miriam będzie jej zwycięstwem nad 
pokusą i złagodzeniem winy. Kryspus starł ją w proch; ukazał jej całą lichotę i 
nikczemność jej duszy, o jaką nie podejrzewała się dotąd. Ona sądziła nawet, że 
stary prezbiter, który od chwili jej ucieczki z Palatynu był dla niej jakby 
ojcem okaże trochę litości, że ją pocieszy, doda otuchy, umocni.
— Bogu ofiaruję mój zawód i moją boleść — mówił — aleś ty zawiodła i Zbawiciela, 
boś zeszła jakby na bagno, którego wyziewy zatruły ci duszę. Mogłaś ofiarować ją 
Chrystusowi jako naczynie kosztowne i rzec Mu: "Wypełnij je, Panie, łaską!", a 
wolałaś ofiarować słudze złego ducha. Niechaj ci Bóg przebaczy i niechaj zmiłuje 
się nad tobą, gdyż ja, póki nie wyrzucisz węża... ja, który miałem cię za 
wybraną...
I nagle przestał mówić, albowiem spostrzegł, że nie byli sami.
Przez zwiędłe powoje i przez bluszcze zieleniące się jednako latem i zimą ujrzał 
dwóch ludzi, z których jeden był Piotr Apostoł. Drugiego nie mógł zrazu 
rozpoznać, albowiem płaszcz z grubej włosianej tkaniny, zwanej cilicium, 
zasłaniał mu część twarzy. Kryspowi wydawało się przez chwilę, iż to był Chilon.
Oni zaś usłyszawszy podniesiony głos Kryspa weszli do letnika i siedli na 
kamiennej ławce. Towarzysz Piotra odsłonił wówczas twarz chudą, z łysiejącą 
czaszką pokrytą po bokach kędzierzawym włosem, z zaczerwienionymi powiekami i z 
zakrzywionym nosem — brzydką i zarazem natchnioną, w której Kryspus rozpoznał 
rysy Pawła z Torsu.
Lecz Ligia rzuciwszy się na kolana objęła ramionami jakby z rozpaczą nogi Piotra 
i przytuliwszy swą znękaną główkę do fałd jego płaszcza, pozostała tak w 
milczeniu.
A Piotr rzekł:
— Pokój duszom waszym.
I widząc dziecko u swych nóg, zapytał, co się stało.
Wówczas Kryspus począł opowiadać wszystko, co mu wyznała Ligia, jej grzeszną 
miłość, jej chęć ucieczki z domu Miriam i swój żal, że dusza, którą chciał 
ofiarować Chrystusowi czystą jak łza, zbrudziła się ziemskim uczuciem dla 
uczestnika wszystkich zbrodni, w których grzęznął świat pogański i które wołały 
o pomstę Bożą.
Ligia w czasie jego słów obejmowała coraz silniej nogi Apostoła, jakby chcąc 
przy nich szukać ucieczki i wyżebrać choć trochę litości.
Apostoł zaś, wysłuchawszy do końca, pochylił się i położył zgrzybiałą rękę na 
jej głowie, po czym podniósł oczy na starego kapłana i rzekł:
— Kryspie, zaliś nie słyszał, że Mistrz nasz ukochany był w Kanie na godach i 
błogosławił miłość między niewiastą i mężem?
Kryspowi opadły ręce i spojrzał ze zdumieniem na mówiącego, nie mogąc słowa 
przemówić.
A ów pomilczawszy chwilę spytał znowu:
— Kryspie, zali mniemasz, że Chrystus, który dopuszczał Marii z Magdali leżeć u 
nóg swoich i który przebaczył jawnogrzesznicy, odwróciłby się od tego dziecka 
czystego jak lilie polne?
Ligia ze łkaniem przytuliła się jeszcze silniej do nóg Piotrowych, zrozumiawszy, 
że niepróżno szukała przy nich ucieczki. Apostoł, podniósłszy jej łzami zalaną 
twarz, mówił do niej: — Póki oczy tego, którego miłujesz, nie otworzą się na 
światło prawdy, póty unikaj go, aby nie przywiódł cię do grzechu, lecz módl się 
za niego i wiedz, że nie masz winy w miłości twojej. A iż chcesz się chronić 
pokusy, przeto ta zasługa policzona ci będzie. Nie martw się i nie płacz, 
albowiem powiadam ci, że łaska Zbawiciela nie opuściła cię i że modlitwy twoje 
zostaną wysłuchane, po smutkach zaś poczną się dni wesela.
To rzekłszy położył obie dłonie na jej włosach i wzniósłszy w górę oczy 
błogosławił jej. Z twarzy świeciła mu nadziemska dobroć.
Lecz skruszony Kryspus począł się z pokorą usprawiedliwiać:
— Zgrzeszyłem przeciw miłosierdziu — rzekł — alem mniemał, że dopuszczając do 
serca miłość ziemską zaparła się Chrystusa...
Piotr zaś odpowiedział:
— Po trzykroć się Go zaparłem, a jednak przebaczył mi i kazał paść baranki 
swoje.
— ...i dlatego — kończył Kryspus — że Winicjusz jest augustianinem...
— Chrystus kruszył twardsze jeszcze serca — odrzekł Piotr.
Na to Paweł z Torsu, który milczał dotąd, przyłożył palce do swej piersi i 
wskazując na siebie, rzekł:
— Jam jest, którym prześladował i porywał na śmierć sługi Chrystusa. Jam podczas 
kamienowania Szczepana pilnował szat tych, którzy go kamienowali, jam chciał 
wyplenić prawdę po wszystkiej ziemi, którą zamieszkują ludzie, a jednak — mnie 
to przeznaczył Pan; abym ją po wszystkiej ziemi opowiadał. I opowiadałem ją w 
Judei, w Grecji, na wyspach i w tym bezbożnym mieście, gdym po raz pierwszy, 
jako więzień, w nim mieszkał. A teraz, gdy mnie wezwał Piotr, mój zwierzchnik, 
wstąpię do domu tego, aby ugiąć tę dumną głowę do nóg Chrystusowych i rzucić 
ziarno w tę kamienistą rolę, którą użyźni Pan, aby wydała plon obfity.
I powstał. Kryspowi zaś ten mały, zgarbiony człowiek wydał się w tej chwili tym, 
czym był w istocie, to jest olbrzymem, który wzruszy świat z posad i zagarnie 
ludy i ziemię.
ROZDZIAŁ XXVIII
Petroniusz do Winicjusza:
"Zmiłuj się, carissime, nie naśladuj w listach swych ani Lacedemończyków, ani 
Juliusza Cezara. Gdybyś przynajmniej tak jak on mókł napisać: veni, vidi, vici! 
— rozumiałbym jeszcze lakonizm. Ale twój list znaczy ostatecznie: veni, vidi, 
fugi; że zaś takie zakończenie sprawy jest wprost przeciwne twej naturze, że 
byłeś ranny i że na koniec działy się z tobą rzeczy nadzwyczajne, więc list swój 
potrzebuje objaśnień. Oczom nie wierzyłem, gdym wyczytał, że ów Lig zadusił tak 
łatwo Krotona, jak pies kaledoński dusi wilka w wąwozach Hibernii. Ten człowiek 
wart tyle złota, ile sam waży, i od niego tylko zależałoby zostać ulubieńcem 
cezara. Gdy wrócę do miasta, muszę z nim zabrać bliższą znajomość i każę go 
sobie odlać z brązu. Miedzianobrody pęknie z ciekawości, gdy mu powiem, że to z 
natury. Prawdziwie atletyczne ciała coraz są rzadsze i w Italii, i w Grecji; o 
Wschodzie nie ma co i mówić, Germanowie zaś, jakkolwiek rośli, mają muskuły 
pokryte tłuszczem i więcej ogromu niż siły. Dowiedz się od Liga, czy stanowi 
wyjątek, czy też w jego kraju znajduje się więcej ludzi do niego podobnych. Nuż 
tobie lub mnie wypadnie kiedy z urzędu wyprawiać igrzyska, dobrze by było 
wiedzieć, gdzie szukać ciał najlepszych.
Ale chwała bogom wschodnim i zachodnim, żeś wyszedł z duszą z rąk podobnych. 
Ocalałeś zapewne dlatego, żeś patrycjuszem i synem konsularnego męża, ale 
wszystko, co cię spotkało zdumiewa mnie w najwyższym stopniu: i ten cmentarz, na 
którym znalazłeś się wśród chrześcijan, i oni sami, i ich postępowanie z tobą, i 
następnie ucieczka Ligii, i wreszcie ten jakiś smutek i niepokój, który wieje z 
twego krótkiego listu. Objaśnij mnie, albowiem wielu rzeczy nie rozumiem, a 
jeśli chcesz prawdy, powiem otwarcie, że nie rozumiem: ani chrześcijan, ani 
ciebie, ani Ligii. I nie dziw się, że ja, którego poza moją własną osobą mało 
rzeczy obchodzi na świecie, dopytuję się o to wszystko tak skwapliwie. Jam 
przyczynił się do tego wszystkiego, co zaszło, więc jest to poniekąd moja 
sprawa. Pisz śpiesznie, albowiem nie umiem dokładnie przewidzieć, kiedy się 
zobaczymy. W głowie Miedzianobrodego zamiary zmieniają się jak wiatry wiosenne. 
Obecnie, siedząc w Benewencie, ma chęć jechać wprost do Grecji i nie wracać do 
Rzymu. Tygellinus jednak radzi mu, by wrócił choć na czas pewien, albowiem lud, 
zbyt stęskniony do jego osoby (czytaj: do igrzysk i chleba), może się wzburzyć. 
Otóż nie wiem, jak będzie. Jeśli Achaja przeważy, to może zachce nam się Egiptu. 
Nalegałbym najmocniej, byś tu przyjechał, gdyż uważam, że w tym stanie duszy 
podróż i nasze rozrywki byłyby lekarstwem, ale mógłbyś nas nie zastać. Pomyśl 
jednak, czy w takim razie nie wolałbyś wypocząć w twoich ziemiach w Sycylii niż 
siedzieć w Rzymie. Pisz mi obszernie o sobie — i żegnaj. Życzeń żadnych, prócz 
zdrowia, tym razem nie załączam, bo na Polluksa! nie wiem, czego ci życzyć."
Winicjusz odebrawszy ów list nie czuł początkowo żadnej chęci do odpowiadania. 
Miał jakieś poczucie, że odpowiadać nie warto, że to na nic nikomu nie posłuży, 
nic nie wyjaśni i niczego nie rozwiąże. Ogarnęło go zniechęcenie i poczucie 
marności życia. Zdawało mu się przy tym, że Petroniusz w żadnym razie go nie 
zrozumie i że zaszło coś takiego, co ich wzajem od siebie oddaliło. Nie mógł 
przyjść do ładu nawet i sam ze sobą. Wróciwszy z Zatybrza do swej rozkosznej 
insuli na Karynach, był jeszcze osłabiony, wyczerpany i przez pierwsze dni 
doznawał pewnego zadowolenia z wypoczynku, wygód i dostatku, jaki go otaczał. 
Lecz zadowolenie to trwało krótko. Wkrótce uczuł; że żyje w próżni, że to 
wszystko, co stanowiło dla niego dotychczas interes życia, albo zupełnie dla 
niego nie istnieje, albo zmniejszyło się do zaledwie dostrzegalnych rozmiarów. 
Miał takie uczucie, jakoby podcięto w jego duszy te struny, które dotychczas 
łączyły go z życiem, a nie nawiązano żadnych nowych. Na myśl, że mógłby pojechać 
do Benewentu, a następnie do Achai, i zanurzyć się w życiu rozkoszy i szalonych 
wybryków; doznał uczucia czczości. "Po co? Co mi z tego przyjdzie?" Oto były 
pierwsze pytania, które przesunęły mu się przez głowę. Również po raz pierwszy w 
życiu pomyślał, że gdyby pojechał, to rozmowa Petroniusza, jego dowcip, 
błyskotliwość, jego wykwintne określanie myśli i dobieranie trafnych słów dla 
każdej idei mogłyby go obecnie nużyć.
Z drugiej strony jednak poczęła go nużyć także i samotność. Wszyscy jego znajomi 
bawili z cezarem w Benewencie, musiał więc siedzieć w domu sam, z głową pełną 
myśli i sercem pełnym poczuć, z których nie umiał sobie zdać sprawy. Miewał 
jednak chwile, w których sądził, że gdyby mógł z kim porozmawiać o tym 
wszystkim, co się w nim dzieje, to może sam zdołałby to wszystko jakoś uchwycić, 
uporządkować i rozpoznać lepiej. Pod wpływem tej nadziei po kilku dniach wahania 
postanowił jednak odpowiedzieć Petroniuszowi i lubo nie był pewien, czy mu ową 
odpowiedź wyśle, skreślił ją jednak w następnych słowach:
"Chcesz, bym pisał obszerniej, więc zgoda; czy potrafię jaśniej, nie wiem, 
albowiem i sam nie umiem wielu węzłów rozwiązać. Doniosłem ci o moim pobycie 
wśród chrześcijan, o ich postępkach z nieprzyjaciółmi, do których mieli prawo 
liczyć i mnie, i Chilona, i wreszcie o dobroci, z jaką byłem pielęgnowany, i o 
zniknięciu Ligii. Nie, drogi: nie dlatego mnie oszczędzono, że jestem synem 
konsularnego męża. Takie względy dla nich nie istnieją, bo przecie przebaczyli i 
Chilonowi, choć sam zachęcałem ich, by go zakopali w ogrodzie. To są ludzie, 
jakich dotąd świat nie widział, i nauka, o jakiej dotąd świat nie słyszał. Nic 
ci innego powiedzieć nie mogę i ktokolwiek ich zechce mierzyć naszą miarą — 
chybi. Powiem ci natomiast; że gdybym leżał ze złamaną ręką we własnym domu i 
gdyby mnie doglądali ludzie moi lub nawet moja rodzina, miałbym zapewne większe 
wygody, ale nie doznałbym ani w połowie takiej troskliwości, jakiej doznałem 
między nimi. Wiedz też o tym, że i Ligia jest taką jak inni. Gdyby była moją 
siostrą lub moją małżonką, nie mogłaby mnie pielęgnować tkliwiej. Nieraz radość 
zalewała mi serce, sądziłem bowiem, że tylko miłość może podobną tkliwością 
natchnąć. Nieraz czytałem ją w jej twarzy i spojrzeniu, a wówczas, czy 
uwierzysz, że wśród tych prostaków, w ubogiej izbie, która zastępowała im 
zarazem kuchnię i triclinium, czułem się szczęśliwszy niż kiedykolwiek? Nie! nie 
byłem jej obojętny i dziś jeszcze wydaje mi się niepodobieństwem myśleć inaczej. 
A jednak taż sama Ligia opuściła potajemnie przede mną mieszkanie Miriam. 
Przesiaduję teraz oto całymi dniami z głową opartą na rękach i rozmyślam, czemu 
ona to uczyniła. Czym ci pisał, że sam ofiarowałem się jej wrócić ją Aulusom? 
Wprawdzie odrzekła mi, że to jest już niemożliwe i ze względu na to, że 
Aulusowie wyjechali do Sycylii, i ze względu na wieści, jakie przechodząc przez 
niewolników z domu do domu, dostają się na Palatyn. Cezar mógłby ją znów odebrać 
Aulusom. Prawda! Ona jednak wiedziała, że dłużej już nastawać na nią nie będę, 
że porzucam drogę przemocy, a nie mogąc ni przestać jej kochać, ni żyć bez niej, 
wprowadzę ją do domu mego przez uwieńczone drzwi i posadzę na uświęconej skórze 
przy ognisku... A jednak uciekła! Dlaczego? Nic jej już nie groziło. Jeśli mnie 
nie kochała, mogła mnie odrzucić. Na dzień przedtem poznałem dziwnego człowieka, 
niejakiego Pawła z Torsu, który rozmawiał ze mną o Chrystusie i Jego nauce i 
rozmawiał tak potężnie, że mi się wydało, iż każde jego słowo mimo jego woli 
obraca w perzynę wszystkie podstawy naszego świata. Ten sam człowiek odwiedzał 
mnie po jej ucieczce i rzekł mi: "Gdy Bóg otworzy oczy twoje na światło i 
zdejmie z nich bielmo, jak zdjął z moich, wówczas odczujesz, że postąpiła 
słusznie, i wówczas może ją odnajdziesz." I oto łamię głowę nad tymi słowy, 
jakbym je usłyszał z ust Pytii w Delfach. Chwilami zdaje mi się, że już coś 
rozumiem. Oni kochając ludzi są nieprzyjaciółmi naszego życia, naszych bogów 
i... naszych zbrodni, więc ona uciekła ode mnie, jako od człowieka, który do 
tego świata należy i z którym musiałaby podzielić życie uważane przez 
chrześcijan za występne. Powiesz, że skoro mogła mnie odrzucić, więc nie 
potrzebowała się oddalać. A jeśli i ona mnie kocha? W takim razie chciała uciec 
przed miłością. Na samą myśl o tym chce mi się wysłać niewolników we wszystkie 
zaułki Rzymu i nakazać im, aby krzyczeli po domach: "Wróć, Ligio!" Ale przestaję 
rozumieć, dlaczego ona to uczyniła. Ja bym jej przecie nie bronił wierzyć w jej 
Chrystusa i sam wzniósłbym Mu ołtarz w atrium. Co jeden nowy Bóg więcej mógłby 
mi szkodzić i dlaczego nie miałbym w Niego uwierzyć, ja, który nie bardzo wierzę 
w starych? Wiem z wszelką pewnością, że chrześcijanie nigdy nie kłamią, a mówią, 
że zmartwychwstał. Człowiek przecie tego zrobić nie mógł. Ów Paweł z Torsu, 
który jest obywatelem rzymskim, ale który, jako Żyd, zna stare księgi 
hebrajskie, mówił mi, iż przyjście Chrystusa było zapowiadane od całych tysięcy 
lat przez proroków. Wszystko to są rzeczy nadzwyczajne, ale czyż nadzwyczajność 
nie otacza nas ze wszystkich stron? Nie przestano jeszcze przecie mówić i o 
Apoloniuszu z Tiany. To, co potwierdził Paweł, że nie masz całej gromady bogów, 
ale jest jeden, wydaje mi się rozsądnym. Podobno i Seneka jest tego zdania, a 
przed nim było wielu innych. Chrystus był, dał się ukrzyżować dla zbawienia 
świata i zmartwychwstał. Wszystko to jest zupełnie pewne, nie widzę zatem 
powodu, dlaczegobym miał się upierać w zdaniu przeciwnym lub dlaczego nie 
miałbym Mu wznieść ołtarza, skoro gotów byłbym wznieść go na przykład 
Serapisowi. Nietrudno by mi nawet przyszło wyrzec się innych bogów, bo wszakże 
żaden rozumniejszy umysł i tak w nich nie wierzy. Ale zdaje się, że to wszystko 
chrześcijanom jeszcze nie wystarcza. Nie dość uczcić Chrystusa, trzeba jeszcze 
żyć wedle jego nauki; i tu dopiero stajesz jakby nad brzegiem morza, które ci 
każą przebrnąć piechotą. Gdybym to im obiecał, sami czuliby, że to jest pusty 
dźwięk słów w moich ustach. Paweł powiedział mi to otwarcie. Ty wiesz, jak 
kocham Ligię, i wiesz, że nie ma nic takiego, czego bym dla niej nie uczynił. 
Ale nie mógłbym przecie nawet na jej żądanie podnieść na ramionach Sorakte lub 
Wezuwiusza ani pomieścić w dłoni Trazymeńskiego Jeziora, ani zmienić oczu moich 
z czarnych na niebieskie, jakie mają Ligowie. Gdyby żądała, chciałbym, ale to 
nie leży w mojej mocy. Jam nie filozof, ale też nie jestem i taki głupi, jak ci 
się może nieraz wydawałem. Otóż powiem ci tak: nie wiem, jak chrześcijanie radzą 
sobie, by żyć, wiem natomiast, że gdzie się zaczyna ich nauka, tam się kończy 
władztwo rzymskie, kończy się Rzym, kończy się życie, różnica między zwyciężonym 
i zwycięzcą, możnym i biednym, panem i niewolnikiem, kończy się urząd, kończy 
się cezar, prawo i cały porządek świata, a zamiast tego wszystkiego przychodzi 
Chrystus i jakieś miłosierdzie, którego dotąd nie bywało, i jakaś dobrotliwość, 
przeciwna ludzkim i naszym rzymskim instynktom. Mnie wprawdzie Ligia obchodzi 
więcej niż cały Rzym i jego panowanie i niechby się lepiej świat zapadł, bylem 
ją mógł mieć w swoim domu. Ale to inna rzecz. Dla nich, dla chrześcijan, nie 
dość się zgodzić w słowach, trzeba jeszcze czuć, że tak jest dobrze, i nie mieć 
w duszy niczego innego. A ja, bogowie mi świadkami! — nie mogę. Czy rozumiesz, 
co to znaczy? Jest coś w mojej naturze, co się wzdryga na tę naukę, i choćby 
usta moje ją sławiły, choćbym się do jej przepisów stosował, rozum i dusza 
mówiłyby mi, że to czynię dla miłości, dla Ligii i że gdyby nie ona, to nic w 
świecie nie byłoby dla mnie przeciwniejszego. I rzecz dziwna, że taki Paweł z 
Tarsu to rozumie i że rozumie, mimo całej swej prostoty i niskiego pochodzenia, 
ów stary teurgus, największy między nimi, Piotr, który był uczniem Chrystusa. I 
czy wiesz, co czynią? Oto modlą się za mnie i proszą dla mnie o coś, co nazywają 
łaską, a na mnie zstępuje tylko niepokój i coraz większa tęsknota za Ligią.
Wszakżem ci pisał, że ona odeszła tajemnie, ale odchodząc zostawiła mi krzyż, 
który sama powiązała z gałązek bukszpanu. Zbudziwszy się, znalazłem go przy 
łóżku. Mam go teraz w lararium i sam nie umiem zdać sobie sprawy, dlaczego 
zbliżam się jednak do niego tak, jakby w nim było coś boskiego, to jest ze czcią 
i obawą. Kocham go, bo jej ręce go wiązały, a nienawidzę, bo on nas dzieli. 
Czasem mi się zdaje, że są w tym wszystkim jakieś czary i że teurgus Piotr, choć 
się powiada być prostym rybakiem, jest większy i od Apoloniusza, i od 
wszystkich, jacy przed nim byli, i że on to opętał ich tam wszystkich, Ligię, 
Pomponię i mnie samego.
Ty piszesz, że w liście mym poprzednim znać niepokój i smutek. Smutek musi być, 
bom ją znowu utracił; a niepokój jest dlatego, że coś się jednak zmieniło we 
mnie. Szczerze ci mówię, że nic przeciwniejszego mej naturze, jak ta nauka, a 
jednak od czasu, jakem się z nią zetknął, nie mogę się poznać. Czary czy 
miłość?... Kirke zmieniała dotknięciem ciała ludzkie, a mnie zmieniono duszę. 
Chyba Ligia jedna mogła to uczynić albo raczej Ligia przez tę dziwną naukę, 
którą wyznaje. Gdym od nich wrócił do siebie, nikt się mnie nie spodziewał. 
Mniemano, że jestem w Benewencie i że nieprędko wrócę, więc w domu zastałem 
nieład, pijanych niewolników i ucztę, którą sobie wydawali w moim triclinium. 
Śmierci raczej spodziewali się niż mnie i mniej by się jej przerazili. Ty wiesz, 
jak silną ręką trzymam mój dom, wszystko więc, co żyło, rzuciło się na kolana, a 
niektórzy poomdlewali ze strachu. A ja, wiesz, jak postąpiłem? Oto w pierwszej 
chwili chciałem wołać o rózgi i rozpalone żelazo, ale zaraz potem chwycił mnie 
jakiś wstyd i dasz wiarę — jakiś żal tych nędzników; są między nimi i starzy 
niewolnicy; których jeszcze mój dziad M. Winicjusz przywiódł za czasów Augusta 
znad Renu. Zamknąłem się samotny w bibliotece i tam przyszły mi jeszcze 
dziwniejsze myśli do głowy, mianowicie, że po tym, co słyszałem i widziałem 
między chrześcijanami, nie godzi mi się postępować z niewolnikami tak, jak 
postępowałem dotąd, i że to są także ludzie. Oni przez kilka dni chodzili w 
trwodze śmiertelnej, sądząc, że zwłóczę dlatego, by tym okrutniejszą karę 
obmyślić, a ja nie karałem i nie ukarałem, bo nie mogłem! Zwoławszy ich 
trzeciego dnia, rzekłem: Przebaczam wam, wy zaś pilną służbą starajcie się winy 
naprawić! Na to padli na kolana, zalewając się łzami, wyciągając z jękiem ręce i 
zowiąc mnie panem i ojcem, ja zaś — ze wstydem ci to mówię — byłem również 
wzruszony. Wydało mi się, że w tej chwili widzę słodką twarz Ligii i jej oczy 
zalane łzami, dziękujące mi za ten postępek. I pro pudor! czułem, że i mnie 
zwilgotniały źrenice... Wiesz, co ci wyznam: oto że nie mogę sobie dać rady bez 
niej, że mi źle jest samemu, żem jest po prostu nieszczęśliwy i że mój smutek 
większy jest, niż przypuszczasz... Lecz co do moich niewolników zastanowiła mnie 
jedna rzecz. Przebaczenie, jakie otrzymali, nie tylko nie rozzuchwaliło ich, nie 
tylko nie rozluźniło karności, ale nigdy strach nie pobudzał ich do tak 
skwapliwej służby, do jakiej pobudziła wdzięczność. Nie tylko służą, ale zdają 
się na wyścigi zgadywać moje myśli, ja zaś wspominam ci o tym dlatego, że gdym 
na dzień przed opuszczeniem chrześcijan powiedział Pawłowi, że świat rozleciałby 
się na skutek jego nauki jak beczka bez obręczy, ów odrzekł mi: "Silniejszą 
obręczą jest miłość niż groza." A teraz widzę, że w pewnych wypadkach zdanie to 
może być słuszne. Sprawdziłem je również i w stosunku do klientów, którzy 
zwiedziawszy się o moim powrocie, zbiegli się, by mnie przywitać. Wiesz, że nie 
byłem nigdy dla nich zbyt skąpy, ale jeszcze ojciec mój postępował z zasady z 
nimi wyniośle i mnie do podobnego postępowania przyuczył. Otóż teraz, widząc te 
wytarte płaszcze i wygłodniałe twarze, znów doznałem jakby uczucia litości. 
Kazałem im dać jeść, a nadto mówiłem z nimi; nazwałem kilku po imieniu, kilku 
spytałem o ich żony i dzieci i znów widziałem łzy w oczach, a nadto znów wydało 
mi się, że Ligia to widzi, że cieszy się i pochwala... Czy mój umysł poczyna się 
błąkać, czy miłość miesza mi zmysły, nie wiem, wiem jednak, iż mam ciągle 
uczucie, że ona na mnie z dala patrzy, i boję się uczynić coś takiego, co by ją 
mogło zasmucić i obrazić. Tak, Kaju! Zmieniono mi jednak duszę i czasem dobrze 
mi z tym, czasem znów dręczę się tą myślą, albowiem obawiam się, że zabrano mi 
dawne męstwo, dawną energię i że może niezdatny już jestem nie tylko do rady, 
sądu, uczt, ale nawet i do wojny. To są niechybnie czary! I tak dalece mnie 
zmieniono, że powiem ci i to, co mi przychodziło do głowy jeszcze wówczas, gdym 
leżał chory: że gdyby Ligia była podobną do Nigidii, do Poppei, do Kryspinilli i 
do innych naszych rozwódek, gdyby była równie plugawą, równie niemiłosierną i 
równie łatwą jak one, to bym jej nie kochał tak, jak kocham. Ale gdy kocham ją 
za to, co nas dzieli, domyślisz się, jaki chaos rodzi się w mej duszy, w jakich 
żyję ciemnościach, jak nie widzę przed sobą dróg pewnych i jak dalece nie wiem, 
co mam począć. Jeśli życie może być porównywanym do źródła, w moim źródle 
zamiast wody płynie niepokój. Żyję nadzieją, że ją może ujrzę, i czasem zdaje mi 
się, że to musi nastąpić... Ale co będzie ze mną za rok lub dwa, nie wiem i nie 
mogę odgadnąć. Z Rzymu nie wyjadę. Nie mógłbym znieść towarzystwa augustianów, a 
przy tym jedyną ulgą w moim smutku i niepokoju jest mi myśl, że jestem blisko 
Ligii, że przez Glauka lekarza, który obiecał mnie odwiedzić, albo przez Pawła z 
Tarsu może się czasem czegoś o niej dowiem. Nie! nie opuściłbym Rzymu, 
choćbyście mi ofiarowali zarząd Egiptu. Wiedz także, że kazałem rzeźbiarzowi 
obrobić kamień grobowy dla Gula, którego zabiłem w gniewie. Za późno przyszło mi 
na myśl, że on jednak na ręku mnie nosił i pierwszy uczył, jak strzałę na łuk 
nakładać. Nie wiem, dlaczego zbudziła się teraz we mnie pamięć o nim, podobna do 
żalu i do wyrzutu... Jeśli cię zdziwi to, co piszę, odpowiem ci, że mnie to 
niemniej dziwi, ale piszę ci szczerą prawdę. Żegnaj."
ROZDZIAŁ XXIX
Na list ten Winicjusz nie miał już odpowiedzi, gdyż Petroniusz nie odpisywał 
spodziewając się widocznie, że cezar lada dzień nakaże powrót do Rzymu. Jakoż 
wieść o tym rozeszła się w mieście i wzbudziła radość wielką w sercach tłuszczy, 
tęskniącej do igrzysk i rozdawnictwa zboża i oliwy, których wielkie zapasy 
nagromadzone były w Ostii. Helius, wyzwoleniec Nerona, zapowiedział wreszcie 
jego powrót w senacie. Lecz Nero, wsiadłszy wraz z dworem na statki u przylądka 
Misenum, wracał z wolna, wstępując do miast nadbrzeżnych dla wypoczynku lub dla 
występów w teatrach. W Minturnae, gdzie znów śpiewał publicznie, zabawił dni 
kilkanaście, a nawet znów się namyślał, czy nie wrócić do Neapolu i nie czekać 
tam na nadejście wiosny, która zresztą czyniła się wcześniejsza niż zwykle i 
ciepła. Przez cały ten czas Winicjusz żył zamknięty w swym domu, z myślą o Ligii 
i o tych wszystkich nowych rzeczach, które zajmowały mu duszę i wnosiły do niej 
obce jej dotąd pojęcia i uczucia. Widywał tylko od czasu do czasu Glauka 
lekarza, którego każde odwiedziny napełniały go wewnętrzną radością, albowiem 
mógł z nim rozmawiać o Ligii. Glaukus nie wiedział wprawdzie, gdzie znalazła 
schronienie, zapewniał go jednak, że starsi otoczyli ją troskliwą opieką. Raz 
też, wzruszony smutkiem Winicjusza, powiedział mu, że Piotr Apostoł zganił 
Kryspa za to, iż wyrzucał Ligii jej ziemską miłość. Młody patrycjusz usłyszawszy 
to pobladł ze wzruszenia. I jemu zdawało się niejednokrotnie, że nie jest 
obojętnym dla Ligii, ale również często wpadał w zwątpienie i niepewność, teraz 
zaś po raz pierwszy usłyszał potwierdzenie swoich pragnień i nadziei z ust 
obcych, a do tego chrześcijańskich. W pierwszej chwili wdzięczności chciał biec 
do Piotra, dowiedziawszy się zaś, że nie masz go w mieście i że naucza w 
okolicy, zaklinał Glauka, by go do niego przyprowadził, obiecując obdarzyć za to 
hojnie ubogich gminy. Zdawało mu się też, że jeśli Ligia go kocha, to tym samym 
wszystkie przeszkody są usunięte, gdyż gotów był w każdej chwili uczcić 
Chrystusa. Lecz Glaukus, jakkolwiek namawiał go usilnie do przyjęcia chrztu, nie 
śmiał mu ręczyć, czy zyszcze przez to od razu Ligię, i mówił mu, że chrztu 
należy żądać dla chrztu samego i dla miłości Chrystusa, nie zaś dla innych 
celów. "Trzeba mieć i duszę chrześcijańską" — rzekł mu — a Winicjusz, lubo każda 
przeszkoda wzburzała go, poczynał już rozumieć, że Glaukus, jako chrześcijanin, 
mówi to, co mówić powinien. Sam on nie zdawał sobie dokładnie sprawy, że jedną z 
najgłębszych zmian w jego naturze stanowiło to, iż dawniej mierzył ludzi i 
rzeczy tylko przez własny egoizm, obecnie zaś z wolna przyuczał się do myśli, że 
inne oczy mogą inaczej patrzeć, inne serce inaczej czuć i że słuszność nie 
zawsze toż samo znaczy, co osobista korzyść.
Brała go też często chęć zobaczenia Pawła z Tarsu, którego słowa rozciekawiały 
go i niepokoiły. Układał sobie w duszy dowody, którymi będzie zwalczał jego 
naukę, opierał mu się w myśli, chciał go jednakże widzieć i słyszeć. Lecz Paweł 
wyjechał do Arycji, gdy zaś i odwiedziny Glauka stawały się coraz rzadsze, 
Winicjusza otoczyła zupełna samotność. Wówczas począł znów przebiegać zaułki 
przyległe do Subury i wąskie uliczki Zatybrza, w nadziei, że choć z daleka ujrzy 
Ligię, lecz gdy i ta nadzieja go zawiodła, w sercu poczęła mu wzbierać nuda i 
zniecierpliwienie. Przyszedł na koniec czas, że dawna natura odezwała się w nim 
raz jeszcze z taką siłą, z jaką fala w chwili przypływu wraca na brzeg, z 
którego ustąpiła. Wydało mu się, że był głupcem, że niepotrzebnie zaprzątał 
sobie głowę rzeczami, które doprowadziły go do smutku, i że powinien brać z 
życia, co się da. Postanowił zapomnieć o Ligii, a przynajmniej szukać rozkoszy i 
użycia poza nią, Czuł jednak, że to jest ostatnia próba, rzucił się więc w wir 
życia z całą ślepą, właściwą mu energią i zapalczywością. Życie zaś samo zdawało 
się go do tego zachęcać. Obumarłe i wyludnione przez zimę miasto poczęło się 
ożywiać nadzieją bliskiego przyjazdu cezara. Gotowano mu uroczyste przyjęcie. 
Przy tym szła wiosna: śniegi znikły pod tchnieniem afrykańskich wiatrów ze 
szczytów Gór Albańskich. Trawniki w ogrodach pokryły się fiołkami. Fora i Pole 
Marsowe zaroiły się ludźmi, których przygrzewało coraz gorętsze słońce. Na Via 
Appia, która była zwykłym miejscem zamiejskich przejażdżek, zapanował ruch 
bogato zdobnych wozów. Czyniono już wycieczki do Gór Albańskich. Młode kobiety, 
pod pozorem uczczenia Junony w Lanuvium lub Diany w Arycji, wymykały się z 
domów, aby za miastem szukać wrażeń, towarzystwa, spotkań i rozkoszy. Tu 
Winicjusza wśród wspaniałych rydwanów spostrzegł pewnego dnia przepyszną, 
poprzedzaną przez dwa molosy, karrukę Petroniuszowej Chryzotemis, otoczoną przez 
całe grono młodzieży i starych senatorów, których urząd zatrzymał w mieście. 
Chryzotemis, powożąc sama czterema korsykańskimi kucami, rozdawała naokół 
uśmiechy i lekkie uderzenia złotym biczem, lecz spostrzegłszy Winicjusza 
wstrzymała konie i zabrała go do karruki, a następnie na ucztę do domu, która 
trwała przez całą noc. Winicjusz spił się tak na owej uczcie, iż nie pamiętał 
nawet, kiedy odwieziono go do domu, przypomniał sobie jednak, że gdy Chryzotemis 
spytała go o Ligię, obraził się i będąc już pijanym wylał jej na głowę puchar 
falernu. Rozmyślając o tym po trzeźwemu odczuwał jeszcze gniew. Lecz w dzień 
później Chryzotemis, zapomniawszy widocznie o obeldze, odwiedziła go w jego domu 
i zabrała go znów na drogę Appijską, po czym była u niego na wieczerzy, na 
której wyznała, że nie tylko Petroniusz, ale i jego lutnista znudził ją już od 
dawna i że serce jej jest wolne. Przez tydzień ukazywali się razem, lecz 
stosunek nie obiecywał być trwałym. Jakkolwiek od wypadku z falernem imię Ligii 
nie było nigdy wspominane, Winicjusz nie mógł się jednak pozbyć myśli o niej. 
Miał ciągle uczucie, że oczy jej patrzą na niego, i uczucie to przejmowało go 
jakby obawą. Zżymał się sam na siebie, nie mogąc wszelako pozbyć się ani myśli, 
że Ligię zasmuca, ani żalu, który się z tej myśli rodził. Po pierwszej scenie 
zazdrości, jaką Chryzotemis uczyniła mu z powodu dwóch dziewcząt syryjskich, 
które nabył, przepędził ją w sposób grubiański. Nie przestał wprawdzie od razu 
nurzać się w rozkoszy i rozpuście, owszem, czynił to jakby na złość Ligii, ale w 
końcu spostrzegł, że myśl o niej nie opuszcza go ani na chwilę, że ona wyłącznie 
jest powodem jego tak złych, jak dobrych czynności i że naprawdę nic go w 
świecie nie obchodzi poza nią. Wówczas opanował go niesmak i zmęczenie. Rozkosz 
mu zbrzydła i zostawiła tylko wyrzuty. Zdawało mu się, że jest nędznikiem, i to 
ostatnie uczucie napełniło go niezmiernym zdumieniem, dawniej bowiem uznawał za 
dobre wszystko, co mu dogadzało. Wreszcie stracił swobodę, pewność siebie i 
wpadł w zupełne odrętwienie, z którego nie mogła go rozbudzić nawet wieść o 
powrocie cezara. Nic go już teraz nie obchodziło i nawet do Petroniusza nie 
wybrał się dopóty, dopóki ten nie przysłał mu wezwania i swojej własnej lektyki.
Ujrzawszy go, lubo powitany radośnie, odpowiadał na jego pytania niechętnie, 
lecz wreszcie długo tłumione uczucia i myśli wybuchły i popłynęły mu z ust 
obfitym potokiem słów. Raz jeszcze opowiedział szczegółowo historię swych 
poszukiwań za Ligią i pobytu między chrześcijanami, wszystko, co tam widział i 
słyszał, wszystko, co mu przechodziło przez głowę i serce, i wreszcie począł 
narzekać, że wpadł w chaos, w którym stracił spokojność, dar rozróżniania rzeczy 
i sąd o nich. Nic go oto nie nęci, nic mu nie smakuje, nie wie, czego się 
trzymać i jak postępować. Gotów jest czcić Chrystusa i prześladować Go, rozumie 
wzniosłość Jego nauki i zarazem czuje do niej wstręt nieprzezwyciężony. Rozumie, 
że choćby posiadł Ligię, to jej nie posiądzie zupełnie, bo się musi nią dzielić 
z Chrystusem. Na koniec żyje, jakby nie żył: bez nadziei, bez jutra, bez wiary w 
szczęście, a naokół otacza go ciemność, z której szuka po omacku wyjścia i nie 
może znaleźć.
Petroniusz patrzył w czasie opowiadania na jego zmienioną twarz, na ręce, które 
mówiąc wyciągał w dziwny sposób przed siebie, jakby rzeczywiście szukał drogi w 
ciemności, i rozmyślał. Nagle wstał i zbliżywszy się do Winicjusza począł 
rozgarniać palcami jego włosy nad uchem.
— Czy ty wiesz — spytał — że masz kilka siwych włosów na skroni?
— Może być — odpowiedział Winicjusz. — Nie zdziwię się, jeśli wkrótce wszystkie 
mi zbieleją.
Po czym nastało milczenie. Petroniusz był człowiekiem rozumnym i nieraz 
zastanawiał się nad duszą ludzką i nad życiem. Lecz w ogóle życie to w tym 
świecie, w którym obaj żyli, mogło być zewnętrznie szczęśliwe lub nieszczęśliwe, 
ale wewnętrznie bywało spokojne. Równie jak piorun lub trzęsienie ziemi mogło 
obalić świątynię, tak nieszczęście mogło zburzyć życie, samo w sobie jednak 
składało się ono z prostych i harmonijnych linii, wolnych od wszelkich zawikłań. 
Tymczasem co innego było w słowach Winicjusza i Petroniusz po raz pierwszy 
stanął wobec szeregu duchowych węzłów, których nikt dotąd nie rozplątywał. Był o 
tyle rozumny, że czuł ich wagę, ale przy całej swej bystrości nie umiał nic na 
zadane pytania odpowiedzieć — i wreszcie po długiej chwili milczenia rzekł:
— To są chyba czary
— I ja tak sądziłem — odpowiedział Winicjusz. — Nieraz wydawało mi się, że 
oczarowano nas oboje. — A gdybyś — rzekł Petroniusz — udał się na przykład do 
kapłanów Serapisa. Bez wątpienia jest między nimi, jak w ogóle między kapłanami, 
wielu oszustów, są jednak tacy, którzy zgłębili dziwne tajemnice.
Lecz mówił to bez wiary i głosem niepewnym, sam bowiem czuł, jak w ustach jego 
ta rada może wydawać się marną, a nawet i śmieszną.
Winicjusz zaś począł trzeć czoło — i mówił:
— Czary!... Widziałem czarowników, którzy podziemnych, nieznanych sił używali 
dla zysku, widziałem i takich, którzy używali ich na szkodę swych nieprzyjaciół. 
Lecz chrześcijanie żyją w ubóstwie, nieprzyjaciołom przebaczają, głoszą pokorę, 
cnotę i miłosierdzie, co im tedy może przyjść z czarów i dlaczego mieliby je 
rzucać?...
Petroniusza poczęło gniewać, iż rozum jego nie może znaleźć na nic odpowiedzi, 
nie chcąc się jednak do tego przyznać, odpowiedział, byle dać jakąkolwiek 
odpowiedź:
— To nowa sekta... Po chwili zaś rzekł:
— Na boską mieszkankę pafijskich gajów! jak to wszystko psuje życie! Ty 
podziwiasz dobroć i cnotę tych ludzi, a ja ci powiadam, że są źli, gdyż są 
nieprzyjaciółmi życia, jak choroby i jak śmierć sama. Dosyć ich mamy i tak! nie 
potrzeba nam jeszcze chrześcijan. Policz tylko: choroby, cezar, Tygellinus, 
wiersze cezara, szewcy, którzy rządzą potomkami dawnych Kwirytów, wyzwoleńcy, 
którzy zasiadają w senacie. Na Kastora! dość tego! To jest zgubna i obrzydła 
sekta! Próbowałżeś otrząsnąć się z tych smutków i użyć trochę życia?
— Próbowałem — odpowiedział Winicjusz. A Petroniusz rozśmiał się i rzekł:
— Ach, zdrajco! Przez niewolników prędko rozchodzą się wiadomości: uwiodłeś mi 
Chryzotemis! Winicjusz kiwnął z niesmakiem ręką.
— W każdym razie dziękuję ci — mówił Petroniusz. — Poślę jej parę trzewików 
naszywanych perłami; w moim języku miłosnym znaczy to: "Odejdź." Winienem ci 
podwójną wdzięczność: raz za to, że nie przyjąłeś Eunice, drugi raz, żeś mnie 
uwolnił od Chryzotemis. Posłuchaj mnie: widzisz przed sobą człowieka, który 
wstawał rano, kąpał się, ucztował, posiadał Chryzotemis, pisywał satyry, a nawet 
czasem prozę przeplatał wierszami, ale który nudził się jak cezar i często nie 
umiał opędzić się posępnym myślom. A czy wiesz, dlaczego tak było? Oto dlatego, 
żem szukał daleko tego, co było blisko... Kobieta piękna warta jest zawsze tyle 
złota, ile waży, ale kobieta, która przy tym kocha, nie ma wprost ceny. Tego nie 
kupisz za wszystkie skarby Werresa. Teraz mówię sobie oto, co następuje: 
napełniam życie szczęściem jak puchar najprzedniejszym winem, jakie wydała 
ziemia, i piję, póki nie zmartwieje mi ręka i nie pobledną usta. Co będzie 
dalej, nie dbam, i oto jest moja najnowsza filozofia.
— Wyznawałeś ją zawsze. Nic w niej nowego! — Jest w niej treść, której brakło.
To rzekłszy zawołał Eunice, która weszła, ubrana w białą draperię, złotowłosa, 
już nie dawna niewolnica, ale jakby bogini miłości i szczęścia.
On zaś otworzył jej ramiona i rzekł: — Pójdź!
Na to przybiegła ku niemu i siadłszy na jego kolanach oplotła mu ramionami 
szyję, głowę zaś złożyła na jego piersiach. Winicjusz widział, jak z wolna 
policzki jej poczęły się pokrywać odblaskiem purpury, jak oczy zatapiały się 
stopniowo we mgle. Razem tworzyli cudną grupę miłosną i szczęśliwą. Petroniusz 
sięgnął ręką do płaskiej wazy stojącej obok na stole i wydobywszy z niej pełną 
garść fiołków począł obsypywać nimi głowę, piersi i stolę Eunice, następnie 
obsunął tunikę z jej ramion i rzekł:
— Szczęśliwy, kto jak ja znalazł miłość w takim zamkniętą kształcie... Czasem 
wydaje mi się, że jesteśmy dwojgiem bogów... Patrz sam: czy Praksyteles, czy 
Miron, czy Skopas lub Lizypp stworzyli kiedy cudniejsze linie? Czy na Paros lub 
w Pentelikonie istnieje podobny marmur, ciepły, różowy i rozkochany? Są ludzie, 
którzy wycałowują brzegi waz, lecz ja wolę szukać rozkoszy tam, gdzie ją 
prawdziwie znaleźć można.
To rzekłszy począł wodzić ustami po jej ramionach i szyi, ją zaś przejmowało 
drganie i oczy jej to zamykały się, to otwierały z wyrazem niewysłowionej 
rozkoszy. Petroniusz podniósł po chwili swą wykwintną głowę i zwróciwszy się do 
Winicjusza rzekł:
— A teraz pomyśl, czym są wobec tego twoi posępni chrześcijanie, i jeśli nie 
zrozumiesz różnicy, to idź sobie do nich... Ale ten widok cię uleczy.
Winicjusz rozdął nozdrza, przez które wchodziła woń fiołków, napełniająca cały 
pokój, i pobladł, pomyślał bowiem, że gdyby mógł tak wodzić ustami po ramionach 
Ligii, to byłaby jakaś świętokradzka rozkosz, tak wielka, że potem niechby się 
zapadł świat. Lecz przywykłszy już do prędkiego uświadamiania tego, co się w nim 
dzieje, spostrzegł, że i w tej chwili myśli o Ligii, tylko o niej.
Petroniusz zaś rzekł:
— Eunice, każ nam, boska, przygotować wieńce na głowę i śniadanie.
Potem, gdy odeszła, zwrócił się do Winicjusza:
— Chciałem ją wyzwolić, ona zaś, wiesz, co mi odpowiedziała: "Wolałabym być 
twoją niewolnicą niż żoną cezara." I nie chciała się zgodzić. Wówczas wyzwoliłem 
ją mimo jej wiedzy. Pretor zrobił to dla mnie, że nie wymagał jej obecności. Ale 
ona nie wie o tym, jak również nie wie, że ten dom i wszystkie moje klejnoty, z 
wyjątkiem gemm, do niej będą należały na wypadek mojej śmierci.
To rzekłszy wstał, przeszedł się po pokoju i rzekł: — Miłość zmienia jednych 
więcej, drugich mniej, ale zmieniła i mnie. Niegdyś lubiłem zapach werweny, lecz 
ponieważ Eunice woli fiołki, więc i ja polubiłem je teraz nad wszystko, i od 
czasu jak wiosna nadeszła, oddychamy tylko fiołkami.
Tu zatrzymał się przed Winicjuszem i zapytał: — A ty? zawsze trzymasz się nardu?
— Daj mi pokój! — odpowiedział młody człowiek.
— Ja chciałem, byś się przypatrzył Eunice, i mówię ci o niej dlatego, że może i 
ty szukasz daleko tego, co jest bliskie. Może i dla ciebie bije gdzieś w twoich 
niewolniczych cubiculach serce wierne i proste. Przyłóż taki balsam na twe rany. 
Mówisz, że Ligia cię kocha? Być może! Ale co to jest za miłość, która się 
wyrzeka? Czy to nie znaczy, że jest coś od niej silniejszego? Nie, drogi: Ligia 
to nie Eunice.
Na to Winicjusz odrzekł:
— Wszystko jest tylko jednym udręczeniem. Widziałem cię całującego ramiona 
Eunice i pomyślałem wówczas, że gdyby mi tak Ligia odkryła swoje, to niechby 
potem ziemia otworzyła się pod nami! Ale na samą myśl o tym chwycił mnie jakiś 
lęk, jak gdybym porwał się na westalkę lub zamierzał pohańbić bóstwo... Ligia to 
nie Eunice, tylko że ja inaczej rozumiem tę różnicę niż ty. Tobie miłość 
zmieniła nozdrza, więc wolisz fiołki od werweny, a mnie zmieniła duszę, więc 
mimo mojej nędzy i żądzy wolę, że Ligia jest taką, jak jest, niż żeby była 
podobna do innych.
Petroniusz wzruszył ramionami.
— W takim razie nie dzieje ci się krzywda. Ale ja tego nie rozumiem.
A Winicjusz odpowiedział gorączkowo:
— Tak! tak!... My się już nie możemy zrozumieć! Nastała znów chwila milczenia, 
po czym Petroniusz rzekł:
— Niech Hades pochłonie twoich chrześcijan! Napełnili cię niepokojem i 
zniszczyli zmysł życia. Niech ich Hades pochłonie! Mylisz się mniemając, że to 
jest nauka dobroczynna, bo dobroczynnym jest to, co ludziom daje szczęście, to 
jest piękność, miłość i moc, oni zaś nazywają to marnością. Mylisz się, że są 
sprawiedliwi, bo jeśli za złe będziemy płacili dobrem, to czymże będziemy 
płacili za dobro? A przy tym jeśli za to i za to jednaka zapłata, to po cóż 
ludzie mają być dobrzy?
— Nie: zapłata nie jest jednaka, ale się zaczyna, wedle ich nauki, w życiu 
przyszłym, które nie jest doczesne.
— W to się nie wdaję, bo to dopiero zobaczymy, jeśli coś można zobaczyć... bez 
oczu. Tymczasem są to po prostu niedołęgi. Ursus zadusił Krotona, bo ma członki 
ze śpiżu, ale to są mazgaje, przyszłość zaś nie może do mazgajów należeć.
— Życie dla nich zaczyna się wraz ze śmiercią. — To jakby ktoś powiedział: dzień 
zaczyna się razem z nocą. Czy ty masz zamiar porwać Ligię?
— Nie. Nie mogę jej złem za dobre płacić i przysiągłem, że tego nie uczynię.
— Czy masz zamiar przyjąć naukę Chrystusa? — Chcę, ale moja natura jej nie 
znosi.
— A potrafisz zapomnieć o Ligii? — Nie.
— To podróżuj.
Niewolnicy dali w tej chwili znać, że śniadanie gotowe, lecz Petroniusz, któremu 
zdawało się, że wpadł na dobrą myśl, mówił dalej w drodze do triclinium:
— Zjeździłeś kawał świata, ale tylko jako żołnierz, który śpieszy na miejsce 
przeznaczenia i nie zatrzymuje się po drodze. Wybierz się z nami do Achai. Cezar 
nie zarzucił dotąd zamiaru podróży. Będzie się zatrzymywał wszędzie po drodze, 
śpiewał, zbierał wieńce, łupił świątynie i wreszcie wróci jako tryumfator do 
Italii. Będzie to coś, jakby pochód Bachusa i Apollina w jednej osobie. 
Augustianie, augustianki, tysiące cytr — na Kastora! Warto to widzieć, bo świat 
nie widział dotąd niczego podobnego.
Tu położył się na ławce przed stołem, obok Eunice, a gdy niewolnik kładł mu na 
głowę wieniec z anemonów, mówił dalej:
— Coś ty widział w służbie Korbulona? Nic! Czyś zwiedzał porządnie świątynie 
greckie, tak jak ja, który przeszło dwa lata przechodziłem z rąk jednego 
przewodnika do rąk drugiego? Czyś był na Rodos oglądać miejsce, gdzie stał 
kolos? Czyś widział w Panopie, w Focydzie glinę, z której Prometeusz lepił 
ludzi, albo w Sparcie jaje, które zniosła Leda, albo w Atenach sławny pancerz 
sarmacki, zrobiony z kopyt końskich, albo na Eubei okręt Agamemnona, albo 
czaszę, dla której za formę służyła lewa pierś Heleny? Czyś widział Aleksandrię, 
Memfis, piramidy, włos Izydy, który sobie wyrwała z żalu za Ozyrysem? Czyś 
słyszał jęk Memnona? Świat jest szeroki i nie wszystko się kończy na Zatybrzu! 
Ja będę towarzyszył cezarowi, a potem, gdy będzie wracał, opuszczę go i pojadę 
na Cypr, bo ta złotowłosa moja boginka życzy sobie, byśmy razem ofiarowali w 
Pafos Cyprydzie gołębie, a trzeba ci wiedzieć; że czego ona sobie życzy, to się 
staje.
— Niewolnicą twoją jestem — rzekła Eunice.
On zaś wsparł uwieńczoną głowę na jej łonie i rzekł z uśmiechem:
— Więc jestem niewolnikiem niewolnicy. Podziwiam cię, boska, od stóp do głów.
Po czyrn zwrócił się do Winicjusza:
— Jedź z nami na Cypr. Przedtem jednak pamiętaj, że musisz widzieć się z 
cezarem. Źle, żeś dotąd u niego nie był; Tygellinus gotów wyzyskać to na twoją 
niekorzyść. Nie ma on wprawdzie do ciebie osobistej nienawiści, jednakże nie 
może cię kochać choćby dlatego, że jesteś moim siostrzeńcem... Powiemy, że byłeś 
chory. Musimy się namyśleć, co masz mu odpowiedzieć, jeśli spyta cię o Ligię. 
Najlepiej machnij ręką i powiedz mu, że była, póki ci się nie znudziła. On to 
zrozumie. Powiedz mu również, że choroba zatrzymała cię w domu, że gorączkę 
powiększyło zmartwienie, iż nie mogłeś być w Neapolu i słuchać jego śpiewu, a do 
zdrowia pomogła ci jedynie nadzieja, że go usłyszysz. Nie lękaj się przesadzić. 
Tygellinus zapowiada, że wymyśli dla cezara coś nie tylko wielkiego, ale i 
grubego... Boję się jednak, by mnie nie podkopał. Boję się także twego 
usposobienia.
— Czy wiesz — rzekł Winicjusz — że są ludzie, którzy się cezara nie boją i żyją 
tak spokojnie, jakby go na świecie nie było?
— Wiem, kogo wymienisz: chrześcijan.
— Tak. Oni jedni!... Nasze zaś życie czymże jest, jeśli nie ciągłym strachem?
— Daj mi pokój z twoimi chrześcijanami. Nie boją się cezara, bo on może o nich i 
nie słyszał, a w każdym razie nic o nich nie wie i tyle go oni obchodzą, ile 
zwiędłe liście. A ja ci powiadam, że to są niedołęgi, że sam to czujesz i że 
jeśli twoja natura otrząsa się na ich naukę, to właśnie dlatego, że czujesz ich 
niedołęstwo. Tyś człowiek z innej gliny i dlatego daj sobie i mnie z nimi 
spokój. Potrafimy żyć i umrzeć, a co oni potrafią, to nie wiadomo.
Winicjusza uderzyły te słowa i wróciwszy do siebie począł rozmyślać, że może w 
istocie owa dobrotliwość i miłosierdzie chrześcijan dowodzi niedołęstwa ich 
dusz. Zdawało mu się, że ludzie mający tęgość i hart nie umieliby tak 
przebaczać. Przyszło mu do głowy, że istotnie to może być powodem wstrętu, jaki 
jego rzymska dusza odczuwa do tej nauki. "Potrafimy żyć i umrzeć!" — mówił 
Petroniusz. A oni? Oni umieją tylko przebaczać, ale nie rozumieją ni prawdziwej 
miłości, ni prawdziwej nienawiści.
ROZDZIAŁ XXX
Cezar wróciwszy do Rzymu zły był, że wrócił, i po kilku dniach już zapłonął na 
nowo chęcią wyjazdu do Achai. Wydał nawet edykt, w którym oświadczał, że 
nieobecność jego nie potrwa długo i że rzeczy publiczne na żadną szkodę z tego 
powodu nie będą narażone. Za czym w towarzystwie augustianów, między którymi 
znajdował się i Winicjusz, udał się na Kapitol, by złożyć bogom ofiary za 
pomyślną podróż. Lecz na drugi dzień, gdy z kolei odwiedził przybytek Westy, 
zaszedł wypadek, który wpłynął na zmianę wszystkich zamiarów. Nero nie wierzył w 
bogów, ale bał się ich, zwłaszcza zaś tajemnicza Westa taką przejmowała go 
obawą, że na widok bóstwa i świętego ognia włosy podniosły mu się nagle z 
przerażenia, zwarły się zęby, drżenie przebiegło po wszystkich członkach i 
osunął się na ręce Winicjusza, który wypadkiem znajdował się tuż za nim. 
Wyniesiono go natychmiast ze świątyni i przeprowadzono na Palatyn, gdzie, lubo 
niebawem przyszedł zupełnie do siebie, nie opuszczał jednak łoża przez cały 
dzień. Oświadczył też, ku wielkiemu zdziwieniu obecnych, że zamiar wyjazdu 
odkłada stanowczo do czasów późniejszych, gdyż bóstwo ostrzegło go tajemnie 
przed pośpiechem. W godzinę później głoszono już publicznie ludowi po całym 
Rzymie, że cezar widząc zasmucone twarze obywateli, powodowany miłością ku nim, 
jako ojciec ku dzieciom, zostaje z nimi, by dzielić ich uciechy i dolę. Lud, 
uradowany z postanowienia, a zarazem pewien, że nie chybią igrzyska i 
rozdawnictwo zboża, zebrał się tłumnie przed bramą Palatyńską, wydając okrzyki 
na cześć boskiego cezara, ów zaś przerwał grę w kości, w którą się zabawiał z 
augustianami, i rzekł:
— Tak, trzeba było odłożyć; Egipt i władztwo nad Wschodem wedle przepowiedni nie 
może mnie minąć, więc i Achaja mi nie przepadnie. Każę przekopać istm koryncki, 
a w Egipcie wzniesiem takie pomniki, przy których piramidy wydadzą się igraszką 
dziecinną. Każę zbudować Sfinksa większego siedem razy od tego, który koło 
Memfis patrzy w pustynię, ale każę mu dać twarz moją. Wieki potomne będą mówiły 
tylko o tym pomniku i o mnie.
— Zbudowałeś sobie już pomnik swymi wierszami, większy nie siedem, ale trzy razy 
po siedem od piramidy Cheopsa — rzekł Petroniusz.
— A śpiewem? — spytał Nero.
— Niestety! Gdyby to umiano zbudować ci taki posąg jak posąg Memnona, który by 
odzywał się twoim głosem o wschodzie słońca! Morza przyległe Egiptowi roiłyby 
się po wiek wieków od okrętów, na których tłumy z trzech części świata 
wsłuchiwałyby się w pieśń twoją.
— Niestety, któż to potrafi? — rzekł Nero.
— Ale możesz kazać wyciąć z bazaltu siebie powożącego kwadrygą.
— Prawda! Uczynię to!
— Uczynisz podarek ludzkości.
— W Egipcie zaślubię też Lunę, która jest wdową, i będę naprawdę bogiem.
— A nam dasz na żony gwiazdy, my zaś utworzymy nową konstelację, która będzie 
się zwała konstelacją Nerona. Witeliusza jednak ożeń z Nilem, aby płodził 
hipopotamy. Tygellinowi podaruj pustynię, będzie wówczas królem szakalów...
— A mnie co przeznaczasz? — spytał Watyniusz. — Niech cię Apis błogosławi! 
Wyprawiłeś nam tak wspaniałe igrzyska w Benewencie, że nie mogę ci źle życzyć: 
zrób parę butów Sfinksowi, któremu łapy drętwieją w czasie ros nocnych, a potem 
będziesz robił obuwie dla kolosów tworzących aleje przed świątyniami. Każdy tam 
znajdzie odpowiednie zajęcie. Domicjusz Afer na przykład zostanie skarbnikiem, 
jako znany z uczciwości. Lubię, cezarze, gdy marzysz o Egipcie, i smuci mnie to, 
żeś odłożył zamiar wyjazdu. Nero zaś rzekł:
— Wasze śmiertelne oczy nic nie widziały, bo bóstwo czyni się niewidzialnym, dla 
kogo zechce. Wiedzcie, że gdym był w świątyni Westy, ona sama stanęła koło mnie 
i rzekła mi w ucho: "Odłóż wyjazd." Stało się to tak niespodziewanie, żem się 
przeraził, choć za taką widoczną opiekę bogów nade mną powinien bym im być 
wdzięczny.
— Wszyscyśmy się przerazili — rzekł Tygellinus — a westalka Rubria zemdlała.
— Rubria! — rzekł Nero. — Jaką ona ma śnieżną szyję.
— Lecz się rumieni na twój widok, boski cezarze... — Tak! Zauważyłem to i ja. To 
dziwne! Westalka! Jest coś boskiego w każdej westalce, a Rubria jest bardzo 
piękna.
Tu zamyślił się na chwilę, po czym zapytał:
— Powiedzcie mi, dlaczego Westy ludzie się więcej boją niż innych bogów? Co w 
tym jest? Ot, mnie samego lęk ogarnął, chociaż jestem najwyższym kapłanem. 
Pamiętam tylko, że padłem na wznak i byłbym runął na ziemię, gdyby mnie ktoś nie 
podtrzymał. Kto mnie podtrzymał?
— Ja — odrzekł Winicjusz.
— Ach, ty "srogi Aresie"? Czemu nie byłeś w Benewencie? Mówiono mi, żeś chory, i 
istotnie twarz masz zmienioną. Ale! słyszałem, że Kroto chciał cię zamordować? 
Czy to prawda?
— Tak jest — i złamał mi ramię, ale się obroniłem. — Złamanym ramieniem?
— Pomógł mi pewien barbarzyńca, który był od Krotona silniejszy.
Nero spojrzał na niego ze zdziwieniem.
— Silniejszy od Krotona? Chyba żartujesz? Kroto był najsilniejszy z ludzi, a 
teraz jest Syfaks z Etiopii. — Mówię ci, cezarze, com widział na własne oczy. — 
Gdzież jest ta perła? Czy nie został królem Nemoreńskim?
— Nie wiem, cezarze. Straciłem go z oczu. — Nie wiesz nawet z jakiego narodu?
— Miałem złamaną rękę, więc nie mogłem się o nic go wypytać.
— Poszukaj mi go i znaleź. Na to Tygellinus rzekł:
— Ja się tym zajmę.
Lecz Nero mówił dalej do Winicjusza:
— Dziękuję ci, żeś mnie podtrzymał. Mogłem, padłszy, rozbić głowę. Niegdyś dobry 
był z ciebie towarzysz, ale od czasu wojny i służby pod Korbulonem zdziczałeś 
jakoś i rzadko cię widuję.
Po czym pomilczawszy chwilę rzekł:
— Jak się ma owa dziewczyna... za wąska w biodrach... w której się kochałeś i 
którą odebrałem Aulusom dla ciebie?...
Winicjusz zmieszał się, lecz Petroniusz w tej chwili przyszedł mu z pomocą:
— Założę się, panie — rzekł — że zapomniał. Czy widzisz jego zmieszanie? Pytaj 
go o to, ile ich było od tego czasu, a nie ręczę, czy i na to potrafi 
odpowiedzieć. Z Winicjuszów dobrzy żołnierze, ale lepsze jeszcze koguty. Trzeba 
im stada. Ukarz go za to, panie, i nie zaproś go na ucztę, jaką nam Tygellinus 
obiecuje wyprawić na twoją cześć na stawie Agryppy.
— Nie, nie uczynię tego. Ufam Tygellinowi, że tam właśnie stada nie zabraknie.
— Miałożby braknąć Charytek tam, gdzie będzie Amor? — odpowiedział Tygellin.
Lecz Nero rzekł:
— Nuda mnie dręczy! Zostałem z woli bogini w Rzymie, ale go nie mogę znosić. 
Wyjadę do Ancjum. Duszę się w tych ciasnych ulicach, wśród tych walących się 
domów, wśród tych plugawych zaułków. Smrodliwe powietrze zalatuje aż tu, do mego 
domu i do moich ogrodów. Ach, gdyby trzęsienie ziemi zniszczyło Rzym, gdyby jaki 
rozgniewany bóg zrównał go z ziemią, dopiero pokazałbym wam, jak powinno się 
budować miasto, które jest głową świata i moją stolicą.
— Cezarze — odpowiedział Tygellinus — mówisz: "Gdyby jaki rozgniewany bóg 
zniszczył miasto" — czy tak?
— Tak! więc cóż?
— Alboż nie jesteś bogiem?
Nero machnął ręką z wyrazem znużenia, po czym rzekł:
— Zobaczymy, co nam urządzisz na stawach Agryppy. Potem wyjadę do Ancjum. Wy 
wszyscy jesteście mali, więc nie rozumiecie, że mi potrzeba rzeczy wielkich.
To powiedziawszy przymknął oczy dając w ten sposób znać, że potrzebuje 
spoczynku. Jakoż augustianie poczęli się rozchodzić. Petroniusz wyszedł z 
Winicjuszem i rzekł mu:
— Jesteś więc wezwany do udziału w zabawie. Miedzianobrody wyrzekł się podróży, 
ale natomiast będzie szalał więcej niż kiedykolwiek i rozpościerał się w mieście 
jak we własnym domu. Staraj się i ty znaleźć w szaleństwach rozrywkę i 
zapomnienie. U licha! Podbiliśmy przecie świat i mamy prawo się bawić. Ty, 
Marku, jesteś bardzo pięknym chłopcem i temu w części przypisuję słabość, jaką 
mam do ciebie. Na Dianę efeską! Gdybyś ty mógł widzieć swoje zrośnięte brwi i 
swoją twarz, w której znać starą krew Kwirytów! Tamci wyglądają przy tobie jak 
wyzwoleńcy. Tak jest! Gdyby nie ta dzika nauka, Ligia byłaby dziś w domu twoim. 
Próbujże mi jeszcze dowodzić, że to nie są nieprzyjaciele życia i ludzi... 
Obeszli się z tobą dobrze, więc możesz być im wdzięczny, ale na twoim miejscu 
znienawidziłbym tę naukę, a szukał rozkoszy tam, gdzie ją znaleźć można. Jesteś 
pięknym chłopcem, powtarzam ci, a Rzym roi się od rozwódek.
— Dziwię się tylko, że cię to wszystko jeszcze nie męczy — odpowiedział 
Winicjusz.
— Kto ci to powiedział? Mnie męczy to od dawna, ale ja nie mam twoich lat. Ja 
zresztą mam inne zamiłowania, których tobie brak. Lubię książki, których ty nie 
lubisz, lubię poezję, która cię nudzi, lubię naczynia, gemmy i mnóstwo rzeczy, 
na które ty nie patrzysz, mam bóle w krzyżu, których ty nie miewasz, i wreszcie 
znalazłem Eunice, ty zaś nic podobnego nie znalazłeś... Mnie dobrze w domu, 
wśród arcydzieł, z ciebie zaś nigdy nie zrobię estety. Ja wiem, że w życiu nic 
już więcej nie znajdę nad to, com znalazł, ty sam nie wiesz, że ciągle jeszcze 
spodziewasz się i szukasz. Gdyby na ciebie śmierć przyszła, przy całej twej 
odwadze i wszystkich smutkach umarłbyś ze zdziwieniem, że już trzeba świat 
opuścić, ja zaś przyjąłbym ją jako konieczność z tym przeświadczeniem, że nie ma 
na całym świecie takich jagód, których bym nie spróbował. Nie śpieszę się, ale 
też nie będę się ociągał, postaram się tylko, by mi było do ostatka wesoło. Są 
na świecie weseli sceptycy. Stoicy są dla mnie głupcami, ale stoicyzm 
przynajmniej hartuje, twoi zaś chrześcijanie wprowadzają na świat smutek, który 
jest tym w życiu, czym deszcz w naturze. Czy wiesz, czegom się dowiedział? — Oto 
że w czasie uroczystości, które wyprawi Tygellin, na brzegach stawu Agryppy 
staną lupanaria, a w nich zebrane będą kobiety z najpierwszych domów w Rzymie. 
Czyż nie znajdzie się choć jedna dość piękna, by mogła cię pocieszyć? Będą i 
dziewice, które po raz pierwszy na świat wystąpią... jako nimfy. Takie nasze 
cesarstwo rzymskie... Ciepło już! Południowy wiatr ogrzeje wody i nie spryszczy 
nagich ciał. A ty, Narcyzie, wiedz o tym, że nie znajdzie się ani jedna, która 
by ci się oparła. Ani jedna — choćby była westalką.
Winicjusz począł się uderzać, w głowę dłonią jak człowiek zajęty wiecznie jedną 
myślą.
— Trzebaż szczęścia, żebym na taką jedyną trafił... — A któż to sprawił, jeśli 
nie chrześcijanie!... Ale ludzie, których godłem jest krzyż, nie mogą być inni. 
Słuchaj mnie: Grecja była piękna i stworzyła mądrość świata, my stworzyliśmy 
siłę, a co, jak myślisz, może stworzyć ta nauka? Jeśli wiesz, to objaśnij mnie, 
bo na Polluksa! nie mogę się domyśleć.
Winicjusz wzruszył ramionami.
— Zdawałoby się, iż boisz się, abym nie został chrześcijaninem.
— Boję się, byś sobie życia nie popsuł. Jeśli nie potrafisz być Grecją, bądź 
Rzymem: władaj i używaj! Szaleństwa nasze mają dlatego pewien sens, że w nich 
tkwi taka właśnie myśl. Miedzianobrodym pogardzam, bo jest błaznem-Grekiem. 
Gdyby się miał za Rzymianina, przyznałbym mu, że ma słuszność pozwalając sobie 
na szaleństwa. Przyrzecz mi, że jeśli teraz wróciwszy do domu zastaniesz jakiego 
chrześcijanina, pokażesz mu język. Jeśli to będzie Glaukus lekarz, to się nawet 
nie zdziwi. Do widzenia na stawie Agryppy.
ROZDZIAŁ XXXI
Pretorianie okrążyli gaje rosnące po brzegach stawu Agryppy, aby zbyt wielkie 
tłumy widzów nie przeszkadzały cezarowi i jego gościom, gdyż i tak mówiono, że 
co tylko było w Rzymie odznaczającego się bogactwem, umysłem lub pięknością, 
stawiło się na ową ucztę, która nie miała równej sobie w dziejach miasta. 
Tygellinus chciał wynagrodzić cezarowi odłożoną podróż do Achai, a zarazem 
przewyższyć wszystkich, którzy kiedykolwiek podejmowali Nerona, i dowieść mu, że 
nikt go tak zabawić nie potrafi. W tym celu, jeszcze bawiąc przy cezarze w 
Neapolis, a potem w Benewencie, czynił przygotowania i wysyłał rozkazy, by z 
najodleglejszych krańców świata sprowadzono zwierzęta, ptaki, rzadkie ryby i 
rośliny, nie pomijając naczyń i tkanin, które miały ucztę uświetnić. Dochody z 
całych prowincji szły na zaspokojenie szalonych pomysłów, lecz na to potężny 
faworyt nie potrzebował się oglądać. Wpływ jego wzrastał z dniem każdym. 
Tygellinus może nie był jeszcze Neronowi milszy od innych, ale stawał się coraz 
niezbędniejszym. Petroniusz przewyższał go nieskończenie polorem, umysłem, 
dowcipem i w rozmowach lepiej umiał bawić cezara, ale na swoje nieszczęście 
przewyższał w tym i cezara, wskutek czego budził jego zazdrość. Nie umiał też 
być posłusznym we wszystkim narzędziem i cezar bał się jego zdania, gdy chodziło 
o rzeczy smaku. Z Tygellinem zaś nie czuł się nigdy skrępowanym. Sama nazwa: 
arbiter elegantiarum, jaką nadawano Petroniuszowi, drażniła miłość własną 
Nerona, któż bowiem, jeśli nie on sam, powinien ją nosić? Tygellinus miał jednak 
tyle rozumu, iż zdawał sobie sprawę ze swych braków, a widząc, że nie może iść w 
zawody ani z Petroniuszem, ani z Lukanem, ani z innymi, których wyróżniało czy 
to urodzenie, czy talenta, czy nauka — postanowił zgasić ich podatnością swych 
służb, a przede wszystkim zbytkiem takim, żeby i wyobraźnia Nerona została nim 
uderzona.
Ucztę więc kazał zastawić na olbrzymiej tratwie zbudowanej z pozłoconych belek. 
Brzegi jej przybrane były w przepyszne konchy, poławiane w Morzu Czerwonym i w 
Oceanie Indyjskim, grające kolorami pereł i tęczy. Boki były pokryte kępami 
palm, gaikami lotosów i róż rozkwitłych, wśród których ukryto fontanny 
tryskające wonnościami, posągi bogów i złote lub srebrne klatki napełnione 
różnokolorowym ptactwem. W środku wznosił się olbrzymi namiot albo raczej, dla 
niezasłaniania widoku, tylko wierzch namiotu z syryjskiej purpury, wsparty na 
srebrnych słupkach, pod nim zaś błyszczały jak słońca stoły przygotowane dla 
biesiadników, obciążone szkłem aleksandryjskim, kryształem i naczyniami wprost 
bez ceny, złupionymi w Italii, Grecji i Azji Mniejszej. Tratwa, mająca z powodu 
nagromadzonych na niej roślin pozór wyspy i ogrodu, połączona była sznurami ze 
złota i purpury z łodziami w kształcie ryb, łabędzi, mew i flamingów, w których 
przy kolorowych wiosłach siedzieli nadzy wioślarze i wioślarki, o kształtach i 
rysach cudnej piękności, z włosami utrefionymi na sposób wschodni lub ujętymi w 
złote siatki. Gdy Nero, przybywszy z Poppeą i augustianami, przybił do głównej 
tratwy i zasiadł pod purpurowym namiotem, łodzie owe poruszyły się, wiosła 
poczęły uderzać wodę, wyprężyły się złote sznury i tratwa wraz z ucztą i gośćmi 
poczęła się poruszać i opisywać kręgi po stawie. Otoczyły ją też inne łodzie i 
inne mniejsze tratwy, pełne cytrzystek i harfiarek, których różowe ciała, na tle 
błękitu nieba i wody i w odblaskach od złotych instrumentów, zdawały się wsiąkać 
w siebie owe błękity i odblaski, mienić się i kwitnąć jak kwiaty.
Z gajów pobrzeżnych, z dziwacznych budynków, powznoszonych umyślnie i 
poukrywanych wśród gęstwy, ozwały się także odgłosy muzyki i śpiewu. Zabrzmiała 
okolica, zabrzmiały gaje, echa rozniosły dźwięk rogów i trąb. Sam cezar, mając 
po jednej stronie Poppeę, po drugiej Pitagorasa, podziwiał i zwłaszcza gdy 
między łodziami pojawiły się młode niewolnicze dziewczęta poprzebierane za 
syreny, pokryte zieloną siatką naśladującą łuskę, nie szczędził pochwał 
Tygellinowi. Z przyzwyczajenia spoglądał jednak na Petroniusza, chcąc poznać 
zdanie "arbitra", lecz ów zachowywał się przez długi czas obojętnie i dopiero 
wręcz zapytany odrzekł:
— Ja sądzę, panie, że dziesięć tysięcy obnażonych dziewic czyni mniejsze 
wrażenie niż jedna.
Cezarowi podobała się jednak "pływająca uczta"; albowiem była czymś nowym. 
Podawano zresztą, jak zwykle, tak wyszukane potrawy, że i wyobraźnia Apicjusza 
omdlałaby na ich widok, i wina w tylu gatunkach, że Othon, który podawał ich 
osiemdziesiąt, skryłby się pod wodę ze wstydu, gdyby mógł widzieć ów przepych. 
Do stołu prócz kobiet zasiedli sami augustianie, wśród których Winicjusz gasił 
wszystkich pięknością. Niegdyś postać i twarz jego zbyt znamionowały żołnierza z 
zawodu, teraz troski wewnętrzne i ból fizyczny, przez który przeszedł, 
wyrzeźbiły tak jego rysy, jakby przeszła po nich delikatna ręka mistrza 
rzeźbiarza. Płeć jego straciła dawną śniadość, lecz zostały jej złotawe połyski 
numidyjskiego marmuru. Oczy stały się większe, smutniejsze. Tylko tors jego 
zachował dawne potężne formy, jakby stworzone do pancerza, lecz nad tym torsem 
legionisty widniała głowa greckiego boga albo przynajmniej wyrafinowanego 
patrycjusza, zarazem subtelna i przepyszna. Petroniusz mówiąc mu, że żadna z 
augustianek i nie potrafi, i nie zechce mu się oprzeć, mówił jak człowiek 
doświadczony. Patrzyły na niego teraz wszystkie, nie wyjmując Poppei ani 
westalki Rubrii, którą cezar życzył sobie mieć na uczcie.
Wina., mrożone w śniegach z gór, wkrótce rozgrzały serca i głowy biesiadników. Z 
gęstwiny pobrzeżnej wysuwały się coraz nowe łódki o kształtach koników polnych i 
łątek. Błękitna szyba stawu wyglądała, jakby ją kto przyrzucił płatkami kwiatów 
lub jakby ją poobsiadały motyle. Nad łodziami unosiły się tu i owdzie 
poprzywiązywane na srebrnych i niebieskich niciach lub sznurkach gołębie i inne 
ptaki z Indyj i Afryki. Słońce przebiegło już większą część nieba, ale dzień, 
lubo uczta odbywała się w początkach maja, był ciepły, a nawet upalny. Staw 
kołysał się od uderzeń wioseł, które biły toń w takt muzyki, lecz w powietrzu 
nie było najmniejszego tchnienia wiatru i gaje stały nieruchome, jakby 
zasłuchane i zapatrzone w to, co działo się na wodzie. Tratwa krążyła wciąż po 
stawie wioząc coraz bardziej pijanych i wrzaskliwych biesiadników. Jeszcze uczta 
nie dobiegła do połowy, gdy nie pilnowano już porządku, w jakim wszyscy zasiedli 
przy stole. Sam cezar dał przykład, wstawszy bowiem kazał ustąpić Winicjuszowi, 
który spoczywał przy Rubrii westalce, i zająwszy jego triclinium począł jej 
szeptać coś do ucha. Winicjusz znalazł się przy Poppei, która po chwili 
wyciągnęła doń ramię prosząc, by zapiął jej rozluźniony naramiennik, a gdy 
uczynił to trochę drżącymi rękoma, rzuciła mu spod swoich długich rzęs 
spojrzenie jakby zawstydzone i potrząsnęła swą złotą głową, niby czemuś 
przecząc. Tymczasem słońce stało się większe, czerwieńsze i z wolna staczało się 
za szczyty gajów; goście byli po większej części zupełnie pijani. Tratwa krążyła 
teraz blisko brzegów, na których wśród kęp drzew i kwiatów widać było grupy 
ludzi poprzebieranych za faunów lub za satyrów, grających na fletniach, 
multankach i bębenkach, oraz grupy dziewcząt przedstawiających nimfy, driady i 
hamadriady. Mrok zapadł wreszcie wśród pijanych okrzyków na cześć Luny, 
dochodzących spod namiotu; wówczas gaje zaświeciły tysiącem lamp. Z lupanariów, 
stojących po brzegach, popłynęły roje światła: na tarasach ukazały się nowe 
grupy, również obnażone, składające się z żon i córek pierwszych domów 
rzymskich. Te głosem i wyuzdanymi ruchami poczęły przyzywać biesiadników. Tratwa 
przybiła wreszcie do brzegu, cezar i augustianie wypadli do gajów, rozproszyli 
się w lupanariach, w namiotach ukrytych wśród gęstwy, w grotach sztucznie 
urządzonych wśród źródeł i fontann. Szał ogarnął wszystkich; nikt nie wiedział, 
gdzie podział się cezar, kto jest senatorem, kto rycerzem, kto skoczkiem lub 
muzykiem. Satyry i fauny poczęły gonić z krzykiem za nimfami. Bito tyrsami w 
lampy, by je pogasić. Niektóre części gajów ogarnęła ciemność. Wszędzie jednak 
słychać było to głośne krzyki, to śmiechy, to szept, to zdyszany oddech ludzkich 
piersi. Rzym istotnie nie widział dotąd nic podobnego.
Winicjusz nie był pijany jak na owej uczcie w pałacu cezara, na której była 
Ligia, ale i jego olśnił i upoił widok wszystkiego, co się działo, a wreszcie 
ogarnęła go gorączka rozkoszy. Wypadłszy do lasu, biegł razem z innymi, 
upatrując, która z driad wyda mu się najpiękniejszą. Co chwila przelatywały koło 
niego ze śpiewem i okrzykami coraz nowe ich stada, gonione przez faunów, 
satyrów, senatorów, rycerzy i przez odgłosy muzyki. Ujrzawszy nareszcie orszak 
dziewic prowadzony przez jedną, przybraną za Dianę, skoczył ku niemu chcąc 
bliżej spojrzeć na boginię i nagle serce zamarło mu w piersiach. Oto zdawało mu 
się, że w bogini z księżycem na głowie poznaje Ligię.
One zaś otoczyły go szalonym korowodem, a po chwili, chcąc go widocznie skłonić 
do pościgu, pierzchły jak stado sarn. Lecz on został na miejscu, z bijącym 
sercem, bez oddechu, bo jakkolwiek rozpoznał, że Diana nie była Ligią i z bliska 
nie była nawet do niej podobna, zbyt silne wrażenie pozbawiło go sił. Nagle 
ogarnęła go tęsknota za Ligią tak niezmierna, jakiej nigdy w życiu nie 
doświadczał, i miłość do niej napłynęła mu nową ogromną falą do piersi. Nigdy 
nie wydała mu się droższą, czystszą i bardziej umiłowaną jak w tym lesie szału i 
dzikiej rozpusty. Przed chwilą sam chciał pić z tego kielicha i wziąć udział w 
owym rozpętaniu zmysłów i bezwstydu, teraz przejął go wstręt i obrzydzenie. 
Poczuł, że dusi go ohyda, że piersiom jego potrzeba powietrza, a oczom gwiazd 
nie zaćmionych przez gęstwę tego strasznego gaju, i postanowił uciekać. Lecz 
zaledwie ruszył, stanęła przed nim jakaś postać z głową owiniętą w zasłonę i 
wsparłszy się dłońmi na jego ramionach, poczęła szeptać oblewając mu gorącym 
tchnieniem twarz:
— Kocham cię!... Pójdź! Nikt nas nie ujrzy. Spiesz się!
Winicjusz obudził się jakby ze snu: — Ktoś ty?
Lecz ona wsparła się na nim piersią i poczęła nalegać:
— Śpiesz się! Patrz, jak tu pusto, a ja cię kocham. Pójdź!
— Ktoś ty? — powtórzył Winicjusz. — Zgadnij!...
To rzekłszy przycisnęła przez zasłonę usta do jego ust, ciągnąc jednocześnie ku 
sobie jego głowę, aż wreszcie, gdy jej zbrakło oddechu, oderwała od niego twarz.
— Noc miłości!... noc zapamiętania! — mówiła chwytając szybko powietrze. — Dziś 
wolno... Masz mnie! Lecz Winicjusza sparzył ów pocałunek i napełnił go nowym 
obrzydzeniem. Dusza i serce jego były gdzie indziej i na całym świecie nie 
istniało dla niego nic prócz Ligii.
Więc odsunąwszy ręką zakwefioną postać rzekł: — Ktokolwiek jesteś, kocham inną i 
nie chcę cię: A ona zniżyła ku niemu głowę:
— Uchyl zasłony.
Lecz w tej chwili zaszeleściły liście pobliskich mirtów; postać znikła jak senne 
widziadło, tylko z daleka rozległ się jej śmiech, jakiś dziwny i złowrogi.
Petroniusz stanął przed Winicjuszem. — Słyszałem i widziałem — rzekł. Winicjusz 
zaś odpowiedział:
— Pójdźmy stąd!...
I poszli. Minęli gorejące światłem lupanaria, gaj, łańcuch konnych pretorianów i 
odnaleźli lektyki.
— Wstąpię do ciebie — rzekł Petroniusz.
I wsiedli razem. Lecz przez drogę milczeli obaj. Dopiero gdy znaleźli się w 
atrium Winicjuszowego domu, Petroniusz rzekł:
— Czy wiesz, kto to był?
— Rubria? — spytał Winicjusz wstrząsnąwszy się na samą myśl, że Rubria była 
westalką.
— Nie.
— Więc kto? Petroniusz zniżył głos:
— Ogień Westy został splugawiony, bo Rubria była z cezarem. Z tobą zaś mówiła...
Tu dokończył jeszcze ciszej: — Diva Augusta.
Nastała chwila milczenia.
— Cezar — rzekł Petroniusz — nie umiał ukryć przy niej swej żądzy do Rubrii, 
więc może chciała się zemścić, a ja przeszkodziłem wam dlatego, że gdybyś 
poznawszy Augustę odmówił jej, to byłbyś zgubiony bez ratunku: ty, Ligia, a może 
i ja.
Lecz Winicjusz wybuchnął:
— Mam dosyć Rzymu, cezara, uczt, Augusty, Tygellina i was wszystkich! Duszę się! 
Nie mogę tak żyć, nie mogę! Rozumiesz mnie!
— Tracisz głowę, sąd, miarę!... Winicjuszu! — Kocham ją jedną w świecie!
— Więc co?
— Więc nie chcę innej miłości, nie chcę waszego życia, waszych uczt, waszego 
bezwstydu i waszych zbrodni!
— Co się z tobą dzieje? Czyś ty chrześcijanin?
A młody człowiek objął rękoma głowę i począł powtarzać jakby z rozpaczą:
— Jeszcze nie! jeszcze nie!
ROZDZIAŁ XXXII
Petroniusz odszedł do domu wzruszając ramionami i niezadowolony mocno. 
Spostrzegł teraz i on, że przestali się z Winicjuszem rozumieć i że dusze ich 
rozbiegły się zupełnie. Niegdyś Petroniusz miał nad młodym żołnierzem ogromny 
wpływ. Był mu we wszystkim wzorem i często kilka ironicznych słów z jego strony 
wystarczało, by Winicjusza od czegoś powstrzymać lub do czegoś popchnąć. Obecnie 
nie zostało z tego nic, tak dalece, że Petroniusz nie próbował nawet dawnych 
sposobów, czując, że jego dowcip i ironia ześlizną się beż żadnego skutku po 
nowych pokładach, jakie na duszę Winicjusza nałożyła miłość i zetknięcie się z 
niepojętym światem chrześcijańskim. Doświadczony sceptyk rozumiał, że stracił 
klucz do tej duszy. Przejmowało go też to niezadowoleniem, a nawet i obawą, 
którą spotęgowały jeszcze wypadki tej nocy. "Jeśli to ze strony Augusty nie 
przemijające zachcenie, lecz trwalsza żądza — myślał Petroriusz — to będzie 
jedno z dwojga: albo Winicjusz jej się nie oprze i może być przez lada wypadek 
zgubiony, albo, co dziś do niego podobne, oprze się i w takim razie będzie 
zgubiony na pewno, a z nim mogę być i ja, choćby dlatego, że jestem jego krewnym 
i że Augusta, objąwszy niechęcią całą rodzinę, przerzuci wagę swego wpływu na 
stronę Tygellina..." I tak, i tak było źle. Petroniusz był człowiekiem odważnym 
i śmierci się nie bał, ale nie spodziewając się od niej niczego, nie chciał jej 
wywoływać. Po długim namyśle postanowił wreszcie, że najlepiej i najbezpieczniej 
będzie wyprawić Winicjusza z Rzymu w podróż. Ach, gdyby mógł dać mu w dodatku na 
drogę Ligię, byłby to z radością uczynił. Lecz i tak spodziewał się, że nie 
będzie mu go zbyt trudno namówić. Wówczas rozpuściłby na Palatynie wieść o 
chorobie Winicjusza i odsunąłby niebezpieczeństwo zarówno od niego, jak i od 
siebie. Augusta ostatecznie nie wiedziała, czy była przez Winicjusza poznana; 
mogła przypuszczać, że nie, więc jej miłość własna dotychczas niezbyt 
ucierpiała. Inaczej mogło być jednak w przyszłości i należało temu zapobiec. 
Petroniusz chciał przede wszystkim wygrać na czasie, rozumiał bowiem, że skoro 
raz cezar ruszy do Achai, wówczas Tygellinus, który się na niczym z zakresu 
sztuki nie rozumiał, zejdzie na drugi plan i straci swój wpływ. W Grecji 
Petroniusz pewien był zwycięstwa nad wszystkimi współzawodnikami.
Tymczasem postanowił czuwać nad Winicjuszem i zachęcać go do podróży. Przez 
kilkanaście dni rozmyślał nawet nad tym, że gdyby wyrobił u cezara edykt 
wypędzający chrześcijan z Rzymu, to Ligia opuściłaby go razem z innymi 
wyznawcami Chrystusa, a za nią i Winicjusz. Wówczas nie potrzeba by go namawiać. 
Sama zaś rzecz była możliwa. Wszakże nie tak dawno jeszcze, gdy Żydzi wszczęli 
rozruchy z nienawiści do chrześcijan, Klaudiusz cezar, nie umiejąc odróżnić 
jednych od drugich, wypędził Żydów. Czemu by zatem Nero nie miał wypędzić 
chrześcijan? W Rzymie byłoby przestronniej. Petroniusz po owej "pływającej 
uczcie" widywał codziennie Nerona i na Palatynie, i w innych domach. Podsunąć mu 
podobną myśl było łatwo, bo cezar nie opierał się nigdy namowom przynoszącym 
komuś zgubę lub szkodę. Po dojrzałym zastanowieniu Petroniusz ułożył sobie cały 
plan. Oto wyprawi u siebie ucztę i na niej skłoni cezara do wydania edyktu. Miał 
nawet niepłonną nadzieję, że cezar jemu. powierzy wykonanie. Wówczas wyprawiłby 
Ligię, ze wszystkimi należnymi kochance Winicjusza względami, na przykład do 
Baiae i niechby się tam kochali i bawili w chrześcijaństwo, ile by im się 
podobało.
Tymczasem odwiedzał Winicjusza często; raz dlatego, że przy całym swym rzymskim 
egoizmie nie mógł się pozbyć przywiązania do niego, a po wtóre, by namawiać go 
do podróży. Winicjusz udawał chorego i nie pokazywał się na Palatynie, gdzie co 
dzień powstawały inne zamiary. Pewnego dnia wreszcie Petroniusz usłyszał z 
własnych ust cezara, że wybiera się stanowczo za trzy dni do Ancjum, i zaraz 
nazajutrz poszedł zawiadomić o tym Winicjusza.
Lecz ów pokazał mu listę osób zaproszonych do Ancjum, którą rano przyniósł mu 
wyzwoleniec cezara.
— Jest na niej moje nazwisko — rzekł — jest i twoje. Wróciwszy zastaniesz taką 
samą u siebie.
— Gdyby mnie nie było między zaproszonymi -odpowiedział Petroniusz — to by 
znaczyło, że trzeba umrzeć, nie spodziewam się zaś, by to nastąpiło przed 
podróżą do Achai. Będę tam Neronowi zbyt potrzebny.
Po czym przejrzawszy listę rzekł:
— Ledwośmy przybyli do Rzymu, trzeba znów opuścić dom i wlec się do Ancjum. Ale 
trzeba! Bo to nie tylko zaproszenie, to zarazem rozkaz.
— A gdyby kto nie posłuchał?
— Dostałby innego rodzaju wezwanie: by się wybrał w znacznie dłuższą podróż, w 
taką, z której się nie wraca. Co za szkoda, żeś nie posłuchał mojej rady i nie 
wyjechał, póki był czas. Teraz musisz do Ancjum.
— Teraz muszę do Ancjum... Patrzże, w jakich my czasach żyjemy i jakimi podłymi 
jesteśmy niewolnikami.
— Czyś to dziś dopiero spostrzegł?
— Nie. Ale widzisz, tyś mi dowodził, że nauka chrześcijańska jest 
nieprzyjaciółką życia, bo nakłada na nie więzy. A czyż mogą być twardsze niż te, 
które nosimy? Tyś mówił: "Grecja stworzyła mądrość i piękność, a Rzym moc." 
Gdzież nasza moc?
— Zawołaj sobie Chilona. Nie mam dziś żadnej ochoty do filozofowania. Na 
Herkulesa! Nie ja stworzyłem te czasy i nie ja za nie odpowiadam. Mówmy o 
Ancjum. Wiedz, że czeka cię tam wielkie niebezpieczeństwo i że lepiej by może 
było dla ciebie zmierzyć się z tym Ursusem, który zdławił Krotona, niż tam 
jechać, a jednak nie możesz nie jechać.
Winicjusz skinął niedbale dłonią i rzekł:
— Niebezpieczeństwo! My wszyscy brodzimy w mroku śmierci i co chwila jakaś głowa 
zanurza się w ów mrok.
— Czy mam ci wyliczać wszystkich, którzy mieli trochę rozumu i dlatego mimo 
czasów Tyberiusza, Kaliguli, Klaudiusza i Nerona dożyli osiemdziesięciu lub 
dziewięćdziesięciu lat? Niech ci za przykład posłuży choćby tylko taki Domicjusz 
Afer. Ten zestarzał się spokojnie, choć całe życie był złodziejem i łotrem.
— Może dlatego! może właśnie dlatego! — odpowiedział Winicjusz.
Po czym jął przeglądać listę i rzekł:
— Tygellinus, Watyniusz, Sekstus Afrykanus, Akwilinus Regulus, Suiliusz 
Nerulinus, Epriusz Marcellus, i tak dalej! Co za zbiór hołoty i łotrów!... I 
powiedzieć, że to rządzi światem!... Czy nie lepiej by im przystało obwozić 
jakieś egipskie albo syryjskie bóstwo po miasteczkach, brząkać w sistry i 
zarabiać na chleb wróżbiarstwem albo skokami?...
— Lub pokazywać uczone małpy, rachujące psy albo osła dmuchającego we flet — 
dodał Petroniusz. — Wszystko to prawda, ale mówmy o czymś ważniejszym. Zbierz 
uwagę i słuchaj mnie: opowiadałem na Palatynie, żeś chory i nie możesz opuszczać 
domu, tymczasem nazwisko twoje znajduje się jednak na liście, co dowodzi, że 
ktoś nie uwierzył moim opowiadaniom i postarał się o to umyślnie. Neronowi nic 
na tym nie zależało, albowiem jesteś dla niego żołnierzem, z którym co najwyżej 
można gadać o gonitwach w cyrku i który o poezji i muzyce nie ma pojęcia. Otóż o 
umieszczenie twego nazwiska postarała się chyba Poppea, a to znaczy, że jej 
żądza ku tobie nie była przemijającym zachceniem i że pragnie cię zdobyć.
— Odważna z niej Augusta!
— Odważna zaiste, bo może się zgubić bez ratunku. A niechby Wenus natchnęła ją 
jak najprędzej inną miłością, ale póki chce jej się ciebie, musisz zachować jak 
największe ostrożności. Miedzianobrodemu ona już poczyna powszednieć, woli już 
dziś Rubrię lub Pitagorasa, lecz przez samą miłość własną wywarłby na was 
najstraszniejszą zemstę.
— W gaju nie wiedziałem, że to ona do mnie mówiła, ale przecieżeś podsłuchiwał i 
wiesz, co jej odpowiedziałem: że kocham inną i że jej nie chcę.
— A ja cię zaklinam na wszystkich bogów podziemnych, nie trać tej resztki 
rozumu, którą ci jeszcze chrześcijanie zostawili. Jak można się wahać mając 
wybór między zgubą prawdopodobną a pewną? Zali nie mówiłem ci już, że gdybyś 
zranił miłość własną Augusty, nie byłoby dla ciebie ratunku? Na Hades! Jeśli ci 
życie zbrzydło, to lepiej sobie zaraz żyły otwórz lub rzuć się na miecz, bo gdy 
obrazisz Poppeę, może cię spotkać śmierć mniej lekka. Niegdyś przyjemniej było z 
tobą mówić! O co właściwie ci chodzi? Czy cię ubędzie? Czy ci to przeszkodzi 
kochać twoją Ligię? Pamiętaj przy tym, że Poppea widziała ją na Palatynie i że 
nietrudno jej się będzie domyśleć, dla kogo odrzucasz tak wysokie łaski. A 
wówczas wydobędzie ją choćby spod ziemi. Zgubisz nie tylko siebie, ale i Ligię, 
rozumiesz?
Winicjusz słuchał, jakby myśląc o czym innym, i wreszcie rzekł:
— Ja muszę ją widzieć. — Kogo? Ligię?
— Ligię.
— Wiesz, gdzie ona jest? — Nie.
— Więc zaczniesz znów szukać jej po starych cmentarzach i na Zatybrzu?
— Nie wiem, ale muszę ją widzieć.
— Dobrze. Jakkolwiek jest chrześcijanką, może się okaże, iż jest rozsądniejsza 
od ciebie, a okaże się to z pewnością, jeśli nie chce twojej zguby.
Winicjusz ruszył ramionami.
— Wyratowała mnie z rąk Ursusa.
— W takim razie spiesz się, bo Miedzianobrody nie będzie zwlekał z wyjazdem. 
Wyroki śmierci może wydawać i z Ancjum.
Lecz Winicjusz nie słuchał. Zajmowała go tylko jedna myśl: zobaczenia się z 
Ligią, więc począł rozmyślać nad sposobami.
Tymczasem zdarzyła się okoliczność, która, mogła usunąć wszystkie trudności. Oto 
nazajutrz przyszedł niespodzianie do niego Chilo.
Przyszedł nędzny i obdarty, z oznakami głodu w twarzy i w podartym łachmanie, 
służba jednak, która miała dawniej rozkaz puszczania go o każdej porze dnia i 
nocy, nie śmiała go wstrzymywać, tak że wszedł prosto do atrium i stanąwszy 
przed Winicjuszem, rzekł:
— Niech ci bogowie dadzą nieśmiertelność i podzielą się z tobą władzą nad 
światem.
Winicjusz w pierwszej chwili miał ochotę kazać wyrzucić go za drzwi. Lecz 
przyszła mu myśl, że może Grek wie coś o Ligii, i ciekawość przemogła 
obrzydzenie.
— To ty? — spytał. — Co się z tobą dzieje? .
— Źle, synu Jowisza — odpowiedział Chilon. — Prawdziwa cnota to towar, o który 
nikt dziś nie zapyta, i prawdziwy mędrzec musi być rad i z tego, jeśli raz na 
pięć dni ma za co kupić baranią głowę u rzeźnika, którą ogryza na poddaszu, 
popijając łzami. Ach, panie! Wszystko, coś mi dał, wydałem na. księgi u 
Atraktusa, a potem okradziono mnie, zniszczono; niewolnica, która miała spisywać 
moją naukę, uciekła zabrawszy resztę tego, czym twoja wspaniałomyślność mnie 
obdarzyła. Nędzarz jestem, alem pomyślał sobie: do kogóż mam się udać, jeśli nie 
do ciebie, Serapisie, którego kocham, ubóstwiam i za którego narażałem życie 
moje!
— Po coś przyszedł i co przynosisz?
— Po pomoc, Baalu, a przynoszę ci moją nędzę, moje łzy, moją miłość i wreszcie 
wiadomości, które przez miłość dla ciebie zebrałem. Pamiętasz, panie, com ci w 
swoim czasie mówił, że odstąpiłem niewolnicy boskiego Petroniusza jedną nitkę z 
przepaski Wenery w Pafos?... Dowiadywałem się teraz, czy jej to pomogło, i ty, 
synu Słońca, który wiesz, co się w tamtym domu dzieje, wiesz także, czym jest 
tam Eunice. Mam jeszcze taką jedną nitkę. Zachowałem ją dla ciebie, panie.
Tu przerwał spostrzegłszy gniew zbierający się w brwiach Winicjusza i chcąc 
uprzedzić wybuch rzekł prędko:
— Wiem, gdzie mieszka boska Ligia, wskażę ci, panie, dom i zaułek.
Winicjusz potłumił wzruszenie, jakim przejęła go ta wiadomość, i rzekł:
— Gdzie ona jest?
— U Linusa, starszego kapłana chrześcijan. Ona tam jest wraz z Ursusem, a ten po 
dawnemu chodzi do młynarza, który zwie się tak jak twój dyspensator, panie, 
Demas... Tak, Demas!... Ursus pracuje nocami, więc otoczywszy dom w nocy, nie 
znajdzie się go... Linus jest stary... a w domu prócz niego są tylko jeszcze 
starsze dwie niewiasty.
— Skąd to wszystko wiesz?
— Pamiętasz, panie, że chrześcijanie mieli mnie w swym ręku i oszczędzili. 
Glaukus myli się wprawdzie, mniemając, żem ja przyczyną jego nieszczęść, ale 
uwierzył w to nieborak i wierzy dotąd, a jednak oszczędzili mnie! Więc nie dziw 
się, panie, że wdzięczność napełniła mi serce. Jam człowiek z dawnych, lepszych 
czasów. Zatem myślałem: mamże zaniechać moich przyjaciół i dobroczyńców? Zali 
nie byłoby zatwardziałością nie zapytać o nich, nie wywiedzieć się, co się z 
nimi dzieje, jak im służy zdrowie i gdzie mieszkają? Na pessinuncką Cybelę! nie 
ja jestem do tego zdolny. Wstrzymywała mnie z początku obawa, żeby źle nie 
zrozumieli mych zamiarów. Ale miłość, jaką do nich miałem, okazała się większą 
od obawy, a zwłaszcza dodała mi otuchy ta łatwość, z jaką ani przebaczają 
wszelkie krzywdy. Przede wszystkim jednak myślałem o tobie, panie. Ostatnia 
nasza wyprawa zakończyła się porażką, a czyż taki syn Fortuny może pogodzić się 
z tą myślą? Więc przygotowałem ci zwycięstwo. Dom stoi osobno. Możesz go kazać 
otoczyć niewolnikom tak, że i mysz się nie wyśliźnie. O, panie, panie! od ciebie 
zależy tylko, by jeszcze dzisiejszej nocy ta wielkoduszna królewna znalazła się 
w domu twoim. Ale jeśli się to stanie, pomyśl, że przyczynił się do tego bardzo 
biedny i zgłodniały syn mojego ojca.
Winicjuszowi krew napłynęła do głowy. Pokusa raz jeszcze wstrząsnęła całym jego 
jestestwem. Tak jest! To był sposób i tym razem sposób pewny. Gdy raz będzie 
miał Ligię u siebie, któż zdoła mu ją odjąć? Gdy raz uczyni Ligię swoją 
kochanką, cóż jej pozostanie innego, jak zostać nią na zawsze? I niech zginą 
wszelkie nauki! Co dla niego będą znaczyli wówczas chrześcijanie, razem z ich 
miłosierdziem i posępną wiarą? Zali nie czas otrząsnąć się z tego wszystkiego? 
Zali nie czas rozpocząć żyć, jak wszyscy żyją? Co następnie uczyni Ligia, jak 
pogodzi swój los z nauką, którą wyznaje, to również rzecz mniejsza. To są rzeczy 
bez wagi! Przede wszystkim będzie jego, i to dziś jeszcze. A i to pytanie, czy 
się w jej duszy ostoi owa nauka wobec tego nowego dla niej świata, wobec 
rozkoszy i uniesień, którym musi się poddać? A stać się to może jeszcze dziś. 
Dość zatrzymać Chilona i wydać o zmroku rozkazy. I potem radość bez końca! "Czym 
było moje życie? — myślał Winicjusz. — Cierpieniem, niezaspokojoną żądzą i 
zadawaniem sobie ciągłych pytań bez odpowiedzi." W ten
sposób przetnie i skończy się wszystko. Przypomniał sobie wprawdzie, że 
przyrzekł jej, iż nie wzniesie na nią ręki. Ale na cóż przysięgał? Nie na bogów, 
bo w nich już nie wierzył, nie na Chrystusa, bo w niego jeszcze nie wierzył. 
Zresztą, jeśli będzie się czuła pokrzywdzona, zaślubi ją i w ten sposób 
wynagrodzi jej krzywdę. Tak! do tego czuje się zobowiązanym, bo przecież 
zawdzięcza jej życie. Tu przypomniał mu się ów dzień, w którym wraz z Krotonem 
wpadł do jej schronienia; przypomniał sobie wzniesioną nad sobą pięść Ursusa i 
wszystko, co nastąpiło potem. Ujrzał ją znów schyloną nad jego łożem, przebraną 
w strój niewolnicy, piękną jak bóstwo, dobroczynną i uwielbioną. Oczy jego mimo 
woli przeniosły się na lararium i na ów krzyżyk, który zostawiła mu odchodząc. 
Zali jej za to wszystko zapłaci nowym zamachem? Zali będzie ją ciągał za włosy 
do cubiculum jak niewolnicę? I jakże potrafi to uczynić, skoro nie tylko jej 
pożąda, ale ją kocha, a kocha za to właśnie, że jest taką, jaką jest? I nagle 
uczuł, że nie dość mu ją mieć w domu, nie dość chwycić przemocą w ramiona i że 
jego miłość chce już czegoś więcej, to jest: jej zgody, jej kochania i jej 
duszy. Błogosławiony ten dach, jeśli ona wejdzie pod niego dobrowolnie, 
błogosławiona chwila, błogosławiony dzień, błogosławione życie. Wówczas 
szczęście obojga będzie jako morze nieprzebrane i jako słońce. Ale porwać ją 
przemocą byłoby to zabić na wieki takie szczęście, a zarazem zniszczyć, 
splugawić i zohydzić to, co jest najdroższe i jedynie ukochane w życiu.
Zgroza przejęła go teraz na samą myśl o tym. Spojrzał na Chilona, który, 
wpatrując się w niego, zasunął rękę pod łachman i drapał się niespokojnie, po 
czym przejęło go niewypowiedziane obrzydzenie i chęć zdeptania tego dawnego 
pomocnika tak, jak depce się plugawe robactwo lub jadowitego węża. Po chwili 
wiedział już, co ma uczynić. Lecz nie znając w niczym miary, a idąc za popędem 
swej srogiej rzymskiej natury, zwrócił się do Chilona i rzekł:
— Nie uczynię tego, co mi radzisz, byś jednak nie odszedł bez nagrody, na jaką 
zasługujesz, każę ci dać trzysta rózeg w domowym ergastulum.
Chilo zbladł. W pięknej twarzy Winicjusza tyle było zimnej zawziętości, iż ani 
chwili nie mógł się łudzić nadzieją, by obiecana zapłata była tylko okrutnym 
żartem.
Więc rzucił się w jednej chwili na kolana i zgiąwszy się począł jęczeć 
przerywanym głosem:
— Jak to, królu perski? za co?... Piramido łaski! Kolosie miłosierdzia! za 
co?... Jam stary, głodny, nędzny... Służyłem ci. Tak-że się odwdzięczasz?...
— Jak ty chrześcijanom — odparł Winicjusz. I zawołał dyspensatora.
Lecz Chilo skoczył do jego nóg i objąwszy je konwulsyjnie, wołał jeszcze, z 
twarzą pokrytą śmiertelną bladością:
— Panie, panie!... Jam stary! Pięćdziesiąt, nie trzysta... Pięćdziesiąt 
dosyć!... Sto, nie trzysta!... Litości! litości!
Winicjusz odtrącił go nogą i wydał rozkaz. W mgnieniu oka za dyspensatorem 
wbiegło dwóch silnych Kwadów, którzy, porwawszy Chilona za resztki włosów, 
okręcili mu głowę jego własnym łachmanem. i powlekli go do ergastulum.
— W imię Chrystusa!... — zawołał Grek we drzwiach do korytarza.
Winicjusz został sam. Wydany rozkaz podniecił go i ożywił. Tymczasem starał się 
zebrać rozpierzchłe myśli i przyprowadzić je do ładu. Czuł wielką ulgę, i 
zwycięstwo, jakie nad sobą odniósł, nąpełniało go otuchą. Zdawało mu się, że 
uczynił jakiś wielki krok ku Ligii i że powinna go spotkać za to jakaś nagroda. 
W pierwszej chwili nie przyszło mu nawet na myśl, jak ciężkiej dopuścił się 
niesprawiedliwości względem Chilona i że kazał go smagać za to samo, za co 
przedtem nagradzał. Nadto był jeszcze Rzymianinem, by go miał boleć cudzy ból i 
by miał zaprzątać swą uwagę jednym nędznym Grekiem. Gdyby nawet był pomyślał o 
tym, sądziłby, iż postąpił słusznie, rozkazawszy ukarać nikczemnika. Lecz on 
myślał o Ligii i mówił jej: "Nie zapłacę ci złem za dobre, a gdy się kiedyś 
dowiesz, jak postąpiłem z tym, który chciał mnie namówić do podniesienia na 
ciebie ręki, będziesz mi za to wdzięczna." Tu jednak zastanowił się, czy Ligia 
pochwaliłaby jego postępek z Chilonem. Wszakże nauka, którą ona wyznaje, każe 
przebaczać; wszak chrześcijanie przebaczyli nędznikowi, choć większe mieli do 
zemsty powody. Wówczas dopiero ozwał mu się w duszy krzyk: "W imię Chrystusa!" 
Przypomniał sobie, że podobnym okrzykiem Chilo wykupił się z rąk Liga, i 
postanowił darować mu resztę kary.
W tym celu miał właśnie zawołać dyspensatora, gdy ten sam stanął przed nim i 
rzekł:
— Panie, ów starzec omdlał, a może i umarł. Czy mam kazać go ćwiczyć dalej?
— Ocucić go i stawić przede mną.
Rządca atrium znikł za zasłoną, lecz cucenie nie musiało iść łatwo, albowiem 
Winicjusz czekał jeszcze czas długi i poczynał się już niecierpliwić, gdy 
wreszcie niewolnicy wprowadzili Chilona i na znak dany sami cofnęli się 
natychmiast.
Chilo blady był jak płótno i wzdłuż nóg jego spływały na mozaikę atrium nitki 
krwi. Był jednak przytomny i padłszy na kolana począł mówić z wyciągniętymi 
rękoma:
— Dzięki ci, panie! Jesteś miłosierny i wielki.
— Psie — rzekł Winicjusz — wiedz, żem ci przebaczył dla tego Chrystusa, któremu 
i sam życie zawdzięczam.
— Będę służył, panie, Jemu i tobie.
— Milcz i słuchaj. Wstań! Pójdziesz ze mną i pokażesz mi dom, w którym mieszka 
Ligia.
Chilo zerwał się, lecz zaledwie stanął na nogach, pobladł jeszcze śmiertelniej i 
rzekł mdlejącym głosem: — Panie, jam naprawdę głodny.. Pójdę, panie, pójdę! lecz 
nie mam sił... Każ mi dać choć resztki z misy twego psa, a pójdę!
Winicjusz kazał mu dać jeść, sztukę złota i płaszcz. Lecz Chilo, którego 
osłabiły razy i głód, nie mógł iść nawet po posiłku, choć strach podnosił mu 
włosy na głowie, by Winicjusz nie wziął jego osłabienia za opór i nie kazał go 
smagać na nowo.
— Niech jeno wino mnie rozgrzeje — powtarzał szczękając zębami — będę mógł iść 
zaraz, choćby do Wielkiej Grecji.
Jakoż po pewnym czasie odzyskał trochę sił i wyszli. Droga była długa. Linus 
bowiem mieszkał, jak większa część chrześcijan, na Zatybrzu, niedaleko od domu 
Miriam. Chilo pokazał wreszcie Winicjuszowi osobny mały domek, otoczony murem 
pokrytym całkiem przez bluszcze, i rzekł:
— To tu, panie.
— Dobrze — rzekł Winicjusz — idź teraz precz, ale pierwej posłuchaj, co ci 
powiem: zapomnij, żeś mi służył; zapomnij, gdzie mieszka Miriam, Piotr i 
Glaukus; zapomnij również o tym domu i o wszystkich chrześcijanach. Przyjdziesz 
każdego miesiąca do mego domu, gdzie Demas wyzwoleniec będzie ci wypłacał po 
dwie sztuki złota. Lecz gdybyś dalej szpiegował chrześcijan, każę cię zaćwiczyć 
lub oddam w ręce prefekta miasta. Chilo skłonił się i rzekł:
— Zapomnę.
Lecz gdy Winicjusz znikł na zakręcie uliczki, wyciągnął za nim ręce i grożąc 
pięściami, zawołał:
— Na Ate i na Furie! nie zapomnę! Po czym znów osłabł.
ROZDZIAŁ XXXIII
Winicjusz udał się wprost do domu, w którym zamieszkiwała Miriam. Przed bramą 
spotkał Nazariusza, który zmieszał się na jego widok, ale on pozdrowił go 
uprzejmie i kazał się prowadzić do mieszkania matki.
W mieszkaniu prócz Miriamy zastał Piotra, Glauka, Kryspa, a nadto i Pawła z 
Tarsu, który świeżo był wrócił z Fregellae. Na widok młodego trybu na zdziwienie 
odbiło się na wszystkich twarzach, on zaś rzekł:
— Pozdrawiam was w imię Chrystusa, którego czcicie. — Niech imię Jego będzie 
wysławiane na wieki. — Widziałem waszą cnotę i doświadczyłem dobroci, więc 
przychodzę jako przyjaciel.
— I pozdrawiamy cię jako przyjaciela — odpowiedział Piotr. — Siądź, panie, i 
podziel z nami posiłek jako gość nasz.
— Siądę i podzielę z wami posiłek, jeno pierwej wysłuchajcie mnie: ty, Piotrze, 
i ty, Pawle z Tarsu, abyście poznali szczerość moją. Wiem, gdzie jest Ligia; 
wracam sprzed domu Linusa, który leży blisko tego mieszkania. Mam prawo do niej, 
dane mi przez cezara, mam w mieście, w domach moich, blisko pięćset niewolników; 
mógłbym otoczyć jej schronienie i pochwycić ją, a jednak nie uczyniłem tego i 
nie uczynię.
— Przeto błogosławieństwo Pana będzie nad tobą i będzie oczyszczone serce twoje 
— rzekł Piotr.
— Dziękuję ci, ale posłuchajcie mnie jeszcze: nie uczyniłem tego, choć żyję w 
męce i tęsknocie. Przedtem, nim byłem z wami, byłbym niechybnie wziął ją i 
zatrzymał przemocą, ale wasza cnota i wasza nauka, chociaż jej nie wyznawam, 
zmieniła coś i w mojej duszy tak, że nie ważę się już na przemoc. Sam nie wiem, 
dlaczego się tak stało, ale tak jest! Za czym przychodzę do was, bo wy Ligii 
zastępujecie ojca i matkę, i mówię wam: dajcie mi ją za żonę, a ja przysięgnę 
wam, że nie tylko jej nie wzbronię wyznawać Chrystusa, ale i sam pocznę się 
uczyć Jego nauki.
Mówił z podniesioną głową, głosem stanowczym, ale był jednak wzruszony i nogi 
drżały mu pod pasiastym płaszczem, gdy zaś po słowach jego nastało milczenie, 
począł mówić dalej, jakby chcąc uprzedzić niepomyślną odpowiedź:
— Wiem, jakie są przeszkody, ale miłuję ją jak oczy własne i chociaż nie jestem 
jeszcze chrześcijaninem, nie jestem nieprzyjacielem ni waszym, ni Chrystusa. 
Chcę przed wami być w prawdzie, abyście mogli mi ufać. Idzie w tej chwili o 
życie moje, a jednak mówię wam prawdę. Inny rzekłby wam może: "Ochrzcijcie 
mnie!" — ja mówię: "Oświećcie mnie!" Wierzę, że Chrystus zmartwychwstał, bo to 
prawią ludzie prawdą żyjący, którzy Go widzieli po śmierci. Wierzę, bom sam 
widział, że wasza nauka płodzi cnotę, sprawiedliwość i miłosierdzie, nie zaś 
zbrodnie, o które was posądzają. Niewielem jej dotąd poznał. Tyle, co od was, z 
waszych uczynków, tyle, co od Ligii, tyle, co z rozmów z wami. A przecie, 
powtarzam wam, że i we mnie coś się już przez nią zmieniło. Trzymałem dawniej 
żelazną ręką sługi moje, teraz — nie mogę. Nie znałem litości, teraz znam. 
Kochałem się w rozkoszy, teraz uciekłem ze stawu Agryppy, bo mi tchu od 
obrzydzenia nie stało. Dawniej wierzyłem w przemoc, dziś się jej wyrzekłem. 
Wiedzcie, że sam siebie nie poznaję, ale zbrzydły mi uczty, zbrzydło wino, 
śpiewanie, cytry i wieńce, zbrzydł dwór cezara i nagie ciała, i wszystkie 
zbrodnie. A gdy myślę, że Ligia jest jako śnieg w górach, to miłuję ją tym 
bardziej; a gdy pomyślę, że jest taka przez waszą naukę, to miłuję i tę naukę i 
chcę jej! Ale że jej nie rozumiem, że nie wiem, czy w niej żyć potrafię i czy 
zniesie ją natura moja, przeto żyję w niepewności i męce, jakobym żył w 
ciemnicy.
Tu brwi na czole zbiegły mu się w bolesną fałdę i rumieniec wystąpił na 
policzki, po czym znów mówił coraz śpieszniej i z coraz większym wzruszeniem:
— Widzicie! Męczę się i z miłości, i od mroku. Mówili mi, że w waszej nauce nie 
ostoi się ni życie, ni radość ludzka, ni szczęście, ni prawo, ni porządek, ni 
zwierzchność, ni władztwo rzymskie. Zali tak jest? Mówili mi, żeście ludzie 
szaleni; powiedzcie, co przyosicie? Czy grzech miłować? Czy grzech czuć radość? 
Czy grzech chcieć szczęścia? Czy wyście nieprzyjaciółmi życia? Czy trzeba 
chrześcijaninowi być nędzarzem? Czy miałbym się wyrzec Ligii? Jaka jest wasza 
prawda? Wasze uczynki i wasze słowa są jako woda przejrzysta, ale jakie dno tej 
wody? Widzicie, żem szczery. Rozproszcie ciemności! Bo mnie powiedzieli jeszcze 
i to: "Grecja stworzyła mądrość i piękność, Rzym moc, a oni co przynoszą?" Więc 
powiedzcie, co przynosicie? Jeśli za drzwiami waszymi jest jasność, to mi 
otwórzcie!
— Przynosim miłość — rzekł Piotr. A Paweł z Tarsu dodał:
— Gdybym mówił językami ludzkimi i anielskimi, a miłości bym nie miał, byłbym 
jako miedź brząkająca...
Lecz serce starego Apostoła wzruszyło się tą duszą w męce, która, jak ptak 
zamknięty w klatce, rwała się do powietrza i słońca, więc wyciągnął ku 
Winicjuszowi ręce i rzekł:
— Kto puka, będzie mu otworzono, i łaska Pana jest nad tobą, przeto błogosławię 
tobie, twojej duszy i twojej miłości w imię Zbawiciela świata.
Winicjusz, który i tak mówił w uniesieniu, usłyszawszy błogosławieństwo skoczył 
ku Piotrowi i wówczas stała się rzecz nadzwyczajna. Oto ten potomek Kwirytów, 
który do niedawna nie uznawał w obcym człowieka, chwycił ręce starego 
Galilejczyka i począł je z wdzięcznością do ust przyciskać.
A Piotr ucieszył się, albowiem rozumiał, że siejba znw padła na jedną więcej 
rolę i że jego sieć rybacza ogarnęła jedną więcej duszę.
Obecni zaś, niemniej ucieszeni tym jawnym znakiem czci dla Bożego Apostoła, 
zawołali jednym głosem: — Chwała na wysokościach Panu!
Winicjusz powstał z rozjaśnioną twarzą i począł mówić:
— Widzę, że szczęście może między wami mieszkać, bo czuję się szczęśliwy, i 
mniemam, że tak samo w innych mnie przekonacie rzeczach. Ale to wam jeszcze 
powiem, że nie stanie się to w Rzymie; cezar jedzie do Ancjum, a ja z nim muszę, 
gdyż mam rozkaz. Wiecie, że nie posłuchać — to śmierć. Ale jeślim znalazł łaskę 
w waszych oczach, jedźcie ze mną, abyście mnie nauczali prawdy waszej. 
Bezpieczniej wam tam będzie niż mnie samemu; w tym wielkim natłoku ludzi 
będziecie mogli opowiadać waszą prawdę na samym dworze cezara. Mówią, że Akte 
jest chrześcijanką, a i między pretorianami są chrześcijanie, bom sam widział, 
jak żołnierze klękali przed tobą, Piotrze, u bramy Nomentańskiej. W Ancjum mam 
willę, w której zbierać się będziemy, aby pod bokiem Nerona słuchać nauk 
waszych. Mówił mi Glaukus, że wy dla jednej duszy gotowiście na krańce świata 
wędrować, więc uczyńcie to dla mnie, coście uczynili dla tych, dla których 
przyszliście tu aż z Judei, uczyńcie i nie opuszczajcie duszy mojej!
Oni usłyszawszy to poczęli się naradzać, myśląc z radością o zwycięstwie swej 
nauki i o znaczeniu, jakie dla pogańskiego świata mieć będzie nawrócenie się 
augustianina i potomka jednego z najstarszych rodów rzymskich. Gotowi byli 
istotnie wędrować na krańce świata dla jednej duszy ludzkiej i od śmierci 
Mistrza nic przecie innego nie czynili, więc odpowiedź odmowna nie przeszła im 
nawet przez myśl. Ale Piotr był w tej chwili pasterzem całej rzeszy, więc jechać 
nie mógł, natomiast Paweł z Tarsu, który niedawno był w Arycji i we F'regellae, 
a wybierał się znów w długą podróż na Wschód, aby odwiedzić tamtejsze kościoły i 
ożywić je nowym duchem gorliwości, zgodził się towarzyszyć młodemu trybunowi do 
Ancjum, łatwo mu bowiem było znaleźć tam statek idący na morza greckie.
Winicjusz, jakkolwiek zasmucił się, że Piotr, któremu był tyle obowiązany, nie 
będzie mu towarzyszył, podziękował jednak z wdzięcznością, a następnie zwrócił 
się do starego Apostoła z ostatnią prośbą.
— Wiedząc mieszkanie Ligii — rzekł — mógłbym sam pójść do niej i spytać, jako 
jest rzecz słuszna, czyli zechce mnie za męża, jeśli dusza moja stanie się 
chrześcijańską, ale wolę cię prosić, Apostole: pozwól mi ją widzieć albo 
wprowadź mnie sam do niej. Nie wiem, jak długo przyjdzie mi zabawić w Ancjum, i 
pamiętajcie, że przy cezarze nikt nie jest pewny swego jutra. Już mi mówił i 
Petroniusz, że nie całkiem mi tam będzie bezpiecznie. Niechże ją ujrzę przedtem, 
niech nasycę nią oczy i niech ją zapytam, czy mi złe zapomni i czy dobre ze mną 
podzieli.
A Piotr Apostoł uśmiechnął się dobrotliwie i rzekł: — A któż by ci słusznej 
radości miał odmawiać, synu mój.
Winicjusz znów pochylił się do jego rąk, albowiem całkiem już nie mógł 
wezbranego serca pohamować. Apostoł zaś wziął go za skronie i rzekł:
— Ale ty się cezara nie bój, bo to ci powiadam, że włos nie spadnie ci z głowy.
Po czym wysłał Miriam po Ligię, przykazując, by nie mówiła jej, kogo między nimi 
znajdzie, by i dziewczynie tym większą sprawić radość.
Było niedaleko, więc po krótkim czasie zgromadzeni w izbie ujrzeli wśród mirtów 
ogródka Miriam prowadzącą za rękę Ligię.
Winicjusz chciał biec naprzeciw, lecz na widok tej umiłowanej postaci szczęście 
odjęło mu siły — i stał z bijącym sercem, bez tchu, zaledwie mogąc się utrzymać 
na nogach; stokroć więcej wzruszony niż wówczas, kiedy po raz pierwszy w życiu 
usłyszał strzały Partów warczące koło swej głowy.
Ona wbiegła nie spodziewając się niczego i na jego widok stanęła również jak 
wryta. Twarz jej zaczerwieniła się i wraz pobladła bardzo, po czym jęła 
spoglądać zdumionymi, a zarazem przelękłymi oczyma na obecnych.
Lecz naokół widziała jasne, pełne dobroci spojrzenia, Apostoł zaś Piotr zbliżył 
się do niej i rzekł:
— Ligio, miłujeszże ty go zawsze?
Nastała chwila milczenia. Usta poczęły jej drżeć jak u dziecka, któremu zbiera 
się na płacz i które czując się winnym widzi jednak, że trzeba przyznać, się do 
winy.
— Odpowiedz — rzekł Apostoł.
Wówczas z pokorą i lękiem w głosie wyszeptała obsuwając się do kolan Piotra:
— Tak jest...
Lecz Winicjusz w jednej chwili klęknął przy niej, Piotr zaś położył ręce na ich 
głowach i rzekł:
— Miłujcie się w Panu i na chwałę Jego, albowiem nie masz grzechu w miłości 
waszej.
ROZDZIAŁ XXXIV
Chodząc po ogródku Winicjusz opowiadał jej w krótkich, wyrwanych z głębi serca 
słowach to, co przed chwilą wyznał Apostołom: więc niepokój swej duszy ,zmiany, 
jakie w nim zaszły, i wreszcie tę niezmierną tęsknotę, która przesłoniła mu 
życie od czasu, jak opuścił mieszkanie Miriam. Przyznał się Ligii, że chciał o 
niej zapomnieć, ale nie mógł. Myślał o niej po całych dniach i nocach. 
Przypominał mu ją ów krzyżyk związany z gałązek bukszpanu, który mu zostawiła, a 
który umieścił w lararium i mimo woli czcił jak coś boskiego. I tęsknił coraz 
mocniej, bo kochanie było od niego silniejsze i już u Aulusów objęło całkiem 
jego duszę... Innym przędą nić życia Parki, a jemu przędła ją miłość, tęsknota i 
smutek. Złe były jego postępki, ale płynęły z miłości. Kochał ją u Aulusów i na 
Palatynie, i gdy ją widział na Ostriarum słuchającą słów Piotra, i gdy szedł ją 
porywać z Krotonem, i gdy czuwała przy jego łożu, i gdy go opuściła. Przyszedł 
oto Chilo, który odkrył jej mieszkanie, i radził ją porwać, ale on wolał ukarać 
Chilona i pójść do Apostołów prosić o prawdę i o nią... I niech będzie 
błogosławiona ta chwila, w której taka myśl przyszła mu do głowy, bo oto jest 
przy niej, a wszakże już ona nie będzie więcej uciekała przed nim, tak jak 
ostatnim razem uciekła z mieszkania Miriam?
— Ja nie przed tobą uciekłam — rzekła Ligia. — Więc czemuś to uczyniła?
A ona podniosła na niego swe oczy koloru irysów, po czym schyliwszy zawstydzoną 
głowę odrzekła: — Ty wiesz...
Winicjusz umilkł na chwilę z nadmiaru szczęścia, po czym znów jął mówić, jak 
powoli otwierały mu się oczy, że ona jest całkiem różna od Rzymianek i chyba do 
jednej Pomponii podobna. Nie umiał jej zresztą dobrze wypowiedzieć, albowiem sam 
nie zdawał sobie sprawy z tego, co czuł, że w niej przychodzi na świat jakaś 
zupełnie inna piękność, której dotąd na świecie nie bywało, a która nie tylko 
jest posągiem, ale i duszą. Powiedział jej natomiast to, co napełniło ją 
radością, że ją pokochał nawet za to, iż uciekała przed nim, i że będzie mu 
świętą przy ognisku.
Po czym chwyciwszy jej rękę nie mógł więcej mówić, patrzał tylko na nią z 
zachwytem, jak na odzyskane szczęście życia, i powtarzał jej imię, jakby chcąc 
się upewnić, że ją odnalazł i że jest przy niej:
— O Ligio! O Ligio!...
Wreszcie jął ją rozpytywać, co się działo w jej duszy, a ona przyznała mu się, 
że go pokochała jeszcze w domu Aulusów i że gdyby ją był odprowadził do nich z 
Palatynu, byłaby wyznała im swoją miłość i starała się przebłagać ich gniew na 
niego.
— Ja ci przysięgam — rzekł Winicjusz — że mnie w myśli nawet nie postało 
odbierać cię Aulusom. Petroniusz powie ci kiedyś, żem już wówczas mówił mu, że 
cię kocham i że pragnę cię zaślubić. Powiedziałem mu: "Niech omaści drzwi moje 
wilczym tłuszczem i niech zasiądzie przy moim ognisku!" Ale on mnie wyśmiał i 
poddał cezarowi myśl, by cię zażądał jako zakładniczki i oddał mnie. Ileż razy 
przeklinałem go w moim żalu, ale może to pomyślny los tak zrządził, bo inaczej 
bym nie poznał chrześcijan i nie zrozumiał ciebie...
— Wierz mi, Marku — odrzekła Ligia — że to Chrystus umyślnie prowadził cię ku 
sobie.
Winicjusz podniósł głowę z pewnym zdziwieniem. — Prawda! — odpowiedział z 
żywością — wszystko składało się tak dziwnie, żem szukając ciebie spotkał się z 
chrześcijanami... W Ostrianum ze zdumieniem słuchałem Apostoła, bom takich 
rzeczy nigdy nie słyszał. To tyś modliła się za mnie.
— Tak — odpowiedziała Ligia.
Przeszli koło letnika pokrytego gęstwą bluszczu i zbliżyli się do miejsca, w 
którym Ursus, zdławiwszy Krotona, rzucił się na Winicjusza. — Tu — rzekł młody 
człowiek — gdyby nie ty, byłbym zginął.
— Nie przypominaj! — odpowiedziała Ligia — i nie pamiętaj tego Ursusowi.
— Mógłżebym mścić się nad nim za to, że cię bronił? Gdyby był niewolnikiem, 
zaraz darowałbym mu wolność. — Gdyby był niewolnikiem, Aulusowie dawno by go 
wyzwolili.
— Pamiętasz — rzekł Winicjusz — żem cię chciał wrócić Aulusom? Aleś ty mi 
odrzekła, że cezar mógłby się o tym dowiedzieć i mścić się nad nimi. Patrzże: 
teraz będziesz ich mogła widywać, ilekroć zechcesz. — Dlaczego, Marku?
— Mówię: "teraz", a myślę, że będziesz ich mogła widywać bezpiecznie wówczas, 
gdy będziesz moja. Tak!... Bo gdyby cezar dowiedziawszy się o tym zapytał; com 
uczynił z zakładniczką, którą mi powierzył, rzeknę: "Zaślubiłem ją, i do Aulusów 
chodzi z mojej woli." On długo w Ancjum nie zabawi, bo mu się chce do Achai, a 
choćby i zabawił, nie potrzebuję widywać go codziennie. Gdy Paweł z Tarsu nauczy 
mnie waszej Prawdy, zaraz chrzest przyjmę i wrócę tu, odzyskam przyjaźń Aulusów, 
którzy w tych dniach wracają do miasta, i nie będzie już przeszkód, a wówczas 
zabiorę cię i posadzę przy moim ognisku. O carissima! carissima!
To rzekłszy wyciągnął ręce, jakby niebo biorąc na świadka swej miłości, a Ligia 
podniósłszy na niego świetliste oczy rzekła:
— I wówczas powiem: "Gdzie ty, Kajus, tam i ja, Kaja."
— Nie, Ligio! — zawołał Winicjusz — przysięgam ci, że nigdy żadna kobieta nie 
była tak czczona w domu męża, jak ty będziesz w moim.
Przez chwilę szli w milczeniu, nie mogąc objąć piersiami szczęścia, rozkochani w 
sobie, podobni do dwojga bóstw i tak piękni, jakby ich wraz z kwiatami wydala na 
świat wiosna.
Stanęli wreszcie pod cyprysem rosnącym blisko wejścia do izby. Ligia oparła się 
o jego pień. Winicjusz zaś znów począł prosić drgającym głosem:
— Każ Ursusowi pójść do domu Aulusów, zabrać twoje sprzęty i zabawki dziecinne i 
przenieść do mnie. A ona, spłonąwszy jak róża lub jak jutrzenka, odrzekła: — 
Zwyczaj każe inaczej.
— Ja wiem. Zanosi je zwykle pronuba dopiero za oblubienicą, ale uczyń to dla 
mnie. Ja zabiorę je do mojej willi w Ancjum i będą mi cię przypominały.
Tu złożył ręce i jął powtarzać jak dziecko, które prosi: — Pomponia wróci w tych 
dniach, więc uczyń to, diva, uczyń, carissima moja!
— Niech Pomponia zrobi, jak zechce — odrzekła Ligia płonąc na wspomnienie 
"pronuby" jeszcze silniej. I znów umilkli, gdyż miłość poczęła im tamować dech w 
piersiach. Ligia stała oparta plecami o cyprys, z twarzą bielejącą w cieniu na 
kształt kwiatu, ze spuszczonymi oczyma i falującą żywiej piersią, a Winicjasz 
mienił się na twarzy i bladł. W ciszy południowej słyszeli bicie własnych serc i 
w upojeniu wzajemnym ów cyprys, krzewy mirtowe i bluszcze letnika zmieniały im 
się w ogród miłości.
Lecz Miriam ukazała się we drzwiach i zaprosiła ich na południowy posiłek. 
Zasiedli wówczas wśród Apostołów, ci zaś patrzyli na nich z uciechą, jako na 
młode pokolenie, które po ich śmierci miało zachować i siać dalej ziarno nowej 
nauki. Piotr łamał i błogosławił chleb; na wszystkich twarzach był spokój i 
jakieś ogromne szczęście zdawało się przepełniać całą tę izbę.
— Patrzże — rzekł wreszcie Paweł zwracając się do Winicjusza — zaliśmy 
nieprzyjaciółmi życia i radości? Ów zaś odpowiedział:
— Wiem, jako jest, bom nigdy nie był tak szczęśliwy jak między wami.
ROZDZIAŁ XXXV
Wieczorem dnia tego Winicjusz przechodząc przez Forum do domu spostrzegł przy 
wejściu na Vicus Tuscus złoconą lektykę Petroniusza, niesioną przez ośmiu 
Bityńczyków, i zatrzymawszy ich znakiem ręki, zbliżył się do firanek.
— Obyś miał sen przyjemny i błogi! — zawołał śmiejąc się na widok uśpionego 
Petroniusza.
— Ach, to ty! — rzekł ocknąwszy się Petroniusz. — Tak! zdrzemnąłem się, bom noc 
spędził na Palatynie. Teraz wybrałem się, by sobie kupić coś do czytania do 
Ancjum... Co słychać?
— Chodzisz po księgarniach? — spytał Winicjusz.
— Tak. Nie chcę wprowadzić nieładu w bibliotece, więc na drogę czynię osobne 
zapasy. Podobno wyszły nowe rzeczy Musoniusza i Seneki. Szukam także Persjusza i 
pewnego wydania eklog Wergilego, którego nie mam. Och, jakiż jestem zmęczony i 
jak ręce mnie bolą od zdejmowania zwojów z kołków... Bo gdy się jest raz w 
księgarni, ciekawość bierze to i owo zobaczyć. Byłem u Awiruna, u Atraktusa na 
Argiletum, a przedtem jeszcze u Sozjuszów na Vicus Sandalarius. Na Kastora! jak 
mi się spać chce!...
— Byłeś na Palatynie, więc ja ciebie spytam, co słychać? Albo wiesz co? Odeślij 
lektykę i puszki z książkami, a pójdź do mnie. Pomówimy o Ancjum i o czymś 
jeszcze.
— Dobrze — odrzekł Petroniusz wysuwając się z lektyki. — Musisz przecie 
wiedzieć, że pojutrze wybieramy się do Ancjum.
— Skądżebym miał wiedzieć?
— Na jakim ty świecie żyjesz? A więc ja pierwszy zwiastuję ci nowinę? Tak! Bądź 
gotów na pojutrze rano. Groch na oliwie nie pomógł, chustka na grubym karku nie 
pomogła i Miedzianobrody ochrypł. Wobec tego nie ma mowy o zwłoce. Przeklina 
Rzym i jego powietrze, na czym świat stoi, rad by go z ziemią zrównać albo 
zniszczyć ogniem i chce mu się morza jak najprędzej. Powiada, że te zapachy, 
które wiatr niesie z wąskich uliczek, wtrącą go do grobu. Dziś czyniono wielkie 
ofiary we wszystkich świątyniach, by mu wrócił głos — i biada Rzymowi, a 
zwłaszcza senatowi, jeśli prędko nie wróci.
— Nie byłoby po co jechać wówczas do Achai.
— Alboż nasz boski cezar ten jeden tylko talent posiada? — odrzekł śmiejąc się 
Petroniusz. — Wystąpiłby na igrzyskach olimpijskich jako poeta ze swoim pożarem 
Troi, jako woźnica, jako muzyk, jako atleta, ba, nawet jako tancerz i zabrałby w 
każdym razie wszystkie korony przeznaczone dla zwycięzców. Czy wiesz, dlaczego 
ta małpa ochrypła? Oto wczoraj zachciało mu się dorównać w tańcu naszemu 
Parysowi i tańczył nam przygodę Ledy, przy czym spotniał i zaziębił się. Cały 
był mokry i klejki jak węgorz świeżo wyjęty z wody. Zmieniał maski jedna po 
drugiej, kręcił się jak wrzeciono, machał rękami jak spity majtek i aż 
obrzydliwość brała patrzeć na ten wielki brzuch i na te cienkie nogi. Parys 
uczył go od dwóch tygodni, ale wyobraźże sobie Ahenobarba jako Ledę albo 
boga-łabędzia. To łabędź! nie ma co mówić! Ale on chce publicznie wystąpić z tą 
pantominą, naprzód w Ancjum, a potem w Rzymie.
— Gorszono się już tym, że śpiewał publicznie; ale pomyśleć sobie, że cezar 
rzymski wystąpi jako mima, nie! Tego chyba Rzym nie zniesie!
— Mój drogi! Rzym wszystko zniesie, a senat uchwali dziękczynienie "ojcu 
ojczyzny".
Po chwili zaś dodał:
— A gawiedź dumna jeszcze z tego, że cezar jest jej błaznem.
— Powiedz sam, czy można było więcej spodleć? Petroniusz ruszył ramionami.
— Ty sobie żyjesz w domu i w swoich rozmyślaniach to o Ligii, to o 
chrześcijanach, więc chyba nie wiesz; co się stało przed paru dniami. Przecie 
Nero zaślubił publicznie Pitagorasa. Występował jako panna młoda. Zdawałoby się, 
że to już miara szaleństwa przebrana, nieprawda? I cóż powiesz: przyszli wezwani 
flaminowie i dali mu uroczyście ślub. Byłem przy tym! I ja dużo mogę znieść, a 
jednak wyznaję, iżem pomyślał, że bogowie, jeśli są, to powinni dać jaki znak... 
Ale cezar nie wierzy w bogów i ma rację.
— Jest zatem w jednej osobie najwyższym kapłanem, bogiem i ateistą — rzekł 
Winicjusz.
Petroniusz począł się śmiać:
— Prawda! Nie przyszło mi to do głowy, a to jest połączenie, jakiego świat dotąd 
nie widział.
Po czym przystanąwszy rzekł:
— Bo trzeba jeszcze dodać, że ten najwyższy kapłan, który nie wierzy w bogów, i 
ten bóg, który z nich drwi, boi się ich, jako ateista.
— Dowodem to, co zaszło w świątyni Westy. — Co za świat!
— Jaki świat, taki cezar!- Ale to długo nie potrwa. Tak rozmawiając weszli do 
domu Winicjusza, który wesoło zawołał o wieczerzę, a następnie zwrócił się do 
Petroniusza i rzekł:
— Nie, mój drogi, świat musi się odrodzić.
— My go nie odrodzim — odpowiedział Petroniusz — choćby dlatego, że w czasach 
Nerona człowiek jest jako motyl: żyje w słońcu łaski, a przy pierwszym chłodnym 
powiewie ginie... choćby nie chciał! Na syna Mai! Nieraz zadaję sobie pytanie, 
jakim cudem taki Lucjusz Saturninus mógł dożyć dziewięćdziesięciu trzech lat, 
przeżyć Tyberiusza, Kaligulę, Klaudiusza?... Ale mniejsza z tym. Czy pozwolisz 
mi posłać twoją lektykę po Eunice? Przeszła mi jakoś ochota do snu i chciałbym 
się weselić. Każ na wieczerzę przyjść cytrzyście, a potem pogadamy o Ancjum. 
Trzeba o tym pomyśleć, a zwłaszcza tobie.
Winicjusz wydał rozkaz, by posłano po Eunice, ale oświadczył, że nad pobytem w 
Ancjum nie myśli sobie łamać głowy. Niech ją łamią ci, którzy nie umieją żyć 
inaczej, jak w promieniach łaski cezara. Świat nie kończy się na Palatynie, 
zwłaszcza dla tych, którzy co innego mają w sercu i w duszy.
I mówił to tak niedbale, z takim ożywieniem i tak wesoło, że wszystko to 
uderzyło Petroniusza, więc popatrzywszy na niego przez chwilę, rzekł:
— Co się z tobą dzieje? Tyś dziś taki, jak byłeś wówczas, gdyś jeszcze nosił 
złotą bullę na szyi.
— Jestem szczęśliwy — odrzekł Winicjusz. — Zaprosiłem cię do siebie umyślnie, by 
ci to powiedzieć. — Co ci się zdarzyło?
— Coś takiego, czego bym nie odstąpił za imperium rzymskie.
To rzekłszy siadł, wsparł ramię na poręczy krzesła, głowę na ramieniu i począł 
mówić z twarzą pełną uśmiechów i z jaśniejącym wzrokiem:
— Czy pamiętasz, jak byliśmy razem u Aulusa Plaucjusza i tam po raz pierwszy 
widziałeś boską dziewczynę, którąś sam nazwał jutrzenką i wiosną? Pamiętasz tę 
Psyche, tę nieporównaną, tę najpiękniejszą z dziewic i z waszych bogiń?
Petroniusz patrzył na niego z takim zdziwieniem, jakby chciał sprawdzić, czy 
głowa jego jest w porządku.
— Po jakiemu ty mówisz? — rzekł wreszcie. — Oczywiście, że pamiętam Ligię.
A Winicjusz rzekł:
— Jestem jej narzeczonym. — Co?...
Lecz Winicjusz zerwał się i zawołał dyspensatora. — Niech niewolnicy staną tu 
przede mną co do jednej duszy! Żywo!
— Jesteś jej narzeczonym? — powtórzył Petroniusz. Lecz nim ochłonął ze 
zdziwienia, ogromne atrium Winicjuszowego domu zaroiło się od ludzi. Biegli 
zdyszani starcy, mężczyźni w sile wieku, kobiety, chłopięta i dziewczyny. Z 
każdą chwilą atrium napełniało się co raz szczelniej: na korytarzach, zwanych 
fauces, słychać było głosy nawołujące się w rozmaitych językach. Wreszcie 
ustawili się wszyscy murem pod ścianami i wśród kolumn, Winicjusz zaś, stanąwszy 
koło impluvium, zwrócił się do Demasa wyzwoleńca i rzekł:
— Którzy wysłużyli w domu lat dwadzieścia, mają się stawić jutro u pretora, 
gdzie otrzymają wolność; którzy nie wysłużyli, otrzymają po trzy sztuki złota i 
podwójną porcję przez tydzień. Do ergastulów wiejskich posłać rozkaz, by 
odpuszczono kary, zdjęto kajdany z nóg ludziom i karmiono ich dostatnio. 
Wiedzcie, że nastał dla mnie szczęśliwy dzień, i chcę, by radość była w domu.
Oni przez chwilę stali w milczeniu, jakby uszom własnym nie wierząc, po czym 
wszystkie ręce podniosły się naraz do góry i wszystkie usta zawołały:
— Aa! Panie! aaa!...
Winicjusz odprawił ich znakiem ręki, więc choć mieli ochotę dziękować i padać mu 
do nóg, odeszli śpiesznie, napełniając dom szczęściem od podziemi do dachu.
— Jutro — rzekł Winicjusz — każę im jeszcze zejść się w ogrodzie i kreślić przed 
sobą znaki, jakie chcą. Tych, którzy nakreślą rybę, wyzwoli Ligia.
Lecz Petroniusz, który nie dziwił się nigdy długo niczemu, ochłódł już i 
zapytał:
— Rybę? Aha! pamiętam, co mówił Chilo: to znak chrześcijan.
Po czym wyciągnął rękę do Winicjusza i rzekł: — Szczęście jest zawsze tam, gdzie 
je człowiek widzi. Niech Flora sypie wam kwiaty pod nogi przez długie lata. 
Życzę ci wszystkiego, czego sam sobie życzysz.
— To ci dziękuję, bom myślał, że będziesz odradzał, a to, widzisz, byłby 
stracony czas.
— Ja, odradzać? Bynajmniej. Owszem, mówię ci, że dobrze robisz.
— Ha, zmienniku! — odrzekł wesoło Winicjusz — zaliś zapomniał, coś mi niegdyś 
mówił, gdyśmy wychodzili z domu Grecyny?
Lecz Petroniusz odpowiedział z zimną krwią: — Nie! ale zmieniłem zdanie.
Po chwili zaś dodał:
— Mój kochany! w Rzymie wszystko się zmienia. Mężowie zmieniają żony, żony 
zmieniają mężów, dlaczegóż ja bym nie miał zmienić zdania? Niewiele brakło, a 
Nero byłby zaślubił Akte, którą umyślnie dla niego wywiedli z królewskiego rodu. 
I cóż! Miałby uczciwą żonę, a my uczciwą Augustę. Na Proteusza i jego morskie 
pustkowia! Zawsze będę zmieniał zdanie, ilekroć uznam to za stosowne lub 
wygodne. Co do Ligii, jej królewskie pochodzenie pewniejsze jest niż pergamscy 
przodkowie Akte. Ale ty się strzeż w Ancjum Poppei, która jest mściwa.
— Ani myślę! Włos mi nie spadnie z głowy w Ancjum.
— Jeśli sądzisz, że mnie jeszcze raz zadziwisz, to się mylisz, ale skąd masz tę 
pewność?
— Powiedział mi to Piotr Apostoł.
— A! Powiedział ci to Piotr Apostoł! Na to nie ma argumentu, pozwól jednak, bym 
ja przedsięwziął pewne środki ostrożności, choćby dlatego, by Piotr nie okazał 
się fałszywym prorokiem, bo gdyby Piotr Apostoł wypadkiem się omylił, mógłby 
stracić twoją ufność, która i nadal zapewne Piotrowi Apostołowi się przyda.
— Czyń, co chcesz, ale ja mu wierzę. I jeśli myślisz, że mnie do niego zrazisz 
powtarzając z przekąsem w kółko jego imię, to się mylisz.
— Więc jeszcze jedno pytanie: czyś został już chrześcijaninem?
— Dotąd nie, ale Paweł z Tarsu jedzie ze mną, aby. mi tłumaczyć naukę Chrystusa, 
a potem przyjmę chrzest, bo to, coś mówił, że oni są nieprzyjaciółmi życia i 
radości, to nieprawda!
— To tym lepiej dla ciebie i dla Ligii — odpowiedział Petroniusz.
Po czym wzruszywszy ramionami rzekł jakby sam do siebie:
— Zadziwiająca jednak rzecz, jak ci ludzie umieją zdobywać wyznawców i jak ta 
sekta się szerzy.
A Winicjusz odpowiedział z takim zapałem, jakby i sam był ochrzczony:
— Tak! Tysiące i dziesiątki tysięcy są w Rzymie, w miastach Italii, w Grecji i 
Azji. Są chrześcijanie wśród legii i wśród pretorianów, są w samym pałacu 
cezara. Wyznają tę naukę niewolnicy i obywatele, ubodzy i bogaci, plebs i 
patrycjat. Zali wiesz, że niektórzy Korneliusze są. chrześcijanami, że jest 
chrześcijanką Pomponia Grecyna, że była nią podobno Oktawia, a jest Akte? Tak, 
ta nauka ogarnia świat i ona jedna może go odrodzić. Nie wzruszaj ramionami, bo 
kto wie, czy za miesiąc lub za rok sam jej nie przyjmiesz.
— Ja? — rzekł Petroniusz. — Nie, na syna Lety! Ja jej nie przyjmę, choćby w niej 
tkwiła prawda i mądrość zarówno ludzka, jak boska... To wymagałoby trudu, a ja 
się nie lubię trudzić. To wymagałoby zrzeczeń się, a ja się nie lubię niczego w 
życiu zrzekać... Z twoją naturą, podobną do ognia i ukropu, zawsze mogło się 
,coś podobnego przytrafić, ale ja? Ja mam swoje gemmy, swoje kamee, swoje wazy i 
swoją Eunice. W Olimp nie wierzę, ale go sobie urządzam na ziemi i będę kwitnął, 
póki mnie nie przeszyją strzały boskiego łucznika lub póki mi cezar nie każe 
otworzyć sobie żył. Ja nadto lubię woń fiołków i wygodne triclinium. Lubię nawet 
naszych bogów... jako figury retoryczne, i Achaję, do której wybieram się z 
naszym otyłym, cienkonogim, nieporównanym, boskim cezarem, Augustem, 
Periodonicesem... Herkulesem, Neronem!...
To rzekłszy rozweselił się na samo przypuszczenie, że mógłby przyjąć naukę 
rybaków galilejskich, i począł półgłosem śpiewać:
W zieleń mirtową owinę jasny miecz mój, 
W ślad Harmodiosa i Arystogitona...
Lecz przerwał, gdyż wywoływacz dał znać, że przybyła Eunice.
Wraz też po jej przybyciu podano i wieczerzę, w czasie której, po kilku 
pieśniach odśpiewanych przez cytrzystę, Winicjusz opowiadał Petroniuszowi o 
odwiedzinach Chilona i o tym, jak te odwiedziny podały mu myśl udania się wprost 
do Apostołów, która przyszła mu właśnie podczas chłosty Chilona.
Na to Petroniusz, którego znów poczęła ogarniać senność, przyłożył rękę do czoła 
i rzekł:
— Myśl była dobra, skoro skutek dobry. A co do Chilona, ja kazałbym mu dać pięć 
sztuk złota, ale skoro kazałeś go ćwiczyć, to już lepiej było i zaćwiczyć, bo 
kto wie, czy z czasem nie będą mu się jeszcze senatorowie kłaniali, jak dziś 
kłaniają się naszemu rycerzowi-Dratewce-Watyniuszowi. Dobranoc.
I zdjąwszy wieńce poczęli się razem z Eunice zbierać do domu, a gdy wyszli, 
Winicjusz udał się do biblioteki i pisał do Ligii, co następuje:
"Chcę, aby gdy otworzysz twoje śliczne oczy, o boska, list ten powiedział ci: 
dzień dobry! Dlatego dziś piszę, choć jutro cię zobaczę. Cezar pojutrze wyjeżdża 
do Ancjum i ja, eheu! muszę mu towarzyszyć. Wszak ci już powiedziałem, że nie 
posłuchać byłoby to narazić życie, a ja teraz nie miałbym odwagi umierać. Lecz 
jeśli ty nie chcesz, odpisz mi jedno słowo, a zostanę, a już Petroniusza rzeczą 
będzie odwrócić ode mnie niebezpieczeństwo. Dziś, w dniu radości, rozdałem 
nagrody wszystkim niewolnikom, a tych, którzy przesłużyli w domu lat 
dwadzieścia, zawiodę jutro do pretora, by ich wyzwolić. Ty, droga, powinnaś mi 
to pochwalić, gdyż mi się zdaje, że to będzie zgodne z tą słodką nauką, którą 
wyznajesz, a po wtóre, uczyniłem to dla ciebie. Powiem im jutro, że tobie 
zawdzięczają wolność, aby ci byli wdzięczni i sławili imię twoje. Sam za to 
oddaję się w niewolę szczęściu i tobie i bogdajem nigdy nie zaznał wyzwolenia. 
Przeklęte niech będzie Ancjum i podróże Ahenobarba. Trzykroć, czterykroć 
szczęśliwym, żem nie tak mądry jak Petroniusz, bo może musiałbym jechać do 
Achai. Tymczasem chwile rozstania osłodzi mi pamięć o tobie. Ilekroć będę się 
mógł wyrwać, siędę na konia i popędzę do Rzymu, by oczy twoim widokiem, uszy 
twym słodkim głosem ucieszyć. Ilekroć nie zdołam, wyślę niewolnika z listem i 
zapytaniem o ciebie. Pozdrawiam cię, boska, i obejmuję nogi twoje. Nie gniewaj 
się, że cię zwę boską. Jeśli zakażesz, usłucham, ale dziś jeszcze nie umiem 
inaczej. Pozdrawiam cię z przyszłego twego domu — duszą całą."
ROZDZIAŁ XXXVI
Wiadomo było w Rzymie, że cezar chce odwiedzić po drodze Ostię, a raczej 
największy statek na świecie, który świeżo przywiózł był zboże z Aleksandrii, 
stamtąd zaś drogą Pobrzeżną uda się do Ancjum. Rozkazy były wydane już kilka dni 
temu, dlatego od rana przy Porta Ostiensis zbierały się tłumy złożone z 
miejscowej gawiedzi i wszystkich narodów świata, by oczy nasycić widokiem 
orszaku cesarskiego, któremu plebs rzymski nigdy nie mógł się dostatecznie 
napatrzyć. Do Ancjum droga nie była trudna ni daleka, w samym zaś mieście, 
złożonym z urządzonych wspaniale pałaców i willi, można było znaleźć wszystko, 
czego wymagała wygoda, a nawet najwyszukańszy ówczesny zbytek. Jednakże cezar 
miał zwyczaj zabierać ze sobą w drogę wszelkie przedmioty, w których miał 
upodobanie, począwszy od narzędzi muzycznych i sprzętów domowych, skończywszy na 
posągach i mozaikach, które układano nawet wówczas, gdy chciał na krótką tylko 
chwilę zatrzymać się w drodze czy to dla odpoczynku, czy to dla posiłku. Z tego 
powodu towarzyszyły mu w każdej wycieczce całe zastępy sług, nie licząc 
oddziałów pretoriańskich i augustianów, z których każdy miewał osobny orszak 
niewolników.
Wczesnym rankiem dnia tego pastuchy z Kampanii, przyodziani w koźle skóry na 
nogach i z twarzami spieczonymi przez słońce, przepędzili naprzód przez bramę 
pięćset oślic, aby Poppea nazajutrz po przybyciu do Ancjum mogła mieć swą 
zwyczajną kąpiel w ich mleku. Gawiedź ze śmiechem i zadowoleniem patrzyła na 
kołyszące się wśród kłębów kurzu długie uszy stada i z radością słuchała świstu 
biczów oraz dzikich okrzyków pastuchów. Po przejściu oślic roje pachołków 
rzuciły się na drogę i oczyściwszy ją starannie, poczęły posypywać kwiatami i 
igliwiem pinij. W tłumach powtarzano sobie z pewnym uczuciem dumy, że cała droga 
aż do Ancjum miała być tak przytrząśnięta kwieciem, które zebrano z ogrodów 
prywatnych z okolicy, a nawet zakupiono za drogie pieniądze od przekupek przy 
Porta Mugionis. W miarę jak upływały godziny poranku, ciżba zwiększała się z 
każdą chwilą. Niektórzy poprzyprowadzali całe rodziny, by zaś czas nie wydał się 
im zbyt długi, rozkładali zapasy żywności na kamieniach przeznaczonych pod nową 
świątynię Cerery i jedli prandium pod gołym niebem. Gdzieniegdzie potworzyły się 
gromady, w których rej wodzili bywalcy. Rozprawiano z powodu wyjazdu cesarskiego 
o jego przyszłych podróżach i o podróżach w ogóle, przy czym majtkowie i 
wysłużeni żołnierze opowiadali dziwy o krajach, o których zasłyszeli w czasie 
dalekich wypraw, a w których nie postała dotąd noga rzymska. Mieszczuchowie, 
którzy nie byli nigdy w życiu dalej jak na Via Appia, słuchali ze zdumieniem o 
cudach Indyj i Arabii, o archipelagach otaczających Brytanię, gdzie na pewnej 
wysepce Briarius więził uśpionego Saturna i gdzie mieszkały duchy, o krainach 
hiperborejskich, o stężałych morzach, o syczeniu i ryku, jaki wydawały wody 
Oceanu w chwili, gdy zachodzące słońce zanurzało się w topieli. Łatwo znajdowały 
wiarę wśród hałastry podobne wieści, w które wierzyli tacy nawet ludzie, jak 
Pliniusz i Tacyt. Mówiono również o owym okręcie, który miał zwiedzić cezar, iż 
wiezie na dwa lata pszenicy, nie licząc czterystu podróżnych, tyleż załogi i 
mnóstwa dzikich zwierząt, które miały być użyte w czasie letnich igrzysk. 
Jednało to ogólną przychylność dla cezara, który nie tylko karmił, ale bawił 
lud. Gotowano się też na pełne zapału powitanie.
Tymczasem ukazał się oddział numidyjskich jeźdźców, należących do wojsk 
pretoriańskich. Przybrani byli w żółte szaty, czerwone przepaski i wielkie 
zausznice, rzucające złoty blask na ich czarne twarze. Ostrza ich bambusowych 
dzid świeciły w słońcu jak płomyki. Po przejściu ich rozpoczął się pochód 
podobny do procesji. Tłumy cisnęły się, by bliżej przypatrzeć się przejściu, 
lecz nadeszły oddziały pieszych pretorianów i ustawiwszy się wzdłuż po jednej i 
drugiej stronie bramy, broniły przystępu do drogi. Szły naprzód wozy wiozące 
namioty z purpury, czerwone i fioletowe, i namioty z białego jak śnieg byssu 
przetykanego złotymi nićmi, i kobierce wschodnie, i stoły cytrusowe, i kawałki 
mozaik, i sprzęty kuchenne, i klatki z ptakami ze Wschodu, Południa i Zachodu, 
których mózgi lub języki miały iść na stół cesarski, i amfory z winem, i kosze z 
owocami. Lecz przedmioty, których nie chciano narażać na pogięcie lub 
potłuczenie na wozach, nieśli piesi niewolnicy. Widziano więc całe setki ludzi 
niosących naczynia i posążki z miedzi korynckiej; widziano osobnych do waz 
etruskich, osobnych do greckich, osobnych do naczyń złotych, srebrnych lub 
wyrobionych ze szkła aleksandryjskiego. Przegradzały ich małe oddziały 
pretorianów pieszych i konnych, nad każdym zaś niewolniczym zastępem czuwali 
dozorcy uzbrojeni w bicze, zakończone kawałkami ołowiu i żelaza zamiast 
trzaskawek. Pochód, złożony z ludzi niosących z uwagą i skupieniem rozmaite 
przedmioty, wyglądał jak jakaś uroczysta procesja religijna, a podobieństwo 
stawało się jeszcze wyraźniejsze, gdy poczęły iść narzędzia muzyczne cezara i 
dworu. Widać tam było harfy, lutnie greckie, lutnie hebrajskie i egipskie, liry, 
formingi, cytry, piszczałki, długie powyginane bucyny i cymbały. Patrząc na to 
morze instrumentów, połyskujących w słońcu złotem, brązem, drogimi kamieniami i 
perłowcem, można by sądzić, że Apollo lub Bachus wybrali się w podróż po 
świecie. Za czym pojawiły się wspaniałe karruki, pełne skoczków, tancerzy, 
tancerek malowniczo zgrupowanych, z tyrsami w ręku. Za nimi jechali niewolnicy 
przeznaczeni nie do posług, lecz do zbytku: więc pacholęta i małe dziewczątka, 
wybrane z całej Grecji i Azji Mniejszej, długowłose lub z wijącymi się puklami 
ujętymi w złote siatki, podobne do amorów, o twarzach cudnych, ale całkiem 
pokrytych grubą warstwą kosmetyku z obawy, by delikatnej ich płci nie opalił 
wiatr Kampanii.
I znów następował pretoriański oddział olbrzymich Sykambrów, brodatych, jasno- i 
rudowłosych, a błękitnookich. Przed nimi chorążowie, zwani imaginarii, nieśli 
orły rzymskie, tablice z napisami, posążki bogów germańskich i rzymskich, a 
wreszcie posążki i popiersia cezara. Spod skór i pancerzy żołnierskich wyglądały 
ramiona ogorzałe i silne jak machiny wojenne, zdolne władać ciężki bronią, w 
którą zbrojne były tego rodzaju straże. Ziemia zdawała się uginać pod ich 
równym, ciężkim krokiem, oni zaś jakby świadomi swej siły, której mogli użyć 
przeciw samym cezarom, spoglądali wyniośle na czerń uliczną, widocznie 
zapominając, że wielu z nich przyszło do tego miasta w łańcuchach. Lecz była ich 
garść nieznaczna, główne bowiem pretoriańskie siły pozostawały w obozach na 
miejscu, by czuwać nad miastem i trzymać je w ryzach. Gdy przeszli, wiedziono 
pociągowe tygrysy i lwy Nerona, aby jeśli mu przyjdzie chęć naśladować 
Dionizosa, było co zaprząc do pochodowych wozów. Prowadzili je Hindusi i 
Arabowie na stalowych łańcuchach z pętlicą, ale owiniętych tak w kwiaty; że 
zdawały się z samych kwiatów uwite. Przyswojone przez biegłych bestiariów 
zwierzęta patrzyły na tłumy swymi zielonymi, jakby sennymi oczyma, czasem zaś 
wznosząc olbrzymie głowy, wciągały chrapliwie w nozdrza wyziewy ludzkie, 
oblizując kolczastymi językami paszcze.
Szły jeszcze wozy cesarskie i lektyki, większe i mniejsze, złote lub purpurowe, 
wykładane kością słoniową, perłami lub grające blaskiem klejnotów; za nimi znów 
mały oddział pretorianów w rzymskich zbrojach złożony z samych italskich 
żołnierzy-ochotników; znów tłumy wykwintnej służby niewolniczej i chłopiąt, a 
wreszcie jechał sam cezar, którego zbliżanie się zwiastował z daleka okrzyk 
tłumów.
W ciżbie znajdował się i Piotr Apostoł, który raz w życiu chciał ujrzeć cezara. 
Towarzyszyła mu Ligia, mając twarz ukrytą pod gęstą zasłoną, i Ursus, którego 
siła stanowiła najpewniejszą dla dziewczyny opiekę pośród niesfornych i 
rozpasanych tłumów. Lig wziął w ręce jeden z głazów przeznaczonych pod budowę 
świątyni i przyniósł go Apostołowi, aby ten, wstąpiwszy na niego, mógł lepiej 
widzieć od innych. Ciżba poczęła z początku szemrać, gdyż Ursus rozsuwał ją jak 
statek rozsuwa fale, gdy jednak sam jeden podniósł kamień, którego czterech 
najtęższych z ludu mocarzy nie zdołałoby poruszyć, szemranie zmieniło się w 
podziw i okrzyki: "Macte!", odezwały się naokoło. Lecz tymczasem nadjechał 
cezar. Siedział na wozie mającym kształt namiotu, ciągnionym przez sześć białych 
idumejskich ogierów, podkutych złotem. Wóz miał kształt namiotu z otwartymi 
umyślnie bokami, tak aby tłumy mogły cezara widzieć. Mogło się tam pomieścić 
kilka osób, lecz Nero chcąc, by uwaga skupiała się wyłącznie na nim, jechał 
przez miasto sam, mając u nóg tylko dwóch karzełków-wyrodków. Przybrany był w 
białą tunikę i w ametystową togę, która rzucała sinawy blask na jego oblicze. Na 
głowie miał laurowy wieniec. Od czasu wyjazdu do Neapolis utył znacznie. Twarz 
mu się rozlała; pod dolną szczęką zwieszał się podwójny podbródek, przez co usta 
jego, zawsze zbyt blisko nosa położone, teraz zdawały się być wycięte tuż pod 
nozdrzami. Grubą szyję osłaniał, jak zwykle, chustką jedwabną, którą poprawiał 
co chwila ręką białą i tłustą, porośniętą na przegubie rudawym włosem tworzącym 
jakby krwawe plamy, którego nie pozwolił wyrywać sobie epilatorom, gdyż mu 
powiedziano, że sprowadza to drżenie palców i przeszkadza w grze na lutni. 
Bezdenna próżność malowała się, jak zawsze, na jego twarzy, w połączeniu ze 
zmęczeniem i nudą. W ogóle była to twarz zarazem straszna i błazeńska. Jadąc 
obracał głowę na obie strony, przymrużając chwilami oczy i nasłuchując bacznie, 
jak go witają. Witała go burza oklasków i okrzyki: "Witaj, boski! Cezarze, 
imperatorze, witaj, zwycięski! Witaj, niezrównany — synu Apollina, Apollinie!" 
Słuchając tych słów uśmiechał się, lecz chwilami przelatywała mu po twarzy jakby 
chmura, tłum bowiem rzymski był szyderczy i zaufany w liczbę pozwalał sobie na 
drwiące docinki nawet względem wielkich tryumfatorów, takich, których istotnie 
kochał i szanował. Wszakże wiadomo było, że niegdyś krzyczano przy wjeździe 
Juliusza Cezara do Rzymu: "Obywatele, pochowajcie żony, bo wjeżdża urwis z 
łysiną!" Lecz potworna miłość własna Nerona nie znosiła najmniejszych przygan ni 
docinków, tymczasem w tłumie wśród okrzyków pochwalnych odzywały się wołania: 
"Miedzianobrody!... Miedzianobrody! Dokąd wieziesz swą płomienną brodę? Czy 
boisz się, by Rzym od niej nie spłonął?" I ci, którzy tak wołali, nie wiedzieli, 
że żart ich kryje w sobie straszliwe proroctwo. Cezara niezbyt zresztą gniewały 
podobne głosy, tym bardziej że brody nie nosił, albowiem dawniej jeszcze 
ofiarował ją w złotej puszce Jowiszowi Kapitolińskiemu. Lecz inni ukryci za 
stosami głazów i przy zrębie świątyni, krzyczeli: "Matricida! Nero! Orestes! 
Alkmeon!", a inni: "Gdzie Oktawia?" "Oddaj purpurę!" — na jadącą zaś tuż za nim 
Poppeę wołano: "Flava coma!" — którą to nazwą oznaczano ulicznice. Muzykalne 
ucho Nerona chwytało i takie okrzyki, a wówczas podnosił palcami do oka swój 
wypolerowany szmaragd, jakby chcąc zobaczyć i zapamiętać tych, którzy je wydali. 
W ten sposób wzrok jego zatrzymał się na stojącym na kamieniu Apostole. Przez 
chwilę dwaj ci ludzie patrzyli na siebie, nikomu zaś ni z tego świetnego 
orszaku, ni z tych nieprzeliczonych tłumów nie przyszło na myśl, że spoglądają 
na siebie w tej minucie dwaj władcy ziemi, z których jeden minie wkrótce jak 
krwawy sen, drugi zaś, ów starzec przybrany w prostaczą lacernę, obejmie w 
wieczyste posiadanie świat i miasto.
Tymczasem cezar przejechał, a tuż za nim ośmiu Afrów przeniosło wspaniałą 
lektykę, w której siedziała znienawidzona przez lud Poppea. Przybrana, jak i 
Nero, w szatę ametystowej barwy, z grubym pokładem kosmetyków na twarzy, 
nieruchoma, zamyślona i obojętna, wyglądała jak jakieś bóstwo zarazem piękne i 
złe, które niesiono jak na procesji. Ciągnął w jej ślady znów cały dwór męskiej 
i żeńskiej służby oraz szeregi wozów z przyborami do wygód i stroju. Słońce 
dobrze już schodziło z południa, gdy zaczął się przejazd augustianów — korowód 
świetny, migotliwy, mieniący się jak wąż i nieskończony. Leniwy Petroniusz, 
życzliwie witany przez tłumy, kazał się wraz ze swoją do bogini podobną 
niewolnicą nieść w lektyce. Tygellinus jechał w karruce ciągniętej przez małe 
koniki przybrane w białe i purpurowe pióra. Widziano go, jak wstawał z wozu i 
wyciągając szyję wypatrywał, rychło mu li cezar da znak, żeby się do niego 
przesiadł. Spośród innych tłumy witały oklaskami Licynianusa Pizona, śmiechem 
Witeliusza, gwizdaniem Watyniusza. Względem Licyniusza i Lekaniusza, konsulów, 
zachowywano się obojętnie, lecz Tuliusz Senecjo, którego lubiono nie wiadomo za 
co, równie jak i Westynus, zyskali poklask tłuszczy. Dwór był nieprzeliczony. 
Zdawało się, że wszystko, co jest bogatsze i świetniejsze lub znakomite w 
Rzymie, emigruje do Ancjum. Nero nigdy nie podróżował inaczej, jak w tysiąc 
wozów, zastęp zaś towarzyszących mu prawie zawsze przenosił liczbę żołnierzy w 
legii. Pokazywano więc sobie i Domicjusza Afra,
i zgrzybiałego Lucjusza Saturnina; widziano Wespazjana, który nie był jeszcze 
wyciągnął na swą wyprawę do Judei, z której wrócił dopiero po koronę cesarską, i 
jego synów, i młodego Nerwę, i Lukana, i Anniusza Gallona, i Kwintianusa, i 
mnóstwo kobiet znanych z bogactw, piękności, zbytku i rozpusty. Oczy tłuszczy 
przenosiły się ze znajomych twarzy na uprzęże, wozy, konie, dziwaczne stroje 
służby, złożonej ze wszystkich narodów świata. W tej powodzi przepychu i 
wielkości nie wiadomo było, na co patrzeć, i nie tylko oczy, ale i myśl 
olśniewała od tych blasków złotych, od tych barw purpury i fioletu, od migotania 
drogich kamieni, od połysków bisiorów, perłowca, kości słoniowej. Zdawało się, 
że same promienie słoneczne rozpraszają się w tej świetnej topieli. A choć wśród 
tłuszczy nie brakło nędzarzy z zaklęśniętymi brzuchami i głodem w oczach, 
przecie widok ów zapalał ich nie tylko chęcią użycia i zazdrością, ale napełniał 
zarazem rozkoszą i dumą, dając poczucie tej mocy i niepożytości Rzymu, na którą 
się składał i przed którą klęczał świat. Jakoż w świecie całym nie było nikogo, 
kto by śmiał mniemać, że ta potęga nie przetrwa wszystkich wieków, nie przeżyje 
wszystkich narodów i że coś może jej na ziemi się oprzeć.
Winicjusz jadąc na końcu orszaku, na widok Apostoła i Ligii, której nie 
spodziewał się widzieć, wyskoczył z wozu i powitawszy ich z rozpromienioną 
twarzą, począł mówić przyśpieszonym głosem jak człowiek, który nie ma czasu do 
stracenia:
— Przyszłaś? Nie wiem, jak ci mam dziękować, o Ligio!... Bóg nie mógł mi zesłać 
lepszej wróżby. Pozdrawiam cię jeszcze, żegnając, ale nie żegnam na długo. Po 
drodze rozstawię konie partyjskie i w każdy dzień wolny będę przy tobie, póki 
powrotu sobie nie wyproszę. Bądź zdrowa!
— Bądź zdrów, Marku — odrzekła Ligia i potem dodała ciszej — Niech cię Chrystus 
prowadzi i otworzy ci duszę na słowa Pawła.
On zaś ucieszył się w sercu, iż chodzi jej o to, by prędko został 
chrześcijaninem, więc odpowiedział: — Ocelle mi! Niech się tak stanie, jak 
mówisz. Paweł woli jechać między mymi ludźmi, ale jest ze mną i będzie mi 
mistrzem i towarzyszem... Uchyl zasłony, radości moja, abym cię jeszcze ujrzał 
przed drogą. Czemu się tak zakryłaś?
Ona podniosła ręką zasłonę i ukazała mu swą jasną twarz i cudne śmiejące się 
oczy, pytając:
— To źle?
I uśmiech jej miał w sobie trochę dziewczęcej przekory, lecz Winicjusz, patrząc 
na nią z uniesieniem, odpowiedział:
— Źle dla oczu moich, które niechby do śmierci patrzyły na ciebie jedną.
Po czym zwrócił się do Ursusa i rzekł:
— Ursusie, pilnuj jej jak źrenicy oka, bo to nie tylko twoja, lecz i moja — 
domina!
To powiedziawszy chwycił jej rękę i przycisnął do niej usta ku wielkiemu 
zdumieniu gawiedzi, która nie mogła zrozumieć oznaki takiej czci ze strony 
świetnego augustianina dla dziewczyny przybranej w proste, niemal niewolnicze 
szaty.
— Bądź zdrowa...
Po czym oddalił się prędko, gdyż cały orszak cezariański posunął się był 
znacznie naprzód. Apostoł Piotr przeżegnał go nieznacznym znakiem krzyża, zaś 
dobry Ursus począł go zaraz wysławiać, rad, że młoda pani słucha chciwie i 
patrzy na niego z wdzięcznością.
Orszak oddalał się i przesłaniał kłębami złotej kurzawy, lecz oni patrzyli 
jeszcze długo w ślad za nim, póki nie zbliżył się do nich Demas młynarz, ten 
sam, u którego pracował nocami Ursus.
Ów ucałowawszy rękę Apostoła począł go prosić, by wstąpili do niego na posiłek, 
mówiąc, że dom jego jest blisko Emporium, oni zaś muszą być głodni i zmęczeni 
spędziwszy większą część dnia przy bramie.
Poszli więc razem i odpocząwszy, i posiliwszy się w jego domu, pod wieczór 
dopiero wracali na Zatybrze. Mając zamiar przejść rzekę przez most Emiliusza, 
szli przez Clivus Publicus, idący środkiem wzgórza Awentyńskiego między 
świątyniami Diany i Merkurego. Apostoł Piotr patrzył z wyżyny na otaczające go i 
na dalsze, ginące w oddaleniu gmachy i pogrążywszy się w milczeniu, rozmyślał 
nad ogromem i władzą tego miasta, do którego przyszedł opowiadać słowo Boże. 
Dotychczas widywał on panowanie rzymskie i legiony w różnych krajach, po których 
wędrował, lecz były to jakby pojedyncze członki tej siły, której uosobienie w 
postaci cezara ujrzał dziś po raz pierwszy. To miasto niezmierne, drapieżne i 
chciwe, a zarazem wyuzdane, zgniłe do szpiku kości, a zarazem niewzruszone w 
swej nadludzkiej mocy, ten cezar, bratobójca, matkobójca i żonobójca, za którym 
wlókł się nie mniejszy od jego dworu orszak krwawych mar; ten rozpustnik i 
błazen, a zarazem pan trzydziestu legij, a przez nie ziemi całej; ci dworzanie, 
pokryci złotem i szkarłatem, niepewni jutra, a zarazem władniejsi od królów — 
wszystko to razem wzięte wydało mu się jakimś piekielnym królestwem zła i 
nieprawości. I zadziwił się w sercu prostaczym, jak Bóg może dawać tak niepojętą 
wszechmoc szatanowi i jak może oddawać mu ziemię, by ją miesił, przewracał, 
deptał, wyciskał łzy i krew; wichrzył jak wicher, burzył jak burza, palił jak 
płomień. A od tych myśli zatrwożyło się jego apostolskie serce i począł mówić w 
duchu do Mistrza: "Panie, co pocznę wobec tego miasta, do którego mnie posłałeś? 
Jego są morza i lądy, jego zwierz na ziemi i twór wodny, jego są inne królestwa 
i grody, i trzydzieści legij, które ich strzegą, a jam, Panie, rybak z jeziora! 
Co pocznę? I jakoż jego złość przezwyciężę?"
Tak mówiąc wznosił swą siwą, drżącą głowę ku niebu, modląc się i wołając z głębi 
serca do swego Boskiego Mistrza, pełen smutku i trwogi.
A wtem modlitwę przerwał mu głos Ligii, która rzekła:
— Miasto całe jak w ogniu...
Rzeczywiście słońce zachodziło dnia tego dziwnie. Ogromna jego tarcza zasunęła 
się już do połowy za Janikulskie wzgórze, cały zaś przestwór nieba napełnił się 
czerwonym blaskiem. Z miejsca, na którym stali, wzrok ich obejmował znaczne 
przestrzenie. Nieco na prawo widzieli wydłużone mury Circus Maximus, nad nim 
piętrzące się pałace Palatynu, a wprost przed sobą, za Forum Boarium i Velabrum, 
szczyt Kapitolu ze świątynią Jowisza. Ale mury, kolumny i szczyty świątyń były 
jakby zanurzone w ów blask złoty i purpurowy. Widne z dala części rzeki płynęły 
jakby krwią i w miarę jak słońce zasuwało się coraz bardziej za wzgórze, blask 
czynił się coraz czerwieńszy, coraz do łuny pożaru podobniejszy, i wzmagał się, 
rozszerzał, aż wreszcie objął siedem wzgórz, z których zdawał się spływać na 
całą okolicę.
— Miasto całe jak w ogniu — powtórzyła Ligia. A Piotr przysłonił oczy ręką i 
rzekł:
— Gniew Boży jest nad nim.
ROZDZIAŁ XXXVII
Winicjusz do Ligii:
"Niewolnik Flegon, przez którego posyłam ci ten list, jest chrześcijaninem, 
będzie zatem jednym z tych, którzy otrzymają wolność z rąk twoich, najdroższa 
moja. Stary to sługa naszego domu, mogę więc pisać przez niego z całą ufnością i 
bez obawy, aby list wpadł w inne ręce niż twoje. Piszę z Laurentum, gdzie 
zatrzymaliśmy się z powodu upału. Otho posiadał tu wspaniałą willę, którą swego 
czasu darował Poppei, a ta, lubo rozwiedziona z nim, uznała za stosowne 
zatrzymać piękny podarek... Gdy myślę o tych kobietach, które mnie teraz 
otaczają, i o tobie, wydaje mi się, że z kamieni Deukaliona musiały powstać 
różne, zgoła do siebie niepodobne gatunki ludzi i że ty należysz do tego, który 
się zrodził z kryształu. Podziwiam cię i kocham z całej duszy tak, że chciałbym 
ci mówić tylko o tobie i trzeba mi się zmuszać, bym ci pisał o podróży, o tym, 
co się ze mną dzieje, i o nowinach dworskich. Cezar był więc gościem Poppei, 
która w tajemnicy przygotowała wspaniałe przyjęcie. Niewielu zresztą zaprosiła 
augustianów, ale i ja, i Petroniusz dostaliśmy wezwanie. Po prandium pływaliśmy 
złotymi łodziami po morzu, które było tak ciche, jakby spało, a tak niebieskie 
jak twoje oczy, o boska. Wiosłowaliśmy sami, albowiem pochlebiało to widocznie 
Auguście, że ją wiozą konsularni mężowie albo ich synowie. Cezar, stojąc u rudla 
w purpurowej todze, śpiewał hymn na cześć morza, który ułożył poprzedniej nocy i 
do którego dorobił muzykę wraz z Diodorem. Na innych łodziach wtórowali 
niewolnicy z Indyj, którzy umieją grać na konchach morskich, a wkoło ukazywały 
się liczne delfiny, jakby istotnie wywabione z głębin Amfitrydy muzyką. A ja, 
czy wiesz, com czynił? Otom myślał o tobie i tęskniłem za tobą, i chciałem 
zabrać to morze, i tę pogodę, i tę muzykę, i oddać wszystko tobie.
Czy chcesz, byśmy kiedyś zamieszkali nad brzegiem morskim, Augusto moja, z dala 
od Rzymu? Mam w Sycylii ziemię, gdzie jest las migdałów, które wiosną kwitną 
różowo, a schodzą tak blisko do morza, że końce gałęzi prawie dotykają się wody. 
Tam będę kochał ciebie i wielbił tę naukę, której mnie Paweł nauczył, bo to już 
wiem, że ona nie przeciwi się miłości i szczęściu. Czy chcesz? Lecz nim 
odpowiedź z twoich kochanych ust usłyszę, piszę ci dalej, co się zdarzyło na 
łodzi. Skoro brzeg został już daleko za nami, ujrzeliśmy żagiel w dali przed 
sobą i wnet powstała sprzeczka, czy to zwyczajna łódź rybacka, czy wielki statek 
z Ostii. Rozpoznałem go pierwszy, a wówczas Augusta rzekła, że dla moich oczu 
nie ma widocznie nic skrytego, i spuściwszy nagle na twarz zasłonę, spytała, czy 
i tak bym nawet ją rozpoznał. Petroniusz odpowiedział zaraz, że za chmurą nawet 
i słońca dostrzec nie można, lecz ona niby się śmiejąc, mówiła, iż tak bystry 
wzrok chyba jedna miłość mogłaby oślepić, i wymieniając różne augustianki 
poczęła pytać i zgadywać, w której się kocham. Odpowiadałem spokojnie, lecz ona 
w końcu wymieniła i twoje imię. Mówiąc o tobie odkryła znów twarz i poczęła 
patrzeć na mnie złymi i zarazem badawczymi oczyma. Prawdziwą wdzięczność czuję 
dla Petroniusza, który pochylił w tej chwili łódź, przez co uwaga powszechna 
odwróciła się ode mnie; gdybym był bowiem usłyszał o tobie niechętne lub 
szyderskie słowa, byłbym nie umiał ukryć gniewu i musiałbym walczyć z chęcią 
rozbicia wiosłem głowy tej przewrotnej i złej kobiecie... Wszak pamiętasz, com 
ci w wigilię wyjazdu opowiadał w domu Linusa o zajściu na stawie Agryppy? 
Petroniusz boi się o mnie i jeszcze dziś zaklinał mnie, bym nie drażnił miłości 
własnej Augusty. Ale Petroniusz już mnie nie rozumie i nie wie, że poza tobą nie 
masz dla mnie ni rozkoszy, ni piękności, ni kochania i że dla Poppei mam tylko 
wstręt i pogardę. Tyś już bardzo zmieniła duszę moją i tak dalece, że do dawnego 
życia już bym nawet wrócić nie umiał. Lecz nie obawiaj się, aby mnie tu mogło 
spotkać coś złego. Poppea nie kocha mnie, bo ona nikogo kochać niezdolna, i jej 
zachcianki płyną tylko z gniewu na cezara, który jest jeszcze pod jej wpływem i 
który może nawet ją jeszcze miłuje, wszelako już jej nie szczędzi i nie ukrywa 
przed nią swego bezwstydu i swych występków. Powiem ci zresztą i inną rzecz, 
która cię uspokoić powinna: oto Piotr rzekł mi na wyjezdnym, abym się nie 
obawiał cezara, gdyż włos nie spadnie z głowy mojej, i ja mu wierzę. Jakiś głos 
mówi, mi w duszy, że każde słowo jego musi się spełnić, że zaś on pobłogosławił 
miłość naszą, więc ani cezar, ani wszystkie potęgi Hadesu, ani samo nawet 
Przeznaczenie nie zdoła mi cię odebrać, o Ligio! Gdy o tym myślę, jestem 
szczęśliwy, jak gdybym był Niebem, które samo jedno jest szczęśliwe i spokojne. 
Lecz ciebie, chrześcijankę, może uraża to, co mówię o Niebie i Przeznaczeniu? W 
takim razie przebacz mi, bo grzeszę niechcący. Chrzest jeszcze nie obmył mnie, 
ale serce moje jest jako czara próżna, którą Paweł z Tarsu ma napełnić słodką 
nauką waszą, tym słodszą dla mnie, że jest twoją. Ty, boska, policz mi za 
zasługę choć to, żem z tej czary wylał płyn, który ją napełniał poprzednio, i że 
nie cofam jej, ale ją wyciągam jak człowiek spragniony, który stanął u czystego 
zdroju. Niech znajdę łaskę w twych oczach. W Ancjum dni i noce będą mi schodziły 
na słuchaniu Pawła, który wśród, moich ludzi w pierwszym już dniu podróży 
pozyskał wpływ taki, że otaczają go bez ustanku, widząc w nim nie tylko 
teumaturga, ale nadprzyrodzoną niemal istotę. Wczoraj widziałem radość na jego 
twarzy, a gdym go spytał, co czyni, odrzekł mi: "Sieję." Petroniusz wie, iż on 
znajduje się między mymi ludźmi, i pragnie go widzieć, jak również Seneka, który 
słyszał o nim od Gallona. Ale już gwiazdy bledną, o Ligio, a poranny "Lucyfer" 
świeci coraz mocniej. Wkrótce jutrzenka zaróżowi morze — i śpi wszystko naokół, 
tylko ja myślę o tobie i kocham cię. Bądź pozdrowiona wraz z zorzą ranną, sponsa 
mea!"
ROZDZIAŁ XXXVIII
Winicjusz do Ligii:
"Czyś ty, droga, była kiedy z Aulosami w Ancjum? Jeśli nie, będę szczęśliwy, gdy 
ci je z czasem pokażę. Już od Laurentum ciągną się na pobrzeżu wille jedna za 
drugą, a samo Ancjum to nieskończony szereg pałaców i portyków, których kolumny 
przeglądają się czasu pogody w wodzie. Mam i ja tu siedzibę tuż nad wodą, z 
oliwnikiem i lasem cyprysów za willą, i gdy pomyślę, że ta siedziba stanie się 
kiedyś twoją, bielsze wydają mi się jej marmury, cienistsze ogrody i lazurowsze 
morze. O Ligio, jak dobrze jest żyć i kochać! Stary Menikles, który zarządza tu 
willą, posadził na łąkach pod mirtami całe kępy irysów i na ich widok przyszedł 
mi na myśl dom Aulosów, wasze impluvium i wasz ogród, w którym siadywałem przy 
tobie. I tobie te irysy będą przypominały dom rodzinny, dlatego jestem pewien, 
że polubisz Ancjum i tę willę. Zaraz po przybyciu długo rozmawialiśmy z Pawłem 
przy prandium. Mówiliśmy o tobie, a potem on począł nauczać, ja zaś słuchałem 
długo i to ci powiem tylko, że gdybym nawet tak umiał pisać jak Petroniusz, 
jeszcze bym nie potrafił wypowiedzieć ci wszystkiego, co przeszło mi przez myśl 
i duszę. Jam się nie spodziewał, że może być na świecie jeszcze takie szczęście, 
piękność i spokój, o których ludzie dotąd nie wiedzą. Lecz to wszystko chowam na 
rozmowę z tobą, gdy z pierwszą wolną chwilą przybędę do Rzymu. Powiedz mi, jak 
ziemia może pomieścić razem takich ludzi, jak Piotr Apostoł, jak Paweł z Tarsu i 
cezar? Pytam dlatego, żem wieczór po nauce Pawła spędził u Nerona, i czy wiesz, 
com tam słyszał? Oto naprzód on sam czytał swój poemat o zburzeniu Troi i począł 
narzekać, że nigdy nie widział płonącego miasta. Zazdrościł Priamowi i zwał go 
szczęśliwym człowiekiem dlatego właśnie, iż mógł oglądać pożogę i zgubę 
ojczystego grodu. Na to Tygellinus rzekł: "Powiedz słowo, boski, a wezmę 
pochodnię i nim noc upłynie, ujrzysz płonące Ancjum." Lecz cezar nazwał go 
głupcem. "Gdzież — mówił — przyjeżdżałbym oddychać morskim powietrzem i 
ochraniać ten głos, którym obdarzyli mnie bogowie i o który, jak mówią, dla 
dobra ludu dbać powinienem? Zali nie Rzym mi szkodzi, zali nie duszne wyziewy z 
Subury i Eskwilinu nabawiają mnie chrypki i czyż palący się Rzym nie 
przedstawiałby stokroć wspanialszego i tragiczniejszego widoku od Ancjum?" Tu 
wszyscy poczęli mówić, jaką tragedią niesłychaną byłby obraz takiego miasta, 
które podbiło świat, zmienionego w kupę siwych popiołów. Cezar zapowiedział, że 
wówczas poemat jego przeszedłby pieśni Homera, a potem jął mówić, jak 
odbudowałby miasto i jakby potomne wieki musiały podziwiać jego dzieło, wobec 
którego zmalałyby wszystkie inne dzieła ludzkie. Wówczas pijani biesiadnicy 
poczęli wołać: "Uczyń to! uczyń!", on zaś rzekł: "Musiałbym mieć wierniejszych i 
bardziej oddanych mi przyjaciół." Ja, wyznaję, słuchając tego zaniepokoiłem się 
zrazu, bo w Rzymie ty jesteś, carissima. Sam śmieję się teraz z tej obawy i 
myślę, że cezar i augustianie, jakkolwiek szaleni, nie odważyliby się podobnego 
szaleństwa dopuścić, a jednak, patrz, jak człowiek boi się o swoje kochanie, 
jednak wolałbym, by dom Linusa nie stał na wąskim zatybrzańskim zaułku i w 
dzielnicy zamieszkałej przez obcą ludność, na którą mniej by w danym razie 
zważano. Dla mnie same pałace palatyńskie nie byłyby mieszkaniem godnym ciebie, 
więc chciałbym także, by ci nie brakło niczego z tych ozdób i wygód, do których 
z dzieciństwa przywykłaś. Przenieś się do domu Aulusów, Ligio moja. Ja dużo tu o 
tym myślałem. Gdyby cezar był w Rzymie, wieść o twym powrocie mogłaby istotnie 
dojść przez niewolników na Palatyn, zwrócić na ciebie uwagę i ściągnąć 
prześladowanie za to, żeś się ośmieliła postąpić wbrew woli cezara. Ale on długo 
zostanie tu w Ancjum, a nim wróci, dawno i niewolnicy przestaną o tym mówić, 
Linus i Ursus mogą zamieszkać z tobą. Zresztą żyję nadzieją, że zanim Palatyn 
ujrzy cezara, ty, moja boska, będziesz już mieszkała we własnym domu na 
Karynach. Błogosławiony dzień, godzina i chwila, w której przestąpisz mój próg, 
i jeśli Chrystus, którego uczę się wyznawać, to sprawi, niech będzie 
błogosławione i Jego imię. Będę Mu służył i oddam za Niego życie i krew. Źle 
mówię: będziemy Mu służyli oboje, póki starczy nam przędzy życia. Kocham cię i 
pozdrawiam duszą całą."
ROZDZIAŁ XXXIX
Ursus czerpał wodę w cysternie i ciągnąc sznurem podwójne amfory śpiewał 
półgłosem dziwną pieśń ligijską, a zarazem spoglądał rozradowanymi oczyma na 
Ligię i Winicjusza, którzy wśród cyprysów w ogródku Linusa bielili się jak dwa 
posągi. Najmniejszy wiatr nie poruszał ich odzieży. Na świecie zapadał zmrok 
złoty i liliowy, oni zaś wśród spokoju wieczora rozmawiali trzymając się za 
ręce.
— Czy nic złego spotkać cię nie może, Marku, za to, że opuściłeś Ancjum bez 
wiedzy cezara? — pytała Ligia.
— Nie, droga moja — odpowiedział Winicjusz. — Cezar zapowiedział, że zamknie się 
na dwa dni z Terpnosem i będzie układał nowe pieśni. Często on tak czyni i 
wówczas o niczym innym nie wie i nie pamięta. Zresztą co mi cezar, gdy jestem 
przy tobie i patrzę na ciebie. Zbyt już tęskniłem, a w ostatnich nocach opuścił 
mnie sen. Nieraz, gdym zdrzemnął ze znużenia, budziłem się nagle z uczuciem, że 
nad tobą wisi niebezpieczeństwo; czasem śniłem, że zrabowano mi rozstawne konie, 
które miały mnie przynieść z Ancjum do Rzymu i na których przebiegłem tę drogę 
tak szybko jak nigdy żaden goniec cesarski. I dłużej już bez ciebie wytrzymać 
nie mogłem. Zbyt cię kocham, droga, najdroższa moja!
— Wiedziałam, że przyjedziesz. Dwa razy Ursus wybiegał na moją prośbę na Karyny 
i pytał o ciebie w twoim domu. Linus śmiał się ze mnie i Ursus także.
Rzeczywiście znać było, że się go spodziewała, gdyż zamiast zwykłej ciemnej 
odzieży miała na sobie miękką białą stolę, z której ślicznych fałd jej ramiona i 
głowa wychylały się jak rozkwitłe pierwiosnki ze śniegu. Kilka różowych anemonów 
zdobiło jej włosy.
Winicjusz przycisnął usta do jej ręki, po czym siedli na kamiennej ławce wśród 
dzikiego wina i wsparłszy się o siebie ramionami milczeli poglądając ku zorzom, 
których ostatnie blaski odbijały się w ich oczach.
Urok cichego wieczora opanowywał ich z wolna. — Jak tu cicho i jaki świat 
śliczny — rzekł zniżonym głosem Winicjusz. — Noc idzie ogromnie pogodna. Czuję 
się tak szczęśliwy, jak nigdy w życiu nie byłem. Powiedz mi, Ligio, co to jest? 
Jam nigdy nie przypuszczał, żeby mogła być taka miłość. Myślałem, że to jest 
tylko ogień we krwi i żądza, a teraz dopiero widzę, że można kochać każdą kroplą 
krwi i każdym tchnieniem, a zarazem czuć taki spokój słodki i niezmierny, jakby 
już ukoiły duszę Sen i Śmierć. To dla mnie coś nowego. Patrzę na ten spokój 
drzew i zdaje mi się, że on jest we mnie. Teraz dopiero rozumiem, że może być 
szczęście, o jakim ludzie dotąd nie wiedzieli. Teraz dopiero rozumiem, dlaczego 
i ty, i Pomponia Grecyna jesteście takie pogodne... Tak!... To daje Chrystus...
A ona w tej chwili położyła swą śliczną twarz na jego ramieniu i rzekła:
— Mój Marku drogi...
I nie mogła mówić więcej. Radość, wdzięczność i poczucie, że teraz dopiero wolno 
jej kochać, odjęły jej głos, a natomiast napełniły oczy łzami wzruszenia. 
Winicjusz, objąwszy ramieniem jej drobne ciało, tulił ją przez chwilę do siebie, 
po czym rzekł:
— Ligio! Niech będzie błogosławiona chwila, w której pierwszy raz usłyszałem 
Jego imię.
Ona zaś odpowiedziała cicho: — Kocham cię, Marku.
Po czym umilkli znów oboje, nie mogąc słów dobyć z wezbranych piersi. Na 
cyprysach zgasły ostatnie liliowe odblaski i ogród począł się srebrzyć od 
księżycowego sierpa.
Po chwili Winicjusz począł mówić:
— Ja wiem... Ledwiem tu wszedł, ledwiem ucałował twoje drogie ręce, wyczytałem w 
twoich oczach pytanie, czym pojął tę Boską naukę, którą ty wyznajesz, i czym 
został ochrzczony? Nie! Ochrzczony jeszcze nie jestem, ale czy wiesz, kwiecie, 
dlaczego? Oto Paweł mi rzekł: "Jam cię przekonał, że Bóg przyszedł na świat i 
dał się ukrzyżować dla zbawienia świata, ale niech w zdroju łaski obmyje cię 
Piotr, który pierwszy wyciągnął nad tobą ręce i pierwszy cię błogosławił." A i 
ja także chciałem, byś ty, najdroższa, patrzyła na mój chrzest i by mi matką 
była Pomponia. Więc dlatego nie jestem dotąd ochrzczony, choć wierzę w 
Zbawiciela i w Jego słodką naukę. Paweł mnie przekonał, nawrócił i zali mogło 
być inaczej? Jakżebym mógł nie uwierzyć, że Chrystus przyszedł na świat, skoro 
tak mówi Piotr, który był Jego uczniem, i Paweł, któremu się objawił? Jakże 
mógłbym nie wierzyć, że był Bogiem, skoro zmartwychwstał? Widzieli Go przecie i 
w mieście, i nad jeziorem, i na górze, i widzieli ludzie, których usta kłamstwa 
nie zaznały. Sam już w to wierzył od czasu, gdym słyszał Piotra w Ostrianum, bom 
sobie już wówczas powiedział: na całym świecie prędzej by każdy inny człowiek 
mógł skłamać niż ten, który powiada: "Widziałem!" Ale nauki waszej się bałem. 
Zdawało mi się, że ona odbiera mi ciebie. Mniemałem, że nie masz w niej ani 
mądrości, ani piękności, ani szczęścia. Dziś jednak, gdym ją poznał, cóż bym był 
za człowiek, gdybym nie chciał, by na świecie panowała prawda, a nie kłamstwo, 
miłość, a nie nienawiść, dobro, nie zbrodnia, . wierność, nie zaś niewierność, 
litość, nie zemsta? Któż by taki był, który by tego nie wolał i nie chciał? A 
przecie tego uczy wasza nauka. Inne chcą także sprawiedliwości, ale ta jedna 
czyni serce ludzkie sprawiedliwym. I prócz tego czyni je czystym, jak twoje i 
Pomponii, i czyni je wiernym, jak twoje i Pomponii. Ślepym bym był, gdybym tego 
nie widział. A jeśli przy tym Chrystus Bóg obiecał życie wieczne i szczęście tak 
nieprzebrane, jakie tylko wszechmoc Boska dać może, to czegóż człowiek może 
chcieć więcej? Gdybym spytał Seneki, z jakich powodów zaleca cnotę, skoro 
przewrotność więcej szczęścia przynosi, nie umiałby mi naprawdę nic rozsądnego 
odpowiedzieć. Ale ja wiem teraz, dlaczego mam być cnotliwy. Oto dlatego, że 
dobro i miłość płynie z Chrystusa, i dlatego, aby gdy śmierć mi zamknie oczy, 
odnaleźć życie, odnaleźć szczęście, odnaleźć siebie samego i ciebie, najdroższa 
moja... Jakże nie pokochać i nie przyjąć nauki, która zarazem mówi prawdę i 
znosi śmierć? Kto by nie przełożył dobra nad zło? Ja myślałem, że ta nauka 
przeciwi się szczęściu, a tymczasem Paweł przekonał mnie, że ona nie tylko nic 
nie odbiera, ale jeszcze dodaje. Wszystko to zaledwie mi się w głowie chce 
pomieścić, ale czuję, że tak jest, bom nigdy nie był równie szczęśliwy i nie 
mogłem być, choćbym cię był zabrał przemocą i miał w domu swoim. Otoś mi 
powiedziała przed chwilą: "Kocham cię", a tych wyrazów nie byłbym z ciebie 
wydobył za całą potęgę Rzymu. O Ligio! Rozum mówi, że ta nauka jest boska i 
najlepsza, serce to czuje, a takim dwom potęgom któż się oprze?
Ligia słuchała go utkwiwszy w niego swe niebieskie oczy, podobne przy blasku 
księżyca do kwiatów mistycznych i równie zroszone jak kwiaty.
— Tak, Marku! Prawda! — rzekła przytulając silniej głowę do jego ramienia.
I w tej chwili czuli się oboje ogromnie szczęśliwi, albowiem rozumieli, że prócz 
miłości łączy ich jeszcze jakaś inna siła, zarazem słodka i nieprzeparta, przez 
którą sama miłość staje się czymś niepożytym, niepodległym zmianom, zawodom, 
zdradzie i nawet śmierci. Serca ich przepełniła zupełna pewność, że cokolwiek by 
się mogło zdarzyć, oni nie przestaną się kochać i należeć do siebie. I z tego 
powodu spływał w ich dusze niewypowiedziany spokój. Winicjusz czuł przy tym, że 
to jest miłość nie tylko czysta i głęboka, ale całkiem nowa, taka, jakiej świat 
dotąd nie znał i dać nie mógł. Składało się na nią w jego sercu wszystko: i 
Ligia, i nauka Chrystusa, i światło księżyca śpiące cicho na cyprysach, i 
pogodna noc, tak że cały wszechstwór wydał mu się nią jedną przepełniony.
Po chwili znów mówić począł głosem przyciszonym i drgającym:
— Ty będziesz duszą mojej duszy i będziesz mi w świecie najdroższą. Razem nam 
będą biły serca, jedna będzie modlitwa i jedna będzie wdzięczność Chrystusowi. 
O, moja droga! Żyć razem, czcić razem słodkiego Boga i wiedzieć, że gdy 
nadejdzie śmierć, oczy nasze otworzą się znów, jak po śnie błogim, na nowe 
światło, cóż można lepszego pomyśleć! Więc dziwię się tylko, żem tego pierwej 
nie zrozumiał. I wiesz, co mi się teraz zdaje? Oto, że tej nauce nie oprze się 
nikt. Za dwieście lub trzysta lat przyjmie ją cały świat; ludzie zapomną o 
Jowiszu i nie będzie innych bogów, tylko Chrystus, i innych świątyń, jak 
chrześcijańskie. Któż by nie chciał własnego szczęścia? Ach, słyszałem przecie 
rozmowę Pawła z Petroniuszem i czy wiesz, co Petroniusz rzekł w końcu? "To nie 
dla mnie", ale nic więcej odpowiedzieć nie umiał.
— Powtórz mi słowa Pawła — rzekła Ligia.
— Było to u mnie wieczorem. Petroniusz począł lekko mówić i żartować, jak on 
czyni zwykle, a wówczas Paweł rzekł mu: "Jak możesz, mądry Petroniuszu, 
przeczyć, że Chrystus istniał i zmartwychwstał, gdyś nie był wówczas na świecie, 
Piotr zaś i Jan widzieli Go, i ja widziałem w drodze do Damaszku? Pierwej zatem 
niech twoja mądrość wykaże, iż jesteśmy kłamcami, a potem dopiero zaprzeczy 
naszym świadectwom." Lecz Petroniusz odpowiedział, że przeczyć nie myśli, gdyż 
wie, iż dzieje się wiele rzeczy niepojętych, które jednak wiarogodni ludzie 
stwierdzają. Ale mówił, że inną jest rzeczą odkrycie jakiegoś nowego 
cudzoziemskiego Boga, a inną przyjęcie Jego nauki. "Nie chcę — rzekł — wiedzieć 
o niczym, co mogłoby mi popsuć życie i zniweczyć jego piękność. Mniejsza, czy 
nasi bogowie są prawdziwi, ale są piękni, jest nam przy nich wesoło i możemy żyć 
bez troski." Wówczas Paweł tak odpowiedział: "Odrzucasz naukę miłości, 
sprawiedliwości i miłosierdzia z obawy przed troskami życia, lecz pomyśl, 
Petroniuszu, czy życie wasze istotnie jest od trosk wolne? Oto i ty, panie, i 
nikt spomiędzy najbogatszych i najmożniejszych nie wie, czy zasypiając 
wieczorem, nie zbudzi się z wyrokiem śmierci. Lecz powiedz: gdyby cezar wyznawał 
tę naukę, która nakazuje miłość i sprawiedliwość; zali twoje szczęście nie 
byłoby pewniejsze? Boisz się o swoje radości, lecz czy życie nie byłoby wówczas 
weselsze? A co do ozdoby życia i piękności, jeśliście nabudowali tyle pięknych 
świątyń i posągów na cześć bóstw złych, mściwych, cudzołożnych i fałszywych, 
czegóż byście nie dokonali dla czci jedynego Boga miłości i prawdy? Chwalisz 
sobie swój los, gdyż jesteś możnym i żyjesz w rozkoszy, lecz zarówno mogłeś być 
biednym i opuszczonym, chociaż z wielkiego domu pochodzisz, a wówczas lepiej by 
ci było zaiste na świecie, gdyby ludzie Chrystusa wyznawali. W mieście waszym 
możni nawet rodzice, nie chcąc się trudzić wychowaniem dzieci, wyrzucają je 
częstokroć z domu, które to dzieci zowią alumnami. I ty, panie, mogłeś być takim 
alumnem. Ale gdyby rodzice twoi żyli wedle nauki naszej, tedy nie mogłoby ci się 
to przygodzić. Gdybyś doszedłszy męskich lat zaślubił umiłowaną niewiastę, 
wolałbyś, by ci została wierną do śmierci. A tymczasem patrz, co się u was 
dzieje, ile jest sromoty, ile hańby, frymarku wiarą małżeńską? Wszakże już sami 
dziwicie się; gdy się zdarzy niewiasta, którą zowiecie univira. Ale ja ci mówię, 
że te, które Chrystusa w sercu nosić będą, nie złamią wiary mężom, równie jak i 
chrześcijańscy mężowie dochowają jej żonom. Ale wyście niepewnini waszych 
władców, ni waszych ojców, ni żon, ni dzieci, ni sług. Przed wami drży świat 
cały, a wy drżycie przed własnymi niewolnikami, wiecie bowiem, że każdej godziny 
mogą podnieść przeciw waszemu ciemięstwu wojnę straszliwą, jaką już nieraz 
podnosili. Bogatym jesteś, lecz nie wiesz, czy jutro nie każą ci porzucić 
bogactw; młodym jesteś, lecz jutro może ci trzeba będzie umrzeć. Miłujesz, lecz 
czyha na ciebie zdrada; kochasz się w willach i posągach, lecz jutro możesz być 
wypędzon na pustkowia Pandatarii; masz tysiące sług, lecz jutro ci słudzy mogą 
wytoczyć z ciebie krew. A jeśli tak jest, to jakże możecie być spokojni, 
szczęśliwi i żyć w radości? Lecz oto ja głoszę miłość i głoszę naukę, która 
nakazuje władcom kochać poddanych, panom niewolników, niewolnikom służyć z 
miłości, czynić sprawiedliwość i miłosierdzie, a w końcu obiecuje szczęśliwość 
jako morze nieprzebrane bez końca. Jakże więc, Petroniuszu, możesz mówić, że ta 
nauka psuje życie, skoro ona je naprawia i skoro sam byłbyś stokroć 
szczęśliwszym i pewniejszym, gdyby ona ogarnęła tak świat, jak ogarnęło go wasze 
władztwo rzymskie."
Tak mówił Paweł, o Ligio, a wówczas Petroniusz rzekł: "To nie dla mnie", i 
udając śpiącego wyszedł, a na odchodnym rzekł jeszcze: "Wolę moją Eunice niż 
twoją naukę, Judejczyku, ale nie chciałbym walczyć z tobą z mównicy." Lecz ja 
słuchałem słów jego całą duszą, a gdy mówił o niewiastach naszych, całym sercem 
wielbiłem tę naukę, z której wyrosłaś, jako na wiosnę wyrastają lilie z bujnej 
roli. I myślałem wówczas: oto Poppea porzuciła dwóch mężów dla Nerona, oto 
Kalwia Kryspinilla, oto Nigidia, oto wszystkie niemal, które znam, prócz jednej 
Pomponii, kupczyły wiarą i przysięgami, i tylko ta jedna, i tylko ta moja nie 
odstąpi, nie zwiedzie i nie przygasi ogniska, choćby mnie zawiodło i odstąpiło 
wszystko, w czyn położyłem ufność. Więc mówiłem do ciebie w duszy: czymże ci się 
odwdzięczę, jeśli nie miłością i czcią? Czyś ty czuła, żem tam w Ancjum 
przemawiał do ciebie i rozmawiałem ciągle, bez ustanku, jak gdybyś była przy 
mnie? Stokroć cię więcej kocham za to, żeś uciekła przede inną z domu cezara. 
Nie chcę go już i ja. Nie chcę jego rozkoszy i muzyki, tylko ciebie jednej. 
Powiedz słowo, a opuścimy Rzym, by osiąść gdzieś daleko.
Ona zaś, nie odrywając głowy od jego ramienia, podniosła oczy, jakby w 
zamyśleniu, na osrebrzane wierzchołki cyprysów i odrzekła:
— Dobrze, Marku. Tyś pisał mi o Sycylii, gdzie i Aulusowie chcą osiąść na stare 
lata...
A Winicjusz przerwał z radością:
— Tak, droga moja! Ziemie nasze znajdują się w pobliżu. Cudny to brzeg, gdzie 
klimat jeszcze słodszy, a noce jeszcze pogodniejsze od rzymskich, wonne i 
widne... Tam życie i szczęście to prawie jedno i to samo.
Po czym zaczął marzyć o przyszłości.
— Tam można zapomnieć o troskach. W gajach, wśród oliwników, będziemy chodzili i 
spoczywali w cieniu. O Ligio! Co za życie kochać się, koić, razem spoglądać na 
morze, razem na niebo, razem czcić słodkiego Boga, czynić wokoło dobro i 
sprawiedliwość w spokoju.
Umilkli oboje, patrząc w przyszłość; on tylko tulił ją coraz silniej do siebie, 
przy czyn w blaskach księżyca migotał na jego ręku rycerski złoty pierścień. W 
dzielnicy, zamieszkałej przez ubogą ludność roboczą, spało już wszystko i żaden 
szmer nie mącił ciszy.
— Pozwolisz mi widywać Pomponię? — spytała Ligia.
— Tak, droga. Będziemy ich zapraszali w dom nasz lub sami jeździli do nich. Czy 
chcesz, byśmy zabrali ze sobą Piotra Apostoła? On przyciśnięty wiekiem i pracą. 
Paweł będzie nas także odwiedzał, nawróci Aulusa Plaucjusza, i jako żołnierze 
zakładają kolonie w odległych krajach, tak my założymy kolonię chrześcijan.
Ligia podniosła rękę i wziąwszy dłoń Winicjusza chciała przycisnąć do niej usta, 
lecz on począł mówić szepcąc, jakby się bał spłoszyć szczęście:
— Nie, Ligio, nie! To ja czczę cię i uwielbiam, daj mi ty ręce.
— Kocham cię.
Lecz on przycisnął już usta do jej białych jak jaśmin dłoni i przez chwilę 
słyszeli tylko bicie własnych serc. W powietrzu nie było najmniejszego powiewu i 
cyprysy stały tak nieruchome, jakby również zatrzymały dech w piersiach...
Nagle ciszę przerwał grzmot niespodziany, głęboki i jakby wychodzący spod ziemi. 
Dreszcz przebiegł przez ciało Ligii, Winicjusz zaś powstawszy rzekł:
— To lwy ryczą w vivariach...
I poczęli oboje nasłuchiwać. Tymczasem pierwszemu grzmotowi odpowiedział drugi, 
trzeci, dziesiąty, ze wszystkich stron i dzielnic. W mieście bywało czasem po 
kilka tysięcy lwów pomieszczonych przy różnych arenach i nieraz nocami, 
zbliżając się do krat i opierając o nie olbrzymie głowy, głosiły w ten sposób 
swą tęsknotę za wolnością i pustynią. Tak poczęły tęsknić i teraz, i podając 
jeden drugiemu głos w ciszy nocnej, napełniły rykiem całe miasto. Było w tym coś 
niewypowiedzianie groźnego i posępnego, toteż Ligia, której owe głosy spłoszyły 
jasne i spokojne widzenia przyszłości, słuchała ich z sercem ściśniętym jakąś 
dziwną trwogą i smutkiem.
Lecz Winicjusz otoczył ją ramieniem i rzekł:
— Nie bój się, droga. Igrzyska blisko, więc wszystkie vivaria przepełnione.
Po czym weszli oboje do domku Linusa, przeprowadzeni coraz potężniejszym 
grzmotem lwich głosów.
ROZDZIAŁ XL
W Ancjum tymczasem Petroniusz odnosił niemal każdego dnia nowe zwycięstwa nad 
augustianami współubiegającymi się z nim o łaskę cezara. Wpływ Tygellina upadł 
zupełnie. W Rzymie, gdy trzeba było usuwać ludzi, którzy wydawali się 
niebezpieczni, łupić ich mienie, załatwiać sprawy polityczne, dawać widowiska, 
zdumiewające przepychem i złym smakiem, a wreszcie zaspakajać potworne zachcenia 
cezara, Tygellinus, zarówno przebiegły, jak gotów na wszystko, okazywał się 
niezbędnym. Ale w Ancjum, wśród pałaców przeglądających się w lazurach morza, 
cezar żył życiem helleńskim. Od rana do wieczora czytywano wiersze, rozprawiano 
nad ich budową i doskonałością, zachwycano się szczęśliwymi zwrotami, zajmowano 
się muzyką, teatrem, słowem, wyłącznie tym, co wynalazł i czym przyozdobił życie 
geniusz grecki. Lecz w takich warunkach, niezrównanie więcej wykształcony od 
Tygellina i innych augustianów, Petroniusz, dowcipny, wymowny, pełen subtelnych 
poczuć i smaku, musiał uzyskać przewagę.
Cezar szukał jego towarzystwa, zasięgał jego zdania, pytał o radę, gdy sam 
tworzył, i okazywał przyjaźń żywszą niż kiedykolwiek. Otaczającym wydawało się, 
że wpływ jego odniósł wreszcie ostateczne zwycięstwo, że przyjaźń między nim i 
cezarem weszła już w okres stały i że przetrwa lata. Ci nawet, którzy dawniej 
okazywali niechęć wykwintnemu epikurejczykowi, poczęli go teraz otaczać i 
ubiegać się o jego łaski. Niejeden rad był nawet szczerze w duszy, że przewagę 
uzyskał człowiek, który wiedział wprawdzie, co o kim ma myśleć, i przyjmował ze 
sceptycznym uśmiechem pochlebstwa wczorajszych wrogów, lecz czy to przez 
lenistwo, czy przez wytworność nie był mściwym i potęgi swej nie używał na cudzą 
zgubę lub szkodę. Bywały chwile, że mógł zgubić nawet i Tygellina, ale on wolał 
go wyśmiewać i wyprowadzać na jaw jego brak wykształcenia i pospolitość. Senat w 
Rzymie odetchnął, gdyż od półtora miesiąca żaden wyrok śmierci nie został 
wydany. I w Ancjum, i w mieście opowiadano wprawdzie dziwy o wyrafinowaniu, do 
jakiego doszła rozpusta cezara i jego faworyta, każdy jednak wolał czuć nad sobą 
cezara wyrafinowanego niż zezwierzęconego w rękach Tygellina. Sam Tygellinus 
tracił głowę i wahał się, czy nie dać za wygraną, albowiem cezar wielokrotnie 
odzywał się, że w całym Rzymie i na całym dworze są tylko dwie dusze zdolne się 
zrozumieć i dwóch prawdziwych Hellenów: on i Petroniusz.
Zdumiewająca zręczność tego ostatniego utwierdziła ludzi w przekonaniu, iż jego 
wpływ przetrwa wszystkie inne. Nie zdawano już sobie sprawy, jakby cezar zdołał 
się bez niego obejść, z kim by mógł rozmawiać o poezji, muzyce, wyścigach i w 
czyje oczy by patrzył chcąc sprawdzić, czy to, co tworzy, jest naprawdę 
doskonałym. Petroniusz zaś, ze zwykłą sobie niedbałością, zdawał się nie 
przywiązywać żadnej wagi do swego stanowiska. Bywał, jak zwykle, opieszały, 
leniwy, dowcipny i sceptyczny. Częstokroć czynił na ludzi wrażenie człowieka, 
który drwi z nich, z siebie, z cezara i z całego świata. Chwilami ośmielał się 
przyganiać w oczy cezarowi i gdy inni sądzili, iż posuwa się za daleko lub 
wprost gotuje sobie zgubę, on umiał przyganę przyprawić nagle w taki sposób, że 
wychodziła na jego korzyść, w obecnych zaś budziła podziw i przekonanie, że nie 
masz położenia, z którego nie wyszedłby z tryumfem. Raz, mniej więcej w tydzień 
po powrocie Winicjusza z Rzymu, cezar czytał w małym kółku ustęp ze swej Troiki, 
gdy zaś skończył i gdy przebrzmiały okrzyki zachwytu, Petroniusz zapytywany 
wzrokiem przez cezara rzekł:
— Niegodziwe wiersze, godne rzucenia w ogień. Obecnym serca przestały bić z 
przerażenia, Nero bowiem od dziecinnych lat nie usłyszał nigdy z niczyich ust 
podobnego wyroku; tylko twarz Tygellina zaświeciła radością. Winicjusz natomiast 
pobladł, sądząc, że Petroniusz, który nie upijał się nigdy, upił się tym razem.
A Nero począł pytać miodowym głosem, w którym drgała wszelako głęboko zraniona 
miłość własna:
— Co znajdujesz w nich niedobrego? Petroniusz zaś napadł na niego.
— Nie wierz im — rzekł wskazując ręką na obecnych — oni się na niczym nie znają. 
Pytasz, co niedobrego w tych wierszach? Jeśli chcesz prawdy, to ci powiem: dobre 
są dla Wergiliusza, dobre dla Owidiusza, dobre nawet dla Homera, ale nie dla 
ciebie. Tobie nie wolno takich pisać. Ten pożar, który opisujesz, nie dość 
płonie, twój ogień nie dość parzy. Nie słuchaj pochlebstw Lukana. Jemu za takie 
same wiersze przyznałbym geniusz, ale nie tobie. A wiesz dlaczego? Boś większy 
od nich. Komu bogowie dali tyle co tobie, od tego więcej można wymagać. Ale ty 
się lenisz. Wolisz sypiać po prandium niż przysiedzieć fałdów. Ty możesz 
stworzyć dzieło, o jakim świat dotąd nie słyszał, i dlatego w oczy ci powiadam: 
napisz lepsze!
I mówił to od niechcenia, jakby drwiąc, a zarazem zrzędząc, lecz oczy cezara 
zaszły mgłą rozkoszy i rzekł:
— Bogowie dali mi trochę talentu, ale dali prócz tego więcej, bo prawdziwego 
znawcę i przyjaciela, który jeden umie mówić prawdę w oczy.
To rzekłszy wyciągnął swą tłustą, pokrytą rdzawym włosem rękę do złotego 
kandelabru, złupionego w Delfach, by spalić wiersze.
Lecz Petroniusz odebrał mu je, nim płomień dotknął papirusu.
— Nie, nie! — rzekł — nawet tak niegodziwe należą do ludzkości. Zostaw mi je.
— Pozwól mi w takim razie odesłać ci je w puszce mego pomysłu — odpowiedział 
ściskając go Nero.
I po chwili mówić począł:
— Tak jest. Masz słuszność. Mój pożar Troi nie dość świeci, mój ogień nie dość 
parzy. Myślałem jednak, że gdy wyrównam Homerowi, to wystarczy. Pewna 
nieśmiałość i małe rozumienie o sobie przeszkadzały mi zawsze. Tyś mi otworzył 
oczy. Ale czy wiesz, dlaczego jest tak, jak mówisz? Oto gdy rzeźbiarz chce 
stworzyć postać boga, szuka sobie wzoru, jam zaś nie miał wzoru. Nie widziałem 
nigdy płonącego miasta i dlatego w opisie moim brak prawdy.
— Więc ci powiem, że trzeba jednak być wielkim artystą, by to zrozumieć.
Nero zamyślił się, po chwili zaś rzekł:
— Odpowiedz mi, Petroniuszu, na jedno pytanie: czy ty żałujesz, że Troja się 
spaliła?
— Czy żałuję?... Na chromego małżonka Wenery, bynajmniej! I powiem ci, dlaczego. 
Oto Troja nie spaliłaby się, gdyby Prometeusz nie podarował ludziom ognia i 
gdyby Grecy nie wypowiedzieli Priamowi wojny; gdyby zaś nie było ognia, Eschilos 
nie napisałby swego Prometeusza, równie jak bez wojny Homer nie napisałby 
Iliady, a ja wolę, że istnieje Prometeusz i Iliada, niż żeby zachowała się 
mieścina, prawdopodobnie licha i brudna, w której by teraz co najmniej siedział 
jakiś zakazany prokurator i nudził cię zatargami z miejscowym areopagiem.
— Oto co się nazywa mówić rozumnie — odpowiedział cezar. — Dla poezji i sztuki 
wolno i należy wszystko poświęcić. Szczęśliwi Achaje, którzy dostarczyli 
Homerowi treści do Iliady, i szczęśliwy Priam, który oglądał zgubę ojczyzny. A 
ja? Ja nie widziałem płonącego miasta.
Nastała chwila milczenia, którą przerwał wreszcie Tygellinus.
— Wszakżem ci już mówił, cezarze — rzekł — rozkaż, a spalę Ancjum. Albo wiesz 
co? Jeśli ci żal tych willi i pałaców, każę spalić okręty w Ostii lub zbuduję ci 
na podgórzu albańskim drewniane miasto, w które sam rzucisz płomień. Czy chcesz?
Lecz Nero rzucił mu spojrzenie pełne pogardy.
— Ja mam patrzeć na płonące drewniane budy? Twój umysł zupełnie wyjałowiał, 
Tygellinie! I widzę przy tym, że nie bardzo cenisz mój talent i moją Troikę, 
skoro sądzisz, że jakaś inna ofiara byłaby dla niej za wielka.
Tygellinus zmieszał się, Nero zaś po chwili, jakby chcąc zmienić rozmowę, dodał:
— Lato idzie... O, jak ten Rzym musi teraz cuchnąć!... A jednak na letnie 
igrzyska trzeba tam będzie wrócić.
Wtem Tygellinus rzekł:
— Gdy odprawisz augustianów, cezarze, pozwól mi na chwilę zostać ze sobą...
W godzinę później Winicjusz, wracając z Petroniuszem z cesarskiej willi, mówił:
— Miałem przez ciebie chwilę trwogi. Sądziłem, żeś się po pijanemu zgubił bez 
ratunku. Pamiętaj, że igrasz ze śmiercią.
— To jest moja arena — odrzekł niedbale Petroniusz — a bawi mnie poczucie, że 
jestem na niej najlepszym z gladiatorów. Patrzże, jak się skończyło. Wpływ mój 
urósł jeszcze tego wieczoru. Odeśle mi swoje wiersze w puszce, która (chcesz się 
założyć?) będzie ogromnie bogata i ogromnie w złym smaku. Każę memu lekarzowi 
trzymać w niej środki czyszczące. Ja uczyniłem to i dlatego jeszcze, że 
Tygellinus widząc, jak takie rzeczy się udają, zechce mnie niechybnie 
naśladować, i wyobrażam sobie, co się stanie, skoro ruszy konceptem. To będzie, 
jak gdyby pirenejski niedźwiedź chciał chodzić po linie. Będę się śmiał jak 
Demokryt. Gdybym koniecznie chciał, potrafiłbym może zgubić Tygellina i zostać 
na jego miejscu prefektem pretorianów. Wówczas miałbym w ręku samego Ahenobarba. 
Ale się lenię... Wolę od biedy takie życie, jakie prowadzę, i nawet wiersze 
cezara.
— Co za zręczność, która nawet z nagany potrafi zrobić pochlebstwo! Ale czy 
istotnie te wiersze są tak złe? Ja się na tym nie znam.
— Nie są gorsze od innych. Lukan ma w jednym palcu więcej talentu, ale i w 
Miedzianobrodym coś jest. Jest przede wszystkim niezmierne zamiłowanie do poezji 
i muzyki. Za dwa dni mamy być u niego, by wysłuchać muzyki do hymnu na cześć 
Afrodyty, który dziś lub jutro skończy. Będziemy, w małym kółku. Tylko ja, ty, 
Tuliusz Senecjo i młody Nerwa. A co do wierszy, to, com ci mówił, że używam ich 
po uczcie, tak jak Witeliusz używa pióra flaminga, to nieprawda!... Bywają 
czasem wymowne. Słowa Hekuby są wzruszające... Skarży się ona na męki porodu i 
Nero umiał znaleźć szczęśliwe wyrażenia, może dlatego, że sam rodzi w męce każdy 
wiersz... Czasem mi go żal. Na Polluksa! Co to za dziwna mieszanina! Kaliguli 
brakło piątej klepki, ale nie był jednak takim dziwotworem.
— Kto przewidzi, dokąd może zajść szaleństwo Ahenobarba? — rzekł Winicjusz.
— Nikt zgoła. Mogą się jeszcze zdarzyć rzeczy takie, że ludziom przez wieki całe 
będą na myśl o nich powstawały włosy na głowie. Ale to właśnie jest ciekawe, 
jest zajmujące i chociaż nudzę się nieraz, jak Jowisz Ammoński na pustyni, 
myślę, że pod innym cezarem nudziłbym się jeszcze setniej. Twój Judejczyk Paweł 
jest wymowny, to mu przyznaję, i jeśli podobni ludzie będą opowiadali tę naukę, 
nasi bogowie muszą się strzec nie żartem, by z czasem nie pójść na strych. 
Prawda, że gdyby na przykład cezar był chrześcijaninem, wszyscy czulibyśmy się 
bezpieczniejsi. Ale twój prorok z Tarsu, stosując swoje dowody do mnie, nie 
pomyślał; widzisz, że dla mnie ta niepewność stanowi ponętę życia. Kto nie gra w 
kości, nie przegra mienia, a jednak ludzie w kości grywają. Jest w tym jakaś 
rozkosz i jakieś zapomnienie. Znałem synów rycerzy i senatorów, którzy 
dobrowolnie zostali gladiatorami. Ja, mówisz, igram z życiem., i tak jest, ale 
czynię to, bo mnie to bawi, zaś wasze cnoty chrześcijańskie znudziłyby mnie, jak 
rozprawy Seneki, w jeden dzień. Dlatego wymowa Pawła poszła na marne. On 
powinien rozumieć, że tacy ludzie, jak ja, nie przyjmą tej nauki nigdy. Ty co 
innego! Z twoim usposobieniem mogłeś albo nienawidzieć imienia chrześcijanina 
jak zarazy, albo nim zostać. Ja przyznaję im słuszność, ziewając. Szalejem, 
dążym do przepaści, coś nieznanego idzie ku nam z przyszłości, coś się załamuje 
pod nami, coś umrze obok nas, zgoda! Ale umrzeć potrafimy, a tymczasem nie chce 
się nam obarczać życia i służyć śmierci wpierw, nim nas zabierze. Życie istnieje 
dla siebie samego, nie dla niej.
— A mnie ciebie żal, Petroniuszu.
— Nie żałuj mnie więcej niż ja sam siebie. Dawniej było ci między nami nieźle i 
wojując w Armenii, tęskniłeś za Rzymem.
— I teraz tęsknię za Rzymem.
— Tak! boś pokochał chrześcijańską westalkę, która siedzi na Zatybrzu. Ani się 
temu dziwię, ani ci to naganiam. Dziwię się więcej temu, że mimo tej nauki, o 
której mówisz, iż jest morzem szczęścia, i mimo tej miłości, która ma być 
wkrótce uwieńczoną, smutek nie schodzi z twojej twarzy. Pomponia Grecyna jest 
wiecznie smutna, ty od czasu, jak zostałeś chrześcijaninem, przestałeś się 
uśmiechać. Nie wmawiajże we mnie, że to jest wesoła nauka! Z Rzymu wróciłeś 
jeszcze smutniejszy. Jeśli wy się tak po chrześcijańsku kochacie, na jasne 
kędziory Bakcha! nie pójdę waszym śladem.
— To jest co innego — odpowiedział Winicjusz. -Ja ci przysięgam nie na kędziory 
Bakcha, ale na duszę ojca mego, że nigdy za dawnych czasów nie doznałem nawet 
przedsmaku takiego szczęścia, jakim oddycham dzisiaj. Ale tęsknię niezmiernie i 
co dziwniejsza, gdy jestem od Ligii daleko, zdaje mi się, że wisi nad nią jakieś 
niebezpieczeństwo. Nie wiem jakie i nie wiem, skądby przyjść mogło, ale 
przeczuwam je tak, jak się przeczuwa burzę.
— Za dwa dni podejmuję się wyrobić dla ciebie pozwolenie opuszczenia Ancjum na 
tak długo, jak zechcesz, Poppea jakaś spokojniejsza i, o ile wiem, nic od niej 
nie grozi ni tobie, ni Ligii.
— Dziś, jeszcze pytała mnie, com czynił w Rzymie, choć wyjazd mój był tajemnicą.
— Być mole, że kazała cię szpiegować. Teraz jednak i ona musi się ze mną liczyć.
Winicjusz zatrzymał się i rzekł:
— Paweł mówił, że Bóg czasem przestrzega, ale we wróżby wierzyć nie dozwala, 
więc bronię się przeciw tej wierze i nie mogę się obronić. Powiem ci, co się 
zdarzyło, by zrzucić ciężar z serca. Siedzieliśmy z Ligią obok siebie w noc tak 
pogodną jak dzisiejsza i układaliśmy sobie przyszłe życie. Nie umiem ci 
powiedzieć, jak byliśmy szczęśliwi i spokojni. A wtem poczęły ryczeć lwy. Rzecz 
to w Rzymie zwykła, a jednak od tej chwili nie mam spokoju. Wydaje mi się, że 
była w tym jakby groźba, jakby zapowiedź nieszczęścia... Wiesz, że trwoga nie 
chwyta mnie łatwo, ale wówczas zrobiło się coś takiego, że trwoga napełniła całą 
ciemność nocy. Tak to przyszło dziwnie i niespodzianie, że teraz ciągle mam w 
uszach te odgłosy i ciągły niepokój w sercu, jakby Ligia potrzebowała mojej 
obrony od czegoś strasznego... choćby od tych samych lwów. I męczę się. 
Uzyskajże dla mnie pozwolenie wyjazdu, bo inaczej wyjadę bez pozwolenia. Nie 
mogę tu siedzieć, powtarzam ci, nie mogę!
Petroniusz począł się śmiać.
— Jeszcze też do tego nie przyszło — rzekł — by synowie mężów konsularnych lub 
ich żony były oddawane lwom na arach. Może was spotkać każda inna śmierć, ale 
nie taka. Kto wie zresztą, czy to były lwy, bo tury germańskie wcale nie gorzej 
od nich ryczą. Co do mnie, drwię z wróżb i losów. Wczoraj noc była ciepła i 
widziałem gwiazdy spadające jak deszcz. Niejednemu czyni się niemiło na taki 
widok, ale ja pomyślałem sobie: jeśli między nimi jest i moja, to mi 
przynajmniej towarzystwa nie zbraknie!...
Po czym umilkł na chwilę i. pomyślawszy rzekł:
— Zresztą, widzisz, jeśli wasz Chrystus zmartwychwstał, to może i was oboje 
obronić od śmierci.
— Może — odpowiedział Winicjusz spoglądając na nabite gwiazdami niebo.
ROZDZIAŁ XLI
Nero grał i śpiewał hymn na cześć "Pani Cypru", do którego sam ułożył wiersze i 
muzykę. Był tego dnia przy głosie i czuł, że muzyka jego naprawdę porywa 
obecnych, a poczucie to tyle dodało siły dźwiękom, które z siebie wydobywał, i 
tak rozkołysało jego własną duszę, że wydawał się być natchniony. W końcu 
pobladł sam ze szczerego wzruszenia. Pierwszy też zapewne raz w życiu nie chciał 
słuchać pochwał obecnych. Przez chwilę siedział z rękoma wspartymi na cytrze i z 
pochyloną głową, po czym powstał nagle i rzekł:
— Zmęczony jestem i potrzeba mi powietrza. Nastrójcie tymczasem cytry.
To powiedziawszy obwinął gardło jedwabną chustką. — Wy pójdźcie za mną — rzekł 
zwracając się do Petroniusza i Winicjusza siedzących w kącie sali. — Ty, 
Winicjuszu, podaj mi rękę, bo mi sił brak, Petroniusz zaś będzie mi mówił o 
muzyce.
Po czym wyszli razem na wyłożony alabastrem i posypany szafranem taras pałacowy.
— Tu się oddycha swobodniej — rzekł Nero. — Duszę mam wzruszoną i smutną, choć 
widzę, że z tym, co wam na próbę zaśpiewałem, mogę wystąpić publicznie i że to 
będzie tryumf, jakiego nigdy jeszcze żaden Rzymianin nie odniósł.
— Możesz wystąpić tu, w Rzymie i w Achai. Podziwiałem cię całym sercem i 
umysłem, boski! — odpowiedział Petroniusz.
— Wiem. Jesteś zbyt leniwy, byś się miał zmuszać do pochwał. I szczery jesteś 
jak Tuliusz Senecjo, ale się lepiej znasz od niego. Powiedz mi, co ty sądzisz o 
muzyce?
— Gdy słucham poezji, gdy patrzę na kwadrygę, którą powozisz w cyrku, na piękny 
posąg, piękną świątynię lub obraz, czuję, że ogarniam to, co widzę, w całości i 
że w moim zachwycie mieści się wszystko, co te rzeczy dać mogą. Ale gdy słucham 
muzyki, zwłaszcza twojej, otwierają się przede mną coraz nowe piękności i 
rozkosze. Biegnę za nimi, chwytam je, lecz zanim przyjmę je w siebie, napływają 
znów nowe i nowe, zupełnie jak fale morskie, które idą z nieskończoności. Więc 
oto powiem ci, że muzyka jest jak morze. Stoimy na jednym brzegu i widzimy dal, 
ale drugiego brzegu dojrzeć niepodobna.
— Ach, jakim ty jesteś głębokim znawcą! — rzekł Nero.
I przez chwilę chodzili w milczeniu, tylko szafran szeleścił cicho pod ich 
stopami.
— Wypowiedziałeś moją myśl — rzekł wreszcie Nero — i dlatego powiadam zawsze, że 
w całym Rzymie ty jeden potrafisz mnie zrozumieć. Tak jest. To samo i ja sądzę o 
muzyce. Gdy gram i śpiewam, widzę takie rzeczy, o których nie wiedziałem, że 
istnieją w państwie moim lub na świecie. Oto jestem cezarem i świat należy do 
mnie, mogę wszystko. A jednak muzyka odkrywa mi nowe królestwa, nowe góry i 
morza, i nowe rozkosze, których nie znałem dotąd. Najczęściej nie umiem ich 
nazwać ni pojąć umysłem — czuję je tylko. Czuję bogów, widzę Olimp. Jakiś wiatr 
zaziemski wieje na mnie; spostrzegam, jak we mgle, jakieś wielkości niezmierzone 
a spokojne i tak jasne jak wschód słońca... Sferos cały gra wokół mnie i powiem 
ci (tu głos Nerona zadrgał rzeczywistym zdziwieniem)... że ja, cezar i bóg, 
czuję się wówczas małym jak proch. Dasz temu wiarę?
— Tak. Tylko wielcy artyści mogą się czuć wobec sztuki małymi...
— Dziś jest noc szczerości, więc otwieram przed tobą duszę jak przed 
przyjacielem i powiem ci więcej... Czy sądzisz, że jestem ślepy lub pozbawiony 
rozumu? Czy myślisz, że nie wiem, iż w Rzymie wypisują na murach obelgi na mnie, 
że zwą mnie matkobójcą i żonobójcą... że mają mnie za potwora i okrutnika 
dlatego, że Tygellinus uzyskał ode mnie kilka wyroków śmierci na moich 
nieprzyjaciół... Tak, drogi, mają mnie za potwora i ja wiem o tym... Wmówili we 
mnie okrucieństwo do tego stopnia, iż ja sam zadaję sobie czasem pytanie, czy 
nie jestem okrutnikiem... Ale oni nie rozumieją tego, że czyny człowieka mogą 
być czasem okrutne, a człowiek może nie być okrutnikiem. Ach, nikt nie uwierzy, 
a może i ty, mój drogi, nie uwierzysz, że chwilami, gdy muzyka kołysze moją 
duszę, ja czuję się tak dobry jak dziecię w kolebce. Przysięgam ci na te 
gwiazdy, które nad nami świecą, że mówię szczerą prawdę: ludzie nie wiedzą, ile 
dobrego leży w tym sercu i jakie ja sam spostrzegam w nim skarby, gdy muzyka 
drzwi do nich otworzy.
Petroniusz, który nie miał najmniejszej wątpliwości, że Nero mówi w tej chwili 
szczerze i że muzyka istotnie może wydobywać na jaw różne szlachetniejsze 
skłonności jego duszy, zawalone górami egoizmu, rozpusty i zbrodni, rzekł:
— Ciebie trzeba znać tak blisko jak ja. Rzym nie umiał cię nigdy ocenić.
Cezar wsparł się silniej na ramieniu Winicjusza, jakby się ugiął pod brzemieniem 
niesprawiedliwości, i odpowiedział:
— Tygellin mówił mi, iż w senacie szepczą sobie do uszu, że Diodor i Terpnos 
lepiej grają ode mnie na cytrach. Odmawiają mi nawet i tego! Ale ty, który 
mówisz zawsze prawdę, powiedz mi szczerze: czy oni grają lepiej ode mnie albo 
równie dobrze jak ja?
— Bynajmniej. Ty masz słodsze dotknięcie, a zarazem. więcej siły. W tobie znać 
artystę, w nich — biegłych rzemieślników. Owszem! Słysząc poprzednio ich muzykę, 
lepiej się rozumie, czym ty jesteś.
— Jeśli tak, to niech sobie żyją. Nie domyślą się nigdy, jaką im oddałeś w tej 
chwili usługę. Zresztą, gdybym ich skazał, musiałbym wziąć na ich miejsce 
innych.
— I ludzie mówiliby w dodatku, że z miłości dla muzyki tępisz w państwie muzykę. 
Nie zabijaj nigdy sztuki dla sztuki, boski.
— Jakiś ty różny od Tygellina — odpowiedział Nero. — Ale, widzisz, ja właśnie 
jestem we wszystkim artystą i ponieważ muzyka otwiera przede mną przestwory, 
których nie domyślałem się istnienia, krainy, którymi nie władam, rozkosz i 
szczęście, których nie zaznałem, więc ja nie mogę żyć życiem zwyczajnym. Ona mi 
mówi, że nadzwyczajność istnieje, przeto jej szukam całą potęgą władzy, którą 
bogowie złożyli w moje ręce. Czasem wydaje mi się, że aby się dostać do tych 
olimpijskich światów, trzeba zrobić coś takiego, czego żaden człowiek dotąd 
nigdy nie uczynił, trzeba przewyższyć ludzkie pogłowie w dobrym lub w złym. Wiem 
także, że ludzie posądzają mnie, iż szaleję. Ale ja nie szaleję, tylko szukam! A 
jeśli szaleję, to z nudy i niecierpliwości, że znaleźć nie mogę. Ja szukam — 
rozumiesz mnie — i dlatego chcę być większym niż człowiek, bo tylko w ten sposób 
mogę być największy jako artysta.
Tu zniżył głos tak, aby Winicjusz nie mógł go słyszeć, i przyłożywszy usta do 
ucha Petroniusza, począł szeptać:
— Czy wiesz, że ja głównie dlatego skazałem na śmierć matkę i żonę? U bram 
nieznanego świata chciałem złożyć największą ofiarę, jaką człowiek mógł złożyć. 
Mniemałem, że się potem coś stanie i że jakieś drzwi się otworzą, za którymi 
dojrzę coś nieznanego. Niechby to było cudniejsze lub straszliwsze nad ludzkie 
pojęcie, byle było niezwyczajne i wielkie... Ale tej ofiary nie było dość. Dla 
otwarcia empirejskich drzwi potrzeba widocznie większej — i niech się tak 
stanie, jak chcą wyroki.
— Co zamierzasz uczynić?
— Zobaczysz, zobaczysz prędzej, niż myślisz. Tymczasem wiedz, że jest dwóch 
Neronów: jeden taki, jakim go ludzie znają, drugi artysta, którego znasz tylko 
ty jeden i który, jeśli zabija jak śmierć lub szaleje jak Bachus, to właśnie 
dlatego, że go dławi płaskość i lichota zwykłego życia i chciałby je wyplenić, 
choćby przyszło użyć ognia lub żelaza... O, jaki ten świat będzie płaski, gdy 
mnie nie stanie!... Nikt się jeszcze nie domyśla, nawet ty, drogi, jakim ja 
jestem artystą. Ale właśnie dlatego cierpię i szczerze ci mówię, że dusza bywa 
we mnie czasami tak smutna jak te cyprysy, które tam czernią się przed nami. 
Ciężko człowiekowi dźwigać na raz brzemię najwyższej władzy i największego 
talentu...
— Współczuję ci, cezarze, z całego serca, a ze mną ziemia i morze, nie licząc 
Winicjusza, który cię w duszy ubóstwia.
— Był mi też i on zawsze miłym — rzekł Nero — choć służy Marsowi, nie muzom.
— On przede wszystkim służy Afrodycie — odrzekł Petroniusz.
I nagle postanowił za jednym zamachem załatwić sprawę siostrzeńca, a zarazem 
usunąć wszelkie niebezpieczeństwa, jakie mogły mu grozić.
— On jest zakochany jak Troilus w Kressydzie — rzekł. — Pozwól mu, panie, 
odjechać do Rzymu, bo mi uschnie. Czy wiesz, że owa zakładniczka ligijska, którą 
mu podarowałeś, odnalazla się i Winicjusz wyjeżdżając do Ancjum zostawił ją pod 
opieką niejakiego Linusa? Nie wspominałem ci o tym, gdyż układałeś swój hymn, a 
to jest rzecz ważniejsza od wszystkiego. Winicjusz chciał z niej mieć kochankę, 
lecz gdy okazała się cnotliwą jak Lukrecja, rozkochał się w jej cnocie i teraz 
pragnie ją poślubić. Jest to królewska córka, więc ujmy mu nie przyniesie, ale 
on to prawdziwy żołnierz: wzdycha, schnie, jęczy, lecz czeka na pozwolenie swego 
imperatora.
— Imperator nie wybiera żon żołnierzom. Po co mu moje pozwolenie?
— Mówiłem ci, panie, że on cię ubóstwia.
— Tym bardziej może być pewny pozwolenia. To ładna dziewczyna, ale za wąska w 
biodrach. Augusta Poppea skarżyła się na nią przede mną, że urzekła nasze 
dziecko w ogrodach Palatynu...
— Ale ja powiedziałem Tygellinowi, że bóstwa nie podlegają złym urokom. 
Pamiętasz, boski, jak się zmieszał i jak sam krzyczałeś: "Habet!"
— Pamiętam.
Tu zwrócił się do Winicjusza:
— Kochaszże ją tak, jak mówi Petroniusz?
— Kocham ją, panie! — odpowiedział Winicjusz. — A więc rozkazuję ci jechać zaraz 
jutro do Rzymu, zaślubić ją i nie pokazywać mi się na oczy bez ślubnego 
pierścienia.
— Dzięki ci, panie, z serca i duszy .
— O, jak miło jest uszczęśliwiać ludzi — rzekł ce zar. — Chciałbym nic innego 
przez całe życie nie czynić. — Uczyń nam jeszcze jedną łaskę, boski — rzekł 
Petroniusz — i oświadcz tę swoją wolę wobec Augusty. Winicjusz nie ośmieliłby 
się nigdy zaślubić istoty, do której Augusta żywi niechęć, ale ty, panie, 
rozproszysz jednym słowem jej uprzedzenia, oznajmiając, żeś sam tak rozkazał.
— Dobrze — rzekł cezar — tobie i Winicjuszowi nie umiałbym niczego odmówić.
I zawrócił do willi, a oni poszli z nim razem, pełni w sercach radości ze 
zwycięstwa. Winicjusz musiał się powstrzymywać, by nie rzucić się na szyję 
Petroniusza, teraz bowiem wszelkie niebezpieczeństwa i przeszkody zdawały się 
być usunięte.
W atrium willi młody Nerwa i Tuliusz Senecjo zabawiali Augustę rozmową, Terpnos 
zaś i Diodor stroili cytry. Nero wszedłszy siadł na wykładanym szylkretem 
krześle i szepnąwszy coś do ucha przybocznemu greckiemu pacholęciu, czekał.
Pacholę wróciło niebawem ze złotą skrzynką — Nero otworzył ją i wybrawszy 
naszyjnik z wielkich opalów, rzekł:
— Oto są klejnoty godne dzisiejszego wieczora.
— Mieni się na nich jutrzenka — odpowiedziała Poppea w przekonaniu, że naszyjnik 
dla niej jest przeznaczony.
Cezar przez chwilę to podnosił, to zniżał różowe kamienie i wreszcie rzekł:
— Winicjuszu, podarujesz ode mnie ten naszyjnik młodej królewnie ligijskiej, 
którą nakazuję ci zaślubić. Pełen gniewu i nagłego zdziwienia wzrok Poppei 
począł przenosić się z cezara na Winicjusza, w końcu zaś spoczął na Petroniuszu.
Lecz ów, przechylony niedbale przez poręcz krzesła, wodził ręką po gryfie harfy, 
jakby chcąc dokładnie kształt jego zapamiętać.
Tymczasem Winicjusz, złożywszy dzięki za podarek, zbliżył się do Petroniusza i 
rzekł:
— Czym ja ci się odwdzięczę za to, coś dziś dla mnie uczynił?
— Ofiaruj Euterpie parę łabędzi — odpowiedział Petroniusz — chwal pieśni cezara 
i śmiej się z wróżb. Spodziewam się, że ryk lwów nie będzie odtąd przerywał snu 
ani tobie, ani twojej lilii ligijskiej.
— Nie — rzekł Winicjusz — teraz jestem zupełnie spokojny.
— Niechże Fortuna będzie wam łaskawą. A teraz uważaj, bo cezar bierze znów 
formingę. Zatrzymaj oddech, słuchaj i roń łzy.
Jakoż cezar wziął rzeczywiście formingę do ręki i podniósł oczy w górę. W sali 
ustały rozmowy i ludzie siedzieli nieruchomie, jakby skamienieli. Tylko Terpnos 
i Diodor, którzy mieli akompaniować cezarowi, spoglądali, kręcąc głowami, to na 
siebie, to na jego usta, w oczekiwaniu pierwszych tonów pieśni.
Wtem w przedsionku wszczął się ruch i hałas, a po chwili zza zasłony wychylił 
się naprzód wyzwoleniec cesarski, Faon, a tuż za nim konsul Lekaniusz.
Nero zmarszczył brwi.
— Wybacz, boski imperatorze — rzekł zdyszanym głosem Faon — w Rzymie pożar! 
Większa część miasta w płomieniach!...
Na tę wiadomość wszyscy zerwali się z miejsc, Nero złożył formingę i rzekł:
— Bogowie!... Ujrzę płonące miasto i skończę Troikę. Po czym zwrócił się do 
konsula:
— Czy wyjechawszy natychmiast, zdążę jeszcze zobaczyć pożar?
— Panie! — odpowiedział blady jak ściana konsul — nad miastem jedno morze 
płomieni: dym dusi mieszkańców i ludzie mdleją lub z szaleństwa rzucają się w 
ogień... Rzym ginie, panie!
Nastała chwila ciszy, którą przerwał okrzyk Winicjusza:
— Vae misero mihi!...
I młody człowiek, zrzuciwszy togę, w samej tunice wybiegł z pałacu.
Nero zaś podniósł ręce ku niebu i zawołał: — Biada ci, święty grodzie Priama!...
ROZDZIAŁ XLII
Winicjusz zaledwie miał czas rozkazać kilku niewolnikom, by jechali za nim, po 
czym wskoczywszy na konia, popędził wśród głębokiej nocy przez puste ulice 
Ancjum, w kierunku Laurentum. Wpadłszy pod wpływem straszliwej wieści w stan 
jakby szału i umysłowego zdziczenia, chwilami nie zdawał sobie dokładnie sprawy, 
co się z nim dzieje, miał tylko poczucie, że na tym samym koniu siedzi za jego 
plecami nieszczęście i krzycząc mu do uszu: "Rzym się pali!", smaga jego samego, 
konia i pędzi ich w ten ogień. Położywszy swą odkrytą głowę na karku końskim, 
biegł w samej tunice na oślep, nie patrząc przed siebie i nie zważając na 
przeszkody, o które mógł się roztrzaskać. Wśród ciszy i wśród nocy, spokojnej i 
gwiaździstej, jeździec i koń, oblani blaskiem księżyca, czynili wrażenie sennych 
widziadeł. Idumejski ogier, stuliwszy uszy i wyciągnąwszy szyję, mknął jak 
strzała mijając nieruchome cyprysy i białe, pochowane wśród nich wille. Tętent 
kopyt o płyty kamienne budził tu i owdzie psy, które szczekaniem przeprowadzały 
dziwne zjawisko, potem zaś, zaniepokojone jego nagłością, poczynały wyć 
podnosząc paszcze do księżyca. Niewolnicy biegnący za Winicjuszem, mając konie o 
wiele gorsze, wkrótce pozostali w tyle. On sam, przebiegłszy jak burza śpiące 
Laurentum, zawrócił ku Ardei, w której, również jak w Arycji, w Bovillae i 
Ustrinum, trzymał od czasu przyjazdu do Ancjum rozstawne konie, aby móc w jak 
najkrótszym czasie przebiegać przestrzeń dzielącą go od Rzymu. Pamiętając o tym 
wydobywał ostatki sił z konia. Za Ardeą wydało mu się, że niebo w 
północno-wschodniej stronie powleka się różowym odblaskiem. Mogła to być i zorza 
ranna, gdyż godzina była późna, dzień zaś czynił się wcześnie w lipcu. Lecz 
Winicjusz nie mógł powstrzymać okrzyku rozpaczy i wściekłości, wydało mu się 
bowiem, że to jest łuna pożogi. Przypomniały mu się słowa Lekaniusza: "Miasto 
całe jednym morzem płomieni!" — i przez chwilę czuł, że grozi mu naprawdę 
szaleństwo, stracił bowiem całkowicie nadzieję, by mógł uratować Ligię, a nawet 
dobiec, zanim miasto nie zmieni się w jeden stos popiołu. Myśli jego stały się 
teraz jeszcze szybsze niż pęd konia i gnały przed nim jako stado czarnego 
ptactwa — rozpaczliwe i potworne. Nie wiedział wprawdzie, która część miasta 
zaczęła płonąć, przypuszczał jednak, że dzielnica zatybrzańska, pełna skupionych 
domów, składów drzewa i drewnianych bud, w których sprzedawano niewolników, 
pierwsza mogła stać się pastwą płomienia. W Rzymie pożary zdarzały się dość 
często, przy których równie często przychodziło do gwałtów i rabunków, zwłaszcza 
w dzielnicach zamieszkałych przez ludność ubogą i na wpół barbarzyńską — cóż 
więc mogło dziać się na takim Zatybrzu, które było gniazdem hałastry pochodzącej 
ze wszystkich stron świata? Tu Ursus ze swą nadludzką siłą mignął się
w głowie Winicjusza, lecz cóż mógł poradzić choćby nie człowiek, ale tytan, 
przeciw niszczącej sile ognia? Obawa buntu niewolników była również zmorą, która 
dusiła Rzym od lat całych. Mówiono, iż setki tysięcy tych ludzi marzy o czasach 
Spartakusa i czeka tylko na sposobną chwilę, by chwycić za broń przeciw 
ciemięzcom i miastu. A oto chwila nadeszła! Być może, że tam w mieście obok 
pożogi wre rzeź i wojna. Może nawet pretorianie rzucili się na miasto i mordują 
z rozkazu cezara. I włosy powstały nagle z przerażenia na głowie Winicjusza. 
Przypomniał sobie wszystkie rozmowy o pożarach miast, które od pewnego czasu z 
dziwną uporczywością prowadzono na dworze cezara, przypomniał sobie jego skargi, 
że musi opisywać płonące miasto nie widząc nigdy prawdziwego pożaru, jego 
pogardliwą odpowiedź Tygellinowi, który podejmował się podpalić Ancjum lub 
sztuczne drewniane miasto, wreszcie jego narzekania na Rzym i smrodliwe zaułki 
Subury. Tak! to cezar kazał spalić miasto! On jeden mógł się na to ważyć, tak 
jak jeden Tygellinus mógł się podjąć wykonania podobnego rozkazu. A jeśli Rzym 
płonie z rozkazu cezara, to któż może zaręczyć, że i ludność nie zostanie z jego 
rozkazu wymordowana. Potwór był zdolnym i do takiego czynu. Więc pożar, bunt 
niewolników i rzeź! Jakiś straszliwy chaos, jakieś rozpętanie niszczących 
żywiołów i wściekłości ludzkiej, a w tym wszystkim Ligia! Jęki Winicjusza 
pomieszały się z chrapaniem i jękami konia, który biegnąc drogą wznoszącą się 
ciągle do Arycji w górę, pędził już ostatkiem tchu. Kto ją wyrwie z płonącego 
miasta i kto może ją ocalić? Tu Winicjusz, położywszy się całkiem na koniu, wpił 
palce we włosy, gotów z bólu kąsać kark koński. Lecz w tej chwili jakiś jeździec 
pędzący również jak wicher, ale ze strony przeciwnej, do Ancjum, krzyknął 
przebiegając koło niego: "Roma ginie!", i popędził dalej. Do uszu Winicjusza 
doszedł tylko jeszcze wyraz: "bogowie", resztę zgłuszył tętent kopyt. Lecz ów 
wyraz wytrzeźwił go. Bogowie!... Winicjusz podniósł nagle głowę i wyciągnąwszy 
ramiona ku niebu nabitemu gwiazdami; począł się modlić: "Nie was wzywam, których 
świątynie płoną, ale Ciebie!... Tyś sam cierpiał, Tyś jeden miłosierny! Tyś 
jeden rozumiał ludzki ból! Tyś przyszedł na świat, by ludzi nauczyć litości, 
więc ją teraz okaż! Jeśliś jest taki, jak mówią Piotr i Paweł, to mi uratuj 
Ligię. Weź ją na ręce i wynieś z płomieni. Ty to możesz! Oddaj mi ją, a ja ci 
oddam krew. A jeśli dla mnie nie zechcesz tego uczynić, to uczyń dla niej. Ona 
Cię kocha i ufa Ci. Obiecujesz życie po śmierci i szczęście, ale szczęście po 
śmierci nie minie, a ona nie chce jeszcze umierać. Daj jej żyć. Weź ją na ręce i 
wynieś z Rzymu. Ty możesz, chybabyś nie chciał..."
I przerwał, czuł bowiem, że dalsza modlitwa mogła się zmienić w groźbę; bał się 
obrazić bóstwo w chwili, gdy najbardziej potrzebował Jego litości i łaski. Zląkł 
się na samą myśl o tym i by nie dopuścić do głowy ani cienia groźby, począł znów 
smagać konia, tym bardziej że białe mury Arycji, która leżała na połowie drogi 
do Rzymu, zaświeciły już przed nim w blasku księżyca. Po pewnym czasie przebiegł 
w całym pędzie koło świątyni Merkurego, która leżała w gaju przed miastem. 
Wiedziano już tu widocznie o nieszczęściu, albowiem przed świątynią panował ruch 
niezwykły. Winicjusz dojrzał w przelocie na schodach i między kolumnami roje 
ludzi świecących sobie pochodniami, którzy cisnęli się pod opiekę bóstwa. Droga 
nie była też już ani tak pusta, ani tak wolna jak za Ardeą. Tłumy dążyły 
wprawdzie do gaju bocznymi ścieżkami, ale i na głównym gościńcu stały gromadki, 
które usuwały się pośpiesznie przed pędzącym jeźdźcem. Z miasta dochodził gwar 
głosów. Winicjusz wpadł w nie jak wicher, przewróciwszy i stratowawszy kilku 
ludzi po drodze. Naokół teraz otoczyły go okrzyki: "Rzym płonie! Miasto w ogniu! 
Bogowie, ratujcie Rzym!"
Koń potknął się i ściągnięty silną ręką, osiadł na zadzie przed gospodą, w 
której Winicjusz trzymał innego do zmiany. Niewolnicy, jakby spodziewając się 
przybycia pana, stali przed gospodą i na jego rozkaz ruszyli na wyścigi, by 
przyprowadzić nowego konia. Winicjusz zaś widząc oddział złożony z dziesięciu 
konnych pretorianów, którzy widocznie jechali z wieścią z miasta do Ancjum, 
skoczył ku nim i począł pytać:
— Która część miasta w ogniu? — Ktoś jest? — spytał dziesiętnik.
— Winicjusz, trybun wojskowy i augustianin! Odpowiadaj, na głowę twoją!
— Pożar, panie, wybuchł w kramach przy Wielkim Cyrku. Gdy nas wysłano, środek 
miasta był w ogniu. — A Zatybrze?
— Płomień tam dotychczas nie doszedł, lecz z niepowstrzymaną siłą ogarnia coraz 
nowe dzielnice. Ludzie giną od żaru i dymu i wszelki ratunek niemożliwy .
W tej chwili podano Winicjuszowi nowego konia. Młody trybun skoczył na niego i 
popędził dalej. Jechał teraz ku Albanum, pozostawiając na prawo Albalongę i jej 
wspaniałe jezioro. Gościniec do Arycji szedł pod górę, która zasłaniała 
całkowicie widnokrąg i leżące po drugiej jej stronie Albanum. Winicjusz jednakże 
wiedział, że wydostawszy się na szczyt obaczy nie tylko Bovillae i Ustrinum, w 
których czekały na niego nowe konie, ale i Rzym, za Albanum bowiem ciągnęła się 
po obu bokach Appijskiej drogi równa, niska Kampania, po której biegły ku miastu 
tylko arkady akweduktów i nic już nie zasłaniało widoku.
— Ze szczytu zobaczę płomienie — mówił sobie. I poczynał znów, smagać konia.
Lecz zanim dobiegł do szczytu góry, uczuł na twarzy powiew wiatru i wraz z nim 
zapach dymu doszedł do jego nozdrzy.
A wtem i wierzchołek wzgórza zaczął się złocić. "łuna!" — pomyślał Winicjusz.
Noc jednak bladła już od dawna, brzask przechodził w świt i na wszystkich 
pobliskich wzgórzach świeciły również złote i różowe blaski, mogące pochodzić 
zarazem od pożogi a od jutrzni. Winicjusz dobiegł do szczytu i wówczas, 
straszliwy widok uderzył jego oczy.
Cała nizina pokryta była dymami, tworzącymi jakby jedną olbrzymią, leżącą tuż 
przy ziemi chmurę, w której znikły miasta, akwedukty, wille, drzewa; na końcu 
zaś tej szarej, okropnej płaszczyzny gorzało na wzgórzach miasto.
Pożar jednakże nie miał kształtu ognistego słupa, jak bywa wówczas, gdy się pali 
pojedynczy, choćby największy budynek. Była to raczej długa, podobna do zorzy 
wstęga.
Nad tą wstęgą unosił się wał dymu, miejscami zupełnie czarny, miejscami mieniący 
się różowo i krwawo, zbity w sobie, wydęty, gęsty i kłębiący się jak wąż, który 
się kurczy i wydłuża. Potworny ów wał chwilami zdawał się przykrywać nawet 
wstęgę ognistą, tak iż czyniła się wąską jak taśma, lecz chwilami ona 
rozświecała go od dołu, zmieniając jego dolne kłęby w fale płomienne. Oboje 
ciągnęły się od krańca do krańca widnokręgu, zamykając go tak, jak czasem zamyka 
go pasmo leśne. Gór Sabińskich nie było wcale widać.
Winicjuszowi na pierwszy rzut oka wydało się, że to nie tylko płonie miasto, ale 
świat cały, i że żadna żywa istota nie może się uratować z tego oceanu ognia i 
dymów.
Wiatr wiał coraz silniejszy od strony pożaru, niosąc zapach spalenizny i 
sreżogę, która poczynała przesłaniać nawet bliższe przedmioty. Dzień uczynił się 
zupełny i słońce oświeciło szczyty otaczające Jezioro Albańskie. Lecz jasnozłote 
poranne promienie wydawały się przez sreżogę jakby rude i chore. Winicjusz, 
spuszczając się ku Albanum, wjeżdżał w dymy coraz gęstsze i coraz mniej 
przenikliwe. Samo miasteczko było zupełnie w nich pogrążone. Zaniepokojeni 
mieszkańcy wylegli na ulice i strach było pomyśleć, co się musi dziać w Rzymie, 
gdyż tu już trudno było oddychać.
Rozpacz ogarnęła znów Winicjusza i przerażenie poczęło mu podnosić włosy na 
głowie. Lecz próbował się pokrzepiać, jak mógł. "Niepodobna — myślał — by całe 
miasto poczęło naraz płonąć. Wiatr wieje z północy i zwiewa dymy w tę tylko 
stronę. Po drugiej stronie nie ma ich. Zatybrze, przedzielone rzeką, może 
całkiem ocalało, a w każdym razie dość będzie Ursusowi przedostać się wraz z 
Ligią przez bramę Janikulską, by uchronić się od niebezpieczeństwa. Również 
niepodobna, by zginęła cała ludność i by miasto, które włada światem, starte 
było wraz z mieszkańcami z powierzchni ziemi. Nawet w zdobywanych miastach, gdy 
rzeź i ogień srożą się na raz, pewna liczba ludzi zostaje zawsze przy życiu, 
dlaczego więc miałaby koniecznie zginąć Ligia? "Wszak czuwa nad nią Bóg, który 
sam zwyciężył śmierć!" Tak rozumując począł znów modlić się i wedle obyczaju, do 
którego przywykł, czynić Chrystusowi wielkie śluby, wraz z obietnicami darów i 
ofiar. Przebiegłszy Albanum, którego cała niemal ludność siedziała na dachach i 
drzewach, by spoglądać na Rzym, uspokoił się cokolwiek i odzyskał zimną krew. 
Pomyślał też, że Ligią opiekuje się nie tylko Ursus i Linus, ale i Piotr 
Apostoł. Na samo wspomnienie o tym nowa otucha wstąpiła mu do serca. Piotr był 
zawsze dla niego istotą niepojętą, niemal nadludzką. Od chwili gdy słyszał go w 
Ostrianum, zostało mu dziwne wrażenie, o którym na początku pobytu w Ancjum 
pisał do Ligii: że każde słowo tego starca jest prawdą lub musi się stać prawdą. 
Bliższa znajomość, jaką zawarł z Apostołem w czasie choroby, wzmogła jeszcze to 
wrażenie, które następnie zmieniło się w niezachwianą wiarę. Więc skoro Piotr 
błogosławił jego miłości i przyobiecał mu Ligię, to Ligia nie mogła zginąć w 
płomieniach. Miasto może sobie spłonąć, lecz żadna iskra pożaru nie padnie na 
jej odzież. Pod wpływem bezsennej nocy, szalonej jazdy i wzruszeń Winicjusza 
poczęła ogarniać teraz dziwna egzaltacja, w której wszystko wydało mu się 
możliwym: Piotr przeżegna płomienie, otworzy je jednym słowem i przejdą 
bezpieczni wśród alei z ognia. Piotr wiedział przy tym rzeczy przyszłe, więc 
niechybnie przewidział i klęskę pożaru, a w takim razie jakżeby mógł nie ostrzec 
i nie wyprowadzić z miasta chrześcijan, a między nimi i Ligii, którą kochał jak 
dziecko własne. I coraz silniejsza nadzieja poczęła wstępować w serce 
Winicjusza. Pomyślał, że jeśli oni uciekają z miasta, to może ich znaleźć w 
Bovillae lub napotkać w drodze. Może oto lada chwila kochana twarz wychyli się z 
tych domów, rozpościerających się coraz szerzej po całej Kampanii.
Wydało mu się to tym prawdopodobniejszym, że na drodze począł napotykać coraz 
więcej ludzi, którzy opuściwszy miasto jechali do Gór Albańskich, by ocaliwszy 
się od ognia wydostać się następnie i poza granice dymów. Nie dojechawszy do 
Ustrinum musiał zwolnić z powodu zatłoczenia drogi. Obok pieszych, z manatkami 
na plecach, napotykał objuczone konie, muły, wozy naładowane dobytkiem, a 
wreszcie i lektyki, w których niewolnicy nieśli zamożniejszych mieszkańców. 
Ustrinum tak już było nabite zbiegami z Rzymu, że przez tłum trudno się było 
przecisnąć. Na rynku, pod kolumnami świątyń i na ulicach roiło się od zbiegów. 
Tu
i owdzie poczęto rozbijać już namioty, pod którymi miały szukać schronienia całe 
rodziny. Inni obozowali pod gołym niebem, krzycząc, wzywając bogów lub 
przeklinając losy. W powszechnym przerażeniu trudno się było o coś dopytać. 
Ludzie, do których zwracał się Winicjusz, albo nie odpowiadali mu wcale lub 
podnosili na niego wpółobłąkane z przerażenia oczy, odpowiadając, że ginie 
miasto i świat. Od strony Rzymu napływały z każdą chwilą nowe tłumy, złożone z 
mężczyzn, kobiet i dzieci, które wzmagały zamieszanie i lament. Niektórzy, 
pogubiwszy się w ścisku, szukali rozpaczliwie zaginionych. Inni bili się o 
obozowiska. Gromady na wpół dzikich pasterzy z Kampanii przyciągnęły do 
miasteczka szukając nowin lub zysków z kradzieży, którą ułatwiało zamieszanie. 
Tu i owdzie tłum, złożony z niewolników wszelkiej narodowości i z gladiatorów, 
począł grabić domy i wille w mieście i bić się z żołnierzami występującymi w 
obronie mieszkańców.
Senator Juniusz, którego Winicjusz spostrzegł przy gospodzie otoczonego zastępem 
batawskich niewolników, pierwszy dał mu nieco dokładniejszą wiadomość o pożarze. 
Ogień wszczął się rzeczywiście przy Wielkim Cyrku, w miejscu, które dotyka 
Palatynu i wzgórza Caelius, lecz rozszerzył się z niepojętą szybkością, tak iż 
ogarnął cały środek miasta. Nigdy jeszcze od czasów Brennusa nie spotkała miasta 
tak straszna klęska. "Cyrk zgorzał cały, również jak otaczające go kramy i domy 
— mówił Juniusz — Awentyn i Caelius w ogniu. Płomień otoczywszy Palatyn dostał 
się na Karyny..."
Tu Juniusz, który na Karynach posiadał wspaniałą insulę pełną dzieł sztuki, w 
których się kochał, porwał garść brudnego pyłu i posypawszy nim głowę począł 
przez chwilę jęczeć rozpaczliwie.
Lecz Winicjusz potrząsnął go za ramiona.
— I mój dom na Karynach — rzekł — lecz gdy wszystko ginie, niech i on ginie.
Po czym przypomniawszy sobie, że Ligia idąc za jego radą mogła się przenieść do 
domu Aulusów, spytał: — A Vicus Patricius?
— W ogniu — odpowiedział Juniusz. — A Zatybrze?
Juniusz spojrzał na niego ze zdziwieniem.
— Mniejsza o Zatybrze — rzekł ściskając dłońmi zbolałe skronie.
— Mnie więcej chodzi o Zatybrze niż o cały Rzym -zawołał gwałtownie Winicjusz.
— To się tam dostaniesz chyba przez Via Portuensis, bo obok Awentynu żar cię 
udusi... Zatybrze?... Nie wiem. Ogień nie mógł tam chyba jeszcze dojść, lecz czy 
już w tej chwili nie doszedł, jedni bogowie wiedzą...
Tu Juniusz zawahał się przez chwilę, następnie rzekł zniżonym głosem:
— Wiem, że mnie nie zdradzisz, więc ci powiem, że to nie jest zwykły pożar. 
Cyrku nie dawano ratować... Sam słyszałem... Gdy domy poczęły wkoło płonąć, 
tysiące głosów wołało: "Śmierć ratującym!" Jacyś ludzie przebiegają miasto i 
ciskają w domy płonące pochodnie... Z drugiej strony lud się burzy i woła, że 
miasto płonie z rozkazu. Nic więcej nie powiem. Biada miastu, biada nam 
wszystkim i mnie! Co się tam dzieje, tego ludzki język nie wyrazi. Ludność ginie 
w ogniu lub morduje się wzajemnie w ścisku... To koniec Rzymu!...
I znów począł powtarzać: "Biada! Biada miastu i nam!" — lecz Winicjusz wskoczył 
na konia i ruszył przed siebie dalej drogą Appijską.
Lecz było to obecnie raczej przepychanie się wśród rzeki ludzi i wozów, która 
płynęła z miasta. — Miasto leżało teraz przed Winicjuszem jak na dłoni, objęte 
potwornym pożarem... Od morza ognia i dymu bił żar straszliwy, a wrzaski ludzkie 
nie mogły stłumić syczenia i huku płomieni.
ROZDZIAŁ XLIII
W miarę jak Winicjusz zbliżał się do murów, okazywało się, że łatwiej było 
przyjechać do Rzymu niż dostać się do środka miasta. Przez drogę Appijską trudno 
było się przecisnąć z powodu natłoku ludzi. Domy, pola, cmentarze, ogrody i 
świątynie, leżące po obu jej stronach, zmienione był w obozowiska. W świątyni 
Marsa, leżącej tuż koło Porta Appia, tłum odbił drzwi, aby w jej wnętrzu znaleźć 
przytułek na noc. Na cmentarzach brano w posiadanie większe grobowce i toczono o 
nie walki, które dochodziły do rozlewu krwi. Ustrinum ze swoim nieładem dawało 
zaledwie lekki przedsmak tego, co działo się pod murami samego miasta. Ustał 
wszelki wzgląd na powagę prawa, na urząd, na węzły rodzinne, na różnice stanu. 
Widziano niewolników okładających kijami obywateli. Gladiatorowie, pijani winem 
złupionym w Emporium, połączywszy się w duże gromady przebiegali z dzikimi 
okrzykami place przydrożne, rozpędzając ludzi, tratując, łupiąc. Mnóstwo 
barbarzyńców, wystawionych na sprzedaż w mieście, pouciekało z bud sprzedażnych. 
Pożar i zaguba miasta były dla nich zarazem końcem .niewoli i godziną pomsty, 
toteż gdy osiadła ludność, która w ogniu traciła całe mienie, wyciągała z 
rozpaczą ręce do bogów wołając o ratunek, oni z wyciem radości rozbijali tłumy, 
ściągając ludziom odzież z ramion i porywając młodsze niewiasty. Łączyli się z 
nimi niewolnicy z dawna już służący w Rzymie, nędzarze nie mający nic na ciele 
prócz wełnianej opaski na biodrach, straszne postacie z zaułków, których po dniu 
nie widywało się niemal nigdy na ulicach i których istnienia w Rzymie trudno się 
było domyśleć. Tłum ten, złożony z Azjatów, Afrykanów, Greków, Traków, Germanów 
i Brytanów, wrzeszczący wszystkimi językami ziemi, dziki i rozpasany, szalał 
sądząc, iż nadeszła chwila, w której wolno mu sobie wynagrodzić za lata cierpień 
i nędzy. Wśród tej rozkołysanej ciżby ludzkiej, w blasku dnia i pożogi migotały 
hełmy pretorianów, pod których opiekę chroniła się ludność spokojniejsza i 
którzy w wielu miejscach wstępnym bojem musieli uderzać na rozbestwioną 
tłuszczę. Winicjusz widział w życiu swoim zdobywane miasta, lecz nigdy oczy jego 
nie patrzyły na widowisko, w którym by rozpacz, łzy, ból, jęki, dzika radość, 
szaleństwo, wściekłość i rozpasanie zmieszały się razem w taki niezmierny chaos. 
Nad tą zaś falującą, obłąkaną ciżbą ludzką huczał pożar, płonęło na wzgórzach 
największe w świecie miasto, śląc w zamieszanie swój ognisty oddech i 
przykrywając je dymami, nad którymi nie było już widać błękitu nieba. Młody 
trybun z największym wysileniem, narażając co chwila życie, dotarł wreszcie do 
bramy Appijskiej, lecz tu spostrzegł, że przez dzielnicę Porta Capena nie będzie 
mógł dostać się do miasta nie tylko z powodu ciżby, lecz i dla straszliwego 
żaru, od którego tuż za bramą drżało całe powietrze. Przy tym most przy Porta 
Trigemina, naprzeciw świątyni Bonae Deae, jeszcze nie istniał, chcąc więc dostać 
się za Tyber trzeba było przedrzeć się aż do mostu Palowego, to jest przejechać 
koło Awentynu, przez część miasta zalaną jednym morzem płomieni. Było to 
zupełnym niepodobieństwem. Winicjusz zrozumiał, że musi wrócić w kierunku 
Ustrinum, tam skręcić z drogi Appijskiej, przejechać rzekę poniżej miasta i 
dostać się
na Via Portuensis, która wiodła wprost na Zatybrze. Nie było i to rzeczą łatwą z 
powodu coraz większego zamętu panującego na drodze Appijskiej. Trzeba tam było 
torować sobie drogę chyba mieczem, Winicjusz zaś nie miał broni, wyjechał bowiem 
z Ancjum tak, jak wieść o pożarze zastała go w willi cezara. Lecz przy Źródle 
Merkurego ujrzał znajomego centuriona pretorianów, który na czele 
kilkudziesięciu ludzi bronił przystępu do obrębu świątyni, i kazał mu jechać za 
sobą, ten zaś poznawszy trybuna i augustianina nie śmiał się rozkazowi 
sprzeciwić.
Winicjusz sam objął dowództwo oddziału i przepomniawszy na tę chwilę nauk Pawła 
o miłości bliźniego parł i rozcinał przed sobą tłum z pośpiechem zgubnym dla 
wielu, którzy na czas nie potrafili się usunąć. Ścigały ich przekleństwa i grad 
kamieni, lecz on nie zważał na to pragnąc prędzej wydostać się na miejsca 
wolniejsze. Jednakże można się było posuwać naprzód tylko z największym 
wysileniem. Ludzie, którzy rozłożyli się już obozem, nie chcieli żołnierzom 
ustępować z drogi, klnąc na głos cezara i pretorianów. W niektórych miejscach 
tłum przybierał groźną postawę. Da uszu Winicjusza dochodziły głosy oskarżające 
Nerona o podpalenie miasta. Grożono otwacie śmiercią i jemu, i Poppei. Okrzyki: 
"Sannio!", "Histrio!" (błazen, aktor), "Matkobójca!", rozlegały się dookoła. 
Niektórzy wołali, by go powlec do Tybru, inni, że dość Rzym okazał cierpliwości. 
Widocznym było, że groźby owe mogą się zmienić w bunt otwarty, który byle się 
znalazł przywódca, może lada chwila wybuchnąć. Tymczasem wściekłość i rozpacz 
tłumu zwracała się przeciw pretorianom, którzy i dlatego jeszcze nie mogli się z 
ciżby wydobyć, że drogę zagradzały całe stosy rzeczy wyniesionych naprędce z 
pożaru: skrzynie i beczki z żywnością, kosztowniejsze sprzęty, naczynia, kolebki 
dziecinne, pościel, wozy i nosze ręczne. Tu i owdzie przyszło do starć, lecz 
pretorianie prędko radzili sobie z bezbronną tłuszczą. Przejechawszy z trudem w 
poprzek drogę Łacińską, Numicyjską, Ardejską, Lawinijską i Ostyjską, okrążając 
wille, ogrody, cmentarze i świątynie, Winicjusz dotarł w końcu do miasteczka 
zwanego Vicus Aleksandri, za którym przeprawił się przez Tyber. Było tam już 
luźniej i mniej dymu. Od zbiegów, których jednak i tu nie brakło, dowiedział 
się, że tylko niektóre zaułki Zatybrza zostały objęte pożarem, ale że zapewne 
nic się nie ostoi przed potęgą ognia, ponieważ są ludzie, którzy podkładają go 
umyślnie i nie pozwalają ratować, krzycząc, iż czynią to z rozkazu. Młody trybun 
nie miał już teraz najmniejszej wątpliwości, że to cezar kazał istotnie podpalić 
Rzym, i pomsta, o jaką wołały tłumy, wydała mu się rzeczą słuszną i 
sprawiedliwą. Cóż więcej mógł był uczynić Mitrydat lub którykolwiek z 
najzawziętszych nieprzyjaciół Rzymu? Miara była przebrana, szaleństwo stało się 
zbyt potwornym, a życie ludzkie zbyt wobec niego niemożliwym. Winicjusz wierzył 
też, że godzina Nerona wybiła, że te gruzy, w które rozpada się miasto, powinny 
i muszą przywalić potwornego błazna razem z jego wszystkimi zbrodniami. Gdyby 
znalazł się mąż dość śmiały, by stanąć na czele zrozpaczonej ludności, stać się 
to mogło w przeciągu kilku godzin. Tu śmiałe i mściwe myśli poczęły przelatywać 
przez głowę Winicjusza. A gdyby to uczynił on? Dom Winicjuszów, który aż do 
ostatnich czasów liczył całe szeregi konsulów, znany był w całym Rzymie. Tłumy 
potrzebowałyby tylko nazwiska. Przecie już raz z powodu skazania na śmierć 
czterystu niewolników prefekta Pedaniusza Sekunda o mało nie przyszło do buntu i 
wojny domowej, cóż by więc stało się dziś wobec straszliwej klęski, 
przewyższającej niemal wszystkie, jakich Rzym w przeciągu ośmiu wieków doznał. 
Kto wezwie do broni Kwirytów (myślał Winicjusz), ten niewątpliwie obali Nerona i 
sam przyoblecze się w purpurę. A więc czemuby on nie miał tego uczynić? Był 
tęższym, dzielniejszym i młodszym od innych augustianów... Nero rozkazywał 
wprawdzie trzydziestu legiom stojącym na krańcach państwa, ale czyż i te legie, 
i ich przywódcy nie wzburzą się na wieść o spaleniu Rzymu i jego świątyń?... A w 
takim razie on, Winicjusz, mógłby zostać cezarem. Wszakże szeptano między 
augustianami, że jakiś wieszczek przepowiedział purpurę Othonowi. W czymże on 
gorszy? Może i Chrystus dopomógłby mu swą Boską potęgą, może to Jego 
natchnienie? "Oby tak było!" — wołał w duchu Winicjusz. Pomściłby się wówczas na 
Neronie za niebezpieczeństwo Ligii i za swój niepokój, zaprowadziłby panowanie 
sprawiedliwości i prawdy, rozszerzyłby naukę Chrystusa od Eufratu aż do 
mglistych brzegów Brytanii, a zarazem przyodziałby w purpurę Ligię i uczynił ją 
panią ziemi.
Lecz myśli te, wybuchnąwszy z jego głowy jak snop iskier z płonącego domu, 
zagasły jak iskry. Przede wszystkim należało Ligię ratować. Patrzył teraz na 
klęskę z bliska, więc lęk zdjął go na nowo, a wobec tego morza ognia i dymu, 
wobec zetknięcia się ze straszliwą rzeczywistością, owa ufność, z jaką wierzył, 
iż Piotr Apostoł uratuje Ligię, zamarła zupełnie w jego sercu. Rozpacz chwyciła 
go po raz drugi, więc wydostawszy się na Via Portuensis, wiodącą wprost na 
Zatybrze, nie opamiętał się aż w bramie, przy której powtórzono mu to, co 
poprzednio mówili zbiegowie, że większa część tej dzielnicy nie była jeszcze 
objęta pożarem, lubo ogień w kilku miejscach przerzucił się już za rzekę.
Zatybrze jednak pełne było także dymu i uciekających tłumów, przez które 
trudniej było się w głąb prze dostać dlatego, że ludzie mając więcej czasu 
wynosili i ratowali więcej rzeczy. Sama główna droga Portowa była w wielu 
miejscach zupełnie nimi zawalona, a koło Naumachii Augusta wznosiły się ich całe 
stosy. Ciaśniejsze zaułki, w których nagromadziły się gęściej dymy, były wprost 
nieprzystępne. Mieszkańcy uciekali z nich tysiącami. Winicjusz widział po drodze 
przerażające obrazy. Nieraz dwie rzeki ludzkie płynące ze stron przeciwnych, 
spotkawszy się w ciasnym przejściu, parły się wzajem i walczyły ze sobą na 
zabój. Ludzie bili się i tratowali jedni po drugich. Rodziny gubiły się w 
zamieszaniu, matki nawoływały rozpaczliwie dzieci. Winicjuszowi włosy powstawały 
na myśl, co musiało się dziać bliżej ognia. Wśród wrzasków i zgiełku trudno było 
się o coś rozpytać lub zrozumieć wołania. Chwilami zza rzeki przytaczały się 
nowe bałwany dymów czarnych i tak ciężkich, iż toczyły się tuż przy ziemi, 
zakrywając tak domy, ludzi i wszystkie przedmioty, jak je zakrywa noc. Lecz 
wiatr, spowodowany pożarem, rozwiewał je i wówczas Winicjusz mógł posuwać się 
dalej ku zaułkowi, na którym stał dom Linusa. Upał lipcowego dnia, zwiększony 
żarem bijącym od płonących dzielnic, stał się nieznośnym. Dym gryzł w oczy, 
piersiom brakło tchu. Nawet i ci mieszkańcy, którzy w nadziei, że płomień nie 
przekroczy rzeki, zostali dotąd w domach, poczęli je opuszczać i ciżba 
zwiększała się z każdą godziną. Pretorianie towarzyszący Winicjuszowi pozostali 
w tyle. W tłoku zranił ktoś młotem jego konia, który począł rzucać zakrwawionym 
łbem, wspinać się i odmawiać posłuszeństwa jeźdźcowi. Poznano też po bogatej 
tunice augustianina i natychmiast rozległy się wokół okrzyki: "Śmierć Neronowi i 
jego podpalaczom!" Nadeszła chwila groźnego niebezpieczeństwa, albowiem setki 
rąk wyciągnęły się ku Winicjuszowi, lecz spłoszony koń uniósł go tratując ludzi, 
a zarazem nadpłynęła nowa fala ,czarnego dymu i pogrążyła w mroku ulicę. 
Winicjusz widząc, że nie przejedzie, zeskoczył wreszcie na ziemię i począł biec 
piechotą, prześlizgując się koło murów, a czasami czekając, by uciekający tłum 
minął go. W duszy mówił sobie, że to są próżne wysilenia. Ligia mogła nie być 
już w mieście, mogła w tej chwili ratować się ucieczką: łatwiej było odnaleźć 
szpilkę nad brzegiem morza niż ją w tym natłoku i chaosie. Chciał jednak choćby 
za cenę życia dotrzeć do domu Linusa. Chwilami zatrzymywał się i tarł oczy. 
Urwawszy brzeg tuniki zasłonił nią nos i usta i biegł dalej.
W miarę jak zbliżał się do rzeki, upał powiększał się straszliwie. Winicjusz 
wiedząc, że pożar wszczął się przy Wielkim Cyrku, sądził z początku, że żar ów 
bije od jego zgliszcz oraz od Forum Boarium i od Velabrum, które, leżąc w 
pobliżu, musiały być również ogarnięte płomieniem. Lecz gorąco stawało się nie 
do zniesienia. Ktoś uciekający, ostatni, jakiego Winicjusz spostrzegł, starzec o 
kulach, krzyknął: "Nie zbliżaj się do mostu Cestiusza! Cała wyspa w ogniu." 
Jakoż nie można się było dłużej łudzić. Na zakręcie ku Vicus Judaeorum, na 
którym stał dom Linusa, młody trybun dojrzał wśród chmury dymów płomień: paliła 
się nie tylko wyspa, ale i Zatybrze, a przynajmniej drugi koniec uliczki, na 
której mieszkała Ligia.
Winicjusz jednak pamiętał, że dom Linusa otoczony był ogrodem, za którym od 
strony Tybru było niezbyt rozległe, nie zabudowane pole. Ta myśl dodała mu 
otuchy. Ogień mógł zatrzymać się na pustym miejscu. W tej nadziei biegł dalej, 
jakkolwiek każdy powiew przynosił już nie tylko dymy, ale tysiące iskier, które 
mogły wzniecić pożar z drugiego końca zaułka i przeciąć odwrót.
Na koniec ujrzał jednak przez dymną zasłonę cyprysy w ogrodzie Linusa. Domy 
leżące za nie zabudowanym polem paliły się już jak stery drzewa, ale mała insula 
Linusowa stała jeszcze nie tknięta. Winicjusz spojrzał z wdzięcznością w niebo i 
skoczył ku niej, jakkolwiek samo powietrze poczęło go parzyć. Drzwi były 
przymknięte, lecz on pchnął je i wpadł do środka.
W ogródku nie było żywej duszy i dom zdawał się być również zupełnie pusty.
"Może pomdleli od dymu i żarów" — pomyślał Winicjusz.
I począł wołać: — Ligio! Ligio!
Odpowiedziało mu milczenie. W ciszy słychać było tylko huk dalekiego ognia.
— Ligio!
Nagle do uszu jego doszedł ów posępny głos, który słyszał już raz w tym ogródku. 
Na pobliskiej wyspie zapaliło się widocznie vivarium leżące niedaleko świątyni 
Eskulapa, w którym wszelkiego rodzaju zwierzęta, a między nimi lwy, poczęły 
ryczeć z przerażenia. Winicjusza dreszcz przebiegł od stóp do głowy. Oto drugi 
już raz, w chwili gdy cała jego istota była skupiona w myśli o Ligii, te 
straszliwe głosy odzywały się jak zapowiedź nieszczęścia, jak dziwna wróżba 
złowrogiej przyszłości.
Było to jednak krótkie, chwilowe wrażenie, albowiem jeszcze straszliwszy od ryku 
dzikich zwierząt huk pożaru nakazywał myśleć o czym innym. Ligia nie 
odpowiedziała wprawdzie na wołanie, lecz mogła znajdować się w tym zagraconym 
budynku, zemdlona lub zduszona dymem. Winicjusz skoczył do środka domu. W małym 
atrium było pusto i ciemno od dymu. Szukając rękoma drzwi prowadzących do 
cubiculów, spostrzegł migocący płomyk lampki i zbliżywszy się ujrzał lararium, w 
którym zamiast larów był krzyż. Pod krzyżem tym płonął kaganek. Przez głowę 
młodego katechumena przebiegła z błyskawiczną szybkością myśl, że ów krzyż zsyła 
mu to światełko, przy którym może odnaleźć Ligię, wziął więc kaganek i począł 
szukać cubiculów. Znalazłszy jedno odsunął zasłonę i świecąc kagankiem, począł 
patrzeć.
Lecz i tu nie było nikogo. Winicjusz pewien był jednak, że trafił do cubiculum 
Ligii, albowiem na gwoździach nabitych w ścianę wisiała jej odzież, na łóżku zaś 
leżało capitium, to jest obcisła szata, którą kobiety nosiły bezpośrednio na 
ciele. Winicjusz porwał ją, przycisnął do ust i przewiesiwszy ją przez ramię 
ruszył na dalsze poszukiwania. Domek był mały, więc w krótkim przeciągu czasu 
zwiedził wszystkie izby, a nawet i piwnicę. Lecz nigdzie nie znalazł żywej 
duszy. Było rzeczą aż nadto widoczną, że Ligia, Linus i Ursus musieli wraz z 
innymi mieszkańcami dzielnicy szukać w ucieczce ocalenia przed pożarem. "Trzeba 
ich szukać między tłumem, za bramami miasta" — pomyślał Winicjusz.
Nie zdziwiło go też zbytnio, że nie napotkał ich na Via Portuensis, mogli bowiem 
wyjść z Zatybrza ze strony przeciwnej, w kierunku wzgórza Watykańskiego. W 
każdym razie ocaleli przynajmniej od ognia. Winicjuszowi kamień spadł z piersi. 
Widział wprawdzie, z jak strasznymi niebezpieczeństwami była połączona ucieczka, 
ale myśl o nadludzkiej sile Ursusa dodawała mu otuchy. "Trzeba mi teraz (mówił 
sobie) uciekać stąd i przez ogrody Domicji przedostać się do ogrodów Agrypiny. 
Tam ich znajdę. Dymy tam niestraszne, bo wiatr wieje od Gór Sabińskich."
Przyszedł jednak najwyższy czas, w którym musiał myśleć o własnym ocaleniu, 
albowiem fala ognia napływała coraz bliżej od strony wyspy i kłęby dymu 
przesłoniły niemal zupełnie zaułek. Kaganek, którym świecił sobie w domu, zgasł 
od przeciągu powietrza. Winicjusz wypadłszy na ulicę biegł teraz całym pędem ku 
Via Portuensis, w tę samą stronę, z której przyszedł, a pożar zdawał się go 
gonić swym ognistym oddechem, to otaczając go coraz nowymi chmurami dymu, to 
obsypując skrami, które padały mu na włosy, na szyję i odzież. Tunika poczęła 
się na nim tlić w kilku miejscach, lecz on nie zważał na to i biegł dalej, w 
obawie, że dym może go zadusić. Jakoż w ustach miał smak spalenizny i sadzy, 
gardło i płuca paliły go jak ogień. Krew napływała mu do głowy tak, iż chwilami 
widział wszystko czerwono i same dymy wydawały mu się również czerwone. Wówczas 
mówił sobie w duszy: "To żywy ogień! Lepiej mi rzucić się na ziemię i zginąć." 
Bieg męczył go coraz bardziej. Głowa, szyja i plecy oblewały mu się potem, a ów 
pot parzył go jak ukrop. Gdyby nie imię Ligii, które powtarzał w myśli, i gdyby 
nie jej capitium, którym obwinął sobie usta, byłby padł. W kilka chwil później 
począł już jednak nie rozeznawać zaułku, którym biegł. Stopniowo opuszczała go 
świadomość, pamiętał tylko, że musi uciekać, albowiem na otwartym polu czeka go 
Ligia, którą przyobiecał mu Piotr Apostoł. I nagle ogarnęła go jakaś dziwna, na 
wpół już gorączkowa, podobna do przedśmiertnego widzenia pewność, że ją musi 
zobaczyć, zaślubić, a potem zaraz umrze.
Biegł już jednak jak pijany, taczając się od jednej strony ulicy do drugiej. A 
wtem zmieniło się coś w potwornym ognisku ogarniającym olbrzymie miasto. 
Wszystko, co dotychczas jeszcze się tylko tliło, wybuchnęło widocznie jednym 
morzem płomieni, albowiem wiatr przestał przynosić dymy, te zaś, które się 
nagromadziły w zaułkach, zwiał szalony pęd rozpalonego powietrza. Pęd ów gnał 
teraz miliony skier, tak że Winicjusz biegł jakby w ognistej chmurze. Natomiast 
mógł lepiej widzieć przed sobą i w chwili prawie gdy już miał padać, ujrzał 
koniec zaułka. Widok ten dodał mu znowu sił. Ominąwszy narożnik znalazł się w 
ulicy, która wiodła ku Via Portuensis i polu Kodetańskiemu. Skry przestały go 
gonić. Zrozumiał, że jeśli zdoła dobiec do Portowej drogi, to ocaleje, choćby mu 
nawet przyszło na niej zemdleć.
Na końcu ulicy dojrzał znów jakby chmurę, która przesłaniała wyjście. "Jeśli to 
są dymy — pomyślał — to już nie przejdę." Biegł resztą sił. Po drodze zrzucił z 
siebie tunikę, która zatlona od iskier, poczęła go palić jak koszula Nessusa, i 
leciał nagi, mając tylko na głowie i na ustach capitium Ligii. Dobiegłszy 
bliżej, rozpoznał, że to, co brał za dym, było kurzawą, z , której na domiar 
dochodziły głosy i krzyki ludzkie.
"Tłuszcza rabuje domy" — rzekł sobie.
Lecz biegł w kierunku głosów. Zawsze byli tam ludzie, którzy mogli mu dać pomoc. 
W tej nadziei, zanim jeszcze dobiegł, począł krzyczeć całą siłą głosu o ratunek. 
Lecz było to jego ostatnie wysilenie: w oczach poczerwieniało mu jeszcze 
bardziej, w płucach zbrakło oddechu, w kościach siły, i padł.
Dosłyszano go jednak, a raczej spostrzeżono, i dwóch ludzi ruszyło mu na pomoc z 
gurdami pełnymi wody. Winicjusz, który padł z wyczerpania, ale nie stracił 
przytomności, chwycił obu rękoma naczynie i wychylił je do połowy.
— Dzięki — rzekł — postawcie mnie na nogi, dalej sam pójdę!
Drugi robotnik oblał mu głowę wodą, obaj zaś nie tylko postawili go na nogi, ale 
podjęli z ziemi i ponieśli do gromady innych, którzy otoczyli go wkoło, badając 
troskliwie, czy nie poniósł zbytniego szwanku. Troskliwość ta zdziwiła 
Winicjusza.
— Ludzie — zapytał — coście za jedni?
— Burzymy domy, aby pożar nie mógł dojść do drogi Portowej — odpowiedział jeden 
z robotników.
— Przyszliście mi na pomoc, gdym już padł. Dzięki wam.
— Nam nie wolno odmówić pomocy — ozwało się kilka głosów.
Wówczas Winicjusz, który poprzednio od rana patrzył na rozbestwione tłumy, na 
bójki i grabież, spojrzał uważniej na otaczające go twarze i rzekł:
— Niech wam wynagrodzi... Chrystus.
— Chwała imieniowi Jego! — zawołał cały chór głosów. — Linus?... — spytał 
Winicjusz.
Lecz nie mógł pytać dłużej i nie dosłyszał odpowiedzi, gdyż ze wzruszenia i 
przebytych wysileń zemdlał. Obudził się dopiero na polu Kodetańskim, w ogrodzie, 
otoczony przez kilkoro kobiet i mężczyzn, i pierwsze słowa, na jakie znowu się 
zdobył, były:
— Gdzie Linus?
Przez chwilę nie było odpowiedzi, po czym jakiś znajomy Winicjuszowi głos rzekł 
nagle:
— Za bramą Nomentańską; wyszedł do Ostrianum... od dwóch dni... Pokój ci, królu 
perski!
Winicjusz podniósł się i siadł, ujrzawszy niespodzianie nad sobą Chilona.
Grek zaś mówił:
— Dom twój, panie, zapewne spłonął, bo Karyny w płomieniu, ale ty zawsze 
będziesz bogaty jak Midas. O, co za nieszczęście! Chrześcijanie, synu Serapisa, 
przepowiadali od dawna, że ogień zniszczy to miasto... A Linus wraz z córką 
Jowisza jest na Ostrianum... O, co za nieszczęście na to miasto!...
Winicjuszowi znów uczyniło się słabo. — Widziałeś ich? — spytał.
— Widziałem, panie!... Niech będą dzięki Chrystusowi i wszystkim bogom, żem ci 
mógł dobrą wieścią odpłacić za twoje dobrodziejstwa. Ale ja ci, Ozyrysie, 
jeszcze odpłacę, przysięgam na ten palący się Rzym!
Na dworze czynił się wieczór, ale w ogrodzie widno było jak w dzień, gdyż pożar 
wzmógł się jeszcze. Zdawało się, że płoną już nie pojedyncze dzielnice, ale całe 
miasto, jak długie i szerokie. Niebo było czerwone, jak okiem sięgnąć, i na 
świecie czyniła się noc czerwona.
ROZDZIAŁ XLIV
Łuna od palącego się miasta zalała niebo tak szeroko, jak wzrok ludzki mógł 
sięgnąć. Zza wzgórz wytoczył się księżyc wielki i pełny, który rozgorzał wnet od 
blasku i przybrawszy barwę rozpalonej miedzi zdawał się ze zdumieniem spoglądać 
na ginący gród światowładny. W zaróżowionych przepaściach nieba świeciły również 
różowe gwiazdy, lecz w przeciwieństwie do zwykłych nocy ziemia jaśniejsza była 
od niebios. Rzym oświecał na kształt olbrzymiego stosu całą Kampanię. Przy 
krwawym blasku widać było dalsze wzgórza miasta, wille, świątynie, pomniki i 
akwedukty biegnące ze wszystkich okolicznych gór ku miastu, na akweduktach zaś 
roje ludzi, którzy schronili się tam dla bezpieczeństwa lub dla przypatrywania 
się pożarowi.
Tymczasem straszny żywioł obejmował coraz nowe dzielnice. Nie można było wątpić, 
że jakieś zbrodnicze ręce podpalają miasto, gdy coraz nowe pożary wybuchały w 
miejscach od głównego ogniska odległych. Ze wzgórz, na których Rzym był 
zbudowany, płomienie spływały na kształt fal morskich na doliny, szczelnie 
zabudowane domami liczącymi po pięć i sześć pięter, pełne bud, kramów, 
drewnianych ruchomych amfiteatrów, zbudowanych przygodnie na rozmaite widowiska, 
i wreszcie składów drzewa, oliwy, zboża, orzechów, szyszek pinij, których 
ziarnem żywiła się uboga ludność, i odzieży, którą czasem z łaski cezarów 
rozdawano hałastrze gnieżdżącej się po ciasnych zaułkach. Tam pożar znajdując 
dostatek palnych materiałów zmieniał się niemal w szereg wybuchów i z 
niesłychaną szybkością ogarniał całe ulice. Ludzie, obozujący za miastem lub 
stojący na wodociągach, odgadywali z barwy płomienia, co się pali. Szalony pęd 
powietrza wynosił chwilami z ognistej toni tysiące i miliony rozżarzonych skorup 
od orzechów i migdałów, które wzbijały się nagle w górę jak nieprzeliczone stada 
jaśniejących motyli — i pękały z trzaskiem w powietrzu lub gnane wiatrem spadały 
na nowe dzielnice, na wodociągi i na pola otaczające miasto. Wszelka myśl o 
ratunku wydawała się niedorzeczną, zamieszanie zaś wzrastało coraz bardziej, gdy 
bowiem z jednej strony ludność miejska uciekała wszystkimi bramami za mury, z 
drugiej pożar przywabił tysiące ludzi z okolicy, tak mieszkańców małych miast, 
jak chłopstwa i na wpół dzikich pasterzy z Kampanii, których znęciła także 
nadzieja rabunku.
Okrzyk "Rzym ginie!" nie schodził z ust tłumu, zguba zaś miasta wydawała się w 
owych czasach zarazem końcem władztwa i rozwiązaniem wszelkich węzłów, które aż 
dotąd związywały ludzkość w jedną całość. Tłuszcza też, w której większości 
ludzi, złożonej z niewolników i przybyszów, nie zależało nic na panowaniu Rzymu, 
a którą przewrót mógł tylko uwolnić od pęt, przybierała tu i owdzie groźną 
postawę. Szerzyła się przemoc i grabież. Zdawało się, że jedynie samo widowisko 
ginącego grodu przykuwa uwagę ludzką i powstrzymuje jeszcze wybuch rzezi, która 
rozpocznie się natychmiast, jak tylko miasto zmieni się w zgliszcza. Setki 
tysięcy niewolników zapominając, że Rzym prócz świątyń i murów posiada jeszcze 
kilkadziesiąt legii we wszystkich stronach świata — zdawały się tylko czekać 
hasła i wodza. Poczęto wspominać imię Spartakusa — lecz Spartakusa nie było — 
natomiast obywatele jęli się skupiać i zbroić, czym kto mógł. Najpotworniejsze 
wieści krążyły po wszystkich bramach. Niektórzy twierdzili, że to Wulkan z 
rozkazu Jowisza niszczy miasto ogniem wydobywającym się spod ziemi; inni, że to 
jest zemsta Westy za westalkę Rubrię. Ludzie, tak przekonani, nie chcieli nic 
ratować, natomiast oblegając świątynie, prosili o zmiłowanie się bogów. Lecz 
najpowszechniej powtarzano, iż cezar kazał spalić Rzym dlatego, by się uwolnić 
od zapachów zalatujących od Subury i by wybudować nowe miasto pod nazwiskiem 
Neronii. Na tę myśl wściekłość ogarniała ludzi i gdyby, jak to myślał Winicjusz, 
znalazł się przywódca, który by chciał skorzystać z tego wybuchu nienawiści, 
godzina Nerona byłaby wybiła o całe lata wcześniej.
Mówiono również, że cezar oszalał, że każe pretorianom i gladiatorom uderzyć na 
lud i sprawić rzeź ogólną. Niektórzy przysięgali na bogi, że zwierzęta ze 
wszystkich vivariów zostały z polecenia Miedzianobrodego wypuszczone. Widziano 
na ulicy lwy z płonącymi grzywami i rozszalałe słonie, i tury tratujące 
gromadami ludzi. Była w tym nawet część prawdy, gdyż w kilku miejscach słonie na 
widok zbliżającego się pożaru rozwaliły vivaria i wydostawszy się na wolność, 
gnały w dzikim popłochu w stronę od ognia przeciwną, niszcząc wszystko przed 
sobą jak burza. Wieść publiczna podawała na dziesiątki tysięcy liczbę osób, 
które zginęły w ogniu. Jakoż zginęło mnóstwo. Byli tacy, którzy straciwszy całe 
mienie lub najdroższe sercu istoty, dobrowolnie rzucali się z rozpaczy w 
płomienie. Innych udusiły dymy. W środku miasta, między Kapitolem z jednej, a 
Kwirynałem, Wiminalem i Eskwilinem z drugiej strony, jak również między 
Palatynem a wzgórzem Caelius, gdzie były najgęściej zabudowane ulice, pożar 
wszczynał się w tak wielu miejscach naraz, że całe gromady ludzi, uciekając w 
jedną stronę, trafiały najniespodzianiej na nową ścianę płomienia ze strony 
przeciwnej i ginęły straszną śmiercią wśród ognistego zalewiska.
W przestrachu, zamęcie i obłąkaniu nie wiedziano wreszcie, gdzie uciekać. Drogi 
były zawalone rzeczami, a w wielu ciasnych miejscach wprost zamknięte. Ci, 
którzy chronili się na rynki i place, w miejscu gdzie później stanął amfiteatr 
Flawiański, koło świątyni Ziemi, koło portyku Liwii i wyżej koło świątyń Junony 
i Lucyny oraz między Clivus Vibrius a starą bramą Eskwilińską, otoczeni naokół 
morzem ognia, poginęli od żaru. W miejscach, do których płomień nie doszedł, 
poznajdowano później setki ciał spieczonych na węgiel, choć i tu, i owdzie 
nieszczęśliwi wyrywali płyty kamienne i dla ochrony przed żarem zagrzebywali się 
do połowy w ziemię. Żadna prawie z rodzin zamieszkujących środek miasta nie 
ocalała w zupełności, dlatego wzdłuż murów i u wszystkich bram, i na wszystkich 
drogach słychać było wycia rozpaczliwe kobiet, wywołujących drogie imiona 
zaginionych w tłoku lub w ogniu.
I tak, gdy jedni żebrali u bogów miłosierdzia, drudzy bluźnili im wobec tej 
straszliwej klęski. Widziano starców zwróconych w stronę świątyni Jowisza 
Liberatora, którzy wyciągając ręce wołali: "Jesteś wybawcą, wybaw twój ołtarz i 
miasto!" Rozpacz jednakże zwracała się głównie przeciw starym rzymskim bogom, 
którzy w pojęciu ludności obowiązani byli czuwać troskliwiej od innych nad 
grodem. Okazali się bezsilni, więc urągano im. Natomiast zdarzyło się, że gdy na 
Via Asinaria ukazał się zastęp kapłanów egipskich przeprowadzający posąg Izydy, 
który uratowano z świątyni leżącej w okolicy Porta Caelimontana, tłum rzucił się 
między orszak, przyprzągł się do wozu, przyciągnął go aż do bramy Appijskiej i 
porwawszy posąg umieścił go w świątyni Marsa, poturbowawszy zarazem kapłanów 
tegoż bóstwa, którzy ośmielili się stawiać opór. W innych miejscach wzywano 
Serapisa, Baala lub Jehowę, którego wyznawcy, wyroiwszy się z zaułków w 
okolicach Subury i z Zatybrza, napełniali wrzaskiem i wołaniem pola leżące pod 
murami. W krzykach ich brzmiały jednakże tony jakby tryumfu, dlatego też gdy 
jedni z mieszkańców przyłączali się do chóru, sławiąc "Pana świata", drudzy, 
oburzając się tym radosnym zgiełkiem, usiłowali go potłumić przemocą. 
Gdzieniegdzie słyszano, śpiewane przez mężczyzn w sile wieku, starców, kobiety i 
dzieci, pieśni dziwne i uroczyste, których znaczenia nie umiano pojąć, ale w 
których powtarzały się co chwila słowa: "Oto nadchodzi sędzia w dniu gniewu i 
klęski." Tak to ruchliwa i bezsenna fala ludzka otaczała na kształt wzburzonego 
morza płonące miasto.
Lecz nic nie pomagała ni rozpacz, ni bluźnierstwa, ni pieśni. Klęska zdawała się 
być nieprzepartą, zupełną i nieubłaganą jak Przeznaczenie. Koło amfiteatru 
Pompejusza zapaliły się składy konopi i lin, których potrzebowano mnóstwa do 
cyrków, aren i do wszelkiego rodzaju machin używanych przy igrzyskach, a zarazem 
przyległe budynki zawierające beczki smoły, którą smarowano liny. Przez kilka 
godzin cała ta część miasta, za którą leżało pole Marsowe, świeciła tak 
jasnożółtym płomieniem, że na wpół przytomnym z przerażenia widzom wydawało się 
przez jakiś czas, iż przy powszechnej zgubie porządek dnia i nocy został również 
pomieszany i że widzą blask słoneczny. Lecz potem krwawy jednolity blask pokonał 
wszystkie inne barwy płomieni. Z morza ognia strzelały ku rozgorzałemu niebu 
jakby olbrzymie fontanny i słupy płomienia, rozwiewając się w górze w ogniste 
kiście i pióra, wiatr zaś porywał je, zmieniał w złote nici i włosy skier i 
niósł hen nad Kampanią, aż ku Górom Albańskim. Noc stawała się coraz widniejsza; 
samo powietrze zdawało się być przesiąknięte nie tylko blaskiem, ale i 
płomieniem. Tyber płynął żywym ogniem. Nieszczęsne miasto zmieniło się w jedno 
piekło. Pożar ogarniał coraz większe przestrzenie, brał szturmem wzgórza, 
rozlewał się po równinach, zatapiał doliny, szalał, huczał, grzmiał.
ROZDZIAŁ XLV
Makrynus tkacz, do którego domu przyniesiono Winicjusza, obmył go, zaopatrzył w 
odzież i posilił, po czym młody trybun odzyskawszy zupełnie siły oświadczył, że 
tejże jeszcze nocy rozpocznie dalsze poszukiwania za Linusem. Makryn, który był 
chrześcijaninem, potwierdził słowa Chilona, że Linus wraz ze starszym kapłanem 
Klemensem udali się do Ostrianum, gdzie Piotr miał chrzcić całe gromady 
zwolenników nowej nauki. W dzielnicy wiadomo było chrześcijanom, że Linus pieczę 
nad domem swym powierzył od dwóch dni niejakiemu Gajusowi. Dla Winicjusza 
stanowiło to dowód, że ani Ligia, ani Ursus nie pozostali w domu i że musieli 
udać się również do Ostrianum.
Myśl ta sprawiła mu wielką ulgę. Linus był to człowiek stary, któremu trudno 
było chodzić codziennie z Zatybrza aż za odległą bramę Nomentańską i wracać znów 
stamtąd na Zatybrze, prawdopodobnie więc zamieszkał na te kilka dni u którego ze 
współwyznawców, za murami, a wraz z nim i Ligia, i Ursus. W ten sposób uniknęli 
pożaru, który w ogóle nie przedostał się na drugi stok Eskwilinu. Winicjusz 
widział w tym wszystkim zrządzenie Chrystusa; poczuł nad sobą Jego opiekę i z 
sercem wezbranym większą niż kiedykolwiek miłością poprzysięgał Mu w duszy 
wypłacić się całym życiem za te widome znaki łaski.
Tym bardziej jednak śpieszno mu było do Ostrianum. Odnajdzie Ligię, odnajdzie 
Linusa, Piotra i zabierze ich gdzie daleko, do którejkolwiek ze swoich ziem, 
choćby aż do Sycylii. Rzym oto płonie i za kilka dni zostanie po nim tylko kupa 
zgliszcz, po co więc mają tu zostawać wobec klęski i rozhukanej ludności? Tam 
otoczą ich zastępy karnych niewolników, otoczy ich cisza wsi i będą żyli 
spokojnie pod skrzydłami Chrystusa, pobłogosławieni przez Piotra. Byle ich tylko 
teraz odnaleźć.
Nie było to zaś rzeczą łatwą. Winicjusz pamiętał, z jakim trudem przedostał się 
z Via Appia na Zatybrze i jak musiał kołować, aby dotrzeć do drogi Portowej, 
postanowił więc teraz obejść miasto ze strony przeciwnej. Idąc drogą Tryumfalną 
można było dotrzeć, posuwając się wzdłuż rzeki, aż do mostu Emiliusza, stamtąd 
zaś, pomijając Pincius, wzdłuż pola Marsowego, obok ogrodów Pompejusza, Lukulla 
i Salustiusza, przedrzeć się na Via Nomentana. Była to droga najkrótsza, lecz i 
Makrynus, i Chilon nie radzili się na nią zapuszczać. Ogień nie objął wprawdzie 
dotychczas tej części miasta, lecz wszystkie rynki i ulice mogły być zupełnie 
zatłoczone ludźmi i ich rzeczami. Chilo radził udać się przez Ager Vaticanus aż 
do Porta Flaminia, tam przejść rzekę i posuwać się dalej. na zewnątrz murów, za 
ogrodami Acyliusza, ku Porta Salaria. Winicjusz po chwili wahania zgodził się na 
tę radę.
Makryn musiał pozostać na straży domu, lecz wystarał się o dwa muły, które mogły 
posłużyć i do dalszej podróży dla Ligii. Chciał również dodać niewolnika, lecz 
Winicjusz odmówił sądząc, że jak to już zdarzyło się poprzednio, pierwszy lepszy 
oddział pretorianów, napotkany w drodze, podda się pod jego rozkazy.
I po chwili obaj z Chilonem ruszyli przez Pagus Janiculensis ku drodze 
Tryumfalnej. Na otwartych miejscach były i tu obozowiska, przeciskali się jednak 
przez nie z mniejszym trudem, albowiem większa część mieszkańców uciekała ku 
morzu drogą Portową. Za bramą Septymiańską jechali między rzeką a wspaniałymi 
ogrodami Domicji, których potężne cyprysy świeciły czerwono od pożaru jakby od 
zorzy zachodniej. Droga stawała się wolniejsza, czasem tylko przychodziło im 
walczyć z prądem napływającego wieśniactwa. Winicjusz popędzał, o ile mógł, 
muła, Chilo zaś, jadąc tuż za nim, rozmawiał przez całą drogę sam ze sobą:
"Oto pożar został za nami i teraz grzeje nas w plecy. Nigdy jeszcze na tej 
drodze nie było tak widno w nocy. O Zeusie! Jeśli nie spuścisz ulewy na ten 
pożar, to znać, że nie kochasz Rzymu. Moc ludzka nie zagasi tego ognia. Takie 
miasto, któremu służyła Grecja i cały świat! A teraz pierwszy lepszy Grek będzie 
mógł prażyć swój bób w jego popiołach! Kto by się tego spodziewał!... I nie 
będzie już Rzymu ni panów rzymskich... A kto zechce chodzić po zgliszczach, gdy 
wystygną, i świstać, ten będzie świstał bezpiecznie. O bogowie! Świstać nad 
takim światowładnym miastem! Kto by z Greków albo nawet z barbarzyńców mógł się 
tego spodziewać?... A jednak można świstać, bo kupa popiołu, czy zostanie po 
ognisku pastuchów, czy po spalonym grodzie, jest tylko kupą popiołów, którą 
prędzej czy później wiatr rozwieje."
Tak mówiąc obracał się chwilami w stronę pożaru i patrzył na falę ognia z twarzą 
zarazem złą i radosną. Po czym mówił dalej: "Ginie! Ginie! I nie będzie go już 
więcej na ziemi. Gdzie teraz świat będzie wysyłał swoje zboże, swoją oliwę i 
swoje pieniądze? Kto mu będzie wyciskał złoto i łzy? Marmur nie pali się, ale 
kruszeje w ogniu. Kapitol pójdzie w gruzy i Palatyn w gruzy. O Zeusie! Rzym był 
jako pasterz, a inne ludy jako owce. Gdy pasterz był głodny, zarzynał jedną z 
owiec, zjadał mięso, a tobie, ojcze bogów, ofiarował skórę. Kto, o Chmurowładny, 
będzie teraz zarzynał i w czyje ręce złożysz bicz pasterski? Bo Rzym gorzeje, 
ojcze, tak dobrze, jakbyś go sam zapalił piorunem."
— Śpiesz się! — naglił Winicjusz. — Co tam robisz? — Płaczę nad Rzymem, panie — 
odpowiedział Chilo. — Takie Jowiszowe miasto!...
I czas jakiś jechali w milczeniu, wsłuchując się w huk pożogi i w szum skrzydeł 
ptasich. Gołębie, których mnóstwo gnieździło się przy willach i po miasteczkach 
Kampanii, a zarazem i wszelkiego rodzaju polne ptaki znad morza i z gór 
okolicznych, biorąc widocznie blask pożaru za światło słoneczne, leciały całymi 
stadami na oślep w ogień.
Winicjusz pierwszy przerwał milczenie: — Gdzie byłeś, gdy pożar wybuchnął?
— Szedłem do mego przyjaciela Eurycjusza, panie, który trzymał kram przy Wielkim 
Cyrku, i rozmyślałem właśnie nad nauką Chrystusa, gdy poczęto wołać: "Ogień!" 
Ludzie gromadzili się koło cyrku dla ratunku i przez ciekawość, ale gdy 
płomienie ogarnęły cały cyrk, a prócz tego poczęły się ukazywać naraz i w innych 
miejscach, trzeba było myśleć o własnym ocaleniu.
— Czy widziałeś ludzi rzucających pochodnie do domów?
— Czego ja nie widziałem, wnuku Eneasza! Widziałem ludzi torujących sobie w 
tłoku drogę mieczami; widziałem bitwy i rozdeptane na bruku wnętrznści ludzkie. 
Ach, panie, gdybyś na to patrzył, sądziłbyś, że barbarzyńcy zdobyli miasto i 
wyprawiają rzeź. Ludzie naokół wołali, że nadszedł koniec świata. Niektórzy 
stracili zupełnie głowy i zaniechawszy ucieczki czekali bezmyślnie, póki ich nie 
ogarną płomienie. Inni wpadli w obłęd, inni wyli z rozpaczy, ale widziałem i 
takich, którzy wyli z radości, albowiem, o panie, dużo jest na świecie złych 
ludzi, którzy nie umieją ocenić dobrodziejstw waszego łagodnego panowania i tych 
słusznych praw, na mocy których odbieracie wszystkim to, co mają, i 
przywłaszczacie sobie. Ludzie nie umieją się pogodzić z wolą bogów!
Winicjusz zbyt był zajęty własnymi myślami, by zauważyć ironię drgającą w 
słowach Chilona. Dreszcz przerażenia chwytał go na samą myśl, że Ligia mogła się 
znaleźć wśród tego zamętu, na tych strasznych ulicach, na których rozdeptywano 
wnętrzności ludzkie. Więc jakkolwiek mało dziesięć razy wypytywał już Chilona o 
wszystko, co ten mógł wiedzieć, zwrócił się do niego raz jeszcze:
— A ich widziałeś na Ostrianum własnymi oczyma? — Widziałem, synu Wenery, 
widziałem dziewicę, dobrego Liga, świętego Linusa i Piotra Apostoła.
— Przed pożarem?
— Przed pożarem, Mitro!
Lecz w duszy Winicjusza zrodziła się wątpliwość, czy Chilo nie kłamie, więc 
powstrzymawszy muła spojrzał groźnie na starego Greka i spytał:
— Coś ty tam robił?
Chilo zmieszał się. Wprawdzie jak wielu ludziom, tak i jemu wydawało się, że 
razem z zagubą Rzymu nadchodzi kres i rzymskiego władztwa, ale tymczasem był sam 
na sam z Winicjuszem, przypomniał zaś sobie, że tenże zakazał mu pod straszliwą 
groźbą podpatrywać chrześcijan, a zwłaszcza Linusa i Ligię.
— Panie — rzekł — czemu mi nie wierzysz, że ich miłuję? Tak jest! Byłem na 
Ostrianum, albowiem jestem na wpół chrześcijaninem. Pirron nauczył mnie cenić 
więcej cnotę od filozofii, więc coraz bardziej lgnę do ludzi cnotliwych. A przy 
tym, o panie, jestem ubogim i gdy ty, Jowiszu, bawiłeś w Ancjum, często 
przymierałem głodem nad księgami, więc siadałem przy murze w Ostrianum, albowiem 
chrześcijanie, jakkolwiek sami ubodzy, więcej rozdają jałmużn niż wszyscy inni 
razem wzięci mieszkańcy Rzymu.
Powód ten wydał się Winicjuszowi wystarczającym, więc zapytał mniej groźnie:
— I nie wiesz, gdzie na ten czas zamieszkał Linus? — Ukarałeś mnie raz za 
ciekawość, panie, okrutnie — odpowiedział Grek.
Winicjusz umilkł i jechali dalej.
— Panie — rzekł po chwili Chilo — nie odnalazłbyś dziewicy, gdyby nie ja, ale 
jeśli ją odnajdziemy, nie zapomnisz o ubogim mędrcu?
— Dostaniesz dom z winnicą pod Ameriolą — odpowiedział Winicjusz.
— Dzięki ci, Herkulesie! Z winnicą?... Dzięki ci! O, tak! Z winnicą!
Mijali teraz wzgórza Watykanu, które świeciły czerwono od pożaru, lecz za 
Naumachią skręcili w prawo, by po przebyciu pola Watykańskiego zbliżyć się do 
rzeki i przeprawiwszy się przez nią, dotrzeć do Porta Flaminia. Nagle Chilo 
powstrzymał muła i rzekł:
— Panie! Przyszła mi do głowy dobra myśl. — Mów — odpowiedział Winicjusz.
— Między wzgórzem Janikulskim a Watykanem, za ogrodami Agrypiny, są podziemia, z 
których wybierano kamienie i piasek pod budowę cyrku Nerona. Posłuchaj mnie, 
panie! W ostatnich czasach Żydzi, których, jak wiesz, mnóstwo jest na Zatybrzu, 
poczęli okrutnie prześladować chrześcijan. Pamiętasz, że już za boskiego 
Klaudiusza takie tam były rozruchy, iż cezar zmuszony był wygnać ich z Rzymu. 
Dziś, gdy wrócili i gdy dzięki opiece Augusty czują się bezpieczni, tym 
zuchwalej pomiatają chrześcijanami. Ja to wiem! Jam widział. Żaden edykt przeciw 
chrześcijanom nie został wydany, ale Żydzi oskarżają ich przed prefektem miasta, 
iż mordują dzieci, czczą osła i opowiadają naukę nie uznaną przez senat, a sami 
biją ich i napadają na domy modlitwy tak zawzięcie, że chrześcijanie kryć się 
przed nimi muszą.
— Co więc chcesz powiedzieć? — spytał Winicjusz. — To, panie, że synagogi 
istnieją otwarcie na Zatybrzu, ale chrześcijanie, chcąc uniknąć prześladowań, 
muszą się modlić w ukryciu i zbierają się w opustoszałych szopach za miastem lub 
w arenariach. Ci, którzy mieszkają na Zatybrzu, wybrali sobie to właśnie, które 
powstało z przyczyny budowy cyrku i różnych domów wzdłuż Tybru. Teraz, gdy ginie 
miasto, niechybnie wyznawcy Chrystusa modlą się. Znajdziemy ich nieprzeliczone 
mnóstwo w podziemiach, dlatego radzę ci, panie, abyśmy tam wstąpili po drodze.
— Wszakżeś mówił, że Linus udał się do Ostrianum! — zawołał niecierpliwie 
Winicjusz.
— A ty mi przy rzekłeś dom z winnicą pod Ameriolą — odpowiedział Chilo — Więc 
chcę szukać dziewicy wszędzie, gdzie mam nadzieję ją znaleźć. Po wybuchu pożaru 
mogli powrócić na Zatybrze... Mogli okrążyć miasto, tak jak my okrążamy je w tej 
chwili. Linus ma dom, może chciał być bliżej domu, by obaczyć, czy pożar nie 
ogarnie i tej dzielnicy. Jeśli wrócili, tedy przysięgam ci, panie, na Persefonę, 
że znajdziemy ich na modlitwie w podziemiu, a w najgorszym razie zasięgniemy o 
nich wiadomości.
— Masz słuszność, a zatem prowadź! — rzekł trybun. Chilo bez namysłu skręcił na 
lewo, ku wzgórzu. Na chwilę zbocze owego wzgórza przesłoniło im pożar tak, że 
jakkolwiek pobliskie wzniesienia były w świetle, oni sami znaleźli się w cieniu. 
Minąwszy cyrk skręcili jeszcze na lewo i weszli w rodzaj wąwozu, w którym było 
zupełnie ciemno. Ale w ciemnościach owych Winicjusz dojrzał roje migających. 
latarek.
— Oto oni! — rzekł Chilo. — Będzie ich dziś więcej niż kiedykolwiek, bo inne 
domy modlitwy spłonęły lub pełne są dymu, jak całe Zatybrze.
— Tak! słyszę śpiewy — rzekł Winicjusz.
Jakoż z ciemnego otworu w górze dochodziły śpiewające głosy ludzkie, latarki zaś 
ginęły w nim jedna za drugą. Lecz z bocznych wąwozów wysuwały się coraz nowe 
postacie, tak że po niejakim czasie Winicjusz i Chilo znaleźli się wśród całej 
gromady ludzi.
Chilo zsunął się z muła i skinąwszy na wyrostka, który szedł obok, rzekł mu:
— Jestem kapłanem Chrystusa i biskupem. Potrzymaj nam muły, a dostaniesz moje 
błogosławieństwo i odpuszczenie grzechów.
Potem nie czekając odpowiedzi, wsunął mu w rękę cugle, sam zaś przyłączył się 
wraz z Winicjuszem do idącej gromady.
Po chwili weszli do podziemia i posuwali się przy mdłym blasku latarek ciemnym 
korytarzem, póki nie dotarli do obszernej jaskini, z której widocznie wybierano 
poprzednio kamień, albowiem ściany utworzone były z świeżych jego odłamów.
Było tam widniej niż w korytarzu, gdyż prócz kaganków i latarek płonęły 
pochodnie. Przy ich świetle ujrzał Winicjusz cały tłum ludzi klęczących z rękoma 
wyciągniętymi do góry. Ligii, Piotra Apostoła ni Linusa nie mógł nigdzie 
dojrzeć, natomiast naokół otaczały go twarze uroczyste i wzruszone. W niektórych 
widoczne było oczekiwanie, trwoga, nadzieja. Blask odbijał się w białkach 
wzniesionych oczu, pot spływał po bladych jak kreda czołach; niektórzy śpiewali 
pieśni, inni powtarzali gorączkowo imię Jezus, niektórzy bili się w piersi. Po 
wszystkich znać było, iż lada chwila oczekują czegoś nadzwyczajnego.
Wtem pieśni umilkły i nad zgromadzeniem, we framudze powstałej po wyjęciu 
ogromnego głazu, ukazał się znajomy Winicjuszowi Kryspus, z twarzą jakby na wpół 
przytomną, bladą, fanatyczną i surową. Oczy zwróciły się ku niemu jakby w 
oczekiwaniu słów pokrzepienia i nadziei, on zaś przeżegnawszy zgromadzenie 
począł mówić głosem śpiesznym i prawie do krzyku zbliżonym:
— Żałujcie za grzechy wasze, albowiem chwila nadeszła. Oto na miasto zbrodni i 
rozpusty, oto na nowy Babilon Pan spuścił płomień niszczący. Wybiła godzina 
sądu, gniewu i klęski... Pan zapowiedział przyjście i wraz ujrzycie Go! Ale nie 
przyjdzie już jako Baranek, który ofiarował krew za grzechy wasze, jeno jako 
sędzia straszliwy, który w sprawiedliwości swej pogrąży w otchłań grzesznych i 
niewiernych... Biada światu i biada grzesznym, albowiem nie będzie już dla nich 
miłosierdzia... Widzę Cię, Chryste! Gwiazdy spadają deszczem na ziemię, słońce 
się zaćmiewa, ziemia otwiera się w przepaści i zmarli powstają, a Ty idziesz 
wśród dźwięku trąb i zastępów aniołów, wśród gromów i grzmotów. Widzę i słyszę 
Cię, o Chryste!
Tu umilkł i podniósłszy twarz zdawał się wpatrywać w coś dalekiego i strasznego. 
A wtem w podziemiu ozwał się głuchy grzmot, jeden, drugi i dziesiąty. To w 
płonącym mieście całe ulice przepalonych domów jęły się walić z łoskotem. Lecz 
większość chrześcijan wzięła owe odgłosy za widomą oznakę, iż straszliwa godzina 
nastaje, albowiem wiara w rychłe powtórne przyjście Chrystusa i w koniec świata 
była i tak między nimi rozpowszechniona, teraz zaś wzmocnił ją jeszcze pożar 
miasta. Toteż trwoga Boża ogarnęła zgromadzenie. Liczne głosy poczęły powtarzać: 
"Dzień sądu!... Oto idzie!" Niektórzy zakrywali dłońmi twarze w przekonaniu, że 
wnet ziemia zatrzęsie się w posadach i z jej czeluści wyjdą bestie piekielne, by 
rzucić się na grzesznych. Inni wołali: "Chryste, zmiłuj się! Odkupicielu, bądź 
miłościw!..." — inni wyznawali głośno grzechy, inni na koniec rzucali się sobie 
w objęcia, by w przerażającej chwili mieć jakieś bliskie serca przy sobie.
Lecz byli i tacy, których twarze, jakby wniebowzięte, pełne nadziemskich 
uśmiechów, nie okazywały trwogi. W kilku miejscach rozległa się glosa: to ludzie 
w uniesieniu religijnym poczęli wykrzykiwać niezrozumiałe słowa w 
niezrozumiałych językach. Ktoś z ciemnego kąta pieczary zawołał: "Zbudź się, 
który śpisz!" Nad wszystkim górował krzyk Kryspa: "Czuwajcie! Czuwajcie!"
Chwilami jednak zapadało milczenie, jak gdyby wszyscy, zatrzymując dech w 
piersiach, czekali na to, co się stanie. A wówczas słychać było daleki grzmot 
zapadających się w gruzy dzielnic, po którym odzywały się znów jęki, modlitwy, 
głosy i wołania: "Odkupicielu, zmiłuj się!" Chwilami Kryspus zabierał głos i 
krzyczał: "Wyrzeczcie się dobra ziemskiego, albowiem wkrótce nie stanie wam 
ziemi pod nogami! Wyrzeczcie się ziemskich miłości, albowiem Pan zatraci tych, 
którzy więcej niż Jego miłowali żony i dzieci. Biada temu, kto umiłował 
stworzenie więcej niż Stworzyciela! Biada możnym! Biada zbytkownikom! Biada 
rozpustnym! Biada mężowi, niewieście i dziecku!..."
Nagle silniejszy od poprzednich huk wstrząsnął kamieniołomem. Wszyscy padli na 
ziemię, wyciągając ramiona w krzyż, aby kształtem tym bronić się od złych 
duchów. Nastała cisza, w której słychać tylko było przyśpieszone oddechy, pełne 
przerażenia szepty: "Jezus, Jezus, Jezus!", i gdzieniegdzie płacz dzieci. A wtem 
ponad tą leżącą czernią ludzką jakiś spokojny głos rzekł:
— Pokój z wami!
Był to głos Piotra Apostoła, który przed chwilą wszedł do pieczary. Na dźwięk 
jego słów strach przeszedł w jednej chwili, jak przechodzi strach trzody, między 
którą zjawił się pasterz. Ludzie popodnosili się z ziemi, bliżsi poczęli garnąć 
się do jego kolan, jakby szukając pod jego skrzydłami opieki, on zaś wyciągnął 
nad nimi ręce i mówił:
— Czemu trwożycie się w sercach? Kto z was odgadnie, co go może spotkać, zanim 
godzina nadejdzie? Pan pokarał ogniem Babilon, ale nad wami, których obmył 
chrzest i których grzechy odkupiła krew Baranka, będzie miłosierdzie Jego i 
pomrzecie z imieniem Jego na ustach waszych. Pokój z wami!
Po groźnych i niemiłosiernych słowach Kryspa słowa Piotrowie spadły jak balsam 
na obecnych. Zamiast trwogi Bożej owładnęła dusze miłość Boża. Ludzie ci 
odnaleźli takiego Chrystusa, jakiego pokochali z opowiadań apostolskich, a zatem 
nie bezlitosnego sędziego, ale słodkiego i cierpliwego Baranka, którego 
miłosierdzie stokroć przewyższało złość ludzką. Uczucie ulgi ogarnęło całe 
zgromadzenie i otucha w połączeniu z wdzięcznością dla Apostoła przepełniła 
serca. Głosy z różnych stron poczęły wołać: "My owce twoje, paś nas!" Bliżsi zaś 
mówili: "Nie opuszczaj nas w dniu klęski!"
I klękali u jego kolan, co widząc Winicjusz zbliżył się, chwycił kraj jego 
płaszcza i pochyliwszy głowę rzekł:
— Panie, poratuj mnie! Szukałem jej w dymie pożaru i w tłoku ludzkim, a nigdzie 
znaleźć nie mogłem, ale wierzę, że ty możesz mi ją wrócić.
Piotr zaś położył mu rękę na głowie. — Ufaj — rzekł — i pójdź ze mną.
ROZDZIAŁ XLVI
Miasto płonęło ciągle. Wielki Cyrk zapadł w gruzy, potem zaś w dzielnicach, 
które pierwsze zaczęły płonąć, zapadały całe zaułki i ulice. Po każdym takim 
upadku słupy płomienia wzbijały się przez chwilę aż pod niebo. Wiatr zmieniał 
się i wiał teraz z niezmierną siłą od strony morza, niosąc na Caelius, na 
Esquilinus i na Viminalis fale ognia, głowni i węgli. Pomyślano już jednak o 
ratunku. Z rozkazu Tygellina, który trzeciego dnia nadbiegł z Ancjum, poczęto 
burzyć domy na Eskwilinie, aby ogień trafiwszy na puste miejsca zgasł sam przez 
się. Był to jednak czczy ratunek, przedsięwzięty dla ocalenia resztek miasta, 
albowiem o ocaleniu tego, co już płonęło, nie było co i myśleć. Należało przy 
tym zapobiegać i dalszym następstwom klęski. Wraz z Rzymem ginęły niezmierne 
bogactwa, ginęło całe mienie jego mieszkańców, tak że wokół murów koczowały 
teraz setki tysięcy samych nędzarzy. Drugiego już dnia głód począł doskwierać 
tej ciżbie ludzkiej, niezmierne bowiem zapasy żywności nagromadzone w mieście 
gorzały, z nim razem, w powszechnym zaś zamęcie i rozprzężeniu urzędów nikt 
dotąd nie pomyślał, aby sprowadzić nowe. Dopiero po przybyciu Tygellina poszły 
do Ostii odpowiednie rozkazy, ale tymczasem ludność poczęła przybierać coraz 
groźniejszą postawę.
Dom przy Aqua Appia, w którym tymczasowo zamieszkał Tygellinus, otaczały tłumy 
kobiet krzycząc od rana do późnej nocy: "Chleba i dachu!" Próżno pretorianie, 
sprowadzeni z wielkiego obozu leżącego między Via Salaria a Nomentana, usiłowali 
utrzymać jaki taki ład. Tu i owdzie stawiano im otwarcie zbrojny opór, gdzie 
indziej bezbronne gromady wskazując na palące się miasto wołały: "Mordujcie nas 
wobec tego ognia!" Złorzeczono cezarowi, augustianom, pretoriańskim żołnierzom i 
wzburzenie rosło z każdą godziną tak, że Tygellinus, spoglądając nocą na tysiące 
ognisk rozłożonych naokół miasta, mówił sobie, że to są ogniska 
nieprzyjacielskich obozów. Z rozkazu jego sprowadzono prócz mąki jak największą 
ilość gotowych chlebów, które ściągnięto nie tylko z Ostii, ale ze wszystkich 
miast i wsi okolicznych, lecz gdy pierwsze przesyłki nadeszły nocą do Emporium, 
lud odbił główną bramę od strony Awentynu i rozerwał w mgnieniu oka zapasy, 
powodując straszliwe zamieszanie. Przy blasku łuny walczono o bochenki, których 
mnóstwo wdeptano w ziemię. Mąka z porozrywanych worów pokryła jakby śniegiem 
całą przestrzeń od spichrzów aż do łuku Drususa i Germanika i rozruch trwał 
dopóty, dopóki żołnierze nie obsadzili wszystkich budynków i nie poczęli 
odpędzać tłumów za pomocą strzał i pocisków.
Nigdy od czasu najścia Gallów pod Brennusem nie spotkała Rzymu podobna klęska. 
Porównywano też z rozpaczą oba te pożary. Ale wówczas ostał się przynajmniej 
Kapitol. Obecnie i Kapitol otoczony był straszliwym wieńcem ognia. Marmury nie 
paliły się wprawdzie płomieniem, ale nocami, gdy wiatr na chwilę rozchylał 
płomienie, widać było szeregi kolumn górnej świątyni Jowisza, rozpalone i 
świecące różowo na kształt żarzących się węgli. Wreszcie za czasów Brennusa Rzym 
posiadał ludność karną, jednolitą, przywiązaną do miasta i ołtarzy, obecnie zaś 
naokół murów płonącego grodu koczowały tłumy różnojęzyczne, złożone w większej 
części z niewolników i wyzwoleńców, rozhukane, niesforne i gotowe pod naciskiem 
nędzy zwrócić się przeciw władzy i miastu.
Lecz sam ogrom pożaru, napełniając serca przerażeniem, obezwładniał do pewnego 
stopnia tłuszczę. Za klęską dnia mogła przyjść klęska głodu i chorób, albowiem 
na domiar nieszczęścia nastały straszne lipcowe upały. Powietrzem, rozpalonym od 
ognia i słońca, niepodobna było oddychać. Noc nie tylko nie przynosiła ulgi, ale 
stawała się piekłem. W dzień odkrywał się przerażający i złowrogi widok. W 
środku olbrzymie miasto na wzgórzach, zmienione w huczący wulkan, naokół zaś, aż 
do Gór Albańskich, jedno nieprzejrzane koczowisko, złożone z bud, namiotów, 
szałasów, wozów, taczek, noszy, kramów, ognisk, przesłonięte dymem, kurzawą, 
oświecone rudymi promieniami słońca przechodzącego przez pożogę, pełne gwaru, 
krzyków, gróźb, nienawiści i strachu, potworny wyraj mężczyzn, kobiet i dzieci. 
Wśród Kwirytów Grecy, kudłate jasnookie ludy Północy, Afrowie i Azjaci; wśród 
obywateli niewolnicy, wyzwoleńcy, gladiatorowie, kupcy, rzemieślnicy, chłopi i 
żołnierze, prawdziwe morze ludzkie oblewające wyspę ognia.
Rozmaite wieści poruszały tym morzem jak wiatr prawdziwą falą. Były pomyślne i 
niepomyślne. Opowiadano o niezmiernych zapasach zboża i odzieży, które miały 
nadejść do Emporium i być rozdawane darmo. Mówiono również, że z rozkazu cezara 
prowincje w Azji i Afryce zostaną złupione ze wszystkich bogactw, skarb zaś, 
zebrany tym sposobem, będzie rozdzielony między mieszkańców Rzymu, tak aby każdy 
mógł sobie wybudować dom własny. Lecz jednocześnie puszczano i takie nowiny, że 
wody zostały w wodociągach zatrute i że Nero chce zniszczyć miasto i wygubić co 
do nogi mieszkańców, aby przenieść się do Grecji lub Egiptu i stamtąd władać 
światem. Każda wieść rozbiegała się z szybkością błyskawicy i każda znajdowała 
wiarę wśród tłuszczy, powodując wybuchy nadziei albo gniewu, strachu lub 
wściekłości. Wreszcie jakaś gorączka opanowała te tysiące koczowników. Wiara 
chrześcijan, iż koniec świata przez ogień jest bliski, szerzyła się i między 
wyznawcami bogów z każdym dniem coraz bardziej. Ludzie wpadali w odrętwienie lub 
szaleństwo. Wśród obłoków, oświeconych przez łunę, widziano bogów 
przypatrujących się zagubie ziemi i wyciągano do nich ręce o litość lub 
przeklinano ich.
Tymczasem żołnierze, wspomagani przez pewną liczbę mieszkańców, burzyli wciąż 
domy na Eskwilinie, na Caelius, a także i na Zatybrzu, które wskutek tego w 
znacznej części ocalało. Lecz w samym mieście płonęły nieprzebrane skarby, 
nagromadzone przez wieki zwycięstw, bezcenne dzieła sztuki, wspaniałe świątynie 
i najdroższe pamiątki rzymskiej przeszłości i rzymskiej sławy. Przewidywano, że 
z całego miasta ocaleje zaledwie kilka położonych na krańcach dzielnic i że 
setki tysięcy ludzi pozostanie bez dachu. Inni rozszerzali jednakże wieść, że 
żołnierze burzą domy nie dla zatamowania ognia, ale dlatego, aby nic nie zostało 
z miasta. Tygellin błagał w każdym liście, by cezar przyjechał i obecnością swą 
uspokoił zrozpaczony lud. Lecz Nero ruszył się dopiero wówczas, gdy płomienie 
ogarnęły "domus transitoria", i śpieszył się, aby nie stracić chwili, w której 
pożoga doszła do najwyższej potęgi.
ROZDZIAŁ XLVII
Ogień tymczasem dosięgnął do Via Nomentana, a od niej, wraz ze zmianą wiatru, 
zwrócił się ku Via Lata i ku Tybrowi, okrążył Kapitol, rozlał się po Forum 
Boarium i niszcząc wszystko, co w pierwszym pędzie pominął, zbliżył się znów do 
Palatynu. Tygellinus, zebrawszy wszystkie siły pretorianów, słał gońca za gońcem 
do zbliżającego się cezara z oznajmieniem, że nic nie straci ze wspaniałości 
widowiska, albowiem pożoga wzmogła się jeszcze. Lecz Nero chciał przybyć w nocy, 
aby tym lepiej nasycać się obrazem ginącego miasta. W tym celu zatrzymał się w 
okolicach Aqua Albana i wezwawszy do namiotu tragika Aliturusa układał z pomocą 
jego postawę, twarz, wejrzenie i uczył się odpowiednich ruchów, spierając się z 
nim zawzięcie, czy przy słowach: "O święty grodzie, któryś się wydawał trwalszym 
od Idy" — ma podnieść do góry obie ręce, czy też trzymając w jednej formingę 
opuścić ją wzdłuż ciała, a podnieść tylko drugą. I pytanie to wydawało mu się w 
tej chwili ważniejszym od wszystkich innych. Wyruszywszy wreszcie o zmierzchu, 
zasięgał jeszcze rady Petroniusza, czyby w wierszu poświęconym klęsce nie 
umieścić kilku wspaniałych bluźnierstw przeciw bogom i czyby takowe, biorąc ze 
stanowiska sztuki, nie musiały same przez się wyrwać się z ust w podobnym 
położeniu człowiekowi tracącemu ojczyznę.
Koło północy zbliżył się wreszcie do murów wraz ze swym potężnym dworem, 
złożonym z całych zastępów dworzan, senatorów, rycerzy, wyzwoleńców, 
niewolników, kobiet i dzieci. Szesnaście tysięcy pretorianów, ustawionych w 
szyku bojowym po drodze, czuwało nad spokojem i bezpieczeństwem jego wjazdu, 
utrzymując zarazem w odpowiedniej odległości wzburzony lud. Lud przeklinał 
wprawdzie, krzyczał i gwizdał na widok orszaku, ale nie śmiał na niego uderzyć. 
W wielu miejscach ozwały się jednak i oklaski, dawane przez hałastrę, która nie 
posiadając nic, nic też nie utraciła w pożarze, a spodziewała się hojniejszego 
niż zwykle rozdawnictwa zboża, oliwy, odzieży i pieniędzy. Wreszcie zarówno 
okrzyki i gwizdania, jak i oklaski zgłuszył odgłos trąb i rogów, w które kazał 
dąć Tygellin. Nero po przebyciu bramy Ostyjskiej zatrzymał się na chwilę i 
rzekł: "Bezdomny władca bezdomnego ludu, gdzież złożę na noc nieszczęsną swą 
głowę!", po czym przeszedłszy Clivus Delphini wstąpił po przygotowanych dla 
siebie schodach na wodociąg Appijski, a za nim augustianie i chór śpiewaków 
niosących cytry, lutnie i inne narzędzia muzyczne.
I wszyscy zatrzymali dech w piersiach, czekając, czy nie wypowie jakich wielkich 
słów, które dla własnego bezpieczeństwa. należało zapamiętać. Lecz on stał 
uroczysty, niemy, przybrany w purpurowy płaszcz i wieniec ze złotych laurów, 
wpatrując się w rozszalałą potęgę płomieni. Gdy Terpnos podał mu złotą lutnię, 
wzniósł oczy ku oblanemu łuną niebu, jakby czekając natchnienia.
Lud wskazywał go z dala rękoma, oblanego krwawym blaskiem. W oddali syczały węże 
płomieni i płonęły odwieczne, najświętsze zabytki: płonęła świątynia Herkulesa, 
którą wzniósł Ewander, i świątynia Jowisza Statora, i świątynia Luny, zbudowana 
jeszcze przez Serwiusza Tuliusza, i dom Numy Pompiliusza, i przybytek Westy z 
penatami ludu rzymskiego; w grzywach płomieni ukazywał się czasem Kapitol, 
płonęła przeszłość i dusza Rzymu, on zaś, cezar, stał z lutnią w ręku, z twarzą 
tragicznego aktora i z myślą nie o ginącej ojczyźnie, ale o postawie i 
patetycznych słowach, którymi by najlepiej wielkość klęski mógł oddać, obudzić 
największy podziw i najgorętsze zyskać oklaski.
Nienawidził tego miasta, nienawidził jego mieszkańców, kochał tylko swe pieśni i 
wiersze; więc radował się w sercu, że wreszcie ujrzał tragedię podobną do tej, 
którą opisywał. Wierszorób czuł się szczęśliwy, deklamator czuł się natchniony, 
poszukiwacz wzruszeń poił się straszliwym widowiskiem i z rozkoszą myślał, że 
nawet zagłada Troi niczym była w porównaniu z zagładą tego olbrzymiego grodu. 
Czegóż mógł jeszcze żądać? Oto Rzym, Rzym światowładny, płonie, a on stoi na 
łukach wodociągu, ze złotą lutnią w ręku, widny, purpurowy, podziwiany, 
wspaniały i poetyczny. Gdzieś tam poniżej, w mroku, szemrze i burzy się lud! Ale 
niech szemrze. Wieki upłyną, tysiące lat przejdą, a ludzie będą pamiętali i 
sławili tego poetę, który w taką noc śpiewał upadek i pożar Troi. Czymże wobec 
niego Homer? Czym sam Apollo ze swoją drążoną formingą? Tu podniósł ręce i 
uderzywszy w struny ozwał się słowy Priama:
— O gniazdo ojców moich, o kolebko droga!... Głos jego na otwartym powietrzu, 
przy huku pożaru i przy dalekim gwarze tysiącznych tłumów, wydawał się dziwnie 
nikły, drżący i słaby, a dźwięk wtóru brzmiał jak brzęczenie muchy. Lecz 
senatorowie, urzędnicy i augustianie, zebrani na wodociągu, pochylili głowy 
słuchając w milczącym zachwycie. On zaś śpiewał długo i nastrajał się coraz 
żałośniej. W chwilach gdy przestawał dla nabrania tchu, chór śpiewaków powtarzał 
ostatnie wiersze, po czym znów Nero zrzucał wyuczonym od Aliturusa ruchem z 
ramienia tragiczną "syrenę", uderzał w struny i śpiewał dalej. Skończywszy 
wreszcie ułożoną poprzednio pieśń począł improwizować szukając wielkich porównań 
w widoku, który się przed nim roztaczał. I twarz poczęła mu się mienić. Nie 
wzruszyła go wprawdzie zagłada ojczystego miasta, ale upoił się i wzruszył 
patosem własnych słów do tego stopnia, że nagle upuścił z brzękiem lutnię pod 
stopy i owinąwszy się w syrmę pozostał jak skamieniały, podobny do jednego z 
tych posągów Niobidów, które zdobiły dziedziniec Palatynu.
Po krótkiej chwili milczenia zawrzała burza oklasków. Lecz z oddali 
odpowiedziało mu wycie tłumów. Teraz nikt już tam nie wątpił, że to cezar 
rozkazał spalić miasto, by sobie wyprawić widowisko i śpiewać przy nim pieśni. 
Nero usłyszawszy ów krzyk setek tysięcy głosów zwrócił się do augustianów ze 
smutnym, pełnym rezygnacji uśmiechem człowieka, którego krzywdzą, i rzekł:
— Oto, jak Kwiryci umieją cenić mnie i poezję.
— Łotry! — odpowiedział Watyniusz — każ, panie, uderzyć na nich pretorianom.
Nero zwrócił się do Tygellina:
— Czy mogę liczyć na wierność żołnierzy? — Tak, boski! — odpowiedział prefekt. 
Lecz Petroniusz wzruszył ramionami.
— Na ich wierność, lecz nie na ich liczbę — rzekł. — Zostań tymczasem tu, gdzie 
jesteś, bo tu najbezpieczniej, a ten lud trzeba uspokoić.
Tego zdania był i Seneka, i konsul Licyniusz. Tymczasem w dole wzburzenie rosło. 
Lud zbroił się w kamienie, w drągi od namiotów, w deski z wozów i taczek i w 
rozmaite żelaziwo. Po niejakim czasie kilku z przywódców kohort przyszło z 
oznajmieniem, że pretorianie, napierani przez tłumy, zachowują z największym 
wysileniem linię bojową i nie mając rozkazu uderzenia nie wiedzą, co czynić.
— Bogowie! — rzekł Nero — co za noc! Z jednej strony pożar, z drugiej rozhukane 
morze ludu.
I począł szukać dalej wyrażeń, które by najwspanialej mogły określić 
niebezpieczeństwo chwili, lecz widząc naokół twarze blade i niespokojne 
spojrzenia, zląkł się także.
— Dajcie mi ciemny płaszcz z kapturem! — zawołał. — Czyby naprawdę miało przyjść 
do bitwy?
— Panie — odpowiedział niepewnym głosem Tygellin — ja zrobiłem wszystko, co 
mogłem, ale niebezpieczeństwo jest groźne... Przemów, panie, do ludu i poczyń mu 
obietnice.
— Cezar miałby przemawiać do tłuszczy? Niech to uczyni inny w moim imieniu. Kto 
się tego podejmie? — Ja! — odrzekł spokojnie Petroniusz.
— Idź, przyjacielu! Tyś mi najwierniejszy w każdej potrzebie... Idź i nie 
szczędź obietnic.
Petroniusz zwrócił się do orszaku z twarzą niedbałą i szyderczą.
— Senatorowie tu obecni — rzekł — a oprócz nich Pizo, Nerwa i Senecjo pojadą za 
mną.
Po czym zszedł z wolna z wodociągu, owi zaś, których wezwał, szli za nim nie bez 
wahania, ale z pewną otuchą, którą napełniał ich jego spokój. Petroniusz, 
stanąwszy u stóp arkad, kazał sobie podać białego konia i siadłszy na niego 
pojechał na czele towarzyszy przez głębokie szeregi pretoriańskie ku czarnej, 
wyjącej tłuszczy, bezbronny, mając w ręku cienką laskę z kości słoniowej, którą 
się zwykle podpierał.
I przyjechawszy tuż, wparł konia w tłumy. Naokół, przy świetle pożogi, widać 
było wzniesione ręce zbrojne we wszelakiego rodzaju broń, rozpalone oczy, 
spotniałe twarze i ryczące, zapienione wargi. Rozszalała fala wnet otoczyła jego 
i orszak, za nią widać było istotnie jakby morze głów, ruchome, kotłujące się, 
straszne.
Wrzaski wzmogły się jeszcze i zmieniły się w nieludzki ryk; drągi, widły, a 
nawet i miecze chwiały się nad głową Petroniusza, drapieżne ręce wyciągały się 
ku cuglom jego konia i ku niemu, lecz on wjeżdżał coraz głębiej, zimny, 
obojętny, pogardliwy. Chwilami uderzał laską po głowach najzuchwalszych, tak 
jakby torował sobie drogę w zwykłym ścisku, i ta jego pewność, ten spokój 
zdumiewały jednakże rozhukaną tłuszczę. Poznano go wreszcie i liczne głosy 
poczęły wołać:
— Petroniusz! Arbiter elegantiarum! Petroniusz!... — Petroniusz! — zabrzmiało ze 
wszystkich stron.
I w miarę jak powtarzano to imię, twarze naokół stawały się mniej groźne, a 
wrzaski mniej wściekłe, albowiem ów wykwintny patrycjusz, jakkolwiek nigdy nie 
zabiegał o łaski ludu, był jednak jego ulubieńcem. Uchodził za człowieka 
ludzkiego i hojnego; a popularność jego wzrosła zwłaszcza od czasu sprawy 
Pedaniusza Sekunda, w której przemawiał za złagodzeniem okrutnego wyroku 
skazującego na śmierć wszystkich niewolników prefekta. Szczególniej tłumy 
niewolników kochały go odtąd taką niepohamowaną miłością, jaką ludzie pognębieni 
i nieszczęśni zwykli miłować tych, którzy okazują im choć trochę współczucia. 
Prócz tego w chwili obecnej dołączyła się i ciekawość, co powie wysłannik 
cezara, nikt bowiem nie wątpił, że cezar wysłał go umyślnie.
On zaś, zdjąwszy z siebie swą białą, obramowaną szkarłatnym szlakiem togę, 
podniósł ją w górę i począł nią wywijać nad głową na znak, że chce przemówić.
— Milczeć! Milczeć! — wołano ze wszystkich stron. Po chwili uciszyło się 
istotnie. Wówczas wyprostował się na koniu i począł mówić donośnym, spokojnym 
głosem:
— Obywatele! Niech ci, którzy mnie usłyszą, powtórzą słowa moje tym, którzy 
stoją dalej, wszyscy zaś niechaj się zachowują jak ludzie, nie jak zwierzęta w 
arenach.
— Słuchamy! Słuchamy!...
— Zatem słuchajcie. Miasto zostanie odbudowane. Ogrody Lukulla, Mecenasa, Cezara 
i Agrypiny będą dla was otwarte! Od jutra rozpocznie się rozdawnictwo zboża, 
wina i oliwy, tak aby każdy mógł napełnić brzuch aż do gardła! Potem cezar 
wyprawi wam igrzyska, jakich świat nie widział dotąd, przy których czekają was 
uczty i dary. Bogatsi będziecie po pożarze jak przed pożarem!
Odpowiedział mu pomruk, który rozchodził się tak od środka na wszystkie strony, 
jak rozchodzą się fale na wodzie, w którą rzucił ktoś kamień: to bliżsi 
powtarzali dalszym jego słowa. Potem tu i owdzie ozwały się okrzyki gniewne lub 
potakujące, które zmieniły się wreszcie w jeden powszechny, olbrzymi wrzask:
— Panem et circenses!...
Petroniusz owinął się w togę i przez czas jakiś słuchał nieruchomy, podobny w 
swej białej odzieży do marmurowego posągu. Wrzask wzrastał, głuszył odgłosy 
pożaru, odzywał się ze wszystkich stron i z coraz większych głębin, lecz 
wysłannik widocznie miał jeszcze coś do powiedzenia, albowiem czekał.
I wreszcie. nakazawszy znów wzniesioną ręką milczenie, zawołał:
— Obiecuję wam panem et circenses, a teraz wydajcie okrzyk na cześć cezara, 
który was karmi, odziewa, po czym idź spać, hołoto, albowiem niedługo świtać 
zacznie.
To rzekłszy zwrócił konia i uderzając z lekka laską po głowach i twarzach tych, 
którzy mu stali na drodze, odjechał z wolna do pretoriańskich szeregów.
Po chwili był pod wodociągiem. Na górze zastał niemal popłoch. Nie zrozumiano 
tam okrzyku: "Panem et circenses", i sądzono, że to jest nowy wybuch 
wściekłości. Nie spodziewano się nawet, by Petroniusz mógł się uratować, toteż 
Nero ujrzawszy go przybiegł aż do schodów i z twarzą pobladłą ze wzruszenia 
począł pytać:
— I cóż? Co się tam dzieje? Czy już bitwa? Petroniusz nabrał powietrza w płuca, 
odetchnął głęboko i odrzekł:
— Na Polluksa! Pocą się i cuchną! Niech mi kto poda epilimmę, bo zemdleję.
Po czym zwrócił się do cezara.
— Obiecałem im — rzekł — zboże, oliwę, otwarcie ogrodów i igrzyska. Ubóstwiają 
cię znowu i wrzeszczą spierzchłymi wargami na twoją cześć. Bogowie, jaki ten 
plebs ma nieprzyjemny zapach!
— Pretorianów miałem gotowych — zawołał Tygellin — i gdybyś ich nie uspokoił, 
krzykacze umilkliby na wieki. Szkoda, cezarze, iż mi nie pozwoliłeś użyć siły.
Petroniusz popatrzył na mówiącego, wzruszył ramionami i rzekł:
— To jeszcze nie stracone. Może będziesz jej musiał użyć jutro.
— Nie, nie — rzekł cezar. — Każę im otworzyć ogrody i rozdawać zboże. Dzięki ci, 
Petroniuszu! Igrzyska wyprawię, a tę pieśń. którą wam śpiewałem dzisiaj, 
odśpiewam publicznie.
To rzekłszy położył rękę na ramieniu Petroniusza, chwilę milczał, a na koniec, 
ochłonąwszy, zapytał:
— Powiedz szczerze: jak ci się wydałem, gdym śpiewał?
— Byłeś godnym widoku, jak widok był godnym ciebie — odpowiedział Petroniusz.
Po czym zwrócił się do pożaru.
— Ale przypatrzmy się jeszcze — rzekł — i pożegnajmy się ze starym Rzymem.
ROZDZIAŁ XLVIII
Słowa Apostoła wlały ufność w dusze chrześcijan. Koniec świata wydawał im się 
zawsze bliskim, poczęli jednak wierzyć, że straszliwy sąd nie nastąpi 
natychmiast i że przedtem jeszcze zobaczą może koniec panowania Nerona, które 
uważali za panowanie Antychrysta, i karę Boską na wołające o pomstę jego 
zbrodnie. Pokrzepieni więc w sercach, poczęli rozchodzić się po ukończeniu 
modłów z podziemia i wracać do swych tymczasowych schronisk, a nawet i na 
Zatybrze, gdyż przyszły wieści, że ogień, podłożony w kilkunastu miejscach, 
zwrócił się wraz ze zmianą wiatru znów ku rzece i strawiwszy tu i owdzie, co 
mógł strawić, przestał się szerzyć.
Apostoł w towarzystwie Winicjusza i idącego za nimi Chilona opuścił również 
podziemie. Młody trybun nie śmiał mu przerywać modlitwy, więc czas jakiś szedł w 
milczeniu, oczyma tylko błagając litości i drżąc z niepokoju. Lecz wiele osób 
przychodziło jeszcze całować ręce i kraj odzieży Apostoła, matki wyciągały ku 
niemu dzieci, inni klękali w ciemnym, długim przejściu i podnosząc w górę 
kaganki prosili o błogosławieństwo; inni wreszcie, idąc w obok, śpiewali, tak że 
nie było chwili sposobnej ni na zapytanie, ni na odpowiedź. Tak było i w 
wąwozie. Dopiero gdy wyszli na wolniejszą przestrzeń, z której widać już było 
płonące miasto, Apostoł,
przeżegnawszy je trzykrotnie, zwrócił się do Winicjusza i rzekł:
— Nie trwóż się. Blisko stąd jest chata fossora, w której znajdziemy Ligię z 
Linusem i z wiernym jej sługą. Chrystus, który ci ją przeznaczył, zachował ją 
dla ciebie.
A Winicjusz zachwiał się i wsparł ręką o skałę. Droga z Ancjum, wypadki pod 
murami, poszukiwanie Ligii wśród gorących dymów, bezsenność i straszny niepokój 
o nią wyczerpały jego siły, a reszty ich pozbawiła go wiadomość, że ta 
najdroższa mu w świecie głowa jest blisko i że za chwilę ją ujrzy. Ogarnęło go 
nagle osłabienie tak wielkie, że osunął się do nóg Apostola i objąwszy jego 
kolana pozostał tak, nie mogąc słowa przemówić.
Apostoł zaś broniąc się od podzięki i czci rzekł: — Nie mnie, nie mnie, lecz 
Chrystusowi!
— Co za walne bóstwo! — ozwał się z tyłu głos Chilona. — Ale nie wiem, co mam 
czynić z mułami, które tu czekają opodal.
— Wstań i pójdź ze mną — rzekł Piotr biorąc za rękę młodego człowieka.
Winicjusz wstał. Przy świetle łuny widać było łzy ściekające mu po pobladłej ze 
wzruszenia twarzy. Usta trzęsły się mu, jakby się modlił.
— Pójdźmy — rzekł.
Lecz Chilon znów powtórzył:
— Panie, co mam robić z mułami, które czekają? Może by ten godny prorok wolał 
jechać niż iść. Winicjusz sam nie wiedział, co odpowiedzieć, lecz usłyszawszy od 
Piotra, że chata kopacza leży tuż, odrzekł:
— Odprowadź muły do Makryna.
— Wybacz, panie, że ci przypomnę dom w Amerioli.
Wobec tego okropnego pożaru łatwo zapomnieć o rzeczy tak drobnej.
— Dostaniesz go.
— O wnuku Numy Pompiliusza, byłem zawsze pewny, ale teraz, gdy obietnicę 
usłyszał i ten wielkoduszny Apostoł, nie przypominam ci nawet tego, że 
przyrzekłeś mi i winnicę. Pax vobiscum. Ja cię odnajdę, panie. Pax vobiscum.
Oni zaś odpowiedzieli: — I z tobą.
Po czym zawrócili obaj na prawo ku wzgórzom. Po drodze Winicjusz rzekł:
— Panie! Obmyj mnie wodą chrztu, abym mógł się nazwać prawdziwym wyznawcą 
Chrystusa, gdyż miłuję Go ze wszystkich sił duszy mojej. Obmyj mnie prędko, bom 
w sercu już gotów. I co mi przykaże, to uczynię, ale ty mi powiedz, co bym mógł 
nadto uczynić.
— Miłuj ludzi jak braci swoich — odpowiedział Apostoł — bo tylko miłością możesz 
Mu służyć.
— Tak! Ja to już rozumiem i czuję. Dzieckiem będąc wierzyłem w bogów rzymskich, 
alem ich nie kochał, a tego Jedynego kocham tak, że oddałbym za Niego z radością 
życie.
I począł patrzeć w niebo, powtarzając z uniesieniem: — Bo On jeden jest! Bo On 
jeden dobry i miłosierny! Więc niechby nie tylko ginęło to miasto, ale świat 
cały, Jemu jednemu będę świadczył i Jego wyznawał!
— A On będzie błogosławił tobie i twemu domowi — zakończył Apostoł.
Tymczasem skręcili w inny wąwóz, na którego końcu widać było mdłe światełko. 
Piotr ukazał na nie ręką i rzekł:
— Oto chata kopacza, który dał nam schronienie, gdy wróciwszy z chorym Linusem z 
Ostrianum, nie mogliśmy się przedostać na Zatybrze.
Po chwili doszli. Chata była raczej jaskinią wydrążoną w załomie góry, którą od 
zewnątrz zamknięto ścianą ulepianą z gliny i trzcin. Drzwi były zamknięte, ale 
przez otwór, który zastępował okno, widać było oświecone ogniskiem wnętrze.
Jakaś ciemna, olbrzymia postać podniosła się na spotkanie przybyłych i poczęła 
pytać:
— Kto jesteście?
— Słudzy Chrystusa — odrzekł Piotr. — Pokój z tobą, Ursusie.
Ursus pochylił się do nóg Apostoła, po czym poznawszy Winicjusza chwycił w 
kostce jego rękę i podniósł ją do ust.
— I ty, panie? — rzekł. — Błogosławione niech będzie imię Baranka za radość, 
jaką sprawisz Kallinie. To rzekłszy otworzył drzwi i weszli. Chory Linus leżał 
na pęku słomy z twarzą wychudłą i żółtym jak kość słoniowa czołem. Obok ogniska 
siedziała Ligia trzymając w ręku pęczek małych ryb, nanizanych na sznurek i 
przeznaczonych widocznie na wieczerzę.
Zajęta zdejmowaniem ryb ze sznurka i w przekonaniu, że to wchodzi Ursus, nie 
podniosła wcale oczu. Lecz Winicjusz zbliżył się i wymówiwszy jej imię wyciągnął 
ku niej ręce. Wówczas podniosła się szybko: błyskawica zdumienia i radości 
przemknęła po jej twarzy i bez słowa, jak dziecko, które po dniach trwogi i 
klęski odzyskuje ojca lub matkę, rzuciła się w jego otwarte ramiona.
On zaś objął ją i czas jakiś przyciskał do piersi, również z takim uniesieniem, 
jakby cudownie uratowaną. Więc następnie rozplótłszy ramiona wziął w ręce jej 
skronie, całował czoło, oczy, i znów ją obejmował, powtarzał jej imię, potem 
schylał się do jej kolan i do dłoni, witał ją, wielbił, czcił. Radość jego nie 
miała wprost granic, jak jego miłość i szczęście.
Wreszcie począł jej opowiadać, jak przyleciał z Ancjum, jak szukał jej pod 
murami i wśród dymów, w domu Linusa, ile się namartwił i natrwożył, i ile 
wycierpiał, zanim Apostoł wskazał mu jej schronienie.
— Lecz teraz — mówił — gdym cię odnalazł, ja cię tu nie zostawię wobec tego 
ognia i rozszalałych tłumów. Ludzie tu mordują się pod murami, burzą się i łupią 
niewolnicy. Bóg jeden wie, jakie jeszcze klęski mogą spaść na Rzym. Ale ja ocalę 
ciebie i was wszystkich. O droga moja!... Czy chcecie jechać ze mną do Ancjum? 
Tam siądziemy na statek i popłyniemy do Sycylii. Ziemie moje to wasze ziemie, 
domy moje to wasze domy. Słuchaj mnie! W Sycylii odnajdziesz Aulosów, wrócę cię 
Pomponii i wezmę cię potem z jej rąk. Wszak ty, o carissima, nie lękasz się już 
mnie więcej. Chrzest jeszcze mnie nie obmył, ale o to zapytaj Piotra, czym mu 
przed chwilą, idąc do ciebie, nie rzekł, że chcę być prawdziwym wyznawcą 
Chrystusa, i czym go nie prosił, by mnie ochrzcił, choćby w tej chacie fossara. 
Zaufaj mi i zaufajcie mi wszyscy.
Ligia słuchała z rozjaśnioną twarzą tych słów. Wszyscy tu, przedtem z powodu 
prześladowań ze strony Żydów, a obecnie z powodu pożaru i zamętu wywołanego 
przez klęskę, żyli istotnie w ciągłej niepewności i trwodze. Wyjazd do spokojnej 
Sycylii położyłby koniec wszystkim niepokojom, a zarazem otworzył nową epokę 
szczęścia w ich życiu. Gdyby Winicjusz chciał przy tym zabrać tylko samą Ligię, 
zapewne oparłaby się pokusie nie chcąc porzucać Piotra Apostoła i Linusa, ale 
Winicjusz mówił przecie im: "Jedźcie ze mną! Ziemie moje to wasze ziemie, domy 
moje to wasze domy!"
Więc pochyliwszy się do jego ręki, by ją ucałować na znak posłuszeństwa, rzekła:
— Twoje ognisko moim.
Po czym zawstydzona, że wymówiła słowa, które wedle rzymskiego zwyczaju 
powtarzały tylko oblubienice przy ślubie, oblała się rumieńcem i stała w blasku 
ognia, ze spuszczoną głową, niepewna, czy jej nie wezmą ich za złe.
Lecz we wzroku Winicjusza malowało się tylko bezgraniczne uwielbienie. Zwrócił 
się następnie do Piotra i począł znów mówić:
— Rzym płonie z rozkazu cezara. Już w Ancjum skarżył się, że nie widział nigdy 
wielkiej pożogi. Ale jeśli nie cofnął się przed taką zbrodnią, pomyślcie, co się 
jeszcze stać może. Kto wie, czy ściągnąwszy wojska nie każe wymordować 
mieszkańców. Kto wie, jakie nastąpią proskrypcje, kto wie, czy po klęsce pożaru 
nie nastąpi klęska wojny domowej, mordów i głodu? Chrońcie się więc i chrońmy 
Ligię. Tam przeczekacie burzę w spokoju, a gdy przeminie, wrócicie znowu siać 
ziarno wasze.
Na zewnątrz, od strony Ager Vaticanus, jakby na potwierdzenie obaw Winicjusza 
ozwały się jakieś odległe krzyki, pełne wściekłości i przerażenia. W tej chwili 
nadszedł także kamieniarz, właściciel chaty, i zamknąwszy pośpiesznie drzwi 
zawołał:
— Ludzie mordują się koło cyrku Nerona. Niewolnicy i gladiatorowie uderzyli na 
obywateli.
— Słyszycie? — rzekł Winicjusz.
— Dopełnia się miara — rzekł Apostoł — i klęski będą jako morze nieprzebrane.
Po czym zwrócił się do Winicjusza i wskazując na Ligię rzekł:
— Weź tę dzieweczkę, którą ci Bóg przeznaczył, i ocal ją, a Linus, który jest 
chory, i Ursus niechaj odjadą z wami.
Lecz Winicjusz, który pokochał Apostoła całą siłą swej niepohamowanej duszy, 
zawołał:
— Przysięgam ci, nauczycielu, iż cię tu nie zostawię na zgubę.
— I pobłogosławi cię Pan za twoją chęć — odrzekł Apostoł — ale zali nie 
słyszałeś, że Chrystus trzykroć powtórzył mi nad jeziorem: "Paś baranki moje!" 
Winicjusz umilkł.
— Więc jeśli ty, któremu nikt nie powierzył pieczy nade mną, mówisz, że mnie tu 
nie zostawisz na zgubę, jakże chcesz, abym ja odbieżał trzody mojej w dniu 
klęski? Gdy była burza na jeziorze i gdyśmy się trwożyli w sercach, On nie 
opuścił nas, jakoż więc ja, sługa, nie mam iść za przykładem Pana mojego?
Wtem Linus podniósł swą wychudłą twarz i zapytał: — A jakoż ja, namiestniku 
Pański, nie mam iść za przykładem twoim?
Winicjusz począł wodzić ręką po głowie, jakby walczył ze sobą lub bił się z 
myślami, po czym chwyciwszy Ligię za rękę rzekł głosem, w którym drgała energia 
rzymskiego żołnierza:
— Słuchajcie mnie, Piotrze, Linusie i ty, Ligio! Mówiłem, co mi nakazał mój 
ludzki rozum, ale wy macie inny, który nie własnego bezpieczeństwa patrzy, jeno 
przykazań Zbawiciela. Tak! Jam tego nie rozumiał i zbłądziłem, bo z oczu moich 
nie zdjęte jeszcze bielmo i dawna natura odzywa się we mnie. Ale że miłuję 
Chrystusa i chcę być Jego sługą, przeto, choć mi tu o coś więcej niż o własną 
głowę chodzi, klękam oto przed wami i przysięgam, że i ja spełnię przykazanie 
miłości i nie opuszczę braci moich w dniu klęski.
To rzekłszy klęknął i nagle ogarnęło go uniesienie: oczy i ręce wzniósł w górę i 
począł wołać:
— Zali rozumiem Cię już, o Chryste? Zalim Cię godzien?
Ręce drżały mu, oczy rozbłysły łzami, ciałem wstrząsał dreszcz wiary i miłości, 
Piotr zaś Apostoł wziął glinianą amforę z wodą i zbliżywszy się do niego, rzekł 
uroczyście:
— Oto cię chrzczę w imię Ojca i Syna, i Ducha, amen! Wówczas uniesienie 
religijne ogarnęło wszystkich obecnych. Zdało im się, że izba napełnia się 
jakimś światłem nadziemskim, że słyszą jakąś nadziemską muzykę, że skała jaskini 
otwiera się nad ich głowami, że z nieba spływają roje aniołów, a hen, w górze, 
widać krzyż i przebite ręce błogosławiące.
Tymczasem zewnątrz rozlegały się krzyki walczących ludzi i huk płomieni 
gorzejącego miasta.
ROZDZIAŁ XLIX
Obozowiska ludzkie rozłożyły się we wspaniałych ogrodach cezara, dawnych Domicji 
i Agrypiny, na polu Marsowym, w ogrodach Pompejusza, Salustiusza i Mecenasa. 
Pozajmowano portyki, budynki przeznaczone na grę w piłkę, rozkoszne domy letnie 
i szopy zbudowane dla zwierząt. Pawie, flamingi, łabędzie i strusie, gazele i 
antylopy z Afryki, jelenie i sarny, służące za ozdobę ogrodów, poszły pod nóż 
tłuszczy. Żywność poczęto sprowadzać z Ostii tak obficie, że po tratwach i 
różnorodnych statkach można było przechodzić z jednej strony Tybru na drugą, jak 
po moście. Rozdawano zboże po niesłychanie niskiej cenie trzech sestercyj, a 
uboższym całkiem darmo. Sciągnięto niezmierne zapasy wina, oliwy i kasztanów; z 
gór przypędzano codziennie stada wołów i owiec. Nędzarze, kryjący się przed 
pożarem w zaułkach Subury i przymierający w zwykłych czasach głodem, żyli 
obecnie lepiej niż poprzednio. Groźba głodu została stanowczo usuniętą, 
natomiast trudniej było zapobiec rozbojom, grabieży i nadużyciom. Koczujące 
życie zapewniało bezkarność rzezimieszkom, tym bardziej że głosili się 
wielbicielami cezara i nie żałowali mu oklasków, gdziekolwiek się ukazał. Gdy 
przy tym urzędy siłą rzeczy były zawieszone, a zarazem brakło na miejscu i 
dostatecznej siły zbrojnej, która mogłaby swawoli zapobiegać, w mieście, 
zamieszkałym przez męty całego ówczesnego świata, działy się rzeczy przechodzące 
wyobraźnię ludzką. Co noc zdarzały się bitwy, morderstwa, porywania kobiet i 
pacholąt. Przy Porta Mugionis, gdzie był postój dla przypędzanych z Kampanii 
stad, przychodziło do walk, w których ginęły setki ludzi: Co rano brzegi Tybru 
roiły się od utopionych ciał, których nikt nie grzebał, a które gnijąc szybko 
wskutek upałów, zwiększonych jeszcze pożarem, napełniały powietrze smrodliwymi 
wyziewami. W obozowiskach wszczęły się choroby i lękliwsi przewidywali wielką 
zarazę.
A miasto płonęło ciągle. Szóstego dopiero dnia pożar trafiwszy na puste 
przestrzenie Eskwilinu, na których zburzono umyślnie ogromną ilość domów, począł 
słabnąć. Lecz stosy gorejącego węgla świeciły jeszcze tak mocno, że lud nie 
chciał wierzyć, by to był już koniec klęski. Jakoż siódmej nocy pożar wybuchnął 
z nową siłą w budynkach Tygellina, dla braku jednak strawy trwał już krótko. 
Tylko przepalone domy zapadały się jeszcze tu i owdzie, wyrzucając w górę węże 
płomieni i słupy skier. Lecz z wolna żarzące się w głębi zgliszcza poczęły 
czernieć po wierzchu. Niebo po zachodzie słońca przestało świecić krwawą łuną i 
tylko podczas nocy na rozległym czarnym pustkowiu skakały błękitne języki, 
wydobywające się ze stosów węgla.
Z czternastu dzielnic Rzymu pozostały zaledwie cztery, licząc w to i Zatybrze, 
resztę pożarły płomienie. Gdy wreszcie spopielały stosy węgla, widać było, 
począwszy od Tybru aż do Eskwilinu, ogromną przestrzeń siwą, smutną, umarłą, na 
której sterczały szeregi kominów na kształt kolumn grobowych na cmentarzu. 
Między tymi kolumnami snuły się we dnie posępne gromady ludzi, poszukujących to 
drogich rzeczy, to kości drogich osób. Nocami psy wyły na popieliskach i 
zgliszczach dawnych domów.
Cała hojność i pomoc, jaką cezar okazał ludowi, nie powstrzymała złorzeczeń i 
wzburzenia. Zadowolony był tylko tłum rzezimieszków, złodziei i bezdomnych 
nędzarzy, który mógł do woli jeść, pić i rabować. Ale ludzie, którzy potracili 
najbliższe istoty i mienie, nie dali się zjednać ni otwarciem ogrodów, ni 
rozdawnictwem zboża, ni obietnicą igrzysk i darów. Nieszczęście było zbyt 
wielkie i zbyt niesłychane. Innych, w których tliła się jeszcze jakaś iskra 
miłości do miasta-ojczyzny, przywodziła do rozpaczy wieść, że stara nazwa "Roma" 
ma zniknąć z powierzchni ziemi i że cezar ma zamiar wznieść z popiołów nowe 
miasto pod nazwą Neropolis. Fala niechęci wzbierała i rosła z dniem każdym i 
mimo pochlebstw augustianów, mimo kłamstw Tygellina Nero, wrażliwy, jak żaden z 
poprzednich cezarów, na łaskę tłumów, z trwogą rozmyślał, że w głuchej walce na 
śmierć i życie, jaką prowadził z. patrycjuszami i senatem, może mu zbraknąć 
podpory. Sami augustianie niemniej byli zaniepokojeni, gdyż każde jutro mogło im 
przynieść zagładę. Tygellin zamyślał o sprowadzeniu kilku legij z Azji 
Mniejszej; Watyniusz, który śmiał się nawet wówczas, gdy go policzkowano, 
stracił humor; Witeliusz stracił apetyt.
Inni naradzali się między sobą, jak odwrócić niebezpieczeństwo, nikomu bowiem 
nie było tajnym, że gdyby jaki wybuch zmiótł cezara, to z wyjątkiem może 
Petroniusza ani jeden z augustianów nie uszedłby z życiem. Ich to przecie 
wpływom przypisywano szaleństwa Nerona, ich podszeptom wszystkie zbrodnie, jakie 
spełnił. Nienawiść przeciw nim była niemal silniejsza niż przeciw niemu.
Poczęli więc wysilać głowy, jakby zrzucić z siebie odpowiedzialność za spalenie 
miasta. Ale chcąc ją zrzucić z siebie należało oczyścić od posądzeń i cezara, 
inaczej bowiem nikt by nie uwierzył, że nie byli sprawcami klęski. Tygellin 
naradzał się w tym celu z Domicjuszem Afrem, a nawet i z Seneką, chociaż go 
nienawidził. Poppea rozumiejąc również, że zguba Nerona byłaby wyrokiem i na 
nią, zasięgała zdania swych powierników i kapłanów hebrajskich, przypuszczano 
bowiem powszechnie, że od lat kilku wyznawała wiarę w Jehowę. Nero wynajdował 
sposoby na swoją rękę, często straszne, częściej jeszcze błazeńskie, i na 
przemian to wpadał w strach, to bawił się jak dziecko, przede wszystkim jednak 
wyrzekał.
Pewnego razu w ocalonym z pożaru domu Tyberiusza trwała długa i bezskuteczna 
narada. Petroniusz był zdania, żeby poniechawszy kłopotów jechać do Grecji, a 
następnie do Egiptu i Azji Mniejszej. Podróż była przecie zamierzona od dawna, 
po co więc ją odkładać, gdy w Rzymie i smutno, i niebezpiecznie.
Cezar przyjął radę z zapałem, lecz Seneka pomyślawszy chwilę rzekł:
— Pojechać łatwo, ale wrócić byłoby potem trudniej. — Na Herakla! — odpowiedział 
Petroniusz. — Wrócić można by na czele legij azjatyckich.
— Tak uczynię! — zawołał Nero.
Ale Tygellinus począł się sprzeciwiać. Nie umiał sam nic wynaleźć i gdyby pomysł 
Petroniusza przyszedł mu do głowy, ogłosiłby go niewątpliwie jako zbawczy, 
chodziło mu jednak o to, by Petroniusz nie okazał się powtórnie jedynym 
człowiekiem, który w ciężkich chwilach potrafi wszystko i wszystkich ocalić.
— Słuchaj mnie, boski! — rzekł — rada jest zgubna! Zanim dojedziesz do Ostii, 
rozpocznie się wojna domowa; kto wie, czy kto z żyjących jeszcze pobocznych 
potomków boskiego Augusta nie ogłosi się cezarem, a wówczas co uczynimy, jeśli 
legie staną po jego stronie?
— Uczynimy to — odrzekł Nero — iż przedtem postaramy się, aby zbrakło potomków 
Augusta. Niewielu już ich jest, więc uwolnić się od nich łatwo.
— Uczynić to można, ale czy tylko o nich chodzi? Ludzie moi, nie dawniej jak 
wczoraj, słyszeli w tłumie, że cezarem powinien być taki mąż jak Trazeasz.
Nero przygryzł wargi. Po chwili jednak wzniósł oczy w górę i rzekł:
— Nienasyceni i niewdzięczni. Mają dość zboża i węgli, na których mogą piec 
placki, czegóż chcą więcej? Na to Tygellinus rzekł:
— Zemsty.
Nastało milczenie. Nagle cezar wstał, podniósł rękę do góry i począł deklamować:
Serca zemsty wołają, a zemsta ofiary.
Po czym zapomniawszy o wszystkim, zawołał z rozjaśnioną twarzą:
— Niech mi podadzą tabliczki i styl, abym ten wiersz zapisał. Nigdy Lukan nie 
ułożył podobnego. Czyście uważali, żem znalazł go w mgnieniu oka?
— O, niezrównany! — ozwało się kilka głosów. Nero zapisał wiersz i rzekł:
— Tak! Zemsta chce ofiary.
Po czym powiódł wzrokiem po otaczających:
— A gdyby puścić wieść, że to Watyniusz kazał podpalić miasto, i poświęcić go 
gniewowi ludu?
— O boski! Kimże ja jestem? — zawołał Watyniusz. — Prawda! Trzeba kogoś 
większego od ciebie... Witeliusza?...
Witeliusz pobladł, lecz począł się śmiać.
— Mój tłuszcz — odrzekł — mógłby chyba na nowo rozniecić pożar.
Ale Nero miał co innego na myśli, szukał bowiem w duszy ofiary, która by 
naprawdę mogła zaspokoić gniew ludu, i znalazł ją.
— Tygellinie — rzekł po chwili — ty spaliłeś Rzym! Po zgromadzonych przebiegł 
dreszcz. Zrozumieli, że cezar tym razem przestał żartować i że nadchodzi chwila 
brzemienna w wypadki.
A twarz Tygellina skurczyła się jak paszcza psa gotowego kąsać.
— Spaliłem Rzym z twego rozkazu — rzekł.
I poczęli patrzeć na siebie jak dwa demony. Nastała taka cisza, że słychać było 
brzęk much przelatujących przez atrium.
— Tygellinie — ozwał się Nero — czy ty mnie kochasz?
— Ty wiesz, panie.
— Poświęć się dla mnie!
— Boski cezarze — odrzekł Tygellinus — czemu mi podajesz, słodki napój, którego 
mi nie wolno do ust podnieść? Lud szemrze i burzy się, czy chcesz, by poczęli 
burzyć się i pretorianie?
Poczucie grozy ścisnęło serca obecnych. Tygellinus był prefektem pretorii i 
słowa jego miały wprost znaczenie groźby. Sam Nero zrozumiał to i twarz jego 
oblekła się bladością.
Wtm wyszedł Epafrodyt, wyzwoleniec cezara, z oznajmieniem, że boska Augusta 
życzy sobie widzieć Tygellina, albowiem ma u siebie ludzi, których prefekt 
powinien wysłuchać.
Tygellin skłonił się cezarowi i wyszedł z twarzą spokojną i pogardliwą. Oto, gdy 
chciano go uderzyć, pokazał zęby; dał do zrozumienia, kim jest, i znając 
tchórzostwo Nerona był pewien, że ów władca świata nigdy nie poważy się podnieść 
przeciw niemu ręki.
Nero zaś siedział przez chwilę w milczeniu, lecz widząc, że obecni oczekują od 
niego jakiegoś słowa, rzekł: — Wyhodowałem węża na łonie.
Petroniusz wzruszył ramionami, jakby chciał powiedzieć, że takiemu wężowi 
nietrudno urwać głowę.
— Co powiesz? Mów, radź! — zawołał Nero ujrzawszy jego ruch. — Tobie jednemu 
ufam, bo ty masz więcej rozumu od nich wszystkich i kochasz mnie!
Petroniusz miał już na ustach: "Mianuj mnie prefektem pretorii, a ja wydam 
ludowi Tygellina i uspokoję w jednym dniu miasto." Lecz wrodzone mu lenistwo 
przemogło. Być prefektem znaczyło właściwie dźwigać na barkach osobę cezara i 
tysiące spraw publicznych. I po co mu ten trud? Zali nie lepiej czytywać w 
rozkosznej bibliotece wiersze, oglądać wazy i posągi lub trzymając na łonie 
boskie ciało Eunice przebierać palcami w jej złotych włosach i schylać usta do 
jej koralowych ust.
Więc rzekł:
— Ja radzę jechać do Achai.
— Ach — odpowiedział Nero — czekałem od ciebie czegoś więcej. Senat mnie 
nienawidzi. Gdy wyjadę, któż mi zaręczy, czy nie zbuntują się przeciw mnie i nie 
ogłoszą kogo innego cezarem? Lud był mi dawniej wierny, ale dziś pójdzie za 
nimi... Na Hades! Gdyby ten senat i ten lud miał jedną głowę!...
— Pozwól powiedzieć sobie, o boski, że chcąc zachować Rzym trzeba zachować choć 
kilku Rzymian -rzekł z uśmiechem Petroniusz.
Lecz Nero począł narzekać:
— Co mi po Rzymie i Rzymianach! Słuchano by mnie w Acchai. Tu otacza mnie tylko 
zdrada. Wszyscy mnie opuszczają! I wy gotowiście mnie zdradzić! Wiem to, 
wiem!... Wy ani pomyślicie, co powiedzą o was potomne wieki, gdy opuścicie 
takiego artystę jak ja.
Tu nagle uderzył się w czoło i zawołał:
— Prawda!... Wśród tych trosk zapominam i ja, kim jestem.
To rzekłszy zwrócił się do Petroniusza z twarzą całkiem już rozjaśnioną.
— Petroniuszu — rzekł — lud szemrze, ale gdybym wziął lutnię i wyszedł z nią na 
pole Marsowe, gdybym zaśpiewał mu tę pieśń, którą śpiewałem wam w czasie pożaru, 
czy sądzisz, że nie wzruszyłbym go mym śpiewem, jak niegdyś Orfeusz wzruszał 
dzikie zwierzęta?
Na to Tuliusz Senecjo, któremu pilno było wrócić do swoich niewolnic 
przywiezionych z Ancjum i który niecierpliwił się od dawna, rzekł:
— Bez wątpienia, cezarze, gdyby ci pozwolili rozpocząć.
— Jedźmy do Hellady! — zawołał z niechęcią Nero. Lecz w tej chwili weszła 
Poppea, a za nią Tygellinus. Oczy obecnych zwróciły się mimo woli ku niemu, 
nigdy bowiem żaden tryumfator nie wjeżdżał z taką dumą na Kapitol, z jaką on 
stanął przed cezarem.
Po czym jął mówić z wolna i dobitnie, głosem, w którym był jakby zgrzyt żelaza:
— Wysłuchaj mnie, cezarze, albowiem mogę ci powiedzieć: znalazłem! Ludowi 
potrzeba zemsty i ofiary, ale nie jednej, lecz setek i tysięcy. Zaliś ty kiedy 
słyszał, panie, kto był Chrestos, ten przez Poncjusza Piłata ukrzyżowan? I czy 
wiesz, kto są chrześcijanie? Zalim ci nie mówił o ich zbrodniach i bezecnych 
obrzędach, o przepowiedniach, iż ogień przyniesie koniec światu? Lud nienawidzi 
ich i podejrzewa. Nikt ich nie widział w świątyniach, albowiem bogów naszych 
poczytują za złe duchy; nie masz ich w Stadium, bo pogardzają gonitwami. Nigdy 
dłonie żadnego chrześcijanina nie uczciły cię oklaskiem. Nigdy żaden nie uznał 
cię za boga. Nieprzyjaciółmi są rodu ludzkiego, nieprzyjaciółmi miasta i twymi. 
Lud szemrze przeciw tobie, ale nie tyś mi, cezarze, kazał spalić Rzym i nie ja 
go spaliłem... Lud pragnie zemsty, niech ją ma. Lud pragnie krwi i igrzysk, 
niech je ma. Lud podejrzewa ciebie, niech jego podejrzenia zwrócą się w inną 
stronę.
Nero słuchał z początku ze zdumieniem. Lecz w miarę słów Tygellina aktorska 
twarz jego poczęła się zmieniać i przybierać na przemian wyraz gniewu, żalu, 
współczucia, oburzenia. Nagle powstał i zrzuciwszy z siebie togę, która spłynęła 
mu do stóp, wyciągnął obie ręce w górę i przez chwilę pozostał tak w milczeniu.
Wreszcie ozwał się głosem tragika:
— Zeusie, Apollinie, Hero, Atene, Persefono i wy wszyscy nieśmiertelni bogowie, 
czemuście nie przyszli nam w pomoc? Co to nieszczęsne miasto uczyniło tym 
okrutnikom, że je tak nieludzko spalili?
— Nieprzyjaciółmi są rodu ludzkiego i twymi — rzekła Poppea.
A inni poczęli wołać:
— Uczyń sprawiedliwość! Ukarz podpalaczy! Sami bogowie chcą pomsty.
On zaś siadł, spuścił głowę na piersi i znów milczał, jakby niegodziwość, o 
której usłyszał, ogłuszyła go. Lecz po chwili potrząsnął rękoma i ozwał się:
— Jakież kary i jakież męki godne są takiej zbrodni?... Ale bogi mnie natchną i 
z pomocą potęg Tartaru dam biednemu ludowi memu takie widowisko, że przez wieki 
będzie mnie wspominał z wdzięcznością.
Czoło Petroniusza pokryło się nagle chmurą. Pomyślał o niebezpieczeństwie, jakie 
zawiśnie nad Ligią, nad Winicjuszem, którego kochał, i nad wszystkimi tymi 
ludźmi, których naukę odrzucał, ale o których niewinności był przekonany. 
Pomyślał również, że rozpocznie się jedna z takich krwawych orgii, jakich nie 
znosiły jego oczy estety. Lecz przede wszystkim mówił sobie: "Muszę ratować 
Winicjusza, który oszaleje, jeśli tamta dziewczyna zginie", i ten wzgląd 
przeważył wszystkie inne, Petroniusz rozumiał bowiem dobrze, że poczyna grę tak 
niebezpieczną jak nigdy w życiu.
Począł wszelako mówić swobodnie i niedbale, jak mówił zwykle, gdy krytykował lub 
wyśmiewał nie dość estetyczne pomysły cezara i augustianów:
— A więc znaleźliście ofiary! Dobrze! Możecie je posłać na areny lub przybrać w 
"bolesne tuniki". Również dobrze! Ale posłuchajcie mnie. Macie władzę, macie 
pretorianów, macie siłę, bądźcie zatem szczerzy przynajmniej wówczas, gdy nikt 
was nie słyszy. Oszukujcie lud; ale nie siebie samych. Wydajcie ludawi 
chrześcijan, skażcie ich, na jakie chcecie męki, miejcie jednak odwagę 
powiedzieć sobie, że nie oni spalili Rzym!... Phy! Nazywacie mnie arbitrem 
elegancji, więc oświadczam wam, że nie znoszę nędznych komedyj. Phy! Ach, jak to 
wszystko przypomina mi budy teatralne koło Porta Asinaria, w których aktorowie 
grają dla uciechy przedmiejskiej gawiedzi bogów i królów, a po przedstawieniu 
popijają cebulę kwaśnym winem lub dostają baty. Bądźcie naprawdę bogami i 
królami, bo mówię wam, że możecie sobie na to pozwolić. Co do ciebie, cezarze, 
groziłeś nam sądem wieków potomnych, ale pomyśl, że one wydadzą wyrok i o tobie. 
Na boską Klio! Nero, władca świata, Nero, bóg, spalił Rzym, bo był tak potężnym 
na ziemi jak Zeus w Olimpie. Nero, poeta, kochał tak poezję, że poświęcił dla 
niej ojczyznę! Od początku świata nikt nic podobnego nie uczynił, na nic 
podobnego się nie ważył. Zaklinam cię w imię dziewięciu Libetryd, nie, wyrzekaj 
się takiej sławy, bo oto pieśni o tobie będą brzmiały do skończenia wieków. 
Czymże przy tobie będzie Priam, czym Agamemnon, czym Achilles, czym sami 
bogowie? Mniejsza, czy spalenie Rzymu jest rzeczą dobrą, ale jest wielką i 
niezwykłą! A przy tym mówię ci, że lud nie podniesie na ciebie dłoni! To 
nieprawda! Miej odwagę! Strzeż się postępków niegodnych ciebie, bo tobie grozi 
tylko to, że potomne wieki mogą powiedzieć: "Nero spalił Rzym, ale jako 
małoduszny cezar i małoduszny poeta, wyparł się wielkiego czynu ze strachu i 
zrzucił winę na niewinnych!"
Słowa Petroniusza czyniły zwykle silne na Neronie wrażenie, lecz tym razem sam 
Petroniusz nie łudził się, rozumiał bowiem, iż to, co mówi, jest środkiem 
ostatecznym, który może wprawdzie w szczęśliwym wypadku uratować chrześcijan, 
ale jeszcze łacniej może zgubić jego samego. Nie zawahał się jednak, gdyż szło 
mu zarazem o Winicjusza, którego kochał, i o hazard, którym się bawił. "Kości są 
rzucone — mówił sobie -i zobaczymy, o ile w małpie strach o własną skórę 
przeważy nad miłością dla sławy."
I w duszy nie wątpił, że jednak przeważy strach. Tymczasem po słowach jego 
zapadło milczenie. Poppea i wszyscy obecni patrzyli jak w tęczę w oczy Nerona, 
ów zaś począł podnosić wargi w górę, zbliżając je do samych nozdrzy, jak zwykł 
był czynić, gdy nie wiedział, co począć. Wreszcie zakłopotanie i niechęć odbiły 
się widocznie na jego twarzy.
— Panie — zawołał widząc to Tygellinus — pozwól mi odejść, bo gdy chcą wystawić 
na zgubę twą osobę, a przy tym zwą cię małodusznym cezarem, małodusznym poetą, 
podpalaczem i komediantem, uszy moje nie mogą znieść takich słów.
"Przegrałem" — pomyślał Petroniusz.
Lecz zwróciwszy się do Tygellina zmierzył go wzrokiem, w którym była pogarda 
wielkiego pana i wykwintnego człowieka dla nędznika, po czym rzekł:
— Tygellinie, ciebie to nazwałem komediantem, albowiem jesteś nim nawet i teraz.
— Czy dlatego, że nie chcę słuchać twych obelg? — Dlatego, że udajesz miłość bez 
granic dla cezara, a przed chwilą groziłeś mu pretorianami, co zrozumieliśmy my 
wszyscy i on także.
Tygellinus, który nie spodziewał się, aby Petroniusz ośmielił się rzucić na stół 
podobne kości, pobladł, stracił głowę i oniemiał. Ale było to ostatnie 
zwycięstwo arbitra elegancji nad współzawodnikiem, gdyż w tej chwili Poppea 
rzekła:
— Panie, jak możesz pozwolić, by nawet myśl taka przeszła przez czyjąś głowę, a 
tym bardziej, by ktoś ośmielił się wypowiedzieć ją głośno wobec ciebie.
— Ukarz zuchwalca! — zawołał Witeliusz.
Nero podniósł znów wargi do nozdrzy i zwróciwszy na Petroniusza swe szkliste 
oczy krótkowidza, rzekł: — Także to wypłacasz mi się za przyjaźń, którą dla 
ciebie miałem?
— Jeśli się mylę, dowiedź mi tego — odpowiedział Petroniusz — lecz wiedz, że 
mówię to, co mi nakazuje miłość do ciebie.
— Ukarz zuchwalca — powtórzył Witeliusz. — Uczyń to! — ozwało się kilka głosów.
W atrium zrobił się szmer i ruch, albowiem ludzie poczęli się odsuwać od 
Petroniusza. Odsunął się nawet Tuliusz Senecjo, jego stały towarzysz przy 
dworze, i młody Nerwa, który okazywał mu dotychczas najżywszą przyjaźń. Po 
chwili Petroniusz został sam po lewej stronie atrium i z uśmiechem na ustach, 
rozgarniając dłonią fałdy togi, czekał jeszcze, co powie lub pocznie cezar.
Cezar zaś rzekł:
— Chcecie, bym go ukarał, lecz to mój towarzysz i przyjaciel, więc chociaż 
zranił mi serce, niech wie, że to serce ma dla przyjaciół tylko... przebaczenie.
"Przegrałem i zginąłem" — pomyślał Petroniusz. Tymczasem cezar wstał, narada 
była skończona.
ROZDZIAŁ L
Petroniusz udał się do siebie, Nero zaś z Tygellinem przeszli do atrium Poppei, 
gdzie czekali na nich ludzie, z którymi prefekt poprzednio rozmawiał.
Było tam dwóch "rabbich" z Zatybrza, przybranych w długie uroczyste szaty, z 
mitrami na głowach, młody pisarz, ich pomocnik, oraz Chilo. Na widok cezara 
kapłani pobledli ze wzruszenia i podniósłszy na wysokość ramion ręce, pochylili 
głowy aż do dłoni.
— Witaj, monarcho monarchów i królu królów — rzekł starszy — witaj, władco 
ziemi, opiekunie ludu wybranego i cezarze, lwie między ludźmi, którego panowanie 
jest jako światłość słoneczna i jako cedr libański, i jako źródło, i jako palma, 
i jako balsam jerychoński!...
— Nie nazywacie mnie bogiem? — spytał cezar. Kapłani pobledli jeszcze mocniej, 
starszy znów zabrał głos
— Słowa twoje, panie, są słodkie jako grono winnej macicy i jako figa dojrzała, 
albowiem Jehowa napełnił dobrocią serce twoje. Lecz poprzednik ojca twego, cezar 
Kajus, był okrutnikiem, a jednak wysłańcy nasi nie nazywali go bogiem, 
przekładając śmierć samą nad obrazę Zakonu.
— I Kaligula kazał ich rzucić lwom?
— Nie, panie. Cezar Kajus uląkł się gniewu Jehowy. I podnieśli głowy, albowiem 
imię potężnego Jehowy dodało im odwagi. Ufni w moc jego, śmielej już patrzyli w 
oczy Nerona.
— Oskarżacie chrześcijan o spalenie Rzymu? — spytał cezar.
— My, panie, oskarżamy ich tylko, że są nieprzyjaciółmi Zakonu, nieprzyjaciółmi 
rodu ludzkiego, nieprzyjaciółmi Rzymu i twymi i że od dawna grozili miastu i 
światu ogniem. Resztę dopowie ci ten człowiek, którego usta nie skalają się 
kłamstwem, albowiem w żyłach jego matki płynęła krew wybranego narodu.
Nero zwrócił się do Chilona: — Kto jesteś?
— Twój czciciel, Ozyrysie, a przy tym ubogi stoik... — Nienawidzę stoików — 
rzekł Nero — nienawidzę Trazeasza, nienawidzę Muzoniusza i Kornuta. Wstrętna mi 
jest ich mowa, ich pogarda sztuki, ich dobrowolna nędza i niechlujstwo.
— Panie, twój mistrz, Seneka, ma tysiąc stołów cytrusowych. Zechciej tylko, a 
będę ich miał dwakroć więcej. Jestem stoikiem z potrzeby. Przybierz, o 
Promienisty, mój stoicyzm w wieniec z róż i postaw przed nim dzban wina, a 
będzie śpiewał Anakreonta tak, że zgłuszy wszystkich epikurejczyków.
Nero, któremu przypadł do smaku przydomek "Promienisty", uśmiechnął się i rzekł:
— Podobasz mi się!
— Ten człowiek wart tyle złota, ile sam waży — zawołał Tygellinus.
Chilo zaś odpowiedział:
— Dopełnij, panie, mojej wagi twoją hojnością, gdyż inaczej wiatr uniesie 
zapłatę.
— Zaiste, nie przeważyłbyś Witeliusza — wtrącił cezar.
— Eheu, Srebrnołuki, mój dowcip nie jest z ołowiu. — Widzę, że twój Zakon nie 
zabrania ci zwać mnie bogiem?
— O nieśmiertelny! mój Zakon jest w tobie: chrześcijanie bluźnili przeciw temu 
Zakonowi i dlategom ich znienawidził.
— Co wiesz o chrześcijanach?
— Czy pozwolisz mi płakać, boski?
— Nie — rzekł Nero — to mnie nudzi.
— I po trzykroć masz słuszność, albowiem oczy, które cię widziały, powinny raz 
na zawsze oschnąć z łez. Panie, broń mnie od moich nieprzyjaciół.
— Mów o chrześcijanach — rzekła Poppea z odcieniem niecierpliwości.
— Będzie, jak ty każesz, Izydo — odpowiedział Chilo. — Oto od młodości 
poświęciłem się filozofii i szukałem prawdy. Szukałem jej i u dawnych boskich 
mędrców, i w Akademii w Atenach, i w Serapeum aleksandryjskim. Posłyszawszy o 
chrześcijanach sądziłem, że to jest jakaś nowa szkoła, w której będę mógł 
znaleźć kilka ziarn prawdy, i poznałem się z nimi, na moje nieszczęście! 
Pierwszym chrześcijaninem, do którego mnie zły los zbliżył, był Glaukos, lekarz 
w Neapolu. Od niego to dowiedziałem się z czasem, że oni oddają cześć niejakiemu 
Chrestosowi, który im obiecał wytępić wszystkich ludzi i zniszczyć wszystkie 
miasta na ziemi, ich zaś zostawić, jeżeli mu pomogą w wytępieniu Deukalionowych 
dzieci. Dlatego to, o panie, oni nienawidzą ludzi, dlatego zatruwają fontanny, 
dlatego na zebraniach swych miotają przekleństwa na Rzym i na wszystkie 
świątynie, w których cześć bywa oddawana naszym bogom. Chrestos był ukrzyżowan, 
ale obiecał im, że gdy Rzym będzie zniszczony ogniem, wówczas po raz drugi 
przyjdzie na świat — i odda im panowanie nad ziemią...
— Teraz lud zrozumie, dlaczego Rzym został spalony — przerwał Tygellinus.
— Wielu już rozumie, panie — odpowiedział Chilo — albowiem chodzę po ogrodach, 
po polu Marsowym i nauczam. Lecz jeśli mnie zechcecie wysłuchać do końca, 
zrozumiecie, jakie mam do zemsty powody. Glaukos lekarz nie zdradzał się z 
początku przede mną, że ich nauka nakazuje nienawiść do ludzi. Owszem, mówił mi, 
że Chrestos jest dobrym bóstwem i że podstawą jego nauki jest miłość. Tkliwe 
moje serce nie mogło się oprzeć takim prawdom, więc pokochałem Glaukosa i 
zaufałem mu. Dzieliłem się z nim każdym kawałkiem chleba, każdym groszem i czy 
wiesz, panie, jak mi się wypłacił? Oto w drodze z Neapolu do Rzymu pchnął mnie 
nożem, moją zaś żonę, moją piękną i młodą Berenikę, zaprzedał handlarzom 
niewolników. Gdyby Sofokles znał moje dzieje... Ale co mówię! Słucha mnie ktoś 
lepszy niż Sofokles.
— Biedny człowiek! — rzekła Poppea.
— Kto ujrzał oblicze Afrodyty, nie jest biednym, pani, a ja widzę je w tej 
chwili. Lecz wówczas szukałem pociechy w filozofii. Przybywszy do Rzymu starałem 
się trafić do starszych chrześcijańskich, aby uzyskać sprawiedliwość na Glauku. 
Myślałem, że go zmuszą do oddania mi żony... Poznałem ich arcykapłana, poznałem 
drugiego, imieniem Paweł, który był tu uwięzion, ale potem został uwolniony, 
poznałem syna Zebedeusza, poznałem Lina i Kleta, i wielu innych. Wiem, gdzie 
mieszkali przed pożarem, wiem, gdzie się schodzą, mogę wskazać jedno podziemie 
we wzgórzu Watykańskim i jeden cmentarz za bramą Nomentańską, na którym 
odprawują swoje bezecne obrzędy. Widziałem tam Piotra Apostoła, widziałem 
Glauka, jak mordował dzieci, aby Apostoł miał czym skrapiać głowy obecnych, i 
widziałem Ligię, wychowankę Pomponii Grecyny, która chełpiła się, że nie mogąc 
przynieść krwi dziecięcej przynosi jednak śmierć dziecka, albowiem urzekła małą 
Augustę, córkę twoją, o Ozyrysie, i twoją, o Izydo!
— Słyszysz, cezarze! — rzekła Poppea. — Byćże to może? — zawołał Nero.
— Mogłem odpuścić krzywdy własne — mówił dalej Chilo — lecz usłyszawszy o 
waszych chciałem ją nożem pchnąć. Niestety, przeszkodził mi szlachetny 
Winicjusz, który ją miłuje.
— Winicjusz? Wszakże ona od niego uciekła?
— Ona uciekła, ale on jej szukał, gdyż nie mógł bez niej żyć. Za nędzną zapłatę 
pomagałem mu jej szukać i ja to wskazałem mu dom, w którym mieszkała wśród 
chrześcijan na Zatybrzu. Udaliśmy się tam razem, a z nami i twój zapaśnik, 
Kroto, którego szlachetny Winicjusz najął dla bezpieczeństwa. Lecz Ursus, 
niewolnik Ligii, zdusił Krotona. Człowiek to strasznej siły, o panie, który 
bykom skręca głowy tak łatwo, jakby inny skręcał makówki. Aulus i Pomponia 
miłowali go za to.
— Na Herkulesa! — rzekł Nero. — Śmiertelnik, który zdusił Krotona, godzien jest 
mieć posąg na Forum. Ale mylisz się lub zmyślasz, starcze, albowiem Krotona 
zabił nożem Winicjusz.
— Tak to ludzie okłamują bogów. O panie, ja sam widziałem, jak żebra Krotona 
łamały się w rękach Ursusa, który następnie powalił i Winicjusza. Byłby go 
zabił, gdyby nie Ligia. Winicjusz długo potem chorował, lecz oni pielęgnowali go 
mając nadzieję, że z miłości stanie się chrześcijaninem. Jakoż stał się 
chrześcijaninem.
— Winicjusz? — Tak jest.
— A może i Petroniusz? — spytał skwapliwie Tygellin.
Chilo począł wić się, trzeć ręce i rzekł:
— Podziwiam twą przenikliwość, panie! O... być może! Bardzo być może!
— Teraz rozumiem, dlaczego tak bronił chrześcijan. Lecz Nero począł się śmiać.
— Petroniusz chrześcijaninem!... Petroniusz nieprzyjacielem życia i rozkoszy! 
Nie bądźcie głupcami i nie chciejcie, abym w to wierzył, gdyż gotówem w nic nie 
uwierzyć.
— Lecz szlachetny Winicjusz został chrześcijaninem, panie. Przysięgam na ten 
blask, jaki od ciebie bije, że mówię prawdę i że nic nie przejmuje mnie takim 
obrzydzeniem, jak kłamstwo. Pomponia jest chrześcijanką, mały Aulus jest 
chrześcijaninem i Ligia, i Winicjusz. Służyłem mu wiernie, on zaś w nagrodę na 
żądanie Glauka lekarza kazał mnie schłostać, choć jestem stary, a byłem chory i 
głodny. I przysiągłem na Hades, że mu to zapamiętam. O panie, pomścij na nich 
moje krzywdy, a ja wam wydam Piotra Apostoła i Linusa, i Kleta, i Glauka, i 
Kryspa, samych starszych, i Ligię, i Ursusa, wskażę wam ich setki, tysiące, 
wskażę domy modlitwy, cmentarze, wszystkie wasze więzienia nie obejmą ich!... 
Beze mnie nie potrafilibyście ich znaleźć! Dotychczas w biedach moich szukałem 
pociechy tylko w filozofii, niechaj ją teraz znajdę w łaskach, jakie na mnie 
spłyną... Stary jestem, a nie zaznałem życia, niech odpocznę!...
— Chcesz być stoikiem przed pełną misą — rzekł Nero.
— Kto oddaje przysługę tobie, tym samym ją napełnia.
— Nie mylisz się, filozofie.
Ale Poppea nie traciła z myśli swych nieprzyjaciół.
Upodobanie jej do Winicjusza było wprawdzie raczej chwilowym zachceniem, 
powstałym pod wpływem zazdrości, gniewu i obrażonej miłości własnej. A jednak 
chłód młodego patrycjusza dotknął ją głęboko i napełnił jej serce zawziętą 
urazą. Już to samo, że śmiał przenieść nad nią inną, dawało jej się występkiem 
wołającym o pomstę. Co do Ligii, znienawidziła ją od pierwszej chwili, w której 
zaniepokoiła ją piękność tej północnej lilii. Petroniusz, który mówił o zbyt 
wąskich biodrach dziewczyny, mógł wmówić, co chciał, w cezara, ale nie w 
Augustę. Znawczyni Poppea od jednego rzutu oka zrozumiała, że w całym Rzymie 
jedna Ligia może z nią współzawodniczyć, a nawet ją zwyciężyć. I od tej chwili 
zaprzysięgła jej zgubę.
— Panie — rzekła — pomścij nasze dziecko!
— Śpieszcie się! — zawołał Chilo. — Śpieszcie się! Inaczej Winicjusz ją ukryje. 
Ja wskażę dom, do którego znów wrócili po pożarze.
— Dam ci dziesięciu ludzi i idź natychmiast — rzekł Tygellinus.
— Panie! Tyś nie widział Krotona w rękach Ursusa: jeśli dasz pięćdziesięciu, 
pokażę tylko z daleka dom. Ale jeśli nie uwięzicie i Winicjusza, zginąłem.
Tygellin spojrzał na Nerona.
— Czyby nie było dobrze, o boski, załatwić się zarazem z wujem i siostrzeńcem?
Nero pomyślał chwilę i odrzekł:
— Nie! nie teraz!... Ludzie nie uwierzyliby, gdyby chciano w nich wmówić, że 
Petroniusz, Winicjusz lub Pomponia Grecyna podpalili Rzym. Zbyt piękne mieli 
domy... Dziś trzeba innych ofiar, a tamtych kolej przyjdzie później.
— Więc daj mi, panie, żołnierzy, by mnie strzegli -rzekł Chilo.
— Tygellin pomyśli o tym.
— Zamieszkasz tymczasem u mnie — rzekł prefekt. Radość poczęła bić od twarzy 
Chilona.
— Wydam wszystkich! Tylko się śpieszcie! Śpieszcie się! — wołał ochrypłym 
głosem.
ROZDZIAŁ LI
Petroniusz wyszedłszy od cezara kazał się nieść do swego domu na Karynach, 
który, otoczony z trzech stron ogrodem i mając z przodu małe forum Cecyliów, 
wyjątkowo ocalał w czasie pożaru. Z tego powodu inni augustianie, którzy 
potracili domy, a w nich mnóstwo bogactw i dzieł sztuki, nazywali Petroniusza 
szczęśliwym. Mówiono zresztą o nim od dawna, że jest pierworodnym synem Fortuny, 
a coraz żywsza przyjaźń, jaką mu w ostatnich czasach okazywał cezar, zdawała się 
potwierdzać słuszność tego mniemania.
Lecz ów pierworodny syn Fortuny mógł rozmyślać teraz chyba nad zmiennością tej 
matki, a raczej nad podobieństwem jej z Chronosem pożerającym własne dzieci.
"Gdyby mój dom był się spalił — mówił sobie — a z nim razem moje gemmy, moje 
naczynia etruskie i szkło aleksandryjskie, i miedź koryncka, to może Nero 
naprawdę zapomniałby urazy. Na Polluksa! I pomyśleć, że ode mnie tylko zależało, 
by w obecnej chwili być prefektem pretorianów. Byłbym Tygellina ogłosił za 
podpalacza, którym zresztą jest, byłbym go ubrał w "bolesną tunikę", wydał 
ludowi, ochronił chrześcijan i odbudował Rzym. Kto wie nawet, czy uczciwym 
ludziom nie poczęłoby się dziać lepiej. Powinienem był to zrobić choćby ze 
względu na Winicjusza. W razie
zbytniej roboty jemu ustąpiłbym urząd prefekta — i Nero nie próbowałby się nawet 
opierać... Niechby sobie Winicjusz ochrzcił potem wszystkich pretorianów i 
samego nawet cezara, co by mi to mogło szkodzić! Nero pobożny, Nero cnotliwy i 
miłosierny — pocieszny by nawet przedstawiał widok."
I jego niekłopotliwość była tak wielka, że począł się uśmiechać. Lecz po chwili 
myśl jego zwróciła się w inną stronę. Zdawało mu się, że jest w A.ncjum i że 
Paweł z Tarsu mówi do niego:
"Nazywacie nas nieprzyjaciółmi życia, ale odpowiedz mi, Petroniuszu: gdyby cezar 
był chrześcijaninem i postępował wedle naszej nauki, czy życie wasze nie byłoby 
pewniejsze i bezpieczniejsze?"
I wspomniawszy te słowa, mówił sobie dalej
"Na Kantara! Ilu tu chrześcijan pomordują, tylu Paweł znajdzie nowych, bo jeśli 
świat nie może stać na łotrostwie, to on ma słuszność... Ale kto wie, czy nie 
może, skoro stoi. Ja sam, który nauczyłem się niemało, nie nauczyłem się, jak 
być dość wielkim łotrem, i dlatego przyjdzie sobie żyły otworzyć... Ale przecie 
na tym musiałoby się skończyć, a gdyby nawet nie skończyło się tak, to 
skończyłoby się inaczej. Szkoda mi Eunice i mojej wazy mirreńskiej, ale Eunice 
jest wolną, a waza pójdzie ze mną. Ahenobarbus nie dostanie jej w żadnym razie! 
Szkoda mi również Winicjusza. Zresztą, jakkolwiek mniej nudziłem się w ostatnich 
czasach niż dawniej, jestem gotów. Na świecie rzeczy są piękne, ale ludzie w 
większej części tak plugawi, że życia nie warto żałować. Kto umiał żyć, ten 
powinien umieć umrzeć. Jakkolwiek należałem do augustianów, byłem człowiekiem 
więcej wolnym, niż oni tam przypuszczają."
Tu wzruszył ramionami:
"Oni tam może myślą, że w tej chwili drżą mi kolana i strach podnosi mi włosy na 
głowie, a ja wróciwszy do domu wezmę kąpiel w fiołkowej wodzie, po czym moja 
Złotowłosa sama mnie namaści i po posiłku każemy sobie śpiewać na głosy ten hymn 
do Apollina, który ułożył Antemios. Sam kiedyś powiedziałem: "O śmierci nie 
warto myśleć, bo ona bez naszej pomocy o nas myśli." Byłoby jednak rzeczą godną 
podziwu, gdyby naprawdę istniały jakie Pola Elizejskie, a na nich cienie... 
Eunice przyszłaby z czasem do mnie i błądzilibyśmy razem po łąkach porosłych 
asfodelem. Znalazłbym też towarzystwo lepsze niż tu. Co za błazny! co za 
kuglarze, co za gmin plugawy bez smaku i poloru! Dziesięciu arbitrów elegancji 
nie przerobiłoby tych Trymalchionów na przyzwoitych ludzi. Na Persefonę! Mam ich 
dosyć!"
I spostrzegł ze zdziwieniem, że już coś rozdzieliło go od tych ludzi. Znał ich 
przecie dobrze i wiedział przedtem, co o nich sądzić, a jednak wydali mu się 
teraz jacyś dalsi i godniejsi pogardy niż zwykle. Naprawdę miał ich dosyć.
Lecz następnie począł zastanawiać się nad położeniem. Dzięki swej przenikliwości 
zrozumiał, że zguba nie grozi mu natychmiast. Nero skorzystał przecie z 
odpowiedniej chwili, aby wypowiedzieć kilka pięknych, podniosłych słów o 
przyjaźni, o przebaczeniu, i poniekąd związał się nimi. Będzie teraz musiał 
szukać pozorów, a nim je znajdzie, może upłynąć sporo czasu. "Przede wszystkim 
wyprawi igrzysko z chrześcijan — mówił sobie Petroniusz — potem dopiero pomyśli 
o mnie, a jeśli tak, to nie warto się tym kłopotać ni zmieniać trybu życia. 
Bliższe niebezpieczeństwo grozi Winicjuszowi!..."
I odtąd myślał już tylko o Winicjuszu, którego postanowił ratować.
Niewolnicy nieśli szybko lektykę wśród ruin, popielisk i kominów, jakimi były 
jeszcze zapełnione Karyny, lecz on rozkazał im biec pędem, by jak najprędzej 
stanąć u siebie. Winicjusz, którego insula spłonęła, mieszkał u niego i na 
szczęście był w domu.
— Widziałeś dziś Ligię? — spytał go na wstępie Petroniusz.
— Od niej wracam.
— Słuchajże, co ci powiem, i nie trać czasu na pytania. Postanowiono dziś u 
cezara złożyć na chrześcijan winę za podpalenie Rzymu. Grozi im prześladowanie i 
męki. Pościg rozpocznie się lada chwila. Bierz Ligię i uciekajcie natychmiast 
choćby za Alpy lub do Afryki: I śpiesz się, bo z Palatynu bliżej na Zatybrze niż 
stąd!
Winicjusz był istotnie nadto żołnierzem, by tracić czas na zbyteczne pytania. 
Słuchał z namarszczoną brwią, z twarzą skupioną i groźną, ale bez przerażenia. 
Widocznie pierwszym uczuciem, jakie budziło się w tej naturze wobec 
niebezpieczeństwa, była chęć walki i obrony.
— Idę — rzekł.
— Słowo jeszcze: weź kapsę ze złotem, weź broń i garść twoich ludzi chrześcijan. 
W razie potrzeby, odbij! Winicjusz był już we drzwiach atrium.
— Przyślij mi wiadomość przez niewolnika — zawołał za odchodzącym Petroniusz.
I pozostawszy sam, począł chodzić wzdłuż kolumn zdobiących atrium, rozmyślając 
nad tym, co się stanie. Wiedział, że Ligia i Linus wrócili po pożarze do dawnego 
domu, który, jak większa część Zatybrza, ocalał i to była okoliczność 
niepomyślna, inaczej bowiem niełatwo byłaby ich odnaleźć wśród tłumów. 
Spodziewał się jednak, że i tak nikt w Palatynie nie wie, gdzie mieszkają, a 
więc że w każdym razie Winicjusz uprzedzi pretorianów. Przyszło mu również na 
myśl, iż Tygellin, chcąc wyłowić za jednym zamachem jak największą ilość 
chrześcijan, musi sieć rozciągnąć na cały Rzym, to jest podzielić pretorianów na 
małe oddziały. Jeśli przyślą po nią nie więcej jak dziesięciu ludzi — myślał — 
to sam olbrzym ligijski połamie im kości, a cóż dopiero, gdy w pomoc przyjdzie 
mu Winicjusz. I myśląc o tym nabrał otuchy. Wprawdzie postawić zbrojny opór 
pretorianom było to niemal toż samo, co rozpocząć wojnę z cezarem. Petroniusz 
wiedział także, że jeżeli Winicjusz uchroni się przed zemstą Nerona, to zemsta 
ta może spaść na niego, ale niewiele o to dbał. Owszem, myśl pomieszania szyków 
Neronowi i Tygellinowi rozweseliła go. Postanowił nie pożałować na to ni 
pieniędzy, ni ludzi, że zaś Paweł z Tarsu nawrócił jeszcze w Ancjum większą 
część jego niewolników, przeto mógł być pewny, że w sprawie obrony chrześcijanki 
może liczyć na ich gotowość i poświęcenie.
Wejście Eunice przerwało mu rozmyślania. Na jej widok wszystkie jego kłopoty i 
troski pierzchły bez śladu. Zapomniał o cezarze, o niełasce, w jaką popadł, o 
znikczemniałych augustianach, o pościgu grożącym chrześcijanom, o Winicjuszu i 
Ligii, a patrzył tylko na nią oczyma estety, rozmiłowanego w cudnych kształtach, 
i kochanka, dla którego z tych kształtów tchnie miłość. Ona, przybrana w 
przezroczą fioletową szatę, zwaną Coa vestis, przez którą przeglądało jej różane 
ciało, była istotnie piękna jak bóstwo. Czując się przy tym podziwianą i 
kochając go całą duszą, zawsze spragniona jego pieszczot, poczęła płonić się z 
radości, jak gdyby była nie nałożnicą, ale niewinnym dziewczęciem.
— Co mi powiesz, Charyto? — rzekł Petroniusz wyciągając do niej ręce.
Ona zaś chyląc ku nim swą złotą głowę odrzekła: — Panie, przyszedł Antemios ze 
śpiewakami i pyta, czy go zechcesz słuchać dzisiaj?
— Niechaj zaczeka. Zaśpiewa nam przy obiedzie hymn do Apollina. Wokół jeszcze 
zgliszcza i popioły, a my będziem słuchali hymnu do Apollina! Na gaje Pafijskie! 
Gdy cię widzę w tej Coa vestis, zdaje mi się, że Afrodyta przesłoniła się 
rąbkiem nieba i stoi przede mną.
— O panie! — rzekła Eunice.
— Pójdź tu, Eunice, obejmij mnie ramionami i daj mi usta twoje... Kochasz ty 
mnie?
— Nie kochałabym więcej Zeusa.
To rzekłszy przycisnęła usta do jego ust, drżąc mu w ramionach ze szczęścia.
Lecz po chwili Petroniusz rzekł:
— A gdyby przyszło nam się rozłączyć?... Eunice spojrzała mu z przestrachem w 
oczy: — Jak to, panie?...
— Nie lękaj się!... Bo widzisz, kto wie, czy nie będę musiał wybrać się w daleką 
podróż.
— Weź mnie ze sobą...
Lecz Petroniusz zmienił nagle przedmiot rozmowy i zapytał:
— Powiedz mi, czy na trawnikach w ogrodzie są asfodele?
— W ogrodzie cyprysy i trawniki pożółkły od pożaru, z mirtów opadły liście i 
cały ogród wygląda jak umarły.
— Cały Rzym wygląda jak umarły, a wkrótce będzie prawdziwym cmentarzem. Czy 
wiesz, że wyjdzie edykt przeciw chrześcijanom i rozpocznie się prześladowanie, w 
czasie którego zginą tysiące ludzi?
— Za co będą ich karali, panie? To ludzie dobrzy i cisi.
— Właśnie za to.
— Więc jedźmy nad morze. Twoje boskie oczy nie lubią patrzeć na krew.
— Dobrze, ale tymczasem muszę się wykąpać. Przyjdź do elaeothesium namaścić mi 
ramiona. Na pas Kiprydy! Nigdy nie wydałaś mi się jeszcze tak piękna. Każę ci 
zrobić wannę w kształcie konchy, a ty będziesz w niej jak kosztowna perła... 
Przyjdź, Złotowłosa.
I odszedł, a w godzinę później oboje w wieńcach róż i z zamglonymi oczyma 
spoczęli przed stołem zastawionym złotymi naczyniami. Usługiwały im pacholęta 
przebrane za amorów, oni zaś, popijając wino z bluszczowych kruż, słuchali hymnu 
do Apollina, śpiewanego przy dźwięku harf pod wodzą Antemia. Co ich mogło 
obchodzić, że naokół willi sterczały ze zgliszcz kominy domów i że powiewy 
wiatru roznosiły popioły spalonego Rzymu. Czuli się szczęśliwi i myśleli tylko o 
miłości, która im życie zmieniała jakby w boski sen.
Lecz zanim hymn był skończony, wszedł do sali niewolnik, przełożony nad atrium.
— Panie — rzekł głosem, w którym drgał niepokój — centurion z oddziałem 
pretorianów stoi przed bramą i z rozkazu cezara pragnie widzieć się z tobą.
Śpiew i dźwięki harf ustały. Niepokój udzielił się wszystkim obecnym, albowiem 
cezar w stosunkach z przyjaciółmi nie posługiwał się zwykle pretorianami i 
przybycie ich nie wróżyło w owych czasach nic dobrego. Jeden tylko Petroniusz 
nie okazał najmniejszego wzruszenia i rzekł, jakby mówił człowiek, którego nudzą 
ciągłe wezwania:
— Mogliby też dać mi spokojnie zjeść obiad. Po czym zwrócił się do przełożonego 
nad atrium: — Wpuść.
Niewolnik zniknął za kotarą; w chwilę później dały się słyszeć ciężkie kroki i 
do sali wszedł znajomy Petroniuszowi setnik Aper, cały w zbroi i w żelaznym 
hełmie na głowie.
— Szlachetny panie — rzekł — oto pismo od cezara.
Petroniusz wyciągnął leniwie swą białą rękę, wziął tabliczki i rzuciwszy na nie 
okiem, oddał je z całym spokojem Eunice.
— Będzie czytał wieczór nową pieśń z Troiki — rzekł — i wzywa mnie, bym 
przyszedł.
— Mam tylko rozkaz oddać pismo — ozwał się setnik.
— Tak. Nie będzie odpowiedzi. Ale może byś, setniku, spoczął nieco przy nas i 
wychylił krater wina? — Dzięki ci, szlachetny panie. Krater wina wypiję chętnie 
za twoje zdrowie, ale spocząć nie mogę, gdyż jestem na służbie.
— Czemu to tobie oddano pismo, zamiast wysłać je przez niewolnika?
— Nie wiem, panie. Może dlatego, że wysłano mnie w tę stronę w innej sprawie.
— Wiem — rzekł Petroniusz — przeciw chrześcijanom.
— Tak jest, panie.
— Czy pościg dawno rozpoczęty?
— Niektóre oddziały wysłano na Zatybrze jeszcze przed południem.
To rzekłszy setnik strząsnął z czaszy nieco wina na cześć Marsa, następnie 
wychylił ją i rzekł:
— Niechaj bogowie dadzą ci, panie, czego zapragniesz. — Weź i ten krater — rzekł 
Petroniusz.
Po czym dał znak Antemiosowi, by kończył hymn do Apollina.
"Miedzianobrody poczyna igrać ze mną i z Winicjuszem — mówił sobie, gdy harfy 
ozwały się na nowo. — Odgaduję zamiar! Chciał mnie przerazić przysyłając 
wezwanie przez centuriona. Będą się wieczór wypytywali setnika, w jaki sposób go 
przyjąłem. Nie, nie! Nie ucieszysz się zbytnio, złośliwa i okrutna kukło. Wiem, 
że urazy nie zapomnisz, wiem, że zguba mnie nie minie, ale jeśli myślisz, że 
będę ci patrzył błagalnie w oczy, że zobaczysz na mojej twarzy strach i pokorę, 
to się mylisz."
— Cezar pisze, panie: "Przyjdźcie, jeśli macie ochotę" — rzekła Eunice. — Czy 
pójdziesz?
— Jestem w wyśmienitym usposobieniu i mogę słuchać nawet jego wierszy — 
odpowiedział Petroniusz — więc pójdę, tym bardziej że Winicjusz pójść nie może.
Jakoż po skończonym obiedzie i po zwykłej przechadzce oddał się w ręce niewolnic 
trefiących włosy i niewolnic układających fałdy, a w godzinę później, piękny jak 
bożek, kazał się zanieść na Palatyn. Godzina była późna, wieczór cichy, ciepły, 
księżyc świecił tak mocno, że lampadarii, idący przed lektyką, pogasili 
pochodnie. Po ulicach i wśród rumowisk snuły się podpite winem gromady ludzi, 
przybrane w bluszcze i wiciokrzew, niosące w rękach gałązki mirtu i lauru, 
których dostarczyły ogrody cezara. Obfitość zboża i nadzieja wielkich igrzysk 
napełniała wesołością serca ludzi. Gdzieniegdzie śpiewano pieśni wielbiące 
"boską noc" i miłość, gdzieniegdzie tańczono przy świetle księżyca; kilkakrotnie 
niewolnicy musieli wołać o miejsce dla lektyki "szlachetnego Petroniusza" i 
wówczas tłum rozsuwał się wydając okrzyki na cześć swego ulubieńca.
On zaś rozmyślał o Winicjuszu i dziwił się, że nie ma od niego żadnej wieści. 
Był epikurejczykiem i egoistą, ale przestając to z Pawłem z Tarsu, to z 
Winicjuszem i słysząc codziennie o chrześcijanach zmienił się nieco, choć sam o 
tym nie wiedział. Powiał na niego od nich jakiś wiatr, który rzucił w jego duszę 
nieznane ziarnka. Poza własną osobą poczęli go zajmować inni ludzie, do 
Winicjusza był zresztą zawsze przywiązany, gdyż w dzieciństwie kochał mocno jego 
matkę, a swoją siostrę, obecnie zaś wziąwszy udział w jego sprawach patrzył na 
nie jeszcze z takim zajęciem, jakby patrzył na jakąś tragedię.
Nie tracił nadziei, że Winicjusz uprzedził pretorianów i uciekł z Ligią lub w 
ostateczności, że ją odbił. Lecz wolałby był mieć pewność, gdyż przewidywał, że 
może przyjdzie odpowiadać mu na rozmaite pytania, na które lepiej było być 
przygotowanym.
Stanąwszy przed domem Tyberiusza, wysiadł z lektyki i po chwili wszedł do 
atrium, napełnionego już augustianami. Wczorajsi przyjaciele, jakkolwiek dziwiło 
ich, że został zaproszony, odsuwali się jeszcze od niego, lecz on posuwał się 
wśród nich, piękny, swobodny, niedbały i tak pewny siebie, jakby sam mógł łaski 
rozdawać. Niektórzy też widząc go zaniepokoili się w duszy, czy nie za wcześnie 
było okazywać mu obojętność.
Cezar udawał jednak, że go nie widzi, i nie odpowiedział na jego ukłon udając 
zajętego rozmową. Natomiast Tygellin zbliżył się i rzekł:
— Dobry wieczór, arbitrze elegancji. Czy zawsze jeszcze twierdzisz, że nie 
chrześcijanie Rzym spalili?
A Petroniusz wzruszył ramionami i klepiąc go po łopatce jak wyzwoleńca 
odpowiedział:
— Ty wiesz tak dobrze jak ja, co o tym mniemać. — Nie śmiem porównać się z twoją 
mądrością.
— I poniekąd masz słuszność, bo w takim razie, gdy oto cezar przeczyta nam nową 
pieśń z Troiki, musiałbyś, zamiast krzyczeć jak paw, wypowiedzieć jakieś zdanie 
dorzeczne.
Tygellin zagryzł wargi. Nie był on zbyt rad, iż cezer postanowił wygłosić dziś 
nową pieśń, albowiem otwierało to pole, na którym nie mógł współzawodniczyć z 
Petroniuszem. Jakoż w czasie wygłaszania Nero mimo woli, skutkiem dawnego 
przyzwyczajenia, zwracał oczy na Petroniusza, pilnie bacząc, co w jego twarzy 
wyczyta. Ów zaś słuchał podnosząc w górę brwi, miejscami potakując, miejscami 
natężając uwagę, jakby chciał sprawdzić, czy dobrze słyszał. I następnie to 
chwalił, to przyganiał, wymagając poprawek lub wypolerowania niektórych wierszy. 
Sam Nero czuł, że innym w wygórowanych pochwałach chodzi tylko o własne osoby, 
ten jeden zaś tylko zajmuje się poezją dla samej poezji, jeden się zna i jeśli 
coś pochwali, to można być pewnym, że wiersze są godne pochwały. Powoli też 
począł z nim rozprawiać, spierać się, a gdy wreszcie Petroniusz podał w 
wątpliwość trafność pewnego wyrażenia, rzekł mu:
— Zobaczysz w ostatniej pieśni, dlaczegom go użył. "Ach! — pomyślał Petroniusz. 
— Więc doczekam ostatniej pieśni."
Niejeden zaś, słysząc to, mówił sobie w duchu: "Biada mi! Petroniusz mając przed 
sobą czas może wrócić ,do łask i obalić nawet Tygellina."
I poczęto znów zbliżać się do niego. Lecz koniec wieczoru mniej był szczęśliwy, 
cezar bowiem, w chwili gdy Petroniusz go żegnał, zapytał nagle ze zmrużonymi 
oczyma i twarzą zarazem złośliwą i uradowaną:
— A Winicjusz czemu nie przyszedł?
Gdyby Petroniusz był pewien, że Winicjusz z Ligią są już za bramami miasta, 
byłby odrzekł: "Ożenił się z twego pozwolenia i wyjechał." Lecz widząc dziwny 
uśmiech Nerona odrzekł:
— Twoje wezwanie, boski, nie znalazło go w domu. — Powiedz mu, że rad go ujrzę — 
odpowiedział Nero — i powiedz mu ode mnie, by nie opuszczał igrzysk, na których 
wystąpią chrześcijanie.
Petroniusza zaniepokoiły te słowa, wydało mu się bowiem, że odnoszą się wprost 
do Ligii. Siadłszy w lektykę kazał się nieść do domu jeszcze prędzej niż rano.
Nie było to jednak rzeczą łatwą. Przed domem Tyberiusza stał tłum gęsty i 
zgiełkliwy, pijany jak poprzednio, lecz nie rozśpiewany i nie tańczący, ale 
jakby wzburzony. Z dala dochodziły jakieś okrzyki, których Petroniusz nie umiał 
od razu zrozumieć, ale które potężniały, rosły, aż wreszcie zmieniły się w jeden 
dziki wrzask:
— Chrześcijanie dla lwów!
Kwietne lektyki dworaków posuwały się wśród wyjącej tłuszczy. Z głębi spalonych 
ulic nadbiegały coraz nowe gromady, które zasłyszawszy okrzyk poczynały go 
powtarzać. Podawano sobie z ust do ust wieść, że pościg trwa już od południa, że 
schwytano już mnóstwo podpalaczy, i wkrótce po nowo wytkniętych i starych 
ulicach, po zaułkach, leżących w gruzach, naokół Palatynu, po wszystkich 
wzgórzach i ogrodach rozlegały się, jak długi i szeroki Rzym, coraz wścieklejsze 
wrzaski:
— Chrześcijanie dla lwów!
— Trzoda! — powtarzał z pogardą Petroniusz. — Lud godny cezara.
I począł myśleć, że taki świat, oparty na przemocy, na okrucieństwie, o którym 
nawet barbarzyńcy nie mieli żadnego pojęcia, na zbrodniach i szalonej rozpuście, 
nie może się jednak ostać. Rzym był panem świata, ale i wrzodem świata. Wiało od 
niego trupią wonią. Na zgniłe życie padał cień śmierci. Nieraz mówiono o tym 
nawet między augustianami, ale Petroniuszowi nigdy nie stanęła wyraźniej przed 
oczyma ta prawda, że ów uwieńczony wóz, na którym w postaci tryumfatora stoi 
Rzym, wlokąc za sobą spętaną trzodę narodów, idzie do przepaści. Życie 
światowładnego grodu wydało mu się jakimś błazeńskim korowodem i jakąś orgią, 
która jednak musi się skończyć.
Rozumiał teraz, że jedni tylko chrześcijanie mają jakieś nowe podstawy życia, 
ale sądził, że wkrótce nie pozostanie z chrześcijan ślad żaden. A wówczas co?
Błazeński korowód pójdzie dalej pod wodzą Nerona, a jeśli Nero minie, znajdzie 
się drugi taki sam lub gorszy, bo wobec takiego ludu i takich patrycjuszów nie 
ma żadnego powodu, by znalazł się ktoś lepszy. Będzie nowa orgia, a w dodatku 
coraz plugawsza i szpetniejsza.
Orgia zaś nie może trwać wiecznie i trzeba po niej pójść spać choćby z samego 
wyczerpania.
Myśląc o tym Petroniusz sam czuł się ogromnie zmęczony. Czy warto żyć i to żyć w 
niepewności jutra po to tylko, by patrzeć na podobny porządek świata? Geniusz 
śmierci nie jest przecie mniej piękny niż geniusz snu i ma także skrzydła u 
ramion.
Lektyka zatrzymała się przed drzwiami domu, które czujny odźwierny w tej samej 
chwili otworzył.
— Czy szlachetny Winicjusz powrócił? — zapytał go Petroniusz.
— Przed chwilą, panie — odpowiedział niewolnik. "A zatem jej nie odbił!" — 
pomyślał Petroniusz.
I zrzuciwszy togę wbiegł do atrium. Winicjusz siedział na trójnogu, z głową 
pochyloną niemal do kolan i z rękami na głowie, lecz na odgłos kroków podniósł 
swą skamieniałą twarz, w której tylko oczy świeciły gorączkowo.
— Przybyłeś za późno? — spytał Petroniusz. — Tak jest. Uwięziono ją przed 
południem. Nastała chwila milczenia.
— Widziałeś ją? — Tak.
— Gdzie jest?
— W więzieniu Mamertyńskim.
Petroniusz wzdrygnął się i począł patrzeć na Winicjusza pytającym wzrokiem.
Ten zaś zrozumiał.
— Nie — rzekł. — Nie wtrącono jej do Tullianum i ani nawet do środkowego 
więzienia. Przepłaciłem stróża, aby odstąpił jej swą izbę. Ursus położył się w 
progu i czuwa nad nią.
— Czemu Ursus jej nie obronił?
— Przysłano pięćdziesięciu pretorianów. Zresztą Linus mu zabronił.
— A Linus?
— Linus umiera. Dlatego nie wzięto go. — Co zamierzasz?
— Uratować ją lub umrzeć z nią razem. I ja wierzę w Chrystusa.
Winicjusz mówił niby spokojnie, ale w jego głosie było coś tak rozdzierającego, 
że serce Petroniusza zadrgało szczerą litością.
— Ja cię pojmuję — rzekł — ale jak ją chcesz ratować?
— Przepłaciłem stróżów naprzód dlatego, by ratować ją od zniewag, a po wtóre, by 
nie przeszkadzali jej w ucieczce.
— Kiedy to ma nastąpić?
— Odpowiedzieli, że nie mogą wydać mi jej natychmiast, albowiem boją się 
odpowiedzialności. Gdy więzienia napełnią się mnóstwem ludzi i gdy straci się 
rachunek więźniów, wówczas mi ją oddadzą. Ale to ostateczność! Pierwej ty ratuj 
ją i mnie! Jesteś przyjacielem cezara. On sam mi ją oddał. Idź do niego i ratuj 
mnie!
Petroniusz, zamiast odpowiedzieć, zawołał niewolnika i rozkazawszy mu przynieść 
dwa ciemne płaszcze i dwa miecze, zwrócił się do Winicjusza.
— Po drodze ci odpowiem — rzekł. — Tymczasem weź płaszcz, weź broń i pójdźmy do 
więzienia. Tam daj stróżom sto tysięcy sestercyj, daj dwakroć i pięćkroć więcej, 
byle wypuścili Ligię natychmiast. Inaczej będzie za późno.
— Pójdźmy — rzekł Winicjusz.
I po chwili obaj znaleźli się na ulicy.
— A teraz słuchaj mnie — rzekł Petroniusz. — Nie chciałem tracić czasu. Jestem 
od dziś w niełasce. Moje własne życie wisi na włosku i dlatego nie mogę nic 
wskórać u cezara. Gorzej! Mam pewność, że postąpi wbrew mojej prośbie. Gdyby nie 
to, czyż byłbym ci radził, byś uciekał z Ligią lub odbił ją? Przecie gdybyś ty 
zdołał ujść, gniew cezara zwróciłby się na mnie. Ale on prędzej by dziś uczynił 
coś na twoją prośbę niż na moją. Nie licz jednak na to. Wydobądź ją z więzienia 
i uciekaj! Nic więcej ci nie pozostaje. Gdy się to nie uda, wówczas będzie czas 
na inne sposoby. Tymczasem wiedz, że Ligię uwięziono nie tylko za wiarę w 
Chrystusa. Ją i ciebie ściga gniew Poppei. Czy ty pamiętasz, żeś obraził 
Augustę, żeś ją odrzucił? Ona zaś wie, żeś ją odrzucił dla Ligii, którą i tak 
znienawidziła od pierwszego rzutu oka. Wszakże już i poprzednio usiłowała ją 
zgubić przypisując jej czarom śmierć swego dziecka. W tym, co się stało, jest 
ręka Poppei! Czymże wytłumaczysz, że Ligia została pierwsza uwięziona? Kto mógł 
wskazać dom Linusa? A ja ci mówię, że szpiegowano ją od dawna! Wiem, że ci 
rozdzieram duszę i odejmuję resztę nadziei, ale mówię ci to umyślnie dlatego, że 
jeśli jej nie uwolnisz, zanim nie wpadną na myśl, iż będziesz próbował, to 
zginiecie oboje.
— Tak jest! Rozumiem! — odrzekł głucho Winicjusz. Ulice z powodu późnej godziny 
były puste, jednak dalszą rozmowę przerwał im idący z przeciwka spity gladiator, 
który zatoczył się na Petroniusza tak, iż wsparł się dłonią na jego ramieniu, 
oblewając mu twarz przesiąkniętym winem oddechem i wrzeszcząc ochrypłym głosem:
— Chrześcijanie dla Lwów!
— Mirmilonie — ozwał się spokojnie Petroniusz — posłuchaj dobrej rady i ruszaj w 
swoją drogę.
Wtem pijany schwycił go i drugą ręką za ramię: — Krzycz wraz ze mną, inaczej 
skręcę ci kark: chrześcijanie dla lwów!
Lecz nerwy Petroniusza miały już dosyć tych wrzasków. Od chwili wyjścia z 
Palatynu dusiły go one jak zmora i rozdzierały mu uszy, więc gdy ujrzał przy tym 
wzniesioną nad sobą pięść olbrzyma, wyczerpała się miara jego cierpliwości.
— Przyjacielu — rzekł — cuchniesz winem i zawadzasz mi.
I tak mówiąc wbił mu w pierś aż po rękojeść krótki mieczyk, w który uzbroił się 
wychodząc z domu, po czym wziąwszy pod rękę Winicjusza mówił dalej, jak gdyby 
nic nie zaszło:
— Cezar rzekł mi dziś: "Powiedz ode mnie Winicjuszowi, żeby był na igrzyskach, 
na których wystąpią chrześcijanie." Czy rozumiesz, co to znaczy? Oto chcą sobie 
wyprawić widowisko z twego bólu. To rzecz ułożona. Może dlatego nie uwięziono 
dotąd ciebie i mnie. Jeśli jej nie zdołasz natychmiast wydobyć, wówczas... nie 
wiem!... Może Akte wstawi się za tobą, lecz czy co wskóra?... Twoje ziemie 
sycylijskie mogłyby także skusić Tygellina. Próbuj.
— Oddam mu wszystko, co posiadam — odpowiedział Winicjusz.
Z Kasyn na Forum nie było zbyt daleko, wkrótce więc doszli. Noc już poczęła 
blednąć i mury zamku wychylały się wyraźnie z cienia.
Nagle, gdy skręcili ku Mamertyńskiemu więzieniu, Petroniusz stanął i rzekł:
— Pretorianie!... Za późno?
Jakoż więzienie otaczał podwójny szereg żołnierzy. Brzask srebrzył żelazne ich 
hełmy i ostrza włóczni. Twarz Winicjusza stała się blada jak marmur.
— Pójdźmy — rzekł.
Po chwili stanęli przed szeregiem. Petroniusz, który obdarzony niezwykłą 
pamięcią, znał nie tylko starszyznę, ale wszystkich niemal żołnierzy pretorii, 
wnet ujrzał znajomego sobie dowódcę kohorty i skinął na niego.
— A co to, Nigrze? — rzekł. — Kazano wam pilnować więzienia?
— Tak jest, szlachetny Petroniuszu. Prefekt obawiał się, by nie próbowano odbić 
podpalaczy.
— Czy macie rozkaz nie wpuszczać nikogo? — spytał Winicjusz.
— Nie, panie. Znajomi będą odwiedzali uwięzionych, i w ten sposób wyłapiemy 
więcej chrześcijan.
— Zatem mnie wpuść — rzekł Winicjusz. I ścisnąwszy dłoń Petroniusza rzekł mu:
— Zobacz Akte, a ja przyjdę dowiedzieć się, jaką ci dała odpowiedź.
— Przyjdź — odpowiedział Petroniusz.
W tej chwili pod ziemią i za grubymi murami ozwało się śpiewanie. Pieśń, zrazu 
głucha i stłumiona, rosła coraz bardziej. Głosy męskie, kobiece i dziecinne 
łączyły się w jeden zgodny chór. Całe więzienie poczęło w ciszy świtania śpiewać 
jak harfa. Lecz nie były to głosy żałości ni rozpaczy. Owszem, brzmiała w nich 
radość i tryumf.
Żołnierze spojrzeli na siebie ze zdumieniem. Na niebie zjawiły się pierwsze 
złote i różowe blaski jutrzni.
ROZDZIAŁ LII
Okrzyk: "Chrześcijanie dla lwów!", rozlegał się ciągle we wszystkich dzielnicach 
miasta. W pierwszej chwili nie tylko nikt nie wątpił, że oni byli prawdziwymi 
sprawcami klęski, ale nikt nie chciał wątpić, albowiem kara ich, miała być 
zarazem wspaniałą zabawą dla ludu. Lecz rozszerzyło się mniemanie, że klęska nie 
przybrałaby tak straszliwych rozmiarów, gdyby nie gniew bogów, nakazano więc w 
świątyniach piacula, czyli ofiary oczyszczalne. Z porady Ksiąg Sybilijskich 
senat urządził uroczystości i publiczne modły do Wulkana, do Cerery i do 
Prozerpiny. Matrony składały ofiary Junonie; cała ich procesja udała się aż na 
brzeg morza, by zaczerpnąć wody i skropić nią posąg bogini. Zamężne niewiasty 
przygotowywały uczty bogom i nocne czuwania. Cały Rzym oczyszczał się z 
grzechów, składał ofiary i przejednywał Nieśmiertelnych. A tymczasem wśród 
zgliszcz wytykano nowe szerokie ulice. Tu i owdzie pozakładano już fundamenta 
wspaniałych domów, pałaców i świątyń. Przede wszystkim jednak budowano z 
niesłychanym pośpiechem ogromne drewniane amfiteatra, w których mieli konać 
chrześcijanie. Zaraz po naradzie w domu Tyberiusza poszły rozkazy do 
prokonsulów, aby dostarczyli dzikich zwierząt. Tygellinus opustoszył vivaria 
wszystkich miast italskich, nie wyłączając pomniejszych. W Afryce urządzono z 
jego polecenia olbrzymie łowy, w których cała miejscowa ludność musiała brać 
udział. Sprowadzono słonie i tygrysy z Azji, krokodyle i hipopotamy z Nilu, lwy 
z Atlasu, wilki i niedźwiedzie z Pirenejów, zaciekłe psy z Hibernii, psy molosy 
z Epiru, bawoły i olbrzymie srogie tury z Germanii. Z powodu ilości uwięzionych 
igrzyska miały przejść ogromem wszystko, co dotychczas widziano. Cezar zapragnął 
zatopić wspomnienia pożaru w krwi i upoić nią Rzym, więc nigdy rozlew jej nie 
zapowiadał się wspanialej.
Rozochocony lud pomagał wigilom i pretorianom w pościgu chrześcijan. Nie było to 
rzeczą trudną, gdyż całe ich gromady, obozując jeszcze wraz z inną ludnością 
wśród ogrodów — wyznawały głośno swą wiarę. Gdy ich otaczano, klękali i 
śpiewając pieśni pozwalali się porywać bez oporu. Lecz cierpliwość ich 
zwiększała tylko gniew ludu, który nie rozumiejąc jej źródła, poczytywał ją za 
zaciekłość i zatwardziałość w zbrodni. Szał ogarnął prześladowców. Zdarzało się, 
że czerń wyrywała chrześcijan z rąk pretorianów i rozszarpywała ich rękoma; 
kobiety ciągnięto za włosy do więzień, dzieciom rozbijano głowy o kamienie. 
Tysiące ludzi dniem i nocą przebiegało z wyciem ulice. Szukano ofiar wśród 
zgliszcz, w kominach i w piwnicach. Przed więzieniami wyprawiano przy ogniskach, 
naokół beczek z winem, bachiczne uczty i tańce. Wieczorami słuchano z upojeniem 
podobnych do grzmotu ryków, którymi rozbrzmiewało całe miasto. Więzienia 
przepełnione były tysiącami ludzi, co dzień zaś czerń i pretorianie przypędzali 
nowe ofiary. Litość zgasła. Zdawało się, że ludzie zapomnieli mówić i w dzikim 
obłąkaniu zapamiętali tylko jeden okrzyk: "Chrześcijanie dla lwów!" Przyszły 
dziwnie znojne dni i noce tak duszne, jakich nigdy przedtem nie bywało: samo 
powietrze było jakby nasiąknięte szałem, krwią, zbrodnią.
A owej przebranej mierze okrucieństw odpowiadała również przebrana miara żądzy 
męczeństwa. Wyznawcy Chrystusa szli dobrowolnie na śmierć lub nawet szukali jej, 
póki ich nie powstrzymały surowe rozkazy zwierzchników. Z polecenia ich poczęto 
zbierać się już tylko za miastem, w podziemiach na drodze Appijskiej i w 
winnicach podmiejskich należących do patrycjuszów chrześcijan, spośród których 
nie uwięziono dotąd nikogo. Na Palatynie wiedziano doskonale, że do wyznawców 
Chrystusa należą: i Flawiusz, i Domitylla, i Pomponia Grecyna, i Korneliusz 
Pudens, i Winicjusz; sam cezar obawiał się jednak, że czerń nie da wmówić w 
siebie, by tacy ludzie podpalili Rzym, że zaś chodziło przede wszystkim o 
przekonanie ludu, więc karę i zemstę odłożono na dni dalsze. Inni mniemali, że 
owych patrycjuszów ocalił wpływ Akte. Mniemanie było błędne. Petroniusz, po 
rozstaniu się z Winicjuszem, udał się wprawdzie do Akte o pomoc dla Ligii, lecz 
ona mogła mu ofiarować jeno łzy, żyła bowiem w zapomnieniu i w bólu, o tyle 
tylko cierpiana, o ile kryła się przed Poppeą i cezarem.
Odwiedziła jednak Ligię w więzieniu, przyniosła jej odzież i żywność, a nade 
wszystko ochroniła ją tym bardziej od zniewag ze strony i tak już przekupionych 
stróżów więziennych.
Wszelako Petroniusz nie mogąc zapomnieć, że gdyby nie on i nie jego pomysły 
odebrania Ligii z domu Aulusów, to prawdopodobnie nie byłaby obecnie w 
więzieniu, a prócz tego pragnąc wygrać grę z Tygellinem nie szczędził czasu ni 
zabiegów. W ciągu kilku dni widział się z Seneką, z Domicjuszem Afrem, z 
Kryspinillą, przez którą chciał trafić do Poppei, z Terpnosem, z Diodorem, z 
pięknym Pitagorasem, a na koniec z Aliturem i Parysem, którym zazwyczaj nie 
odmawiał cezar niczego. Za pomocą Chryzotemis, która była obecnie kochanką 
Watyniusza, starał sobie zjednać nawet i jego pomoc, nie szczędząc i jemu, i 
innym zarówno obietnic, jak pieniędzy.
Lecz wszystkie te usiłowania pozostały bez skutku. Seneka, niepewny własnego 
jutra, począł mu przekładać, że chrześcijanie, jeśli nawet istotnie nie spalili 
Rzymu, powinni być wytępieni dla jego dobra, słowem, usprawiedliwiał przyszłą 
rzeź racją stanu. Terpnos i Diodor wzięli pieniądze i nie uczynili w zamian nic. 
Watyniusz doniósł cezarowi, że usiłowano go przekupić. Jeden tylko Aliturus, 
który z początku wrogo usposobiony dla chrześcijan, żałował ich obecnie, 
ośmielił się wspomnieć cezarowi o uwięzionej dziewczynie i prosić za nią, lecz 
nie otrzymał nic prócz odpowiedzi:
— Zali mniemasz, że mniejszą mam duszę niż Brutus, który dla dobra Rzymu nie 
oszczędził własnych synów?
I gdy powtórzył tę odpowiedź Petroniuszowi, ten rzekł:
— Skoro znalazł porównanie z Brutusem, to nie ma już ratunku.
Żal mu jednak było Winicjusza i brał go strach, czy on nie targnie się na własne 
życie. "Teraz — mówił sobie — podtrzymują go jeszcze zabiegi, które czyni dla 
jej ratunku, jej widok i sama męka, lecz gdy wszystkie sposoby zawiodą i zgaśnie 
ostatnia iskra nadziei, na Kastora! on jej nie przeżyje i rzuci się na miecz." 
Petroniusz pojmował nawet lepiej, że można tak skończyć, niż że można tak 
pokochać i tak cierpieć. Tymczasem Winicjusz czynił jeszcze wszystko, na co mógł 
zdobyć się jego umysł, by uratować Ligię. Odwiedzał augustianów i on, tak 
niegdyś dumny, żebrał teraz ich pomocy. Przez Witeliusza ofiarował Tygellinowi 
swoje ziemie sycylijskie i wszystko, czego by zażądał. Tygellinus jednak, nie 
chcąc zapewne narazić się Auguście, odmówił. Pójść do samego cezara, objąć mu 
kolana i błagać nie prowadziło do niczego. Winicjusz chciał wprawdzie i to 
uczynić, lecz Petroniusz usłyszawszy o zamiarze zapytał:
— A jeśli ci odmówi, jeśli odpowie żartem lub groźbą bezecną, co uczynisz?
Na to rysy Winicjusza ściągnęły się bólem i wściekłością, a ze zwartych szczęk 
począł się wydobywać zgrzyt.
— Tak! — rzekł Petroniusz. — Dlatego ci odradzam. Zamkniesz wszystkie drogi 
ocalenia!
Lecz Winicjusz pohamował się i wodząc dłonią po czole pokrytym zimnym potem, 
rzekł:
— Nie! nie! Jestem chrześcijaninem!...
— I zapomnisz o tym, jak zapomniałeś przed chwilą. Masz prawo zgubić siebie, ale 
nie ją. Pamiętaj, przez co przeszła przed śmiercią córka Sejana.
I tak mówiąc nie był zupełnie szczerym, chodziło mu bowiem więcej o Winicjusza 
niż o Ligię. Ale wiedział, że niczym nie powstrzyma go tak od niebezpiecznego 
kroku, jak przedstawiając mu, że mógłby on przynieść nieodwołalną zgubę Ligii. 
Zresztą miał słuszność, gdyż na Palatynie przewidywano przyjście młodego trybuna 
i przedsięwzięto odpowiednie środki ostrożności.
Jednakże męka Winicjusza przeszła wszystko, co siły ludzkie znieść mogą. Od 
chwili gdy Ligia była uwięziona i gdy padł na nią blask przyszłego męczeństwa, 
nie tylko pokochał ją stokroć więcej, ale po prostu począł jej oddawać w duszy 
cześć niemal religijną, jakby nadziemskiej istocie. A teraz na myśl, że tę 
istotę i ukochaną, i zarazem świętą musi stracić, i że prócz śmierci spaść mogą 
na nią męczarnie od samej śmierci, straszniejsze; krew stygła mu w żyłach, dusza 
zmieniała się w jeden jęk, mieszały się zmysły. Chwilami zdawało mu się, że 
czaszkę wypełnia mu żywy ogień, który ją spali lub rozsadzi. Przestał rozumieć, 
co się dzieje, przestał rozumieć, dlaczego Chrystus, ów miłosierny, ów Bóg, nie 
przychodzi w pomoc swym wyznawcom, dlaczego okopcone mury Palatynu nie zapadają 
się pod ziemię, a z nimi razem Nero, augustianie, obóz pretorianów i całe to 
miasto zbrodni. Mniemał, że nie może i nie powinno być inaczej i że to wszystko, 
na co patrzą jego oczy, od czego łamie się dusza i skowyczy serce, to sen. Lecz 
ryk zwierząt mówił mu, że to rzeczywistość; huk siekier, spod których wyrastały 
areny, mówił mu, że to rzeczywistość, a potwierdzały ją wycie ludu i 
przepełnione więzienia. Wówczas przerażała się w nim wiara w Chrystusa i to 
przerażenie było nową męką, może ze wszystkich najstraszniejszą.
A tymczasem Petroniusz mówił mu:
— Pamiętaj, przez co przed śmiercią przeszła córka Sejana.
ROZDZIAŁ LIII
I wszystko zawiodło. Winicjusz zniżył się do tego stopnia, że szukał poparcia u 
wyzwoleńców i niewolnic, tak cezara, jak i Poppei, przepłacał ich czcze 
obietnice, zjednywał sobie bogatymi podarkami ich względy. Odnalazł pierwszego 
męża Augusty, Rufiusa Kryspinusa, i uzyskał od niego list; podarował willę w 
Ancjum synowi jej z pierwszego małżeństwa, Rufiusowi, lecz rozgniewał tym tylko 
cezara, który pasierba nienawidził. Przez umyślnego gońca pisał do drugiego męża 
Poppei, Othona, do Hiszpanii, ofiarował całe swe mienie i siebie samego, aż 
wreszcie spostrzegł, że był tylko igraszką ludzi i że gdyby był udawał, iż 
więzienie Ligii mało go obchodzi, byłby ją prędzej uwolnił.
Toż samo spostrzegł i Petroniusz. Tymczasem płynął dzień za dniem. Amfiteatra 
były skończone. Rozdawana już tessery, to jest znaki wejścia na ludus matutinus.
Lecz tym razem igrzysko "poranne" z powodu niesłychanej ilości ofiar miało się 
rozciągnąć na dnie, tygodnie i miesiące. Nie wiedziano już, gdzie mieścić 
chrześcijan. Więzienia były natłoczone i srożyła się w nich gorączka. Puticuli, 
to jest wspólne doły, w których chowano niewolników, poczęły się przepełniać. 
Powstała obawa, by choroby nie rozszerzyły się na całe miasto, więc postanowiono 
się śpieszyć.
A wszystkie owe wieści obijały się o uszy Winicjusza gasząc w nim ostatnie 
przebłyski nadziei. Póki był czas, mógł się łudzić, że coś jeszcze wskóra, ale 
teraz nie było już i czasu. Widowiska miały się rozpocząć. Ligia lada dzień 
mogła się znaleźć w cuniculum cyrkowym, skąd wyjście było już tylko na arenę. 
Winicjusz nie wiedząc, gdzie rzuci ją los i okrucieństwo przemocy, począł 
obchodzić wszystkie cyrki, przekupywać stróżów i bestiariów, stawiając im 
żądania, których nie mogli spełnić. Czasem spostrzegał się, że już pracuje tylko 
nad tym, by jej uczynić śmierć mniej straszną, i wówczas to właśnie czuł, że 
zamiast mózgu ma rozżarzone węgle pod czaszką.
Nie myślał zresztą jej przeżyć i postanowił zginąć z nią razem. Lecz sądził, że 
ból może wypali w nim życie, zanim straszliwy termin nadejdzie. Jego przyjaciele 
i Petroniusz mniemali również, iż lada dzień otworzy się przed nim królestwo 
cieniów. Twarz Winicjusza sczerniała i stała się podobną do owych woskowych 
masek, które trzymano w larariach. W rysach zastygło mu zdumienie, jak gdyby nie 
rozumiał, co się stało i co się stać może. Gdy ktoś do niego mówił, podnosił 
mechanicznym ruchem ręce do głowy i ściskając dłońmi skronie patrzył na 
mówiącego wzrokiem przerażonym i pytającym. Noce spędzał wraz z Ursusem pod 
drzwiami Ligii, w więzieniu, jeśli zaś kazała mu odejść i spocząć, wracał do 
Petroniusza i przechadzał się do rana po atrium. Niewolnicy znajdowali go też 
często klęczącego ze wzniesionymi rękoma lub leżącego twarzą do ziemi. Modlił 
się do Chrystusa, gdyż to była ostatnia nadzieja. Wszystko zawiodło, Ligię mógł 
ocalić tylko cud, więc Winicjusz bił czołem w kamienne płyty i prosił o cud.
Lecz pozostało mu jeszcze tyle świadomości, że rozumiał, iż modlitwa Piotra 
więcej znaczy niż jego. Piotr mu przyobiecał Ligię. Piotr go chrzcił, Piotr sam 
czynił cuda, niechże mu da ratunek i wspomożenie.
I pewnej nocy poszedł go szukać. Chrześcijanie, których niewielu już zostało, 
ukrywali go teraz starannie nawet jedni przed drugimi, aby ktoś ze słabszych 
duchem nie zdradził go mimowolnie lub umyślnie. Winicjusz wśród ogólnego 
zamieszania i pogromu, zajęty przy tym całkiem zabiegami o wydobycie Ligii z 
więzienia, stracił Apostoła z oczu, tak iż od czasu swego chrztu spotkał go 
zaledwie raz jeden, jeszcze przed rozpoczęciem pościgu. Lecz udawszy się do 
owego fossora, w którego chacie został ochrzczony, dowiedział się od niego, że w 
winnicy leżącej za Porta Salaria, należącej do Korneliusza Pudensa, odbędzie się 
zebranie chrześcijan. Fossor podejmował się wprowadzić na nie Winicjusza, 
upewniając go, że znajdą na nim Piotra. Jakoż o zmroku wyszli i przedostawszy 
się za mury, a następnie idąc wśród wądołów zarosłych trzciną, dostali się do 
winnicy, położonej dziko i ustronnie. Zgromadzenie odbywało się w szopie, w 
której zwykle wytłaczano wino. Do uszu Winicjusza doszedł na wstępie szmer 
modlitwy, wszedłszy zaś ujrzał przy mdłym świetle latarek kilkadziesiąt postaci 
klęczących i pogrążonych w modlitwie. Odmawiały one rodzaj litanii; chór głosów, 
zarówno męskich, jak kobiecych, powtarzał co chwila: "Chryste, zmiłuj się!" 
Drgał w tych głosach głęboki, rozdzierający smutek i żal.
Piotr był obecny. Klęczał na przodzie, przed drewnianym krzyżem przybitym do 
ściany szopy i modlił się. Winicjusz rozpoznał z dala jego białe włosy i 
wzniesione ręce. Pierwszą myślą młodego patrycjusza było przejść przez gromadę, 
rzucić się do nóg Apostoła i krzyczeć: "Ratuj!" Lecz czy to uroczystość 
modlitwy, czy osłabienie ugięło pod nim kolana, więc klęknąwszy u wejścia, 
począł powtarzać z jękiem i z zaciśnionymi dłońmi: "Chryste, zmiłuj się!" Gdyby 
był przytomny, byłby zrozumiał, że nie tylko w jego prośbie brzmiał jęk i że nie 
on tylko przyniósł tu swój ból, swój żal i swoją trwogę. Nie było w tym zebraniu 
jednej duszy ludzkiej, która by nie straciła drogich sercu istot, a gdy 
najgorliwsi i najpełniejsi odwagi wyznawcy byli już uwięzieni, gdy z każdą 
chwilą rozchodziły się nowe wieści o zniewagach i mękach, jakie zadawano im w 
więzieniach, gdy ogrom klęski przerósł wszelkie przypuszczenia, gdy została już 
ta garść tylko, nie było wśród niej jednego serca, które by nie przeraziło się w 
wierze i nie pytało w zwątpieniu: gdzie Chrystus? i czemu zezwala, by zło stało 
się potężniejsze od Boga?
Lecz tymczasem błagali Go jeszcze z rozpaczą o miłosierdzie, bo w każdej duszy 
tliła się dotąd iskra nadziei, że przyjdzie, zetrze zło, strąci w przepaść 
Nerona i zapanuje nad światem... Jeszcze patrzyli w niebo, jeszcze nasłuchiwali, 
jeszcze modlili się ze drżeniem. Winicjusza również, w miarę jak powtarzał: 
"Chryste, zmiłuj się!", poczęło ogarniać uniesienie takie jak niegdyś w chacie 
fossora. Oto wołają Go z głębi bólu, z otchłani, oto woła Go Piotr, więc lada 
chwila rozedrze się niebo, ziemia zadrży w posadach i zstąpi On, w blasku 
niezmiernym, z gwiazdami u stóp, miłosierny, lecz i groźny, któren wywyższy 
swych wiernych i każe przepaściom pożreć prześladowców.
Winicjusz zakrył twarz rękoma i przypadł do ziemi. Naraz otoczyła go cisza, jak 
gdyby bojaźń uwięziła dalsze wołanie w ustach wszystkich obecnych. I zdawało mu 
się, że musi się koniecznie coś stać, że nastąpi chwila cudu. Był pewien, że gdy 
się podniesie i otworzy oczy, ujrzy światło, od którego ślepną śmiertelne 
źrenice, i usłyszy głos, od którego mdleją serca.
Lecz cisza trwała ciągle. Przerwało ją na koniec łkanie kobiece.
Winicjusz podniósł się i począł patrzyć osłupiałym wzrokiem przed siebie.
W szopie zamiast blasków zaziemskich migotały nikłe płomyki latarek i promienie 
księżyca, wchodzące przez otwór w dachu, napełniały ją srebrnym światłem. 
Ludzie, klęczący obok Winicjusza, wznosili w milczeniu zalane łzami oczy ku 
krzyżowi; tu i owdzie ozwały się inne łkania, a z zewnątrz dochodziło ostrożne 
pogwizdywanie strażników. Wtem Piotr wstał i zwróciwszy się do gromady rzekł:
— Dzieci, podnieście serca ku Zbawicielowi naszemu i ofiarujcie mu wasze łzy.
I umilkł.
Nagle wśród zgromadzonych ozwał się głos kobiecy, pełen żałosnej skargi i bólu 
bez granic:
— Ja, wdowa, jednego syna miałam, który mnie żywił... Wróć mi go, panie!
Nastała powtórnie chwila ciszy. Piotr stał przed klęczącą gromadą, stary, 
stroskany, i wydawał się im w tej chwili jakby uosobieniem zgrzybiałości i 
niemocy.
Wtem począł się skarżyć drugi głos:
— Kaci znieważyli córki moje i Chrystus na to pozwolił
Po czym trzeci:
— Zostałam sama z dziećmi, a gdy mnie porwą, kto da im chleba i wody?
Po czym czwarty:
— Linusa, którego zaniechali, wzięli znowu i położyli na męki, panie!
Po czym piąty:
— Gdy wrócimy do domów, pochwycą nas pretorianie. Nie wiemy, gdzie się ukryć.
— Biada nam! Kto nas osłoni?
I tak w ciszy nocnej brzmiała skarga za skargą. Stary rybak przymknął oczy i 
trząsł swą białą głową nad tym ludzkim bólem i trwogą. Zapadło znów milczenie, 
tylko strażnicy poświstywali z cicha za szopą.
Winicjusz zerwał się znowu, by przedrzeć się przez gromadę do Apostoła i zażądać 
od niego ratunku, lecz nagle ujrzał przed sobą jakby przepaść, której widok 
obezwładnił jego nogi. Co będzie, jeśli Apostoł wyzna swoją niemoc, jeśli 
stwierdzi, że cezar rzymski potężniejszy jest niż Chrystus Nazareński? I na tę 
myśl przerażenie podjęło mu włosy na głowie, gdyż uczuł, że wówczas w tę 
przepaść wpadnie nie tylko reszta jego nadziei, ale i on sam, i jego Ligia, i 
jego miłość do Chrystusa, i jego wiara, i wszystko, czym żył, a pozostanie tylko 
śmierć i noc jako morze bezbrzeżna.
A tymczasem Piotr począł mówić głosem z początku tak cichym, że ledwie można go 
było dosłyszeć:
— Dzieci moje! Na Golgocie widziałem, jak Boga przybijali do krzyża. Słyszałem 
młoty i widziałem, jak podnieśli krzyż do góry, aby rzesze patrzyły na śmierć 
Syna człowieczego...
...I widziałem, jak mu otworzyli bok i jak umarł. A wówczas, wracając od krzyża, 
wołałem w boleści, jako wy wołacie: "Biada! Biada! Panie! Tyś Bóg! Czemużeś na 
to pozwolił, czemuś umarł i czemuś utrapił nam serca, którzyśmy wierzyli, że 
przyjdzie królestwo Twoje?..."
...A on, Pan nasz i Bóg nasz, trzeciego dnia zmartwychwstał i był między nami, 
póki w wielkiej światłości nie wstąpił do królestwa swego...
A my, poznawszy małą wiarę naszą, umocniliśmy się w sercach i odtąd siejemy 
ziarno Jego...
Tu zwróciwszy się w stronę, skąd wyszła pierwsza skarga, począł mówić 
silniejszym już głosem:
— Czemu się skarżycie?... Bóg sam poddał się męce i śmierci, a wy chcecie, by 
was przed nią osłonił? Ludzie małej wiary! Zaliście pojęli Jego naukę, zali On 
wam to jedno życie obiecał? Oto przychodzi do was i mówi wam: "Pójdźcie drogą 
moją", oto podnosi was ku sobie, a wy czepiacie się ziemi rękoma, wołając: 
"Panie, ratuj!" Ja, proch przed Bogiem, lecz wobec was Apostoł Boży i 
namiestnik, mówię wam w imię Chrystusa: nie śmierć przed wami, lecz życie, nie 
męki, lecz nieprzebrane rozkosze, nie łzy i jęki, lecz śpiewanie, nie niewola, 
lecz królowanie! Ja, Apostoł Boży, mówię tobie, wdowo: syn twój nie umrze, jeno 
narodzi się w chwale na życie wieczne i połączysz się z nim! Tobie, ojcze, 
któremu kaci splamili córki niewinne, obiecuję, że odnajdziesz je bielsze od 
lilij Hebronu! Wam, matki, które porwą od sierot, wam, którzy stracicie ojców, 
wam, którzy się skarżycie, wam, którzy będziecie patrzyć na śmierć umiłowanych, 
wam, stroskani, nieszczęśliwi, trwożni, i wam, mający umrzeć, w imię Chrystusa 
powiadam, iż zbudzicie się jako ze snu na szczęsne czuwanie i jako z nocy na 
świt Boży. W imię Chrystusa, niech spadnie bielmo z oczu waszych i rozgoreją 
serca!
To rzekłszy podniósł dłoń, jak gdyby rozkazywał, a oni uczuli nową krew w żyłach 
i zarazem dreszcz w kościach, bo stał już przed nimi nie starzec zgrzybiały i 
strapiony, ale mocarz, który brał ich dusze i dźwigał je z prochu i trwogi.
— Amen! — zawołało kilka głosów.
Jemu zaś z oczu bił blask coraz większy i szła od niego siła, szedł majestat, 
szła świętość. Głowy chyliły się przed nim, a on, gdy umilkło "amen", mówił 
dalej 
— Siejcie w płakaniu, abyście zbierali w weselu. Czemu lękanie się mocy złego? 
Nad ziemią, nad Rzymem, nad murami miast jest Pan, który zamieszka w was. 
Kamienie zwilgną od łez, piasek przesiąknie krwią, pełne będą doły ciał waszych, 
a ja wam powiadam: wyście zwycięzcy! Pan idzie na podbój tego miasta zbrodni, 
ciemięstwa i pychy, a wyście legia Jego! I jako sam odkupił męką i krwią grzechy 
świata, tak chce, abyście wy odkupili męką i krwią to gniazdo nieprawości!... To 
wam oznajmia przez wargi moje!
I rozłożył ręce, a oczy utkwił w górze, im zaś serca przestały prawie bić w 
piersi, albowiem uczuli, że wzrok jego widzi coś, czego nie mogą dojrzeć ich 
śmiertelne źrenice.
Jakoż twarz mu się zmieniła i oblała się jasnością, i patrzył czas jakiś w 
milczeniu, jakby oniemiał z zachwytu, lecz po chwili usłyszano jego głos:
— Jesteś, Panie, i ukazujesz mi drogi swoje!... Jak to, o Chryste!... Nie w 
Jeruzalem, ale w tym grodzie szatana chcesz założyć stolicę Twoją? Tu, z tych 
łez i z tej krwi chcesz zbudować kościół Twój? Tu, gdzie dziś włada Neron, ma 
stanąć wieczyste królestwo Twoje? O Panie, Panie! I każesz tym trwożnym, aby z 
kości swych zbudowali fundament pod Syjon świata, a duchowi memu każesz objąć 
rząd nad nim i nad ludami ziemi?... I oto zlewasz zdrój mocy na słabych, aby się 
stali silni, i oto każesz mi paść stąd baranki Twoje, aż do spełnienia wieków... 
O, bądźże pochwalony w wyrokach Twoich, który każesz zwyciężać. Hosanna! 
Hosanna!...
Ci, którzy byli trwożni, powstali, w tych, którzy zwątpili, wpłynęły strumienie 
wiary. Jedne głosy zawołały naraz: "Hosanna!", inne: "Pro Christo!", po czym 
zapadła cisza. Jasne letnie błyskawice rozświecały wnętrze szopy i twarze 
pobladłe ze wzruszenia.
Piotr, zapatrzony w widzenie, modlił się jeszcze długo, lecz na koniec zbudził 
się, zwrócił do gromady swą natchnioną, pełną światła głowę i rzekł:
— Oto jako Pan zwyciężył w was zwątpienie, tak i wy idźcie zwyciężać w imię 
Jego!
I chociaż wiedział już, że zwyciężą, choć wiedział, co wyrośnie z ich łez i 
krwi, jednak głos zadrgał mu wzruszeniem, gdy począł żegnać ich krzyżem i mówił:
— A teraz błogosławię was, dzieci moje, na mękę, na śmierć, na wieczność!
Lecz oni opadli go wołając: "My już gotowi, ale ty, święta głowo, chroń się, 
albowiem tyś jest namiestnik, który sprawuje rząd Chrystusów!" I tak mówiąc 
czepiali się jego szat, on zaś kładł ręce na ich głowach i żegnał każdego z 
osobna, równie jak ojciec żegna dzieci, które wysyła w podróż daleką.
I zaraz poczęli wychodzić z szopy, albowiem pilno już im było do domów, a z nich 
do więzień i na areny. Umysły ich oderwały się od ziemi, dusze wzięły lot ku 
wieczności i szli, jakby w śnie lub w zachwyceniu, przeciwstawiać tę siłę, która 
w nich była, sile i okrucieństwu "bestii".
Apostoła zaś wziął Nereusz, sługa Pudensa, i wiódł go ukrytą w winnicy ścieżką 
do swego domu. Lecz wśród jasnej nocy postępował za nimi Winicjusz i gdy 
wreszcie doszli do Nereuszowej chaty, rzucił się nagle do nóg Apostoła.
Ów zaś, poznawszy go, zapytał: — Czego żądasz, synu?
Ale Winicjusz po tym, co słyszał w szopie, nie śmiał go już o nic błagać, tylko 
objąwszy obiema rękami jego stopy przyciskał do nich ze łkaniem czoło, wzywając 
w ten niemy sposób litości.
Ów zaś rzekł:
— Wiem. Wzięlić dzieweczkę, którą umiłowałeś. Módl się za nią.
— Panie! — jęknął Winicjusz obejmując jeszcze silniej stopy Apostoła. — Panie! 
Jam robak lichy, aleś ty znał Chrystusa, ty Go błagaj, ty wstaw się za nią.
I drżał z bólu jak liść, i bił czołem w ziemię, albowiem poznawszy moc Apostoła 
wiedział, iż on jeden może mu ją przywrócić.
A Piotr wzruszył się tą boleścią. Przy pomniał sobie, jak niegdyś i Ligia, 
zgromiona przez Kryspusa, leżała tak samo u jego nóg, żebrząc litości. 
Przypomniał sobie, że ją podniósł i pocieszył, więc teraz podniósł Winicjusza.
— Synaczku — rzekł — będę się modlił za nią, lecz ty pomnij, com mówił tamtym 
wątpiącym, że sam Bóg przeszedł przez mękę krzyżową, i pomnij, że po tym życiu 
zaczyna się inne, wieczyste.
— Ja wiem!... Jam słyszał — odparł Winicjusz łowiąc w pobladłe usta powietrze — 
ale widzisz, panie... nie mogę! Jeśli potrzeba krwi, proś Chrystusa, aby wziął 
moją... Jam żołnierz. Niech mi podwoi, niech potroi mękę dla niej przeznaczoną, 
wytrzymam; ale niech ją ocali! To jeszcze dziecko, panie, a On mocniejszy od. 
cezara, wierzę! mocniejszy! Tyś ją sam miłował. Tyś nam błogosławił! To jeszcze 
dziecko niewinne!...
Tu znów pochylił się i przyłożywszy twarz do kolan Piotra począł powtarzać:
— Tyś znał Chrystusa, panie! tyś znał, On ciebie wysłucha! Wstaw się za nią!
A Piotr przymknął powieki i modlił się żarliwie. Letnie błyskawice poczęły znów 
rozświecać niebo. Winicjusz wpatrywał się przy ich blasku w usta Apostoła, 
czekając z nich wyroku życia lub śmierci. W ciszy słychać było przepiórki 
nawołujące się po winnicach i głuchy, daleki odgłos deptaków leżących przy Via 
Salaria.
— Winicjuszu — zapytał wreszcie Apostoł — wierzyszli ty?
— Panie, czyżbym inaczej tu przyszedł? — odpowiedział Winicjusz.
— Tedy wierz do końca, albowiem wiara góry porusza. Więc choćbyś widział onę 
dzieweczkę pod mieczem kata albo w paszczęce lwa, wierz jeszcze, że Chrystus 
może ją zbawić. Wierz i módl się do Niego, a ja będę się modlił wraz z tobą.
Po czym, podniósłszy twarz ku niebu, mówił głośno: — Chryste miłosierny, spójrz 
na ono serce zbolałe i pociesz je! Chryste miłosierny, pomiarkuj wiatr do wełny 
jagnięcia! Chryste miłosierny, któryś prosił Ojca, aby odwrócił kielich goryczy 
od ust Twoich, odwróć go od ust tego sługi Twego! Amen!
A Winicjusz, wyciągając ręce ku gwiazdom, mówił jęcząc:
— O Chryste! Jam Twój! Weź mnie za nią! Na wschodzie niebo poczęło bieleć.
ROZDZIAŁ LIV
Winicjusz opuściwszy Apostoła szedł do więzienia z odrodzonym przez nadzieję 
sercem. Gdzieś w głębi duszy krzyczała mu jeszcze rozpacz i przerażenie, lecz on 
tłumił w sobie te głosy. Wydało mu się niepodobieństwem, by wstawiennictwo 
Bożego namiestnika i potęga jego modlitwy miały pozostać bez skutku. Bał się nie 
mieć nadziei, bał się wątpić. "Będę wierzył w miłosierdzie Jego — mówił do 
siebie — choćbym ją ujrzał w paszczy lwa." I na tę myśl, choć drżała w nim dusza 
i pot zimny oblewał mu skronie, wierzył. Każde uderzenie jego serca było teraz 
modlitwą. Poczynał rozumieć, że wiara góry porusza, albowiem poczuł w sobie 
jakąś dziwną siłę, której nie odczuwał przedtem. Zdawało mu się, że potrafi nią 
dokonać takich rzeczy, które jeszcze wczoraj nie były w jego mocy. Chwilami miał 
wrażenie, jakby złe już minęło. Gdy rozpacz odzywała się jeszcze jękiem w jego 
duszy, przypominał sobie tę noc i tę świętą sędziwą twarz, wzniesioną ku niebu w 
modlitwie. "Nie! Chrystus nie odmówi pierwszemu uczniowi swemu i pasterzowi 
trzody! Chrystus mu nie odmówi, a ja nie zwątpię."
I biegł do więzienia jak zwiastun dobrej nowiny: Lecz tu czekała go rzecz 
niespodziewana.
Straże pretoriańskie, zmieniające się przy Mamertyńskim więzieniu, znały go już 
wszystkie i zwykle nie czyniono mu najmniejszych trudności, lecz tym razem 
łańcuch się nie otworzył, a natomiast setnik zbliżył się ku niemu i rzekł:
— Wybacz, szlachetny trybunie, mamy dziś rozkaz nie wpuszczać nikogo.
— Rozkaz? — powtórzył blednąc Winicjusz. Żołnierz spojrzał na niego ze 
współczuciem i odrzekł. — Tak, panie. Rozkaz cezara. W więzieniu dużo jest 
chorych i być może, iż obawiają się, aby przychodnie nie roznieśli zarazy po 
mieście.
— Lecz mówiłeś, że rozkaz na dziś tylko? — W południe zmieniają się straże.
Winicjusz zamilkł i odkrył głowę, albowiem zdawało mu się, że pileolus, który 
miał na niej, jest z ołowiu. Wtem żołnierz zbliżył się i rzekł przyciszonym 
głosem
— Uspokój się, panie. Stróże i Ursus czuwają nad nią. To rzekłszy pochylił się i 
w mgnieniu oka nakreślił na kamiennej płycie swym długim galijskim mieczem 
kształt ryby.
Winicjusz spojrzał na niego bystro. — ...I jesteś pretorianinem?...
— Póki nie będę tam — odrzekł żołnierz wskazując na więzienie.
— I ja czczę Chrystusa.
— Niech będzie pochwalone imię Jego! Wiem, panie. Nie mogę cię wpuścić do 
więzienia, lecz jeśli napiszesz list, oddam go stróżom.
— Dzięki ci, bracie.
I ścisnąwszy rękę żołnierza odszedł. Pileolus przestał mu ciężyć ołowiem. Słońce 
ranne podniosło się nad mury więzienia, a razem z jego jasnością poczęła znów 
wstępować otucha w serce Winicjusza. Ten żołnierz chrześcijanin był dla niego 
jakby nowym świadectwem potęgi Chrystusa. Po chwili zatrzymał się i utkwiwszy 
wzrok w różowych obłokach zwieszonych nad Kapitolem i świątynią Statora, rzekł:
"Nie widziałem jej dziś, Panie, ale wierzę w Twoje miłosierdzie."
W domu czekał na niego Petroniusz, który, jak zwykle "z nocy dzień czyniąc", 
niedawno był powrócił. Zdążył jednakże wziąć już kąpiel i namaścić się do snu.
— Mam dla ciebie nowiny — rzekł. — Byłem dziś u Tuliusza Senecjona, u którego 
był i cezar. Nie wiem, skąd Auguście przyszło na myśl przyprowadzić ze sobą 
małego Rufiusa... Może dlatego, by swą urodą zmiękczył serce cezara. Na 
nieszczęście, dziecko, zmorzone snem, usnęło w czasie czytania, jak niegdyś 
Wespazjan, co widząc Ahenobarbus cisnął w nie pucharem i skaleczył je ciężko. 
Poppea zemdlała, wszyscy zaś słyszeli, jak cezar rzekł: "Dość mam tego 
przypłodka!", a to, wiesz, tyle znaczy, co śmierć!
— Nad Augustą zawisła kara Boża — odpowiedział Winicjusz — ale czemu mi to 
mówisz?
— Mówię dlatego, że ciebie i Ligię ścigał gniew Poppei, teraz zaś ona, zajęta 
własnym nieszczęściem, może poniecha zemsty i łatwiej da się przejednać. Zobaczę 
ją dziś wieczór i będę z nią mówił.
— Dzięki ci. Zwiastujesz mi dobrą nowinę.
— A ty się wykąp i spocznij. Usta masz sine i cień z ciebie pozostał.
Lecz Winicjusz spytał:
— Zali nie mówiono, kiedy odbędzie się pierwszy ludus matutinus?
— Za dziesięć dni. Ale wezmą pierwej inne więzienia. Im więcej zostanie nam 
czasu, tym lepiej. Nie wszystko jeszcze stracone.
I tak mówiąc, mówił to, w co sam już nie wierzył, wiedział albowiem doskonale, 
że skoro cezar w odpowiedzi na prośbę Aliturusa znalazł wspaniale brzmiącą 
odpowiedź, w której porównał się z Brutusem, to dla Ligii nie ma już ratunku. 
Ukrył też, przez litość, co słyszał u Senecjona, że cezar i Tygellin postanowili 
wybrać dla siebie i dla przyjaciół najpiękniejsze dziewice chrześcijańskie i 
pohańbić je przed męką, reszta zaś miała być wydana w sam dzień igrzyska 
pretorianom i bestiariuszom.
Wiedząc, że Winicjusz w żadnym razie nie zechce przeżyć Ligii, umyślnie krzepił 
tymczasem nadzieję w jego sercu, naprzód przez współczucie dla niego, a po 
wtóre, że temu estecie chodziło także i o to, aby Winicjusz, jeśli ma umrzeć, 
umarł pięknym, nie zaś z twarzą wyniszczoną i sczerniałą od bólu i bezsenności.
— Powiem dziś Auguście — rzekł — mniej więcej tak: "Uratuj Ligię dla Winicjusza, 
a ja uratuję dla ciebie Rufiusa." I będę o tym myślał naprawdę. Z Ahenobarbem 
jedno słowo, powiedziane w stosownej chwili, może kogoś uratować lub zgubić. W 
najgorszym razie zyskamy na czasie.
— Dzięki ci — powtórzył Winicjusz.
— Najlepiej mi podziękujesz, gdy się pożywisz i spoczniesz. Na Atenę! Odysej w 
największym nieszczęściu myślał o śnie i jadle. Całą noc spędziłeś pewna w 
więzieniu.
— Nie — odpowiedział Winicjusz. — Chciałem pójść do więzienia teraz, ale jest 
rozkaz, aby nikogo nie dopuszczano. Dowiedz się ty, Petroniuszu, czy rozkaz jest 
na dziś tylko, czy aż do dnia igrzysk.
— Dowiem się dziś w nocy i jutro rano powiem ci, na jak długo i dlaczego rozkaz 
został wydany. A teraz choćby Helios miał ze zmartwienia zejść do kimeryjskich 
krajów, idę spać, ty zaś naśladuj mnie.
I rozeszli się, lecz Winicjusz udał się do biblioteki i począł pisać list do 
Ligii.
Gdy skończył, odniósł go sam i wręczył chrześcijańskiemu setnikowi, który 
natychmiast poszedł z nim do więzienia. Po chwili wrócił z pozdrowieniem od 
Ligii i z obietnicą, że dziś jeszcze odniesie jej odpowiedź.
Winicjusz nie chciał jednak wracać i siadłszy na głazie czekał na list Ligii. 
Słońce wzbiło się już wysoko na niebie i przez Clivus Argentarius napływały na 
Forum, jak zwykle, tłumy ludzi. Przekupnie wywoływali swoje towary; wróżbici 
polecali przechodniom swe usługi; obywatele ciągnęli poważnym krokiem ku 
rostrom, by słuchać przygodnych mówców lub rozpowiadać sobie wzajemnie 
najświeższe nowiny. W miarę jak upał dogrzewał coraz silniej, gromady próżniaków 
chroniły się pod portyki świątyń, spod których wylatywały co chwila z wielkim 
łopotem skrzydeł całe stada gołębi, rozbłyskując białymi piórami w jasności 
słonecznej i błękicie.
Pod nadmiarem światła, pod wpływem gwaru, ciepła i niezmiernego znużenia oczy 
Winicjusza poczęły się kleić. Monotonne okrzyki chłopców, grających obok w morę, 
i miarowe kroki żołnierzy kołysały go do snu. Kilkakroć podniósł jeszcze głowę i 
objął oczyma więzienie, po czym oparł ją o zrąb skalny, westchnął jak dziecko, 
które usypia po długim płaczu, i usnął.
I wnet opadły go widzenia. Zdawało mu się, że wśród nocy niesie na ręku Ligię 
przez nieznaną winnicę, a przed nim idzie Pomponia Grecyna z kagankiem w ręku i 
świeci. Jakiś głos, jakby głos Petroniusza, wołał za nim z daleka: "Wróć się!" 
Lecz on nie zważał na owo wołanie i szedł dalej za Pomponią, póki nie doszli do 
chaty, w której progu stał Piotr Apostoł. Wówczas on pokazał mu Ligię i rzekł: 
"Idziemy z areny, panie, ale nie możemy jej obudzić, zbudź ty ją." Lecz Piotr 
odpowiedział: "Chrystus sam przyjdzie ją zbudzić!"
Potem obrazy poczęły mu się mieszać. Widział przez sen Nerona i Poppeę 
trzymającą na ręku małego Rufiusa ze skrwawionym czołem, które obmywał 
Petroniusz, i Tygellina posypującego popiołem stoły zastawione kosztownymi 
potrawami, i Witeliusza pożerającego owe potrawy, i mnóstwo innych augustianów 
siedzących przy uczcie. On sam spoczywał przy Ligii; lecz między stołami 
chodziły lwy, którym z płowych bród ściekała krew. Ligia prosiła go, by ją 
wyprowadził, a jego ogarnęła bezwładność tak straszna, iż nie mógł się nawet 
poruszyć. Za czym w widzeniach jego nastał bezład jeszcze większy i wreszcie 
wszystko zapadło w ciemność zupełną.
Z głębokiego snu zbudził go dopiero żar słoneczny i okrzyki, które rozległy się 
tuż obok miejsca, na którym siedział. Winicjusz przetarł oczy: ulica roiła się 
od ludzi, lecz dwaj biegacze, przybrani w żółte tuniki, rozsuwali długimi 
trzcinami tłum, krzycząc i czyniąc miejsce dla wspaniałej lektyki, którą niosło 
czterech silnych niewolników egipskich.
W lektyce siedział jakiś człowiek przybrany w białe szaty, którego twarzy nie 
było dobrze widać, albowiem tuż przy oczach trzymał zwój papirusu i odczytywał 
coś pilnie.
— Miejsce dla szlachetnego augustianina! — wołali biegacze.
Ulica była jednak tak natłoczona, że lektyka musiała się na chwilę zatrzymać. 
Wówczas augustianin opuścił niecierpliwie zwój papieru i wychylił głowę wołając:
— Rozpędzić mi tych nicponiów! Prędzej!
Nagle, spostrzegłszy Winicjusza, cofnął głowę i podniósł szybko do oczu zwój 
papieru.
A Winicjusz przeciągnął ręką po czole sądząc, że śni jeszcze.
W lektyce siedział Chilo.
Tymczasem biegacze utorowali drogę i Egipcjanie mieli ruszyć naprzód, gdy nagle 
młody trybun, który w jednej chwili zrozumiał wiele rzeczy przedtem dla niego 
niezrozumiałych, przybliżył się do lektyki.
— Pozdrowienie ci, Chilonie! — rzekł.
— Młodzieńcze — odpowiedział z godnością i dumą Grek, usiłując swej twarzy nadać 
wyraz spokoju, którego w duszy nie miał — witaj, ale mnie nie zatrzymuj, gdyż 
śpieszę się do przyjaciela mego, szlachetnego Tygellina.
A Winicjusz, chwyciwszy za krawędź lektyki, pochylił się ku niemu i patrząc mu 
wprost w oczy, rzekł zniżonym głosem:
— Tyś wydał Ligię?...
— Kolosie Memnona! — zawołał z przestrachem Chilo.
Lecz w oczach Winicjusza nie było groźby, więc strach starego Greka przeszedł 
szybko. Pomyślał, że jest pod opieką Tygellina i samego cezara, to jest potęg, 
przed którymi drży wszystko, i że otaczają go silni niewolnicy, a zaś Winicjusz 
stoi przed nim bezbronny, z wynędzniałą twarzą i postawą zgiętą przez ból.
Na tę myśl wróciła mu zuchwałość. Utkwił w Winicjusza swe oczy okolone 
czerwonymi obwódkami, i odszepnął:
— A ty, gdym umierał z głodu, kazałeś mnie schłostać.
Na chwilę umilkli obaj, po czym ozwał się głuchy głos Winicjusza:
— Skrzywdziłem cię, Chilonie!...
Wówczas Grek podniósł głowę i klasnąwszy w palce co w Rzymie było oznaką 
lekceważenia i pogardy, odrzekł tak głośno, aby wszyscy mogli go słyszeć:
— Przyjacielu, jeśli masz do mnie prośbę przyjdź do domu mego na Eskwilinie o 
rannej porze, w której po kąpieli przyjmuję gości i klientów.
I skinął ręką, a na ów znak Egipcjanie podnieśli lektykę, niewolnicy zaś, 
przybrani w żółte tuniki, poczęli wołać machając trzcinami:
— Miejsce dla lektyki szlachetnego Chilona Chilonidesa! Miejsce! Miejsce!...
ROZDZIAŁ LV
Ligia w długim, pośpiesznie pisanym liście żegnała na zawsze Winicjusza. Wiadomo 
jej było, że do więzienia nie wolno już nikomu przychodzić i że będzie mogła 
widzieć Winicjusza dopiero z areny. Toteż prosiła go, by dowiedział się, kiedy 
przypadnie ich kolej, i by był na igrzysku, albowiem chciała raz jeszcze 
zobaczyć go za życia. W liście jej nie znać było bojaźni. Pisała, że i ona, i 
inni tęsknią już do areny, na której znajdą wyzwolenie z więzienia. Spodziewając 
się przyjazdu Pomponii i Aulusa, błagała, by przyszli i oni. W każdym jej słowie 
widać było uniesienie i to oderwanie się od życia, w którym żyli wszyscy 
uwięzieni, a zarazem niezachwianą wiarę, że obietnice spełnić się muszą za 
grobem. "Czy Chrystus (pisała) teraz, czy po śmierci mnie wyzwoli, On ci obiecał 
mnie przez usta Apostoła, a więc ja twoja." I zaklinała go, by jej nie żałował i 
nie dał się opanować bólowi. Śmierć nie była dla niej rozerwaniem ślubów. Z 
ufnością dziecka upewniała Winicjusza, że zaraz po męce w arenie powie 
Chrystusowi, iż w Rzymie został jej narzeczony, Marek, który tęskni po niej 
całym sercem. I myślała, że może Chrystus pozwoli wrócić na chwilę jej duszy do 
niego, aby mu powiedzieć, że żyje, że męki nie pamięta i że jest szczęśliwa. 
Cały jej list tchnął szczęściem i ogromną nadzieją. Była w nim tylko jedna 
prośba związana ze sprawami ziemi: aby Winicjusz zabrał ze spoliarium jej ciało 
i pochował ją jako swoją żonę w grobowcu, w którym sam niegdyś miał spocząć.
On czytał ów list z rozdartą duszą, ale zarazem zdało mu się niepodobieństwem, 
aby Ligia mogła zginąć pod kłami dzikich zwierząt i aby Chrystus nie zlitował 
się nad nią. Jednakże w tym właśnie tkwiła nadzieja i ufność. Wróciwszy do domu 
odpisał, że będzie przychodził codziennie pod mury Tullianum czekać, póki 
Chrystus nie skruszy murów i nie odda mu jej. Nakazał wierzyć jej, że On może mu 
ją oddać nawet z cyrku, że Wielki Apostoł błaga Go o to i że chwila wyzwolenia 
jest bliska. Nawrócony centurion miał odnieść jej ów list nazajutrz.
Lecz gdy Winicjusz przyszedł następnego dnia pod więzienie, setnik, opuściwszy 
szereg, zbliżył się do niego pierwszy i rzekł:
— Posłuchaj mnie, panie. Chrystus, który cię doświadczył, okazał ci łaskę swoją. 
Dzisiejszej nocy przyszli wyzwoleńcy cezara i prefekta, aby wybrać im dziewice 
chrześcijańskie na pohańbienie; pytali się o oblubienicę twoją, lecz Pan nasz 
zesłał na nią gorączkę, na którą umierają więźnie w Tullianum, i poniechali jej. 
Wczoraj wieczór była już nieprzytomna i niech będzie błogosławione imię 
Zbawiciela, albowiem ta choroba, która ją ocaliła od hańby, może ją ocalić i od 
śmierci.
Winicjusz oparł dłoń na naramienniku żołnierza, aby nie upaść, ów zaś mówił 
dalej:
— Dziękuj miłosierdziu Pana. Linusa porwali i położyli na męki, ale widząc, że 
kona, oddali go. Może i tobie oddadzą ją teraz, a Chrystus wróci jej zdrowie.
Młody trybun pozostał jeszcze chwilę ze spuszczoną głową, po czym podniósł ją i 
rzekł cicho:
— Tak jest, setniku. Chrystus, który wybawił ją od hańby, wybawi ją od śmierci.
I dosiedziawszy pod murem więzienia do wieczora, wrócił do domu, aby wysłać 
swoich ludzi po Linusa i kazać go przenieść do jednej ze swoich willi 
podmiejskich.
Jednakże Petroniusz dowiedziawszy się o wszystkim postanowił działać jeszcze. 
Poprzednio był już u Augusty, teraz zaś udał się do niej po raz drugi. Zastał ją 
u łoża małego Rufiusa. Dziecko z rozbitą głową majaczyło w gorączce, matka zaś 
ratowała je z rozpaczą i zgrozą w sercu, myśląc, że jeśli je uratuje, to może 
tylko po to, aby wkrótce straszniejszą zginęło śmiercią.
Zajęta wyłącznie swoim bólem, nie chciała nawet słuchać o Winicjuszu i Ligii, 
lecz Petroniusz przeraził ją. "Obraziłaś — rzekł jej — nowe nieznane bóstwo. Ty, 
Augusto, czcisz podobno hebrajskiego Jehowę, ale chrześcijanie utrzymują, że 
Chrystus jest jego synem, pomyśl więc, czy cię nie ściga gniew ojca. Kto wie, 
czy to, co się stało, nie jest ich zemstą i czy życie Rufiusa nie zależy od 
tego, jak postąpisz."
— Co chcesz, abym uczyniła? — spytała z przestrachem Poppea.
— Przebłagaj zagniewane bóstwo. — Jak?
— Ligia jest chora. Wpłyń na cezara lub Tygellina, żeby ją wydano Winicjuszowi.
A ona spytała z rozpaczą:
— Czy ty myślisz, że ja mogę?
— Więc możesz co innego. Jeśli Ligia wyzdrowieje, musi iść na śmierć. Idź do 
świątyni Westy i zażądaj, aby virgo magna znalazła się wypadkiem koło Tullianum 
w chwili, gdy będą wyprowadzali więźniów na śmierć, i rozkazała uwolnić tę 
dziewczynę. Wielka westalka nie odmówi ci tego.
— A jeśli Ligia umrze z gorączki?
— Chrześcijanie mówią, że Chrystus jest mściwy, ale sprawiedliwy: być może, że 
przebłagasz go chęcią samą.
— Niech mi da jaki znak, że ocali Rufiusa. Petroniusz wzruszył ramionami.
— Ja nie przychodzę jako jego poseł, o boska; mówię ci tylko: bądź lepiej w 
zgodzie ze wszystkimi bóstwami rzymskimi i obcymi.
— Pójdę! — rzekła złamanym głosem Poppea. Petroniusz odetchnął głęboko.
"Nareszcie coś wskórałem!" — pomyślał. I wróciwszy do Winicjusza rzekł mu:
— Proś swego Boga, by Ligia nie umarła na gorączkę, bo jeśli nie umrze, to 
wielka westalka rozkaże ją uwolnić. Sama Augusta będzie ją o to prosiła.
Winicjusz popatrzył na niego oczyma, w których błyszczała gorączka, i 
odpowiedział:
— Ją uwolni Chrystus.
A Poppea, która dla ocalenia Rufiusa gotowa była palić hekatomby wszystkim bogom 
świata, tegoż jeszcze wieczora udała się na Forum do westalek, powierzywszy 
opiekę nad chorym dzieckiem wiernej piastunce Sylwii, która i ją samą 
wyniańczyła.
Lecz na Palatynie wyrok na dziecko był już wydany. Zaledwie bowiem lektyka 
cesarzowej znikła za Wielką Bramą, do komnaty, w której spoczywał mały Rufius, 
ROZDZIAŁ LVI
Zanim Flawiusze wznieśli Koloseum, amfiteatry w Rzymie budowano przeważnie z 
drzewa, toteż wszystkie niemal spłonęły w czasie pożaru. Nero jednak dla 
wyprawienia przyobiecanych igrzysk kazał wznieść kilka, a między nimi jeden 
olbrzymi, na który zaraz po ugaszeniu ognia poczęto sprowadzać morzem i Tybrem 
potężne pnie drzew, wyciętych na stokach Atlasu. Ponieważ igrzyska wspaniałością 
i liczbą ofiar miały przejść wszystkie poprzednie, dodano więc obszerne 
pomieszczenia dla ludzi i zwierząt. Tysiące rzemieślników pracowało nad budową 
dniem i nocą. Budowano i ozdabiano bez wytchnienia. Lud opowiadał sobie cuda o 
oparciach wykładanych brązem, bursztynem, kością słoniową, perłowcem i 
skorupnikiem zamorskich żółwiów. Biegnące wzdłuż siedzeń kanały, napełnione 
lodowatą wodą z gór, miały utrzymywać w budynku chłód przyjemny, nawet w czasie 
największych upałów. Olbrzymie purpurowe velarium zabezpieczało od promieni 
słonecznych. Między rzędami siedzeń ustawiono kadzielnice do palenia wonności 
arabskich; w górze pomieszczono przyrządy do skrapiania widzów rosą szafranową i 
werweną. Słynni budowniczowie, Sewerus i Celer, wysilili całą swą wiedzę, by 
wznieść amfiteatr niezrównany, a zarazem mogący pomieścić taką liczbę ciekawych, 
jakiej dotąd żaden ze znanych nie mógł pomieścić.
Toteż w dniu, w którym miał rozpocząć się ludus matutinus, tłumy gawiedzi 
czekały od świtu na otwarcie wrót, wsłuchując się z lubością w ryk lwów, 
chrapliwe beczenie panter i wycie psów. Zwierzętom nie dawano jeść od dwóch dni, 
a natomiast przesuwano przed nimi zakrwawione kawały mięsa, by tym bardziej 
pobudzić w nich wściekłość i głód. Chwilami też zrywała się taka burza dzikich 
głosów, że ludzie stojący przed cyrkiem nie mogli rozmawiać, a wrażliwsi bledli 
ze strachu. Lecz wraz. ze wschodem słońca zabrzmiały w obrębie cyrku pieśni 
donośne, ale spokojne, których słuchano ze zdziwieniem, powtarzając sobie 
wzajem: "Chrześcijanie! Chrześcijanie!" Jakoż mnogie ich zastępy sprowadzono do 
amfiteatru jeszcze w nocy i nie z jednego tylko więzienia, jak był pierwotny 
zamiar, ale ze wszystkich po trochu. Wiedziano w tłumie, że widowiska pociągną 
się przez całe tygodnie i miesiące, ale spierano się, czy z tą częścią 
chrześcijan, która była przeznaczona na dziś, zdołają skończyć w ciągu jednego 
dnia. Głosy męskie, kobiece i dziecinne, śpiewające pieśń poranną, były tak 
liczne, iż znawcy utrzymywali, że choćby po sto i dwieście ciał wysyłano na raz, 
zwierzęta zmęczą się, nasycą i do wieczora nie potrafią wszystkich porozrywać. 
Inni twierdzili, że zbyt wielka liczba ofiar, występujących jednocześnie na 
arenie, rozrywa uwagę i nie pozwala lubować się, jak należy, widowiskiem. W 
miarę jak zbliżała się chwila otwarcia korytarzy prowadzących do wnętrza, 
zwanych vomitoriami, lud ożywiał się, rozweselał i spierał o rozmaite tyczące 
widowiska rzeczy. Poczęły się tworzyć stronnictwa, podnoszące większą sprawność 
lwów lub tygrysów w rozdzieraniu ludzi. Tu i owdzie czyniono zakłady. Inni 
jednak rozprawiali o gladiatorach, którzy mieli wystąpić przed chrześcijanami na 
arenie, i znów tworzyły się stronnictwa to Samnitów, to Gallów, to Mirmilonów, 
to Traków, to sieciarzy. Wczesnym rankiem większe lub mniejsze ich oddziały 
poczęły pod przywództwem mistrzów, zwanych lanistami, napływać do amfiteatru. 
Nie chcąc się utrudzać przed czasem, szli bez zbroi, często zupełnie nadzy, 
często z zielonymi gałęziami w ręku lub uwieńczeni w kwiaty, młodzi, piękni w 
świetle porannym i pełni życia. Ciała ich, błyszczące od oliwy, potężne, jakby 
wykowane w marmurze, wprawiały w zachwyt rozmiłowany w kształtach lud. Wielu z 
nich znano osobiście i co chwila rozlegały się okrzyki: "Witaj, Furnius! Witaj, 
Leo! Witaj, Maksymus! Witaj, Diomedes!" Młode dziewczęta wznosiły ku nim oczy 
pełne miłości, oni zaś upatrywali, gdzie która najpiękniejsza, i odzywali się do 
nich żartobliwymi słowami, jakby żadna troska nie ciążyła nad nimi, przesyłając 
całusy lub wołając: "Obejmij, nim śmierć obejmie!" Po czym znikali w bramach, z 
których wielu nie miało już wyjść więcej. Lecz coraz nowe pochody rozrywały 
uwagę tłumów. Za gladiatorami szli mastygoforowie, to jest ludzie zbrojni w 
bicze, których obowiązkiem było smagać i podniecać walczących. Potem muły 
ciągnęły w stronę spoliarium całe szeregi wozów, na których poukładane były 
stosy drewnianych trumien. Na ten widok cieszył się lud, wnioskując z ich liczby 
o ogromie widowiska. Za czym ciągnęli ludzie, którzy mieli dobijać rannych, 
przebrani tak, aby każdy podobny był do Charona lub do Merkurego, za czym ludzie 
pilnujący porządku w cyrku, rozdający siedzenia, za czym niewolnicy do 
roznoszenia potraw i chłodników, a wreszcie pretorianie, których każdy cezar 
zawsze miewał w amfiteatrze pod ręką.
Otworzono wreszcie vomitoria i tłumy runęły do środka. Lecz takie było mnóstwo 
zgromadzonych, że płynęli i płynęli przez całe godziny, aż dziwno było, że 
amfiteatr może tak nieprzeliczoną czerń pochłonąć. Ryki zwierząt, czujących 
wyziewy ludzkie, wzmogły się jeszcze. Lud huczał w cyrku przy zajmowaniu miejsc 
jak fala w czasie burzy.
Przybył na koniec prefekt miasta w otoczeniu wigilów, a po nim nieprzerwanym już 
łańcuchem poczęły się zmieniać lektyki senatorów, konsulów, pretorów, edylów, 
urzędników publicznych i pałacowych, starszyzny pretoriańskiej, patrycjuszów i 
wykwintnych kobiet. Niektóre lektyki poprzedzali liktorowie, niosący siekiery 
wśród pęku rózg, inne tłumy niewolników. W słońcu migotały złocenia lektyk, 
białe i różnobarwne suknie, pióra, zausznice, klejnoty, stal toporów. Z cyrku 
dochodziły okrzyki, jakimi lud witał potężnych dostojników. Od czasu do czasu 
przybywały jeszcze niewielkie oddziały pretorianów.
Lecz kapłani z rozmaitych świątyń przybyli nieco później, a za nimi dopiero 
niesiono święte dziewice Westy, które poprzedzali liktorowie. Z rozpoczęciem 
widowiska czekano już tylko na cezara, który też nie chcąc narażać ludu na zbyt 
długie oczekiwanie i pragnąc ująć go sobie pośpiechem, przybył niebawem w 
towarzystwie Augusty i augustianów.
Petroniusz przybył między augustianami, mając w swej lektyce Winicjusza. Ów 
wiedział, że Ligia jest chora i bezprzytomna, ale ponieważ w ostatnich dniach 
dostęp do więzienia był jak najsurowiej strzeżony, ponieważ dawne straże 
zastąpiono nowymi, którym nie wolno było rozmawiać ze stróżami, jak również 
udzielać najmniejszych wiadomości tym, którzy przychodzili pytać o więźniów, nie 
był więc pewien, czy nie ma jej między ofiarami przeznaczonymi na pierwszy dzień 
widowiska. Dla lwów mogli wysłać i chorą, choćby bezprzytomną. Ale ponieważ 
ofiary miały być poobszywane w skóry zwierząt i wysyłane całymi gromadami na 
arenę, przeto nikt z widzów nie mógł sprawdzić, czy jedna więcej lub mniej 
znajduje się między nimi, i nikt żadnej rozpoznać. Stróże i cała służba 
amfiteatru była przekupiona, z bestiariuszami stanął zaś układ, że ukryją Ligię 
w jakimś ciemnym zakątku amfiteatru, a nocą wydadzą ją w ręce pewnego 
Winicjuszowego dzierżawcy, który natychmiast wywiezie ją w Góry Albańskie. 
Petroniusz, przypuszczony do tajemnicy, radził Winicjuszowi, by otwarcie udał 
się z nim do amfiteatru i dopiero przy wejściu wymknął się w tłoku i pośpieszył 
do lochów, gdzie dla uniknięcia możliwych pomyłek osobiście miał wskazać stróżom 
Ligię.
Stróże puścili go małymi drzwiczkami, którymi wychodzili sami. Jeden z nich, 
imieniem Syrus, poprowadził go natychmiast do chrześcijan. Po drodze rzeki:
— Nie wiem, panie, czy znajdziesz, czego szukasz. My dopytywaliśmy się o 
dziewicę imieniem Ligia, nikt jednak nie dał nam odpowiedzi, ale być może, iż 
nie ufają nam.
— Dużo ich jest? — pytał Winicjusz. — Wielu musi, panie, pozostać na jutro. — 
Czy są chorzy między nimi?
— Takich, którzy by nie mogli ustać na nogach, nie masz.
To rzekłszy Syrus otworzył drzwi i weszli jakby do ogromnej izby, ale niskiej i 
ciemnej, światło bowiem przychodziło do niej jedynie przez zakratowane otwory, 
oddzielające ją od areny. Winicjusz z początku nie mógł nic dojrzeć, słyszał 
tylko w izbie szmer głosów i okrzyki ludu, dochodzące z amfiteatru. Lecz po 
chwili,. gdy oczy jego przywykły do zmroku, ujrzał całe gromady dziwacznych 
istot, podobnych do wilków i niedźwiedzi. Byli to chrześcijanie, poobszywani w 
skóry zwierząt. Jedni z nich stali, drudzy modlili się klęcząc. Tu i owdzie z 
długich włosów, spływających po skórze, można było odgadnąć, że ofiara jest 
kobietą. Matki, podobne do wilczyc, nosiły na ręku również kosmato obszyte 
dzieci. Lecz spod skór wychylały się twarze jasne, oczy w mroku połyskiwały 
radością i gorączką. Widocznym było, że większą część tych ludzi opanowała jedna 
myśl, wyłączna i zaziemska, która jeszcze za życia znieczuliła ich na wszystka 
co się koło nich dziać i co ich spotkać mogło. Niektórzy, zapytywani o Ligię 
przez Winicjusza, patrzyli nań oczyma jakby zbudzonymi ze snu, nie odpowiadając 
na pytania; inni uśmiechali się do niego, kładąc palce na ustach lub wskazując 
na żelazne kraty, przez które wchodziły jasne snopy blasku. Dzieci tylko płakały 
gdzieniegdzie, przestraszone rykiem bestyj, wyciem psów, wrzaskiem ludu i 
podobnymi do zwierząt postaciami własnych rodziców. Winicjusz, idąc obok stróża 
Syrusa, patrzył w twarze, szukał, rozpytywał, chwilami potykał się o ciała tych, 
którzy pomdleli z natłoku, zaduchu i gorąca, i przeciskał się dalej w ciemną 
głąb izby, która zdawała się być tak obszerną jak cały amfiteatr.
Lecz nagle zatrzymał się, albowiem zdawało mu się, że w pobliżu kraty ozwał się 
jakiś znajomy mu głos. Posłuchawszy przez chwilę, zawrócił i przecisnąwszy się 
przez tłum, stanął blisko. Snop światła padał na głowę mówiącego i w blasku tym 
Winicjusz rozpoznał spod wilczej skóry wychudłą i nieubłaganą twarz Kryspa.
— Żałujcie za grzechy wasze — mówił Kryspus — bo oto chwila zaraz nadejdzie. Ale 
kto myśli, że samą śmiercią okupi winy, ten nowy grzech popełnia i strącony 
będzie w ogień wieczny. Każdym grzechem waszym, któryście za życia popełnili, 
odnawialiście mękę pana, jakże więc śmiecie mniemać, by ta, która was czeka, 
mogła tamtą okupić? Jednaką śmiercią pomrą dziś sprawiedliwi i grzeszni, ale Pan 
swoich odróżni. Biada wam, albowiem kły lwów podrą ciała wasze, ale nie podrą 
win waszych ni waszego rachunku z Bogiem. Pan okazał dość miłosierdzia, gdy 
pozwolił na krzyż się przybić, ale odtąd będzie tylko sędzią, który żadnej winy 
bez kary nie zostawi. Więc którzyście myśleli, iż męką zgładzicie grzechy wasze, 
bluźniliście przeciw sprawiedliwości Boskiej i tym głębiej będziecie pogrążeni. 
Skończyło się miłosierdzie, a przyszedł czas gniewu Bożego. Oto za chwilę 
staniecie przed strasznym sądem, wobec którego zaledwie cnotliwy się ostoi. 
Żałujcie za grzechy, albowiem otwarte są czeluści piekielne, i biada wam, 
mężowie i żony, biada, rodzice i dzieci!
I wyciągnąwszy kościste dłonie trząsł nimi nad pochylonymi głowami, 
nieustraszony, ale też i nieubłagany nawet wobec śmierci, na którą za chwilę 
pójść mieli wszyscy owi skazańcy. Po jego słowach ozwały się głosy: "Żałujmy za 
grzechy nasze!", po czym zapadło milczenie i słychać było tylko płacz dzieci i 
uderzenia rąk o piersi. Winicjuszowi zaś krew ścięła się w żyłach. On, który 
całą nadzieję złożył w miłosierdziu Chrystusa,. usłyszał teraz, że nadszedł 
dzień gniewu i że miłosierdzia nie zjedna nawet śmierć na arenie. Przez głowę 
przebiegła mu wprawdzie jasna i szybka jak błyskawica myśl, że Piotr Apostoł 
inaczej przemówiłby do tych mających umrzeć, niemniej jednak groźne, pełne 
fanatyzmu słowa Kryspa i ta ciemna izba z kratami, za którymi było pole męki, i 
bliskość jej, i natłok ofiar przybranych już na śmierć napełniły mu duszę zgrozą 
i przerażeniem. Wszystko to razem wzięte wydało mu się straszne i stokroć 
okropniejsze niż najkrwawsze bitwy, w których brał udział. Zaduch i żar poczęły 
go dusić. Pot zimny wystąpił mu na czoło. Chwyciła go obawa, że zemdleje jak ci, 
o których ciała potykał się czyniąc poszukiwania w głębi izby, więc gdy pomyślał 
jeszcze, że lada chwila mogą otworzyć kraty, począł wołać głośno Ligii i Ursusa, 
w nadziei, że jeśli nie oni, to ktoś znający ich mu odpowie.
Jakoż natychmiast jakiś człowiek, przybrany za niedźwiedzia, pociągnął go za 
togę i rzekł:
— Panie, zostali w więzieniu. Mnie ostatniego wyprowadzano i widziałem ją chorą 
na łożu.
— Kto jesteś? — spytał Winicjusz.
— Fossor, w którego chacie Apostoł chrzcił cię, panie. Uwięziono mnie przed 
trzema dniami, a dziś już umrę.
Winicjusz odetchnął. Wchodząc tu, życzył sobie znaleźć Ligię, obecnie zaś gotów 
był dziękować Chrystusowi, że jej tu nie ma, i w tym widzieć znak Jego 
miłosierdzia.
Tymczasem fossor pociągnął go jeszcze raz za togę i rzekł:
— Pamiętasz, panie, że to ja zaprowadziłem. cię do Korneliuszowej winnicy, gdzie 
w szopie nauczał Apostoł?
— Pamiętam — odpowiedział Winicjusz.
— Widziałem go później na dzień przedtem, nim mnie uwięzili. Pobłogosławił mi i 
mówił, iż przyjdzie do amfiteatru przeżegnać ginących. Chciałbym na niego 
patrzeć w chwili śmierci i widzieć znak krzyża, bo wówczas łatwiej mi będzie 
umrzeć, więc jeśli wiesz, panie, gdzie on jest, to mi powiedz.
Winicjusz zniżył głos i odrzekł:
— Jest między ludźmi Petroniusza, przebrany za niewolnika. Nie wiem, gdzie 
wybrali miejsca, ale wrócę do cyrku i zobaczę. Ty patrz na mnie, gdy wyjdziecie 
na arenę, ja zaś podniosę się i zwrócę głowę w ich stronę. Wówczas go 
odnajdziesz oczyma.
— Dzięki ci, panie, i pokój z tobą.
— Niech ci Zbawiciel będzie miłościw. — Amen.
Winicjusz wyszedł z cuniculum i udał się do amfiteatru, gdzie miał miejsce obok 
Petroniusza, wśród innych augustianów.
— Jest? — zapytał go Petroniusz. — Nie ma jej. Została w więzieniu.
— Słuchaj, co mi jeszcze przyszło na myśl, ale słuchając patrz na przykład na 
Nigidię, aby się zdawało, że rozmawiamy o jej uczesaniu... Tygellinus i Chilo 
spoglądają na nas w tej chwili... Słuchaj więc: niech Ligię nocą włożą w trumnę 
i wyniosą z więzienia jako umarłą, reszty się domyślasz.
— Tak — odpowiedział Winicjusz.
Dalszą rozmowę przerwał im Tuliusz Senecjo, który pochyliwszy się ku nim, rzekł:
— Nie wiecie, czy chrześcijanom dadzą broń? — Nie wiemy — odpowiedział 
Petroniusz.
— Wolałbym, gdyby ją dali — mówił Tuliusz — inaczej arena zbyt prędko staje się 
podobna do jatek rzeźniczych. Ale co za przepyszny amfiteatr!
Rzeczywiście, widok był wspaniały. Niższe siedzenia, nabite togami, bielały jak 
śnieg. W wyzłoconym podium siedział cezar w diamentowym naszyjniku, ze złotym 
wieńcem na głowie, obok niego piękna i posępna Augusta, obok po obu stronach 
westalki, wielcy urzędnicy, senatorowie w bramowanych płaszczach, starszyzna 
wojskowa w błyszczących zbrojach, słowem, wszystko, co w Rzymie było potężne, 
świetne i bogate. W dalszych rzędach siedzieli rycerze, a wyżej czerniało 
kręgiem morze głów ludzkich, nad którymi od słupa do słupa zwieszały się 
girlandy, uwite z róż, lilij, sasanków, bluszczu i winogradu.
Lud rozmawiał głośno, nawoływał się, śpiewał, chwilami wybuchał śmiechem nad 
jakimś dowcipnym słowem, które przesyłano sobie z rzędu do rzędu, i tupał z 
niecierpliwości, by przyśpieszyć widowisko.
Wreszcie tupanie stało się podobne do grzmotów i nieustające. Wówczas prefekt 
miasta, który poprzednio już był ze świetnym orszakiem objechał arenę, dał znak 
chustką, na który w amfiteatrze odpowiedziało powszechne: "Aaa!...", wyrwane z 
tysiąców piersi.
Zwykle widowisko rozpoczynało się od łowów na dzikiego zwierza, w których 
celowali rozmaici barbarzyńcy z północy i południa, tym razem jednak zwierząt 
miało być aż nadto, rozpoczęto więc od andabatów, to jest ludzi przybranych w 
hełmy bez otworów na oczy, a zatem bijących się na oślep. Kilkunastu ich, 
wyszedłszy na raz na arenę, poczęło machać mieczami w powietrzu; mastygoforowie 
za pomocą długich wideł posuwali jednych ku drugim, aby mogło przyjść do 
spotkania. Wykwintniejsi widzowie patrzyli obojętnie i z pogardą na podobne 
widowisko, lecz lud bawił się niezgrabnymi ruchami szermierzy, gdy zaś trafiało 
się, że spotykali się plecami, wybuchał głośnym śmiechem, wołając: "W prawo!", 
"W lewo!", "Wprost!", i często myląc umyślnie przeciwników. Kilka par sczepiło 
się jednak i walka poczynała być krwawą. Zawziętsi zapaśnicy rzucali tarcze i 
podając sobie lewe ręce, aby nie rozłączyć się więcej, prawymi walczyli na 
zabój. Kto padł, podnosił palce do góry, błagając tym znakiem litości, lecz na 
początku widowiska lud zwykle domagał się śmierci ranionych, zwłaszcza gdy 
chodziło o andabatów, którzy mając twarze zakryte pozostawali mu nieznani. Z 
wolna liczba walczących zmniejszała się coraz bardziej, a gdy wreszcie pozostało 
dwóch tylko, popchnięto ich ku sobie tak, że spotkawszy się padli obaj na piasek 
i zakłuli się na nim wzajemnie. Wówczas, wśród okrzyków: "Dokonano!" — 
posługacze uprzątnęli trupy, pacholęta zaś zagrabiły krwawe ślady na arenie i 
potrząsnęły ją listkami szafranu.
Teraz miała nastąpić poważniejsza walka, budząca zaciekawienie nie tylko 
motłochu, ale i ludzi wykwintnych, w czasie której młodzi patrycjusze czynili 
nieraz ogromne zakłady, zgrywając się częstokroć do nitki. Wraz też zaczęły 
krążyć z rąk do rąk tabliczki, na których wypisywano imiona ulubieńców, a 
zarazem ilość sestercyj, jaką każdy stawiał za swoim wybranym. Spectati, to jest 
zapaśnicy, którzy występowali już na arenie i odnosili na niej zwycięstwa, 
zyskiwali najwięcej zwolenników, lecz między grającymi byli i tacy, którzy 
stawiali znaczne sumy na gladiatorów nowych i całkiem nie znanych, w tej 
nadziei, że na wypadek ich zwycięstwa zagarną olbrzymie zyski. Zakładał się sam 
cezar i kapłani, i westalki, i senatorowie, i rycerze, i lud. Ludzie z gminu, 
gdy zbrakło im pieniędzy, stawiali często w zakład własną wolność. Czekano też z 
biciem serca, a nawet i trwogą, na ukazanie się szermierzy i niejeden czynił 
głośne śluby bogom, by zjednać ich opiekę dla swego ulubieńca.
Jakoż gdy ozwały się przeraźliwe odgłosy trąb, w amfiteatrze uczyniła się cisza 
oczekiwania. Tysiące oczu zwróciło się ku wielkim wrzeciądzom, do których 
zbliżył się człowiek przybrany za Charona i wśród ogólnego milczenia trzykrotnie 
zastukał w nie młotem, niby wywołując na śmierć tych, którzy byli za nimi 
ukryci. Po czym otworzyły się z wolna obie połowy bramy, ukazując czarną 
czeluść, z której poczęli wysypywać się na jasną arenę gladiatorowie. Szli 
oddziałami po dwudziestu pięciu ludzi, osobno Trakowie, osobno Mirmilonowie, 
Samnici, Gallowie, wszyscy ciężko zbrojni, a wreszcie retiarii, dzierżący w 
jednym ręku sieć, w drugim trójząb. Na ich widok tu i owdzie zerwały się po 
ławkach oklaski, które wkrótce zmieniły się w jedną ogromną i przeciągłą burzę. 
Od góry do dołu widać było rozpalone twarze, klaszczące dłonie i otwarte usta, z 
których wyrywały się okrzyki. Oni zaś okrążyli całą arenę krokiem równym i 
sprężystym, migocąc orężem i bogatymi zbrojami, po czym zatrzymali się przed 
cesarskim podium dumni, spokojni i świetni. Przeraźliwy głos rogu uciszył 
oklaski, a wówczas zapaśnicy wyciągnęli w górę prawice i wznosząc oczy i głowy 
ku cesarzowi, poczęli wołać, a raczej śpiewać przeciągłymi głosami:
Ave, caesar imperator! 
Morituri. te salutant!
Za czym rozsunęli się szybko, zajmując osobne miejsca na okręgu areny. Mieli na 
siebie uderzać całymi oddziałami, lecz pierwej dozwolono słynniejszym 
szermierzom stoczyć ze sobą szereg pojedynczych walk, w których najlepiej 
okazywała się siła, zręczność i odwaga przeciwników. Jakoż wnet spomiędzy 
"Gallów" wysunął się zapaśnik, znany dobrze miłośnikom amfiteatru pod imieniem 
"Rzeźnika" (Lanio), zwycięzca w wielu igrzyskach. W wielkim hełmie na głowie i 
pancerzu, opinającym z przodu i z tyłu jego potężną pierś, wyglądał w blasku na 
żółtej arenie jak olbrzymi błyszczący żuk. Niemniej słynny retiarius, Kakendio, 
wystąpił przeciw niemu.
Pomiędzy widzami poczęto się zakładać: — Pięćset sestercyj za Gallem!
— Pięćset za Kalendiem! — Na Herkulesa! Tysiąc! — Dwa tysiące!
Tymczasem Gali, doszedłszy do środka areny, począł się znów cofać z nastawianym 
mieczem i zniżając głowę przypatrywał się uważnie przez otwory w przyłbicy 
przeciwnikowi, lekki zaś, o ślicznych posągowych kształtach retiarius, całkiem 
nagi, prócz przepaski w biodrach, okrążał szybko ciężkiego nieprzyjaciela, 
machając z wdziękiem siecią, pochylając lub podnosząc trójząb i śpiewając zwykłą 
pieśń "sieciarzy":
Nie chcę ciebie, ryby szukam, 
Czemu zmykasz, Gallu?
Lecz Gall nie zmykał, po chwili bowiem zatrzymał się i stanąwszy w miejscu, 
począł obracać się tylko nieznacznym ruchem, tak aby zawsze mieć z przodu 
nieprzyjaciela. W jego postaci i potwornie wielkiej głowie było teraz coś 
strasznego. Widzowie rozumieli doskonale, że to ciężkie, zakute w miedź ciało 
zbiera się do nagłego rzutu, który może walkę rozstrzygnąć. Sieciarz tymczasem 
to przyskakiwał do niego, to odskakiwał, czyniąc swymi potrójnymi widłami ruchy 
tak szybkie, że wzrok ludzki z trudnością mógł za nimi podążyć. Dźwięk zębów o 
tarczę rozległ się kilkakrotnie, lecz Gall ani się zachwiał, dając tym 
świadectwo olbrzymiej swej siły. Cała jego uwaga zdawała się być skupioną nie na 
trójząb, ale na sieć, która krążyła ustawicznie. nad jego głową jak ptak 
złowrogi. Widzowie, zatrzymawszy oddech w piersi, śledzili mistrzowską grę 
gladiatorów. Lanio, upatrzywszy chwilę, runął wreszcie na przeciwnika, ów zaś z 
równą szybkością przemknął się pod jego mieczem i wzniesionym ramieniem, 
wyprostował się i rzucił siecią.
Gall, zwróciwszy się na miejscu, zatrzymał ją tarczą, po czym rozskoczyli się 
obaj. W amfiteatrze zagrzmiały okrzyki: "Macte!" — w niższych zaś rzędach 
poczęto robić nowe zakłady. Sam cezar, który z początku rozmawiał z westalką 
Rubrią i nie bardzo dotąd zważał na widowisko, zwrócił głowę ku arenie.
Oni zaś poczęli znów walczyć tak wprawnie i z taką dokładnością w ruchach, iż 
chwilami wydawało się, że chodzi im nie o śmierć lub życie, ale o wykazanie swej 
zręczności. Lanio, dwukrotnie jeszcze wywinąwszy się z sieci, począł się na nowo 
cofać ku okręgowi areny. Wówczas jednak ci, którzy trzymali przeciw niemu, nie 
chcąc, by wypoczął, poczęli krzyczeć: "Nacieraj!" Gall usłuchał i natarł. Ramię 
sieciarza oblało się nagle krwią i sieć mu zwisła. Lanio skurczył się i skoczył 
chcąc zadać cios ostatni. Lecz w tej chwili Kalendio, który umyślnie udał, że 
nie może już władać siecią, przegiął się w bok, uniknął pchnięcia i wsunąwszy 
trójząb między kolana przeciwnika, zwalił go na ziemię.
Ów chciał powstać, lecz w mgnieniu oka spowiły go fatalne sznury, w których 
każdym ruchem zaplątywał silniej ręce i nogi. Tymczasem razy trójzęba 
przygważdżały go raz po raz do ziemi. Raz jeszcze wysilił się, wsparł na ręku i 
wyprężył, by powstać, na próżno! Podniósł jeszcze ku głowie mdlejącą rękę, w 
której nie mógł już miecza utrzymać, i padł na wznak. Kalendio przycisnął mu 
zębami wideł szyję do ziemi i wsparłszy się obu rękami na ich trzonie, zwrócił 
się w stronę cesarskiej loży.
Cały cyrk począł się trząść od oklasków i ludzkiego ryku. Dla tych, którzy 
trzymali za Kalendiem, był on w tej chwili większy niż cezar, ale właśnie 
dlatego znikła w ich sercu zawziętość i przeciw Laniowi, który kosztem krwi 
własnej napełnił im kieszenie. Rozdwoiły się więc życzenia ludu. Na wszystkich 
ławach ukazały się w połowie znaki śmierci, w połowie politowania, lecz sieciarz 
patrzył tylko w lożę cezara i westalek, czekając, co oni postanowią.
Na nieszczęście Nero nie lubił Lania, albowiem na ostatnich igrzyskach przed 
pożarem, zakładając się przeciw niemu, przegrał do Licyniusza znaczną sumę, 
wysunął więc rękę z podium i zwrócił wielki palec ku ziemi.
Westalki powtórzyły znak natychmiast. Wówczas Kalendio przykląkł na piersiach 
Galla, wydobył krótki nóż, który nosił za pasem, i odchyliwszy zbroi koło szyi 
przeciwnika, wbił mu po rękojeść w gardło trójkątne ostrze.
— Peractum est! — rozległy się głosy w amfiteatrze. Lanio zaś drgał czas jakiś 
jak zarżnięty wół i kopał nogami piasek, po czym wyprężył się i pozostał 
nieruchomy.
Merkury nie potrzebował sprawdzać rozpalonym żelazem, czy żyje jeszcze. Wnet 
uprzątnięto go i wystąpiły inne pary, po których przejściu zawrzała dopiero 
walka całych oddziałów. Lud brał w niej udział duszą, sercem, oczyma: wył, 
ryczał, świstał, klaskał, śmiał się, podniecał walczących, szalał. Na arenie 
podzieleni na dwa zastępy gladiatorowie walczyli z wściekłością dzikich 
zwierząt: pierś uderzała o pierś, ciała splatały się w śmiertelnym uścisku, 
trzeszczały w stawach potężne członki, miecze topiły się w piersiach i 
brzuchach, pobladłe usta buchały krwią na piasek. Kilkunastu nowicjuszów 
chwyciła pod koniec trwoga tak straszna, że wyrwawszy się z zamętu, poczęli 
uciekać, lecz mastygoforowie zagnali ich wnet w bitwę batami. zakończonymi 
ołowiem. Na piasku potworzyły się wielkie ciemne plamy; coraz więcej nagich i 
zbrojnych ciał leżało pokotem na kształt snopóiw. Żywi walczyli na trupach, 
potykali się o zbroje, a tarcze, krwawili nogi o połamany oręż i padali. Lud nie 
posiadał się z radości, upajał się śmiercią, dyszał nią, nasycał oczy jej 
widokiem i z rozkoszą wciągał w płuca jej wyziewy.
Zwyciężeni legli wreszcie niemal wszyscy. Zaledwie kilku rannych klękło na 
środku areny i chwiejąc się wyciągnęło ku widzom ręce z prośbą o zmiłowanie. 
Zwycięzcom rozdano nagrody, wieńce, gałązki oliwne i nastąpiła chwila 
odpoczynku, która z rozkazu wszechwładnego cezara zmieniła się w ucztę. W wazach 
zapalono wonności. Skrapiacze zraszali lud deszczykiem szafrannym i fiołkowym. 
Roznoszono chłodniki, pieczone mięsiwa, słodkie ciasta, wino, oliwę i owoce. Lud 
pożerał, rozmawiał i wykrzykiwał na cześć cezara, by skłonić go do tym większej 
hojności. Jakoż gdy nasycono głód i pragnienie, setki niewolników wniosły pełne 
podarunków kosze, z których przybrane za amorów pacholęta wyjmowały rozmaite 
przedmioty i obu rękoma rozrzucały wśród ławek. W chwili gdy rozdawano loteryjne 
tessery, powstała bójka: ludzie cisnęli się, przewracali, deptali jedni po 
drugich, krzyczeli o ratunek, przeskakiwali przez rzędy siedzeń i dusili się w 
straszliwym tłoku" kto bowiem dostał szczęśliwą liczbę, mógł wygrać nawet dom z 
ogrodem, niewolnika, wspaniałą odzież lub osobliwe dzikie zwierzę, które 
następnie sprzedawał do amfiteatru. Czyniły się z tego powodu takie zamęty, że 
częstokroć pretorianie musieli wprowadzać ład, po każdym zaś rozdawnictwie 
wynoszono z widowni ludzi z połamanymi rękoma, nogami lub nawet zadeptanych na 
śmierć w ścisku.
Lecz bogatsi nie brali udziału w walce o tessery. Augustianie zabawiali się tym 
razem widokiem Chilona i przedrwiwaniem z jego daremnych usiłowań, by pokazać 
ludziom, że na walkę i rozlew krwi może patrzeć tak dobrze jak każdy inny. 
Próżno jednak nieszczęśliwy Grek marszczył brwi, zagryzał wargi i zaciskał 
pięści tak, że aż paznokcie wpijały mu się w dłonie. Zarówno jego grecka natura, 
jak i jego osobiste tchórzostwo nie znosiły takich widowisk. Twarz mu pobladła, 
czoło operliło się kroplami potu, wargi posiniały, oczy wpadły, zęby poczęły 
szczękać, a ciało chwyciła drżączka. Po ukończonej walce przyszedł nieco do 
siebie, lecz gdy wzięto go na języki, zdjął go nagły gniew i począł odgryzać się 
rozpaczliwie.
— Ha, Greku! Nieznośny ci widok podartej ludzkiej skóry — mówił pociągając go za 
brodę Watyniusz. Chilo zaś wyszczerzył na niego swe dwa ostatnie żółte zęby i 
odrzekł:
— Mój ojciec nie był szewcem, więc nie umiem jej łatać.
— Macte! Habec! — zawołało kilka głosów. Lecz inni drwili dalej.
— Nie on winien, że zamiast serca ma w piersiach kawał sera! — zawołał Senecjo.
— Nie tyś winien, że zamiast głowy masz pęcherz — odparł Chilo.
— Może zostaniesz gladiatorem! Dobrze byś wyglądał z siecią na arenie.
— Gdybym ciebie w nią złowił, złowiłbym cuchnącego dudka.
— A jak będzie z chrześcijanami? — pytał Festus z Ligurii. — Czy nie chciałbyś 
zostać psem i kąsać ich?
— Nie chciałbym zostać twoim bratem: — Ty meocki trądzie!
— Ty liguryjski mule!
— Skóra cię swędzi widocznie, ale nie radzęć prosić mnie, bym cię podrapał.
— Drap sam siebie. Jeśli zdrapiesz własne pryszcze, zniszczysz, co w tobie jest 
najlepszego.
I w ten sposób oni napadali go, on zaś odgryzał się zjadliwie wśród powszechnego 
śmiechu. Cezar klaskał w dłonie, powtarzał: "Macte!", i podniecał ich. Po chwili 
jednak zbliżył się Petroniusz i dotknąwszy rzeźbioną w kości słoniowej laseczką 
ramienia Greka, rzekł zimno:
— To dobrze, filozofie, aleś w jednym tylko pobłądził: bogowie stworzyli cię 
rzezimieszkiem, tyś zaś został demonem, i dlatego nie wytrzymasz!
Starzec popatrzył na niego swymi zaczerwienionymi oczyma, wszelako tym razem nie 
znalazł jakoś gotowej obelgi. Na chwilę umilkł, po czym odpowiedział jakby z 
pewnym wysileniem:
— Wytrzymam!...
Ale tymczasem trąby dały znać, że przerwa w widowisku skończona. Ludzie poczęli 
opuszczać przedziały, w których gromadzili się dla wyprostowania nóg i dla 
rozmowy. Wszczął się ruch ogólny i zwykłe kłótnie o zajmowane poprzednio 
siedzenia. Senatorowie i patrycjusze dążyli do swoich miejsc. Z wolna uciszał 
się gwar i amfiteatr przychodził do ładu. Na arenie pojawiła się gromada ludzi, 
aby tu i owdzie rozgrabić jeszcze pozlepiane zsiadłą krwią grudki piasku.
Nadchodziła kolej na chrześcijan. Ale że było to nowe dla ludu widowisko i nikt 
nie wiedział, jak się zachowają, wszyscy oczekiwali ich z pewnym zaciekawieniem. 
Nastrój tłumu był skupiony, spodziewano się bowiem scen nadzwyczajnych, ale 
nieprzyjazny. Wszakże ci ludzie, którzy mieli się teraz pojawić, spalili Rzym i 
odwieczne jego skarby. Wszakże karmili się krwią niemowląt, zatruwali wody, 
przeklinali cały rodzaj ludzki i dopuszczali się najbezecniejszych zbrodni. 
Rozbudzonej nienawiści nie dość było najsroższych kar i jeśli jaka obawa 
przejmowała serca, to tylko obawa o to, czy męki dorównają występkom tych 
złowrogich skazańców.
Tymczasem słońce podniosło się wysoko i promienie jego, przecedzane przez 
purpurowe velarium, napełniły amfiteatr krwawym światłem. Piasek przybrał barwę 
ognistą i w tych blaskach, w twarzach ludzkich, zarówno jak i w pustce areny, 
która za chwilę miała się zapełnić męką ludzką i zwierzęcą wściekłością, było 
coś strasznego. Zdawało się, iż w powietrzu unosi się groza i śmierć. Tłum, 
zwykle wesoły, zaciął się pod wpływem nienawiści w milczeniu. Twarze miały wyraz 
zawzięty.
Wtem prefekt dał znak: wówczas pojawił się ten sam starzec przebrany za Charona, 
który wywoływał na śmierć gladiatorów, i przeszedłszy wolnym krokiem przez całą 
arenę, wśród głuchej ciszy zastukał znów trzykrotnie młotem we drzwi.
W całym amfiteatrze ozwał się pomruk: — Chrześcijanie! Chrześcijanie!...
Zgrzytnęły żelazne kraty w ciemnych otworach, rozległy się zwykłe krzyki 
mastygoforów: "Na piasek!", i w jednej chwili arena zaludniła się gromadami 
jakby sylwanów, pookrywanych skórami. Wszyscy biegli prędko, nieco gorączkowo i 
wypadłszy na środek koliska, klękali jedni przy drugich z wzniesionymi w górę 
rękoma. Lud sądził, że to jest prośba o litość, i rozwścieczony takim 
tchórzostwem począł tupać, gwizdać, rzucać próżnymi naczyniami od wina, 
poogryzanymi kośćmi i ryczeć: "Zwierząt! Zwierząt!..." Lecz nagle stało się coś 
nieoczekiwanego. Oto ze środka kosmatej gromady podniosły się śpiewające głosy i 
w tejże chwili zabrzmiała pieśń, którą po raz pierwszy usłyszano w rzymskim 
cyrku:
Christus regnat!...
Wówczas zdumienie ogarnęło lud. Skazańcy śpiewali z oczyma wzniesionymi ku 
velarium. Widziano twarze pobladłe, lecz jakby natchnione. Wszyscy zrozumieli, 
że ludzie ci nie proszą o litość i że zdają się nie widzieć ni cyrku, ni ludu, 
ni senatu, ni cezara. "Chrisius regnat!" rozbrzmiewało coraz donioślej, a w 
ławach hen, aż do góry, między rzędami widzów niejeden zadawał sobie pytanie: co 
to się dzieje i co to jest za Christus, który króluje w ustach tych ludzi 
mających umrzeć? Ale tymczasem otwarto nową kratę i na arenę wypadły z dzikim 
pędem i szczekaniem całe stada psów: płowych olbrzymich molosów z Peloponezu, 
pręgowatych psów z Pirenejów i podobnych do wilków kundli z Hibernii, 
wygłodzonych umyślenie, o zapadłych bokach i krwawych oczach. Wycie i skomlenie 
napełniło cały amfiteatr. Chrześcijance, skończywszy pieśń, klęczeli nieruchomi, 
jakby skamieniali, powtarzając tylko jednym jękliwym chórem: "Pro Christo! Pro 
Christo!" Psy, wyczuwszy ludzi pod skórami zwierząt i zdziwione ich 
nieruchomością, nie śmiały się na nich od razu rzucić. Jedne wspinały się na 
ściany lóż, jakby chciały dostać się do widzów, drugie biegały wokoło, 
szczekając zażarcie, jakby goniły jakiegoś niewidzialnego zwierza. Lud 
rozgniewał się. Zawrzały tysiące głosów: niektórzy z widzów udawali ryk 
zwierząt, inni szczekali jak psy, inni szczuli we wszystkich językach. Amfiteatr 
zatrząsł się od wrzasków. Rozdrażniane psy poczęły to dopadać do klęczących, to 
cofać się jeszcze, kłapiąc zębami, aż wreszcie jeden z molosów wpił kły w bark 
klęczącej na przodzie kobiety i pociągnął ją pod siebie.
Wówczas dziesiątki ich rzuciły się w środek, jakby przez wyłom. Tłum przestał 
ryczeć, by przypatrywać się z większą uwagą. Wśród wycia a charkotu słychać 
jeszcze było żałosne głosy męskie i kobiece: "Pro Christo! Pro Christo!", lecz 
na arenie potworzyły się drgające kłęby z ciał psów i ludzi. Krew płynęła teraz 
strumieniem z porozdzieranych ciał. Psy wydzierały sobie wzajem krwawe ludzkie 
członki. Zapach krwi i poszarpanych wnętrzności zgłuszył arabskie wonie i 
napełnił cały cyrk. W końcu już tylko gdzieniegdzie widać było pojedyncze 
klęczące postacie, które wnet pokrywały ruchome wyjące kupy.
Winicjusz, który w chwili gdy chrześcijanie wbiegli, podniósł się i odwrócił, 
aby zgodnie z obietnicą wskazać fossorowi stronę, w której między ludźmi 
Petroniusza był ukryty Apostoł, siadł na powrót i siedział z twarzą człowieka 
umarłego, spoglądając szklanymi oczyma na okropne widowisko. Z początku obawa, 
że fossor mógł się omylić i że Ligia może znajdować się między ofiarami, 
odrętwiła go zupełnie, lecz gdy słyszał głosy: "Pro Christo!", gdy widział mękę 
tylu ofiar, które umierając świadczyły swej prawdzie i swemu Bogu, ogarnęło go 
inne poczucie, dojmujące jak najstraszniejszy ból, a jednak nieprzeparte, że gdy 
Chrystus sam umarł w męce i gdy giną oto za niego tysiące, gdy wylewa się morze 
krwi, ta jedna więcej kropla nic nie znaczy, i że grzechem jest nawet prosić o 
miłosierdzie. Ta myśl szła na niego z areny, przenikała go wraz z jękami 
umierających, wraz z zapachem ich krwi. A jednak modlił się i powtarzał 
zeschłymi wargami: "Chryste, Chryste, i Twój Apostoł modli się za nią!" Po czym 
zapamiętał się, stracił świadomość, gdzie jest, zdawało mu się tylko, że krew na 
arenie wzbiera i wzbiera, że piętrzy się i wypłynie z cyrku na cały Rzym. 
Zresztą nie słyszał nic, ni wycia psów, ni wrzasków ludu, ni głosów augustianów, 
które nagle poczęły wołać:
— Chilo zemdlał!
— Chilo zemdlał! — powtórzył Petroniusz zwracając się w stronę Greka.
A ów zemdlał rzeczywiście i siedział biały jak płótno, z zadartą w tył głową i z 
otwartymi szeroko ustami, podobny do trupa.
W tej samej chwili poczęto wypychać nowe, obszyte w skóry ofiary na arenę.
Te klękały natychmiast, jak i ich poprzednicy, lecz zmordowane psy nie chciały 
ich szarpać. Ledwie kilka ich rzuciło się na najbliżej klęczących, inne zaś 
pokładłszy się i podniósłszy w górę okrwawione paszcze, poczęły robić bokami i 
ziajać ciężko.
Wówczas zaniepokojony w duszach, ale spity krwią i rozszalały lud począł 
krzyczeć przeraźliwymi głosami:
— Lwów! Lwów! Wypuścić lwy!...
Lwy miały być zachowane na dzień następny, lecz w amfiteatrach lud narzucał 
swoją wolę wszystkim, a nawet i cezarowi. Jeden tylko Kaligula, zuchwały i 
zmienny w swych zachceniach, ośmielał się sprzeciwiać, a nawet bywało, że 
przykazywał okładać tłumy kijami, lecz i on najczęściej ulegał. Nero, któremu 
oklaski droższe były nad wszystko w świecie, nie opierał się nigdy, tym bardziej 
więc nie oparł się teraz, gdy chodziło o ukojenie rozdrażnionych po pożarze 
tłumów i o chrześcijan, na których chciał zwalić winę klęski.
Dał więc znak, by otworzono cuniculum, co ujrzawszy lud uspokoił się 
natychmiast. Usłyszano skrzypienie krat, za którymi były lwy. Psy na ich widok 
zbiły się w jedną kupę po przeciwległej stronie koła, skowycząc z cicha, one zaś 
poczęły jeden po drugim wytaczać się na arenę, ogromne, płowe, o wielkich 
kudłatych głowach. Sam cezar zwrócił ku nim swą znudzoną twarz i przyłożył 
szmaragd do oka, aby przyglądać się lepiej. Augustianie przywitali je oklaskiem; 
tłum liczył je na palcach, śledząc zarazem chciwie, jakie wrażenie czyni ich 
widok na klęczących w środku chrześcijan, którzy znów jęli powtarzać 
niezrozumiałe dla wielu, a drażniące wszystkich słowa: "Pro Christo! Pro 
Christo!..."
Lecz lwy, jakkolwiek wygłodniałe, nie śpieszyły się do ofiar. Czerwonawy blask 
na arenie raził je, więc mrużyły oczy, jakby olśnione; niektóre wyciągały 
leniwie swe złotawe cielska, niektóre, rozwierając paszcze, ziewały, rzekłbyś, 
chcąc pokazać widzom kły straszliwe. Lecz następnie zapach krwi i podartych 
ciał, których mnóstwo leżało na arenie, począł na nie działać. Wkrótce ruchy ich 
stały się niespokojne, grzywy jeżyły się, nozdrza wciągały chrapliwie powietrze. 
Jeden przypadł nagle do trupa kobiety z poszarpaną twarzą i ległszy przednimi 
łapami na ciele, jął zlizywać kolczastym językiem skrzepłe sople, drugi zbliżył 
się do chrześcijanina, trzymającego na ręku dziecko obszyte w skórę jelonka.
Dziecko trzęsło się od krzyku i płaczu, obejmując konwulsyjnie szyję ojca, ów 
zaś, pragnąc mu przedłużyć choć na chwilę życie, starał się oderwać je od szyi, 
by podać dalej klęczącym. Lecz krzyk i ruch podrażnił lwa. Nagle wydał krótki, 
urwany ryk, zgniótł dziecko jednym uderzeniem łapy i chwyciwszy w paszczę 
czaszkę ojca zgruchotał ją w mgnieniu oka.
Na ten widok wszystkie inne wpadły na gromadę chrześcijan. Kilka kobiet nie 
mogło wstrzymać okrzyków przerażenia, lecz lud zgłuszył je oklaskami, które wnet 
jednak uciszyły się, albowiem chęć patrzenia przemogła. Widziano wówczas rzeczy 
straszne: głowy znikające całkowicie w czeluściach paszcz, piersi otwierane na 
rozcież jednym uderzeniem kłów, wyrwane serca i płuca; słyszano trzask kości w 
zębach. Niektóre. lwy, chwyciwszy ofiary za boki lub krzyże, latały w szalonych 
skokach po arenie, jakby szukając zakrytego miejsca, gdzieby mogły je pożreć, 
inne w walce wzajemnej wspinały się na siebie, obejmując się łapami jak 
zapaśnicy i napełniając amfiteatr grzmotem. Ludzie wstawali z miejsc. Inni 
opuszczając siedzenia schodzili przedziałami niżej, by widzieć lepiej, i 
tłoczyli się w nich na śmierć. Zdawało się, że uniesione tłumy rzucą się w końcu 
na samą arenę i poczną rozdzierać razem z lwami. Chwilami słychać było nieludzki 
wrzask, chwilami oklaski, chwilami ryk, pomruk, kłapanie kłów, wycie molosów, 
chwilami jęki tylko.
Cezar, trzymając szmaragd przy oku, patrzył teraz uważnie. Twarz Petroniusza 
przybrała wyraz niesmaku i pogardy. Chilona poprzednio już wyniesiono z cyrku.
A z cuniculów wypychano coraz nowe ofiary.
Z najwyższego rzędu w amfiteatrze spoglądał na nie Piotr Apostoł. Nikt na niego 
nie patrzył, wszystkie bowiem głowy zwrócone były ku arenie, więc wstał i jako 
niegdyś w Korneliuszowej winnicy błogosławił na śmierć i na wieczność tym, 
których miano pochwycić, tak teraz żegnał krzyżem ginących pod kłami zwierząt i 
ich krew, i ich mękę, i martwe ciała, zmienione w niekształtne bryły, i dusze 
ulatujące z krwawego piasku. Niektórzy podnosili ku niemu oczy, a wówczas 
rozjaśniały się im twarze i uśmiechali się widząc nad sobą, hen, w górze, znak 
krzyża. Jemu zaś rozdzierało się serce i mówił: "O Panie! bądź wola Twoja, bo na 
chwałę Twoją, na świadectwo prawdy giną te owce moje! Tyś mi je paść rozkazał, 
więc zdaję Ci je, a Ty porachuj je, Panie, weź je, zagój ich rany, ukój ich 
boleść i daj im więcej jeszcze szczęścia, niźli tu męki doznali."
I żegnał jednych po drugich, gromadę po gromadzie, z miłością tak wielką, jak 
gdyby byli jego dziećmi, które oddawał wprost w ręce Chrystusa. Wtem cezar, czy 
to z zapamiętania, czy chcąc, by igrzysko przeszło wszystko, co dotąd widziano w 
Rzymie, szepnął kilka słów prefektowi miasta, ów zaś opuściwszy podium udał się 
natychmiast do cuniculów. I nawet lud już zdumiał się, gdy po chwili ujrzał znów 
otwierające się kraty. Wypuszczono teraz zwierzęta wszelkiego rodzaju: tygrysy 
znad Eufratu, numidyjskie pantery, niedźwiedzie, wilki, hieny i szakale. Cała 
arena pokryła się jakby ruchomą falą skór pręgowanych, żółtych, płowych, 
ciemnych, brunatnych i cętkowanych. Powstał zamęt, w którym oczy nie mogły nic 
rozróżnić prócz okropnego przewracania się i kłębienia grzbietów zwierzęcych. 
Widowisko straciło pozór rzeczywistości, a zmieniło się jakby w orgię krwi, 
jakby w straszny sen, jakby w potworny majak obłąkanego umysłu. Miara była 
przebrana. Wśród ryków, wycia i skowyczenia ozwały się tu i owdzie na ławach 
widzów przeraźliwe, spazmatyczne śmiechy kobiet, których siły wyczerpały się 
wreszcie. Ludziom uczyniło się straszno. Twarze zmierzchły. Rozliczne głosy 
poczęły wołać: "Dosyć! Dosyć!"
Lecz zwierzęta łatwiej było wpuścić niż je wypędzić. Cezar znalazł jednak sposób 
oczyszczenia z nich areny, połączony z nową dla ludu rozrywką. We wszystkich 
przedziałach wśród ław pojawiły się zastępy czarnych, strojnych w pióra i 
zausznice Numidów, z łukami w ręku. Lud odgadł, co nastąpi, i przywitał ich 
okrzykiem zadowolenia, oni zaś zbliżyli się do obrębu i przyłożywszy strzały do 
cięciw, poczęli szyć z łuków w gromady zwierząt. Było to istotnie nowe 
widowisko. Smukłe, czarne ciała przechylały się w tył, prężąc giętkie łuki i 
wysyłając grot za grotem. Warkot cięciw i świst pierzastych bełtów mieszał się z 
wyciem zwierząt i okrzykami podziwu widzów. Wilki, niedźwiedzie, pantery i 
ludzie, którzy jeszcze zostali żywi, padali pokotem obok siebie. Tu i owdzie 
lew, poczuwszy grot w boku, zwracał nagłym ruchem zmarszczoną z wściekłości 
paszczę, by chwycić i zdruzgotać drzewce. Inne jęczały z bólu. Drobiazg 
zwierzęcy wpadłszy w popłoch przebiegał na oślep arenę lub bił głowami w kraty, 
a tymczasem groty warczały i warczały ciągle, dopóki wszystko, co żywe, nie 
legło w ostatnich drganiach konania.
Wówczas na arenę wpadły setki niewolników cyrkowych, zbrojnych w rydle, łopaty, 
miotły, taczki, kosze do wynoszenia wnętrzności i wory z piaskiem. Jedni 
napływali za drugimi i na całym kolisku zawrzała gorączkowa czynność. Wnet 
oczyszczono je z trupów, krwi i kału, przeryto, zrównano i potrząśnięto grubą 
warstwą świeżego piasku. Za czym wbiegły amorki rozrzucając listki róż, lilij i 
przeróżnego kwiecia. Zapalono na nowo kadzielnice i zdjęto velarium, bo już 
słońce zniżyło się znacznie.
Tłumy zaś, spoglądając po sobie ze zdziwieniem, zapytywały się wzajem, co za 
widowisko czeka je jeszcze w dniu dzisiejszym.
Jakoż czekało takie, którego nikt się nie spodziewał. Oto cezar, który od 
niejakiego czasu opuścił podium, ukazał się nagle na ukwieconej arenie, 
przybrany w purpurowy płaszcz i złoty wieniec. Dwunastu śpiewaków, z cytrami w 
ręku, postępowało za nim, on zaś, dzierżąc srebrną lutnię, wystąpił uroczystym 
krokiem na środek i skłoniwszy się kilkakrotnie widzom, podniósł ku niebu oczy 
i czas jakiś stał tak. jakby oczekując na natchnienie.
Po czym uderzył w struny i zaczął śpiewać: 
O promienisty Lety synu,
Władco Tenedu, Killi, Chryzy, 
Tyżeś to, mając w pieczy swej 
Ilionu święty gród,
Mógł go gniewowi Achiwów zdać 
I ścierpieć, by święte ołtarze, 
Płonące wiecznie ku twej czci, 
Zbryzgała Trojan krew?
Do ciebie starcy drżące dłonie, 
O Srebrnołuki, w dal godzący, 
Do ciebie matki z głębi łon 
Wznosiły łzawy głos,
Byś nad ich dziećmi litość miał; 
I głaz by skargi te wzruszyły, 
A tyś mniej czuły był niż głaz, 
Sminteju, na ludzki ból!...
Pieśń przechodziła z wolna w żałosną, pełną bólu elegię. W cyrku uczyniła się 
cisza. Po chwili cezar, sam wzruszony, począł śpiewać dalej: 
Mógłżeś formingi boskiej brzmieniem 
Zgłuszyć lamenty serc i krzyk,
Gdy oko jeszcze dziś 
Zachodzi łzą, jak rosą kwiat, 
Na dźwięk posępny pieśni tej,
Co wskrzesza z prochu i popiołów 
Pożogi, klęski, zguby dzień...
— Sminteju, gdzieś wówczas był?
Tu głos mu zadrgał i zwilgotniały oczy. Na rzęsach westalek ukazały się łzy, lud 
słuchał cicho, zanim wybuchnął długo nie ustającą burzą oklasków.
Tymczasem z zewnątrz przez otwarte dla przewiewu vomitoria dochodziło 
skrzypienie wozów, na których składano krwawe szczątki chrześcijan, mężczyzn, 
kobiet i dzieci, aby je wywieźć do strasznych dołów, zwanych puticuli.
A Piotr Apostoł objął rękoma swą białą drżącą głowę i wołał w duchu:
"Panie! Panie! Komuś Ty oddał rząd nad światem? I przecz chcesz założyć swoją 
stolicę w tym mieście?"
ROZDZIAŁ LVII
Tymczasem słońce zniżyło się ku zachodowi i zdawało się roztapiać w zorzach 
wieczornych. Widowisko było skończone. Tłumy poczęły opuszczać amfiteatr i 
wylewać się przez wyjścia, zwane vomitoriami, na miasto. Augustianie tylko 
zwłóczyli czekając, zanim przepłynie fala. Cała gromada ich, opuściwszy swe 
miejsca, zebrała się przy podium, w którym cezar ukazał się znowu, by słuchać 
pochwał. Jakkolwiek widzowie nie szczędzili mu oklasków zaraz po ukończeniu 
pieśni dla niego nie było to dosyć, spodziewał się bowiem zapału dochodzącego do 
szaleństwa. Na próżno też brzmiały teraz hymny pochwalne, próżno westalki 
całowały jego "boskie" dłonie, a Rubria schyliła się przy tym tak, że aż rudawa 
jej głowa dotknęła jego piersi. Nero nie by ł zadowolony i nie umiał tego ukryć. 
Dziwiło go też i niepokoiło zarazem, że Petroniusz zachowuje milczenie. Jakieś 
pochwalne, a zarazem trafnie podnoszące zalety pieśni słowo z jego ust byłoby mu 
w tej chwili wielką pociechą. Wreszcie, nie mogąc wytrzymać, skinął na niego, a 
gdy ów wszedł do podium, rzekł:
— Powiedz...
A Petroniusz odrzekł zimno:
— Milczę, bo nie mogę znaleźć słów. Przeszedłeś sam siebie.
— Tak i mnie się zdawało, a jednak ten lud?...
— Czy możesz żądać od mieszańców aby się znali na poezji?
— Więc zauważyłeś i ty, że nie podziękowano mi tak, jakem zasłużył?
— Boś obrał złą chwilę.
— Dlaczego?
— Dlatego, że mózgi zaczadzone zaduchem krwi nie mogą słuchać uważnie.
Nero zacisnął pięści i odrzekł:
— Ach, ci chrześcijanie! Spalili Rzym, a teraz krzywdzą i mnie. Jakież jeszcze 
kary dla nich wymyślę? Petroniusz spostrzegł, że idzie złą drogą i że słowa jego 
odnoszą skutek wprost przeciwny temu, jaki zamierzył osiągnąć, więc chcąc 
odwrócić umysł cezara w inną stronę, pochylił się ku niemu i szepnął:
— Pieśń twoja jest cudna, ale uczynię ci tylko jedną uwagę: w czwartym wierszu 
trzeciej strofy metryka pozostawia coś do życzenia.
A Nero oblał się rumieńcem wstydu, jakby schwytany na haniebnym uczynku, 
spojrzał z przestrachem i odpowiedział również cicho:
— Ty wszystko zauważysz!... Wiem!... Przerobię!... Ale nikt więcej nie 
spostrzegł? Prawda? Ty zaś, na miłość bogów, nie mów nikomu... jeśli... ci życie 
miłe...
Na to Petroniusz zmarszczył brwi i odpowiedział jakby z wybuchem nudy i 
zniechęcenia:
— Możesz mnie, boski, skazać na śmierć, jeśli ci zawadzam, ale mnie nią nie 
strasz, bo bogowie najlepiej wiedzą, czy się jej boję.
I tak mówiąc począł patrzeć wprost w oczy cezara, ów zaś po chwili odrzekł:
— Nie gniewaj się... Wiesz, że cię kocham... "Zły znak!" — pomyślał Petroniusz.
— Chciałem was prosić dziś na ucztę — mówił dalej Nero — ale się wolę zamknąć i 
polerować ów przeklęty wiersz trzeciej strofy. Prócz ciebie mógł błąd zauważyć 
jeszcze Seneka, a może i Sekundus Karynas, ale się ich pozbędę zaraz.
To rzekłszy zawołał Seneki i oświadczył mu, że wraz z Akratusem i Sekundem 
Karynem wysyła go do Italii i do wszystkich prowincji po pieniądze, które 
nakazuje im ściągnąć z miast, ze wsi, ze słynnych świątyń, słowem zewsząd, gdzie 
tylko można je będzie znaleźć lub wycisnąć. Lecz Seneka, który zrozumiał, że 
powierzają mu czynność łupieżcy, świętokradcy i rozbójnika, odmówił wręcz.
— Muszę jechać na wieś, panie — rzeki — i tam czekać śmierci, gdyż jestem stary 
i nerwy moje są chore.
Iberyjskie nerwy Seneki, silniejsze od Chilonowych, nie były może chore, ale 
zdrowie jego było w ogóle złe, albowiem wyglądał jak cień i głowa w ostatnich 
czasach obielała mu zupełnie.
Nero też, spojrzawszy na niego, pomyślał, że może istotnie niedługo będzie 
czekał na jego śmierć, i odrzekł:
— Nie chcę narażać cię na podróż, jeśliś chory, ale że z miłości, jaką mam dla 
ciebie, chcę cię mieć blisko, więc zamiast wyjechać na wieś, zamkniesz się w 
twoim domu i nie będziesz go opuszczał.
Po czym rozśmiał się i rzekł:
— Gdy poślę Akratusa i Karynasa samych, to jakobym posłał wilki po owce. Kogóż 
nad nimi przełożę? — Przełóż mnie, panie! — rzekł Domicjusz Afer. — Nie! Nie 
chcę ściągnąć na Rzym gniewu Merkurego, którego zawstydzilibyście złodziejstwem. 
Potrzeba mi jakiegoś stoika; jak Seneka lub jak mój nowy przyjaciel -filozof, 
Chilo.
To rzekłszy począł się oglądać i spytał: — A co się stało z Chilonem?
Chilo zaś, który, otrzeźwiawszy na świeżym powietrzu, wrócił do amfiteatru na 
pieśń cezara, przysunął się i rzekł:
— Jestem, świetlisty płodzie słońca i księżyca. Byłem chory, ale twój śpiew 
uzdrowił mnie.
— Poślę cię do Achai — rzekł Nero. — Ty musisz wiedzieć co do grosza, ile tam 
jest w każdej świątyni.
— Uczyń tak, Zeusie, a bogowie złożą ci taką daninę, jakiej nigdy nikomu nie 
złożyli.
— Uczyniłbym tak, ale nie chcę cię pozbawiać widoku igrzysk.
— Baalu!... — rzekł Chilo.
Lecz augustianie radzi, że humor cezara poprawił się, poczęli się śmiać i wołać:
— Nie, panie! Nie pozbawiaj tego mężnego Greka widoku igrzysk.
— Ale pozbaw mnie, panie, widoku tych krzykliwych kapitolińskich gąsiąt, którym 
mózgi, razem wzięte, nie napełniłyby żołędziowej miseczki — odparł Chilo. — 
Piszę oto, pierworodny synu Apollina, hymn po grecku na twoją cześć i dlatego 
chcę spędzić kilka dni w świątyni muz, aby je błagać o natchnienie.
— O, nie! — zawołał Nero. — Chcesz się wykręcić od następnych widowisk! Nic z 
tego!
— Przysięgam ci, panie, że piszę hymn.
— Więc będziesz go pisał w nocy. Błagaj Dianę o natchnienie, to przecie siostra 
Apollina.
Chilo spuścił głowę spoglądając ze złością na obecnych, którzy znowu zaczęli się 
śmiać. Cezar zaś, zwróciwszy się do Senecjona i do Suiliusza Nerulina, rzekł:
— Wyobraźcie sobie, że z przeznaczonych na dziś chrześcijan zaledwie z połową 
zdołaliśmy się załatwić. Na to stary Akwilus Regulus, wielki znawca rzeczy 
tyczących amfiteatru, pomyślał chwilę i ozwał się: — Te widowiska, w których 
występują ludzie sine armis et sine arte, trwają prawie równie długo, a mniej 
zajmują.
— Każę im dawać broń — odpowiedział Nero. Lecz przesądny Westynus zbudził się 
nagle z zamyślenia i spytał tajemniczym głosem:
— Czy uważaliście, że oni coś widzą umierając? Patrzą w górę i umierają jakby 
bez cierpień. Jestem pewny, że oni coś widzą...
To rzekłszy podniósł oczy ku otworowi amfiteatru, nad którym już noc poczęła 
rozciągać swoje nabite gwiazdami velarium. Inni jednak odpowiedzieli śmiechami i 
żartobliwymi przypuszczeniami, co chrześcijanie mogą widzieć w chwili śmierci. 
Tymczasem cezar dał znak niewolnikom trzymającym pochodnie i opuścił cyrk, a za 
nim westalki, senatorowie, urzędnicy i augustianie.
Noc była jasna, ciepła. Przed cyrkiem snuły się jeszcze tłumy, ciekawe widzieć 
odjazd cezara, ale jakieś posępne i milczące. Tu i ówdzie ozwał się poklask i 
ścichł zaraz. Ze spoliarium skrzypiące wozy wywoziły wciąż krwawe szczątki 
chrześcijan.
Petroniusz i Winicjusz odbywali drogę w milczeniu. Dopiero w pobliżu willi 
Petroniusz spytał:
— Czy myślałeś o tym, com ci powiedział? — Tak jest — odrzekł Winicjusz.
— Czy ty wierzysz, że teraz i dla mnie to jest sprawa największej wagi? Muszę ją 
uwolnić wbrew cezarowi i Tygellinowi. To jest jakby walka, w której zawziąłem 
się zwyciężyć, to jest jakby gra, w której chcę wygrać choćby kosztem własnej 
skóry... Dzisiejszy dzień utwierdził mnie jeszcze w przedsięwzięciu.
— Niech ci Chrystus zapłaci! — Obaczysz.
Tak rozmawiając stanęli przed drzwiami willi i wysiedli z lektyki. W tej chwili 
jakaś ciemna postać zbliżyła się do nich i spytała:
— Czy tu jest szlachetny Winicjusz?
— Tak — odrzekł trybun — czego chcesz?
— Jestem Nazariusz, syn Miriam; idę z więzienia i przynoszę ci wiadomość o 
Ligii.
Winicjusz oparł mu rękę na ramieniu i przy blasku pochodni począł mu patrzeć w 
oczy, nie mogąc przemówić ani słowa, ale Nazariusz odgadł zamierające na jego 
wargach pytanie i odrzekł:
— Żyje dotąd. Ursus przysyła mnie do ciebie, panie, aby ci powiedzieć, że ona w 
gorączce modli się i powtarza imię twoje.
A Winicjusz odrzekł:
— Chwała Chrystusowi, który mi ją wrócić może. Po czym wziąwszy Nazariusza 
poprowadził go do biblioteki. Po chwili jednak nadszedł i Petroniusz, aby 
słyszeć ich rozmowę.
— Choroba ocaliła ją od hańby, bo kaci boją się — mówił młody chłopiec. — Ursus 
i Glaukus lekarz czuwają nad nią dzień i noc.
— Czy stróże zostali ciż sami?
— Tak, panie, i ona jest w ich izbie. Ci więźniowie, którzy byli w dolnym 
więzieniu, pomarli wszyscy na gorączkę lub podusili się z zaduchy.
— Ktoś ty jest? — zapytał Petroniusz.
— Szlachetny Winicjusz mnie zna. Jestem synem wdowy, u której mieszkała Ligia.
— I chrześcijaninem?
Chłopiec spojrzał pytającym wzrokiem na Winicjusza, ale widząc, że ów modli się 
w tej chwili, podniósł głowę i rzekł:
— Tak jest.
— Jakim sposobem możesz wchodzić swobodnie do więzienia?
— Nająłem się, panie, do wynoszenia ciał zmarłych, a uczyniłem to umyślnie, aby 
przychodzić z pomocą braciom moim i przynosić im wieści z miasta.
Petroniusz począł się przypatrywać uważniej ślicznej twarzy chłopca, jego 
błękitnym oczom i czarnym, bujnym włosom, po czym spytał:
— Z jakiego kraju jesteś, pacholę? — Jestem Galilejczykiem, panie.
— Czy chciałbyś, by Ligia była wolną? Chłopiec podniósł oczy w górę:
— Choćbym sam miał potem umrzeć. Wtem Winicjusz przestał się modlić i rzekł:
— Powiedz stróżom, by włożyli ją do trumny jak umarłą. Ty dobierz pomocników, 
którzy w nocy wyniosą ją razem z tobą. W pobliżu Cuchnących Dołów znajdziecie 
czekających z lektyką ludzi, którym oddacie trumnę. Stróżom obiecaj ode mnie, że 
dam im tyle złota, ile każdy w płaszczu zdoła unieść.
I gdy tak mówił, twarz jego straciła zwykłą martwotę, zbudził się w nim 
żołnierz, któremu nadzieja wróciła dawną energię.
Nazariusz zaś spłonął z radości i wzniósłszy ręce zawołał:
— Niech Chrystus uzdrowi ją, albowiem będzie wolna. — Mniemasz, że stróże się 
zgodzą? -spytał Petroniusz.
— Oni, panie? Byle wiedzieli, że nie spotka ich za to kara i męka!
— Tak jest! — rzekł Winicjusz. — Stróże chcieli się zgodzić nawet na jej 
ucieczkę, tym bardziej pozwolą ją wynieść jako umarłą.
— Jest wprawdzie człowiek — rzekł Nazariusz — który sprawdza rozpalonym żelazem, 
czy ciała, które wynosimy, są martwe. Ale ten bierze nawet po kilka sestercyj za 
to, by nie dotykał żelazem twarzy zmarłych. Za jeden aureus dotknie trumny, nie 
ciała.
— Powiedz mu, że dostanie pełną kapsę aureusów — rzekł Petroniusz. — Ale czy 
potrafisz dobrać pewnych pomocników?
— Potrafię dobrać takich, którzy by za pieniądze sprzedali własne żony i dzieci.
— Gdzie ich znajdziesz?
— W samym więzieniu lub na mieście. Stróże, raz zapłaceni, wprowadzą, kogo 
zechcę.
— W takim razie wprowadzisz jako najemnika mnie — rzekł Winicjusz.
Lecz Petroniusz począł mu odradzać z całą stanowczością, aby tego nie czynił. 
Pretorianie mogliby go poznać nawet w przebraniu i wszystko mogłoby przepaść. 
"Ani w więzieniu, ani przy Cuchnących Dołach! — mówił. — Trzeba, żeby wszyscy, i 
cezar, i Tygellinus byli przekonani, że ona umarła, inaczej bowiem nakazaliby w 
tej chwili pościg. Podejrzenia możemy uśpić tylko w ten sposób, że gdy ją 
wywiozą w Góry Albańskie lub dalej, do Sycylii, my zostaniemy w Rzymie. W 
tydzień lub dwa dopiero ty zachorujesz i wezwiesz Neronowego lekarza, który ci 
każe wyjechać w góry. Wówczas połączycie się, a potem..."
Tu zamyślił się na chwilę, a następnie machnąwszy dłonią rzekł:
— Potem nadejdą może inne czasy.
— Niech Chrystus zmiłuje się nad nią — rzekł Winicjusz — bo ty mówisz o Sycylii, 
a ona jest chora i może umrzeć...
— Umieścimy ją tymczasem bliżej. Ją uleczy samo powietrze, byleśmy ją wyrwali z 
więzienia. Zali nie masz gdzie w górach jakiego dzierżawcy, któremu mógłbyś 
zaufać?
— Tak jest! Mam! Tak! — odpowiedział śpiesznie Winicjusz. — Jest około Corioli w 
górach człowiek pewny, który mnie na ręku nosił, gdym był jeszcze dzieckiem, i 
który miłuje mnie dotychczas. Petroniusz podał mu tabliczki.
— Napisz do niego, by tu przybył jutro. Gońca wyślę natychmiast.
To rzekłszy zawołał przełożonego atrium i wydał mu odpowiednie rozkazy. W kilka 
chwil później konny niewolnik ruszył na noc do Corioli.
— Chciałbym — rzekł Winicjusz — by Ursus towarzyszył jej w drodze... Byłbym 
spokojniejszy...
— Panie — rzekł Nazariusz — człowiek to nadludzkiej siły, który wyłamie kratę i 
pójdzie za nią. Jest jedno okno nad stromą, wysoką ścianą, pod którym straż nie 
stoi. Przyniosę Ursusowi sznur, a reszty on sam dokona.
— Na Herkulesa! — rzekł Petroniusz. — Niech się wyrywa, jak mu się podoba, ale 
nie razem z nią i nie w dwa lub trzy dni po niej; bo poszliby za nim i odkryli 
jej schronienie. Na Herkulesa! Czy chcecie zgubić siebie i ją? Zakazuję wam 
wspominać mu o Corioli albo umywam ręce.
Oni obaj uznali słuszność jego uwagi i umilkli. Po czym Nazariusz począł się 
żegnać, obiecując przyjść nazajutrz o świcie.
Ze stróżami miał nadzieję ułożyć się jeszcze tej nocy, ale przedtem chciał wpaść 
do matki, która z powodu niepewnych i strasznych czasów nie miała o niego chwili 
spokoju. Pomocnika postanowił po namyśle nie szukać na mieście, ale wynaleźć i 
przekupić jednego spośród tych, którzy wraz z nim wynosili trupy z więzienia.
Na samym odchodnym jednak zatrzymał się jeszcze i wziąwszy na stronę Winicjusza 
począł mu szeptać: — Panie, nie wspomnę o naszym zamiarze nikomu, nawet matce, 
ale Piotr Apostoł obiecał przyjść do nas z amfiteatru i jemu powiem wszystko.
— Możesz w tym domu mówić głośno — odpowiedział Winicjusz. — Piotr Apostoł był 
w amfiteatrze z ludźmi Petroniusza. Zresztą sam pójdę z tobą.
I kazał podać sobie płaszcz niewolniczy, po czym wyszli.
Petroniusz odetchnął głęboko.
"Życzyłem sobie — myślał — aby umarła na tę gorączkę, bo dla Winicjusza byłoby 
to jeszcze najmniej straszne. Ale teraz gotówem ofiarować złoty trójnog 
Eskulapowi w zamian za jej uzdrowienie... Ach, ty, Ahenobarbie, chcesz sobie 
wyprawić widowisko z boleści kochanka! Ty, Augusto, naprzód zazdrościłaś 
piękności dziewczynie, a teraz pożarłabyś ją na surowo, dlatego, że zginął twój 
Rufius... Ty, Tygellinie, chcesz ją zgubić na złość mnie!... Zobaczymy. Ja wam 
mówię, że oczy wasze nie ujrzą jej na arenie, bo albo umrze własną śmiercią, 
albo ją wam wyrwę jak psom z paszczęk... I wyrwę tak, że nie będziecie o tym 
wiedzieli, a potem ilekroć na was spojrzę, tylekroć pomyślę: oto głupcy, których 
wywiódł w pole Petroniusz..."
I rad z siebie, przeszedł do triclinium, gdzie wraz z Eunice zasiadł do 
wieczerzy. Lektor czytał przez ten czas sielanki Teokryta. Na dworze wiatr 
napędził chmur od strony Sorakte i nagła burza zmąciła ciszę pogodnej nocy 
letniej. Od czasu do czasu grzmoty rozlegały się na siedmiu wzgórzach, oni zaś, 
leżąc obok siebie za stołem, słuchali sielskiego poety, który w śpiewnym 
doryckim narzeczu opiewał miłość pasterzy, a następnie, uspokojeni, gotowali się 
do słodkiego spoczynku.
Przedtem jednak jeszcze wrócił Winicjusz. Petroniusz dowiedziawszy się o jego 
powrocie wyszedł do niego i spytał:
— Cóż?... Czy nie uradziliście czego nowego i czy Nazariusz poszedł już do 
więzienia?
— Tak — odpowiedział młody człowiek rozgarniając włosy przemoczone od dżdżu. — 
Nazariusz poszedł ułożyć się ze stróżami, a ja widziałem Piotra, który mi 
nakazał modlić się i wierzyć.
— To dobrze. Jeśli wszystko pójdzie pomyślnie, następnej nocy można ją będzie 
wynieść...
— Dzierżawca z ludźmi powinien być na świt. — To krótka droga. Spocznij teraz.
Lecz Winicjusz ukląkł w swym cubiculum i począł się modlić.
O wschodzie słońca przybył spod Corioli dzierżawca Niger przywiódłszy ze sobą 
zgodnie z zaleceniem Winicjusza muły, lektykę i czterech pewnych ludzi, 
wybranych spomiędzy niewolników brytańskich, których zresztą zostawił przezornie 
w gospodzie na Suburze.
Winicjusz, który czuwał całą noc, wyszedł na jego spotkanie, ów zaś wzruszył się 
na widok młodego pana i całując jego ręce i oczy rzekł:
— Drogi, czyś chory, czy też zmartwienia wyssały ci krew z oblicza, albowiem 
ledwiem cię mógł na pierwsze wejrzenie rozpoznać?
Winicjusz zabrał go do wewnętrznej kolumnady, zwanej ksystem, i tam przypuścił 
go do tajemnicy. Niger słuchał ze skupioną uwagą i na jego czerstwej, ogorzałej 
twarzy znać było wielkie wzruszenie, nad którym nie starał się nawet zapanować.
— Więc ona jest chrześcijanką? — zawołał.
I począł patrzeć badawczo w twarz Winicjusza, a ten odgadł widocznie, o co pyta 
go wzrok wieśniaka, albowiem odrzekł:
— I ja jestem chrześcijaninem...
Wówczas w oczach Nigra błysnęły łzy; przez chwilę milczał, następnie wzniósłszy 
do góry ręce rzekł:
— O, dzięki ci, Chryste, iżeś zdjął bielmo z najdroższych mi w świecie oczu.
Po czym objął głowę Winicjusza i płacząc ze szczęścia, począł całować jego 
czoło.
W chwilę później nadszedł Petroniusz prowadząc ze sobą Nazariusza.
— Dobre wieści! — rzekł z dala.
Jakoż wieści były dobre. Naprzód Glaukus lekarz zaręczał za życie Ligii, 
jakkolwiek miała tęż samą gorączkę więzienną, na którą i w Tullianum, i po 
innych więzieniach umierały codziennie setki ludzi. Co do stróżów i co do 
człowieka, który sprawdzał śmierć rozpalonym żelazem, nie było najmniejszej 
trudności. Pomocnik, Attys, był już również ugodzony.
— Poczyniliśmy otwory w trumnie tak, aby chora mogła oddychać — mówił Nazariusz. 
— Całe niebezpieczeństwo w tym, by nie jęknęła lub nie odezwała się w chwili, 
gdy będziemy przechodzili koło pretorianów. Ale ona jest osłabiona bardzo i od 
rana leży z zamkniętymi oczyma. Zresztą Glaukus da jej napój usypiający, który 
sam urządzi z przyniesionych przeze mnie z miasta lekarstw. Wieko trumny nie 
będzie przybite. Podniesiecie je łatwo i zabierzecie chorą do lektyki, my zaś 
włożymy do trumny podłużny wór z piaskiem, który miejcie gotowy.
Winicjusz słuchając tych słów blady był jak płótno, lecz słuchał z tak natężoną 
uwagą, iż zdawał się naprzód odgadywać, co Nazariusz ma powiedzieć.
— Czy innych jakich ciał nie będą wynosili z więzienia? — zapytał Petroniusz.
— Zmarło dzisiejszej nocy koło dwudziestu ludzi, a do wieczora umrze jeszcze 
kilkunastu — odrzekł chłopiec — my musimy iść wraz z całym orszakiem, ale 
będziemy się ociągali, by zostać w tyle. Na pierwszym skręcie towarzysz mój 
umyślnie zakuleje. W ten sposób pozostanie znacznie za innymi. Wy czekajcie nas 
koło małej świątyni Libityny. Oby Bóg dał noc jak najciemniejszą.
— Bóg da — rzekł Niger. — Wczoraj był wieczór jasny, a potem nagle zerwała się 
burza. Dziś niebo znów pogodne, ale parno od rana. Co noc teraz będą bywały 
dżdże i burze.
— Czy idziecie bez świateł? — spytał Winicjusz.
— Na przedzie tylko niosą pochodnie. Wy na wszelki wypadek bądźcie koło świątyni 
Libityny, jak tylko się ściemni, chociaż wynosimy zwykle trupy dopiero przed 
samą północą.
Umilkli, słychać było tylko śpieszny oddech Winicjusza.
Petroniusz zwrócił się do niego.
— Mówiłem wczoraj — rzekł — że najlepiej by było, gdybyśmy obaj pozostali w 
domu. Teraz jednak widzę, że mnie samemu nie podobna będzie usiedzieć... 
Zresztą, gdyby chodziło o ucieczkę, trzeba by zachowywać więcej ostrożności, ale 
skoro ją wyniosą jako umarłą, zdaje się, że nikomu najmniejsze podejrzenie nie 
przejdzie przez głowę.
— Tak! tak! — odpowiedział Winicjusz. — Ja muszę tam być. Sam ją wyjmę z trumny.
— Gdy raz będzie w moim domu pod Corioli, odpowiadam za nią — rzekł Niger..
Na tym skończyła się rozmowa. Niger udał się do gospody, do swoich ludzi. 
Nazariusz, zabrawszy pod tunikę kiesę ze złotem, wrócił do więzienia. Dla 
Winicjusza rozpoczął się dzień pełen niepokoju, gorączki, trwogi i oczekiwania.
— Sprawa powinna się udać, bo jest dobrze pomyślana — mówił mu Petroniusz. — 
Lepiej nie podobna było wszystkiego ułożyć. Ty musisz udawać strapionego i 
chodzić w ciemnej todze. Ale cyrków jednak nie opuszczaj. Niech cię widzą... Tak 
wszystko obmyślane, że nie może być zawodu. Ale! Wszakże jesteś zupełnie pewny 
twego dzierżawcy?
— To chrześcijanin — odrzekł Winicjusz. Petroniusz spojrzał na niego ze 
zdziwieniem, po czym jął ruszać ramionami i mówić jakby sam do siebie:
— Na Polluksa! Jak się to jednak szerzy! I jak się trzyma dusz ludzkich!... Pod 
taką grozą ludzie wyrzekliby się od razu wszystkich bogactw rzymskich, greckich 
i egipskich. To jednak dziwne... Na Polluksa!... Gdybym wierzył, że coś jeszcze 
na świecie od naszyci bogów zależy, obiecałbym teraz każdemu po sześć białych 
byków, a kapitolińskiemu Jowiszowi dwanaście... Ale i ty nie szczędź obietnic 
twojemu Chrystusowi...
— Ja Mu oddałem duszę — odparł Winicjusz.
I rozeszli się. Petroniusz wrócił do cubiculum. Winicjusz zaś poszedł spoglądać 
z dala na więzienie, stamtąd zaś udał się aż na stok Watykańskiego wzgórza, do 
owej chaty fossora, w której z rąk Apostoła otrzymał chrzest. Zdawało mu się, że 
w tej chacie Chrystus wysłucha go prędzej niż gdziekolwiek indziej, więc 
odnalazłszy ją i rzuciwszy się na ziemię, wytężył wszystkie siły swej zbolałej 
duszy w modlitwie o litość i zapamiętał się w niej tak, że zapomniał, gdzie jest 
i co się z nim dzieje.
Po południu już obudził go odgłos trąb, dochodzący od strony Neronowego cyrku. 
Wyszedł wówczas z chaty i począł spoglądać naokół oczyma jakby świeżo ockniętymi 
ze snu. Na świecie obył upał i cisza, przerywana tylko czasem przez dźwięk 
spiżu, a ciągle przez zapamiętałe ksykanie koników polnych. Powietrze uczyniło 
się parne; niebo nad miastem było jeszcze błękitne; ale w stronie Gór Sabińskich 
zbierały się nisko u brzegu widnokręgu ciemne chmury.
Winicjusz wrócił do domu. W atrium czekał na niego Petroniusz.
— Byłem na Palatynie — rzekł. — Pokazałem się tam umyślnie i zasiadłem nawet do 
kości. U Anicjusza jest wieczorem uczta, zapowiedziałem, że przyjdziemy, ale 
dopiero po północy, gdyż przedtem muszę się wyspać. Jakoż będę, a dobrze by 
było, gdybyś i ty był.
— Czy nie było jakich wiadomości od Nigra albo od Nazariusza? — spytał 
Winicjusz.
— Nie. Zobaczymy ich dopiero o północy. Uważałeś, że zapowiada się burza?
— Tak.
— Jutro ma być widowisko z chrześcijan ukrzyżowanych, może jednak deszcz 
przeszkodzi.
To rzekłszy zbliżył się i dotknąwszy ramienia Winicjusza rzekł:
— Ale jej nie zobaczysz na krzyżu, tylko w Corioli. Na Kastora! Nie oddałbym tej 
chwili, w której ją uwolnimy, za wszystkie gemmy w Rzymie. Wieczór już blisko...
Jakoż wieczór się zbliżał, a ciemność poczęła ogarniać miasto wcześniej niż 
zwykle, z powodu chmur, które zakryły cały widnokrąg. Z nadejściem wieczora 
spadł deszcz duży, który parując na rozpalonych przez dzienny upał kamieniach, 
napełnił mgłą ulice miasta. Potem na przemian to czyniło się cicho, to znów 
przechodziły krótkie ulewy.
— Spieszmy się — rzekł wreszcie Winicjusz. — Z powodu burzy mogą wcześniej 
wywieźć ciała z więzienia. — Czas! — odpowiedział Petroniusz.
I wziąwszy galijskie płaszcze z kapturami, wyszli przez drzwiczki od ogrodu na 
ulicę. Petroniusz uzbroił się także w krótki rzymski nóż, zwany sica, który brał 
zawsze ze , sobą na nocne wyprawy.
Miasto było z powodu burzy puste. Od czasu do czasu błyskawica rozdzierała 
chmury, oświecając jaskrawym blaskiem świeże ściany nowo wzniesionych lub 
budujących się dopiero domów i mokre płyty kamienne, którymi wyłożone były 
ulice. Przy takim świetle ujrzeli wreszcie po dość długiej drodze kopiec, na 
którym stała maleńka świątyńka Libityny, a pod kopcem grupę złożoną z mułów i 
koni.
— Niger! — zawołał cicho Winicjusz.
— Jestem, panie! — ozwał się głos wśród dżdżu.
— Wszystko gotowe?
— Tak jest, drogi. Jak tylko ściemniło się, byliśmy na miejscu. Ale schrońcie 
się pod okop, bo przemokniecie na wskroś. Co za burza! Sądzę, że spadną grady.
Jakoż obawa Nigra sprawdziła się, gdyż niebawem począł sypać grad, z początku 
drobny, po czym coraz grubszy i gęstszy. Powietrze oziębiło się natychmiast.
Oni zaś stojąc pod okopem, zakryci od wiatru i lodowych pocisków, rozmawiali 
zniżonymi głosami.
— Choćby nas kto ujrzał — mówił Niger — nie poweźmie żadnych podejrzeń, 
wyglądamy bowiem na ludzi, którzy chcą przeczekać burzę. Ale boję się, żeby nie 
odłożono wynoszenia trupów do jutra.
— Grad nie będzie padał długo — rzekł Petroniusz. — Musimy czekać choćby do 
brzasku.
Jakoż czekali nasłuchując, czy nie doleci ich odgłos pochodu. Grad przeszedł 
istotnie, ale zaraz potem poczęła szumieć ulewa. Chwilami zrywał się wiatr i 
niósł od strony Cuchnących Dołów straszną woń rozkładających się ciał, które 
grzebano płytko i niedbale. Wtem Niger rzekł:
— Widzę przez mgłę światełko... Jedno, dwa, trzy... to pochodnie!
I zwrócił się do ludzi:
— Baczyć, by muły nie parskały!... — Idą! — rzekł Petroniusz.
Jakoż światła stawały się coraz wyraźniejsze. Po chwili można było już odróżnić 
chwiejące się pod powiewem płomienie pochodni.
Niger począł się żegnać znakiem krzyża i modlić. Tymczasem posępny korowód 
przyciągnął bliżej i wreszcie, zrównawszy się z świątyńką Libityny, zatrzymał 
się. Petroniusz, Winicjusz i Niger przycisnęli się w milczeniu do kopca, nie 
rozumiejąc, co to znaczy. Lecz tamci zatrzymali się tylko dlatego, by 
poobwiązywać sobie twarze i usta szmatami dla ochrony od duszącego smrodu, który 
przy samych puticuli był wprost nie do zniesienia, po czym podnieśli nosze z 
trumnami i poszli dalej.
Jedna tylko trumna zatrzymała się naprzeciw świątyńki.
Winicjusz skoczył ku niej, a za nim Petroniusz, Niger i dwaj niewolnicy 
brytańscy z lektyką.
Lecz nim dobiegli, w ciemności dał się słyszeć pełen bólu głos Nazariusza:
— Panie, przenieśli ją wraz z Ursusem do Eskwilińskiego więzienia... My niesiemy 
inne ciało! a ją porwali przed północą!...
Petroniusz, wróciwszy do domu, posępny był jak burza i nie próbował nawet 
pocieszać Winicjusza. Rozumiał, że o wydobyciu Ligii z Eskwilińskich podziemi 
nie ma co i marzyć. Odgadywał, że prawdopodobnie dlatego przeniesiono ją z 
Tullianum, by nie umarła z gorączki i by nie uniknęła przeznaczonego jej 
amfiteatru. Ale to właśnie był dowód, że czuwano nad nią i strzeżono jej pilniej 
niż innych. Petroniuszowi żal było do głębi duszy i jej, i Winicjusza, lecz 
prócz tego nurtowała go i ta myśl, że po raz pierwszy w życiu coś mu się nie 
udało i że po raz pierwszy został zwyciężony w walce.
"Fortuna zdaje się mnie opuszczać — mówił sobie — ale bogowie mylą się, jeśli 
sądzą, że zgodzę się na takie na przykład życie jak jego."
Tu spojrzał na Winicjusza, który również patrzył na niego rozszerzonymi 
źrenicami.
— Co tobie? Ty masz gorączkę? — rzekł Petroniusz. Ów zaś odpowiedział jakimś 
dziwnym, złamanym i powolnym głosem, jakby chorego dziecka:
— A ja wierzę, że On może mi ją powrócić. Nad miastem cichły ostatnie grzmoty 
burzy.
ROZDZIAŁ LVIII
Trzydniowy deszcz, zjawisko wyjątkowe w Rzymie podczas lata, i grady, padające 
wbrew przyrodzonemu porządkowi nie tylko w dzień i wieczorami, ale nawet wśród 
nocy, przerwały widowiska. Lud począł trwożyć się. Przepowiadano nieurodzaj na 
winograd, a gdy pewnego popołudnia piorun stopił na Kapitolu brązowy posąg 
Cerery, nakazano ofiary w świątyni Jowisza Salwatora. Kapłani Cerery rozpuścili 
wieść, że gniew bogów zwrócił się na miasto z powodu zbyt opieszałego wymiaru 
kary na chrześcijan, tłumy więc jęły domagać się, by bez względu na pogodę 
przyśpieszono dalszy ciąg igrzysk, i radość ogarnęła cały Rzym, gdy ogłoszono 
wreszcie, że po trzech dniach przerwy ludus rozpocznie się na nowo.
Tymczasem wróciła i piękna pogoda. Amfiteatr od świtu do nocy napełnił się 
tysiącami ludzi, cezar zaś przybył również wcześnie z westalkami i dworem. 
Widowisko miało rozpocząć się od walki chrześcijan między sobą, których w tym 
celu poprzebierano za gladiatorów i dano im wszelką broń, jaka służyła 
szermierzom z zawodu do zaczepnego i obronnego boju. Lecz tu nastąpił zawód. 
Chrześcijanie porzucali na piasek sieci, widły, włócznie i miecze, a natomiast 
poczęli się obejmować wzajemnie i zachęcać do wytrwania wobec mąk i śmierci. 
Wówczas głęboka uraza i oburzenie zawładnęły sercami tłumów. Jedni zarzucali im 
małoduszność i tchórzostwo, drudzy twierdzili, iż nie chcą się bić naumyślnie, 
przez nienawiść do ludu i dlatego, by go pozbawić radości, jaką widok męstwa 
zwykł sprawiać. Wreszcie z rozkazu cezara wypuszczono na nich prawdziwych 
gladiatorów, którzy klęczących i bezbronnych wycięli w mgnieniu oka.
Lecz po uprzątnięciu trupów widowisko przestało być walką, a zmieniło się w 
szereg mitologicznych obrazów pomysłu samego cezara. Ujrzano więc Herkulesa 
płonącego żywym ogniem na górze Oeta. Winicjusz zadrżał na myśl, że na rolę 
Herkulesa przeznaczono może Ursusa, lecz widocznie kolej nie przyszła jeszcze na 
wiernego sługę Ligii, albowiem na stosie spłonął jakiś inny, zupełnie nie znany 
Winicjuszowi chrześcijanin. Natomiast w następnym obrazie Chilon, którego cezar 
nie chciał uwolnić od bytności na przedstawieniu, ujrzał znajomych sobie ludzi. 
Przedstawiano śmierć Dedala i Ikara. W roli Dedala występował Eurycjusz, ten sam 
starzec, który w swoim czasie dał Chilonowi znak ryby, w roli zaś Ikara, syn 
jego, Kwartus. Obydwóch podniesiono za pomocą umyślnej maszynerii w górę, a 
następnie strącono nagle z ogromnej wysokości na arenę, przy czym młody Kwartus 
upadł tak blisko cesarskiego podium, iż obryzgał krwią nie tylko zewnętrzne 
ozdoby, ale i wysłane purpurą oparcie. Chilon nie widział upadku, albowiem 
przymknął oczy, słyszał tylko głuche uderzenie ciała, a gdy po chwili ujrzał 
krew tuż obok siebie, omal nie zemdlał po raz wtóry. Ale obrazy zmieniały się 
prędko. Sromotne męki dziewic, hańbionych przed śmiercią przez gladiatorów 
poprzebieranych za zwierzęta, rozradowały serca tłumów. Widziano kapłanki Kibeli 
i Cerery, widziano Danaidy, widziano Dirce i Pasifae, widziano wreszcie 
dziewczątka niedorosłe, rozrywane przez dzikie konie. Lud oklaskiwał coraz nowe 
pomysły cezara, który dumny z nich i uszczęśliwiony z oklasków, nie odejmował 
teraz ani na chwilę szmaragdu od oka, przypatrując się białym ciałom 
rozdzieranym przez żelazo i konwulsyjnym drganiom ofiar. Dawano jednak obrazy i 
z dziejów miasta. Po dziewicach ujrzano Mucjusza Scewolę, którego ręka, 
przymocowana do trójnoga z ogniem, napełniała swędem spalonego mięsa amfiteatr, 
ale który, jak prawdziwy Scewola, stał bez jęku, z oczyma wzniesionymi w górę i 
z szeptem modlitwy na sczerniałych wargach. Po dobiciu go i wywleczeniu ciała do 
spoliarium nastąpiła zwykła południowa przerwa w przedstawieniu. Cezar wraz z 
westalkami i augustianami opuścił amfiteatr i udał się do wzniesionego umyślnie, 
olbrzymiego szkarłatnego namiotu, w którym przygotowano dla niego i gości 
wspaniałe prandium. Tłumy po większej części poszły za jego przykładem i 
wylewając się na zewnątrz, rozkładały się w malowniczych grupach obok namiotu, 
aby dać odpoczynek znużonym przez długie siedzenie członkom i spożyć potrawy, 
które z łaski cezara obficie roznosili niewolnicy. Najciekawsi tylko po 
opuszczeniu siedzeń zeszli na samą arenę i dotykając palcami lepkiego od krwi 
piasku rozprawiali jako znawcy i lubownicy o tym, co się już odbyło i co jeszcze 
miało nastąpić. Wkrótce jednak odeszli i rozprawiacze, aby nie spóźnić się na 
ucztę; zostało tylko kilku ludzi, których zatrzymała nie ciekawość, ale 
współczucie dla przyszłych ofiar.
Ci ukryli się w przedziałach lub na niższych miejscach, a tymczasem zrównano 
arenę i poczęto kopać w niej doły, jeden przy drugim, rzędami, przez całe 
kolisko, od brzegu do brzegu, tak że ostatni ich szereg przypadał o kilkanaście 
kroków od cesarskiego podium. Z zewnątrz cyrku dochodził gwar ludu, krzyki i 
oklaski, a tu czyniono z gorączkowym pośpiechem przygotowania do jakichś nowych 
mąk. Naraz otwarły się cunicula i ze wszystkich otworów prowadzących na arenę 
poczęto wypędzać gromady chrześcijan, nagich i dźwigających krzyże na ramionach. 
Zaroił się od nich cały amfiteatr. Biegli starce pochyleni pod ciężarem 
drewnianych bierwion, obok nich mężczyźni w sile wieku, kobiety z rozpuszczonymi 
włosami, pod którymi starały się ukryć swą nagość, chłopięta niedorosłe i 
całkiem małe dzieci. Krzyże w większej części, również jak ofiary, uwieńczone 
były kwiatami. Służba cyrkowa, ćwicząc nieszczęsnych batami, zmuszała ich, by 
układali krzyże wedle gotowych dołów i sami stawali przy nich szeregiem. W ten 
sposób mieli zginąć ci, których pierwszego dnia igrzysk nie zdążono wypchnąć na 
pastwę psom i dzikim zwierzętom. Teraz chwytali ich czarni niewolnicy i kładąc 
ofiary na wznak na drzewie, poczęli przybijać im ręce do przecznic gorliwie i 
szybko, tak aby lud wróciwszy po skończonej przerwie zastał już wszystkie krzyże 
wzniesione. W całym amfiteatrze rozległ się teraz huk młotów, którego echa 
rozbrzmiały po wyższych rzędach i doszły aż na plac otaczający amfiteatr i pod 
namiot, w którym cezar podejmował westalki i towarzyszów. Tam pito wino, 
żartowano z Chilona i szeptano dziwne słowa do uszu kapłanek Westy, na arenie 
zaś wrzała robota, gwoździe pogrążały się w ręce i nogi chrześcijan, warczały 
łopaty zasypujące ziemią doły, w które wstawiano krzyże.
Lecz między ofiarami, na które dopiero za chwilę miała przyjść kolej, był 
Kryspus. Lwy nie miały czasu go rozedrzeć, więc przeznaczono mu krzyż, on zaś, 
zawsze gotów na śmierć, radował się myślą, że nadchodzi jego godzina. Wyglądał 
dziś inaczej, albowiem wyschłe ciało jego było obnażone zupełnie, tylko 
przepaska bluszczowa okrywała mu biodra, na głowie zaś miał wieniec z róż. Ale 
w oczach błyszczała mu zawsze taż sama niepożyta energia i taż sama twarz surowa 
i fanatyczna wychylała się spod wieńca. Nie zmieniło się też jego serce, 
albowiem jak niegdyś w cuniculum groził gniewem Bożym poobszywanym w skóry 
współbraciom, tak i dziś gromił ich, zamiast pocieszać.
— Dziękujcie Zbawicielowi — mówił — że pozwala wam umrzeć taką śmiercią, jaką 
sam umarł. Może część win waszych będzie wam za to odpuszczona, drżyjcie 
wszelako, albowiem sprawiedliwości musi się stać zadość i nie może być jednakiej 
nagrody dla złych i dobrych.
A słowom jego wtórował odgłos młotów, którymi przybijano ręce i nogi ofiar. 
Coraz więcej krzyżów wznosiło się na arenie, on zaś zwracając się do gromady 
tych, którzy stali jeszcze, każdy przy swoim drzewie, mówił dalej — Widzę 
otwarte niebo, ale widzę otwartą i otchłań... Sam nie wiem, jako zdam sprawę 
Panu z żywota mego, chociażem wierzył i nienawidziłem złego, i nie śmierci się 
lękam, lecz zmartwychpowstania, nie męki, lecz sądu, albowiem nastaje dzień 
gniewu.
A wtem spomiędzy bliższych rzędów ozwał się jakiś głos spokojny i uroczysty:
— Nie dzień gniewu, ale dzień miłosierdzia, dzień zbawienia i szczęśliwości, 
albowiem powiadam wam, że Chrystus przygarnie was, pocieszy i posadzi na prawicy 
swojej. Ufajcie, bo oto niebo otwiera się przed wami.
Na te słowa wszystkie oczy zwróciły się ku ławkom; nawet ci, którzy już wisieli 
na krzyżach, podnieśli blade, umęczone głowy i poczęli patrzeć w stronę 
mówiącego męża.
A on zbliżył się aż do przegrody otaczającej arenę i począł ich żegnać znakiem 
krzyża.
Kryspus wyciągnął ku niemu ramię, jakby chcąc go zgromić, lecz ujrzawszy jego 
twarz opuścił dłoń, po czym kolana zgięły się pod nim, a usta wyszeptały: — 
Apostoł Paweł!...
Ku wielkiemu zdziwieniu cyrkowej służby poklękali wszyscy, których nie zdążono 
dotąd poprzybijać, zaś Paweł z Tarsu zwrócił się do Kryspa i rzekł:
— Kryspie, nie groź im, albowiem dziś jeszcze będą z tobą w raju. Ty mniemasz, 
że mogą być potępieni? Lecz któż je potępi? Zali uczyni to Bóg, który oddał za 
nie Syna swego? Zali Chrystus, który umarł dla ich zbawienia, jako oni umierają 
dla imienia Jego? I jakoż może potępić Ten, który miłuje? Kto będzie skarżył na 
wybrane Boże? Kto powie na tę krew: "Przeklęta"?...
— Panie, nienawidziłem złego — odrzekł stary kapłan.
— Chrystus więcej jeszcze nakazał miłować ludzi niż nienawidzieć złego, albowiem 
nauka Jego miłością jest, nie nienawiścią.
— Zgrzeszyłem w godzinę śmierci — odrzekł Kryspus. I począł się bić w piersi.
Wtem zarządca ławek zbliżył się ku Apostołowi i zapytał:
— Kto jesteś, który przemawiasz do skazanych? — Obywatel rzymski — odparł 
spokojnie Paweł. Po czym, zwróciwszy się do Kryspa, rzekł:
— Ufaj, gdyż dzień to jest łaski, i umrzyj w spokoju, sługo Boży.
Dwaj Murzyni zbliżyli się w tej chwili do Kryspa, aby położyć go na drzewie, 
lecz on spojrzał raz jeszcze naokół i zawołał:
— Bracia moi, módlcie się za mnie!
I twarz jego straciła zwykłą surowość; kamienne rysy przybrały wyraz spokoju i 
słodyczy. Sam rozciągnął ręce wzdłuż ramion krzyża, aby ułatwić robotę, i 
patrząc wprost w niebo, począł modlić się żarliwie. Zdawał się nic nie czuć, 
albowiem gdy gwoździe zagłębiały się w jego ręce, najmniejsze drgnienie nie 
wstrząsnęło jego ciałem ani na obliczu nie pojawiła się żadna zmarszczka bólu: 
modlił się, gdy przybijano mu nogi, modlił się, gdy wznoszono krzyż i udeptywano 
naokół ziemię. Dopiero gdy tłumy ze śmiechem i okrzykami poczęły napełniać 
amfiteatr, brwi starca ściągnęły się nieco, jakby się gniewał, że pogański lud 
miesza mu ciszę i spokój słodkiej śmierci.
Lecz przedtem jeszcze wzniesiono wszystkie krzyże, tak że na arenie stanął jakby 
las z wiszącymi na drzewach ludźmi. Na ramiona krzyżów i na głowy męczenników 
padał blask słońca, na arenę zaś grube cienie, tworzące jakby czarną poplątaną 
kratę, wśród której przeświecał żółty piasek. Było to widowisko, w którym dla 
ludu całą rozkosz stanowiło przypatrywanie się powolnemu konaniu. Lecz nigdy 
dotąd nie widziano takiej gęstwy krzyżów. Arena była nimi nabita tak szczelnie, 
że służba z trudnością mogła się między nimi przeciskać. Na obrębie wisiały 
przeważnie kobiety, lecz Kryspa, jako przywódcę, wzniesiono tuż prawie przed 
podium cesarskim, na ogromnym krzyżu spowitym u spodu w wiciokrzew. Nikt z ofiar 
jeszcze nie skonał, ale niektórzy z tych, których poprzybijano najpierwej, 
pomdleli. Nikt nie jęczał i nie wołał o litość. Niektórzy wisieli z głowami 
pochylonymi na ramiona lub pospuszczanymi na piersi, jakby ujęci snem, niektórzy 
jakby w zamyśleniu, niektórzy patrząc jeszcze ku niebu poruszali z cicha ustami. 
W tym strasznym lesie krzyżów, w tych porozpinanych ciałach, w milczeniu ofiar 
było jednak coś złowrogiego. Lud, który po uczcie syt i rozweselony wchodził z 
okrzykami do cyrku, umilkł nie wiedząc, na którym ciele oczy zatrzymać i co 
myśleć. Nagość naprężonych kobiecych postaci przestała drażnić jego zmysły. Nie 
czyniono nawet zwykłych zakładów o to, kto prędzej skona, które czyniono zwykle, 
gdy na arenie zjawiała się mniejsza ilość skazanych. Zdawało się, że cezar nudzi 
się także, albowiem przekręciwszy głowę, poprawiał leniwym ruchem naszyjnik, z 
twarzą ospałą i senną.
Wtem wiszący naprzeciw Kryspus, który przed chwilą oczy miał zamknięte, jak 
człowiek omdlały lub konający, otworzył je i począł patrzyć na cezara.
Twarz jego przybrała znów wyraz tak nieubłagany, a wzrok zapłonął takim ogniem, 
że augustianie poczęli szeptać między sobą ukazując go palcami, a w końcu sam 
cezar zwrócił na niego uwagę i ociężale przyłożył szmaragd do oka.
Nastała cisza zupełna. Oczy widzów utkwione były w Kryspa, który próbował 
poruszyć prawą ręką, jakby ją chciał oderwać od drzewa.
Po chwili pierś wzdęła mu się, żebra wystąpiły na wierzch i począł wołać:
— Matkobójco! Biada ci!
Augustianie posłyszawszy śmiertelną obelgę, rzuconą panu świata wobec 
tysiącznych tłumów, nie śmieli oddychać. Chilo zmartwiał. Cezar drgnął i 
wypuścił z palców szmaragd.
Lud zatrzymał również dech w piersiach. Głos Kryspusa rozlegał się coraz 
potężniej w całym amfiteatrze: — Biada ci, morderco żony i brata, biada ci, 
Antychryście! Otchłań otwiera się pod tobą, śmierć wyciąga po ciebie ręce i grób 
cię czeka. Biada ci, żywy trupie, albowiem umrzesz w przerażeniu i potępiony 
będziesz na wieki!...
I nie mogąc oderwać przybitej dłoni od drzewa, rozciągnięty okropnie, straszny, 
za życia jeszcze do kościotrupa podobny, nieugięty jak przeznaczenie, trząsł 
białą brodą nad Neronowym podium, rozpraszając zarazem ruchami głowy liście róż 
z wieńca, który mu nałożono na czaszkę.
— Biada ci, morderco! Przebrana jest twoja miara i czas twój zbliża się!...
Tu wytężył się raz jeszcze: zdawało się przez chwilę, że oderwie dłoń od krzyża 
i wyciągnie ją groźnie nad cezarem, lecz nagle wychudłe jego ramiona wydłużyły 
się jeszcze bardziej, ciało obsunęło się ku dołowi, głowa opadła mu na piersi i 
skonał.
Wśród krzyżowego lasu słabsi poczęli też już zasypiać snem wiecznym.
ROZDZIAŁ LIX
— Panie — mówił Chilo — teraz jest morze jak oliwa i fale zdają się spać... 
Jedźmy do Achai. Tam czeka cię sława Apollina, tam czekają cię wieńce, tryumfy, 
tam ludzie cię ubóstwią, a bogowie przyjmą jak równego sobie gościa, tu zaś, 
panie...
I przerwał, albowiem dolna warga poczęła mu się trząść tak silnie, że jego słowa 
przeszły w niezrozumiałe dźwięki.
— Pojedziemy po skończonych igrzyskach — odrzekł Nero. — Wiem, że i tak już 
niektórzy nazywają chrześcijan innoxia corpora. Gdybym odjechał, zaczęliby to 
powtarzać wszyscy. Czego się ty boisz, zmurszała bedłko?
To rzekłszy zmarszczył brwi, lecz począł patrzeć pytającym wzrokiem na Chilona, 
jakby czekając od niego wyjaśnienia, albowiem udawał tylko zimną krew. Na 
ostatnim przedstawieniu sam zląkł się słów Kryspa i wróciwszy do domu nie mógł 
zasnąć z wściekłości i wstydu, ale zarazem ze strachu. Wtem przesądny Westynus, 
który słuchał w milczeniu ich rozmowy, obejrzał się wokoło i rzekł tajemniczym 
głosem:
— Słuchaj, panie, tego starca: w tych chrześcijanach jest coś dziwnego... Ich 
bóstwo daje im śmierć lekką, ale może być mściwe.
Na to Nero rzekł prędko:
— To nie ja urządzam igrzyska. To Tygellin.
— Tak jest! to ja — odpowiedział Tygellin, który dosłyszał odpowiedź cezara. — 
To ja i drwię sobie ze wszystkich bogów chrześcijańskich. Westynus, panie, to 
pęcherz wydęty przesądami, a ten waleczny Grek gotów umrzeć ze strachu na widok 
kwoki najeżonej w obronie kurcząt.
— To dobrze — rzeki Nero — ale każ odtąd chrześcijanom obcinać języki albo 
kneblować usta.
— Zaknebluje im je ogień, o boski. — Biada mi! — jęknął Chilo.
Lecz cezar, któremu zuchwała pewność siebie Tygellina dodała otuchy, począł się 
śmiać i rzekł pokazując na starego Greka:
— Patrzcie, jak wygląda potomek Achillesa! Rzeczywiście Chilo wyglądał 
strasznie. Resztki włosów na czaszce pobielały mu zupełnie, w twarzy zakrzepł mu 
wyraz jakiegoś niezmiernego niepokoju, trwogi i pognębienia. Wydawał się też 
chwilami jakby odurzony i na wpół przytomny. Często nie odpowiadał na pytania, 
czasem znów wpadał w gniew i stawał się zuchwałym, tak że augustianie woleli go 
nie zaczepiać.
Taka chwila przyszła nań i teraz.
— Róbcie ze mną, co chcecie, a ja na igrzyska więcej nie pójdę! — zawołał 
rozpaczliwie, klaszcząc w palce. Nero popatrzył na niego przez chwilę i 
zwróciwszy się do Tygellina, rzekł:
— Dopilnujesz, by w ogrodach ten stoik był blisko mnie. Chcę widzieć, jakie 
uczynią na nim wrażenie nasze pochodnie.
Chilo zląkł się jednak groźby drgającej w głosie cezara.
— Panie — rzekł — nic nie zobaczę, albowiem nie widzę w nocy.
A cezar odpowiedział ze strasznym uśmiechem: — Noc będzie jasna jak dzień.
Po czym zwrócił się do innych augustianów, z którymi począł rozmawiać o 
wyścigach, jakie zamierzał wyprawić pod koniec igrzysk.
Do Chilona zbliżył się Petroniusz i trąciwszy go w ramię rzekł:
— Zalim ci nie mówił? Nie wytrzymasz. Ów zaś odpowiedział:
— Chcę się upić...
I wyciągnął drżącą rękę po krater z winem, lecz nie mógł go donieść do ust, co 
widząc Westynus odebrał mu naczynie, następnie zaś przysunąwszy się blisko, 
spytał z twarzą zaciekawioną i przelękłą:
— Czy ścigają cię Furie? Co?...
Starzec patrzył na niego jakiś czas z otwartymi ustami, jakby nie zrozumiał 
pytania, i jął mrugać oczyma. A Westynus powtórzył:
— Czy ścigają cię Furie?
— Nie — odrzekł Chilo — ale noc jest przede mną. — Jak to noc?... Niech bogowie 
zmiłują się nad tobą! Jak to noc?
— Noc okropna i nieprzejrzana, w której się coś rusza i coś idzie do mnie. Ale 
ja nie wiem co i boję się. — Zawszem był pewny, że to są czarownicy. Czy ci się 
co nie śni?
— Nie, bo nie sypiam. Ja nie myślałem, że ich tak skarzą.
— Czy ci ich żal?
— Po co wy rozlewacie tyle krwi? Słyszałeś, co tamten mówił z krzyża? Biada nam!
— Słyszałem — odpowiedział cicho Westynus. — Ale to są podpalacze.
— Nieprawda!
— I nieprzyjaciele rodu ludzkiego.
— Nieprawda!
— I zatruwacze wód. 
— Nieprawda!
— I mordercy dzieci... 
— Nieprawda!
— Jakże? — zapytał ze zdziwieniem Westynus. — Tyś sam to mówił i wydawałeś ich w 
ręce Tygellina! — Toteż otoczyła mnie noc i śmierć idzie ku mnie...
Czasem zdaje mi się, żem już umarł i wy także.
— Nie! to oni mrą, a my jesteśmy żywi. Ale powiedz mi: co oni widzą umierając?
— Chrystusa...
— To ich bóg? Czy to możny bóg?
Lecz Chilo odpowiedział również pytaniem:
— Co to za pochodnie mają się palić w ogrodach? Słyszałeś, co mówił cezar?
— Słyszałem i wiem. Takich zwą sarmenticii i semaxi... Przybiorą ich w bolesne 
tuniki napojone żywicą, przywiążą do słupów i podpalą... Byle tylko ich bóg nie 
spuścił na miasta jakich klęsk... Semaxii! To straszna kaźń.
— Wolę to, bo nie będzie krwi — odpowiedział Chilo. — Każ niewolnikowi podać mi 
krater do ust. Chcę pić, a rozlewam wino, bo mi ręka lata ze starości...
Inni rozmawiali przez ten czas także o chrześcijanach. Stary Domicjusz Afer 
drwił z nich.
— Mnóstwo ich takie — mówił — że mogliby wzniecić wojnę domową, i pamiętacie, że 
były obawy, czy nie zechcą się bronić. A oni umierają jak owce.
— Niechby spróbowali inaczej! — rzekł Tygellinus. Na to ozwał się Petroniusz:
— Mylicie się. Oni się bronią. — A to jakim sposobem?
— Cierpliwością. — To nowy sposób.
— Zapewne. Ale czy możecie powiedzieć, że oni umierają tak jak pospolici 
zbrodniarze? Nie! Oni umierają tak, jakby zbrodniarzami byli ci, którzy ich na 
śmierć skazują, to jest my i cały lud rzymski.
— Co za brednie! — zawołał Tygellinus. — Hic abdera! — odpowiedział Petroniusz.
Lecz inni, uderzeni trafnością jego uwagi, poczęli spoglądać na się ze 
zdziwieniem i powtarzać:
— Prawda! Jest coś odmiennego i osobliwego w ich śmierci.
— Mówię wam, że oni widzą swoje bóstwo! — zawołał z boku Westynus.
Wówczas kilku augustianów zwróciło się do Chilona. — Hej, stary, ty ich znasz 
dobrze: powiedz nam, co oni widzą?
A Grek wypluł wino na tunikę i odrzekł: — Zmartwychwstanie!...
I począł się trząść tak, że siedzący bliżej goście wybuchli głośnym śmiechem.
ROZDZIAŁ LX
Od kilku dni Winicjusz spędzał noce za domem. Petroniuszowi przychodziło do 
głowy, że on może znów ułożył jakiś nowy plan i pracuje nad uwolnieniem Ligii z 
Eskwilińskiego więzienia, nie chciał go już jednak o nic pytać, by nie przynieść 
nieszczęścia robocie. Ten wykwintny sceptyk stał się także pod pewnym względem 
przesądnym, a raczej od czasu, jak nie udało mu się wyrwać dziewczyny z 
Mamertyńskiego podziemia, przestał ufać swej gwieździe.
Nie liczył zresztą i teraz na dobry wynik zabiegów Winicjusza. Eskwilińskie 
więzienie, urządzone naprędce z piwnic domów, które zburzono dla położenia tamy 
pożarowi, nie było wprawdzie tak straszne, jak stare Tullianum obok Kapitolu, 
ale było natomiast stokroć bardziej strzeżone. Petroniusz rozumiał doskonale, że 
Ligię przeniesiono tam tylko dlatego, by nie umarła i nie uniknęła amfiteatru, 
łatwo mu więc było domyśleć się, że właśnie z tego powodu muszą jej pilnować jak 
oka w głowie.
— Widocznie — mówił sobie — cezar wraz z Tygellinem przeznaczają ją na jakieś 
osobne, straszniejsze od wszystkich widowisko i Winicjusz prędzej sam zginie, 
niż zdoła ją wydobyć.
Winicjusz jednak stracił także nadzieję, czy potrafi ją wydobyć. Obecnie mógł to 
uczynić tylko Chrystus. Młodemu trybunowi chodziło już tylko o to, by mógł ją 
widywać w więzieniu.
Od niejakiego czasu nie dawała mu spokoju myśl, że Nazariusz dostał się jednak 
do Mamertyńskiego więzienia jako najemnik do wynoszenia trupów, postanowił więc 
spróbować tej drogi.
Przekupiony za ogromną sumę, dozorca Cuchnących Dołów przyjął go wreszcie w 
poczet swej czeladzi, którą co noc wysyłał po trupy do więzień. 
Niebezpieczeństwo, by Winicjusz mógł być poznany, było istotnie małe. Chroniły 
od niego: noc, niewolniczy ubiór i złe oświetlenie więzień. Komuż zresztą mogło 
przyjść do głowy, by patrycjusz; wnuk i syn konsulów, mógł się znaleźć między 
czeladzią grabarską, narażoną na wyziewy więzień i Cuchnących Dołów, i jął się 
pracy do której zmuszała ludzi tylko niewola lub ostatnia nędza.
Lecz on, gdy nadszedł upragniony wieczór, z radością przewiązał biodra i okręcił 
głowę szmatą napojoną terpentyną, i z bijącym sercem udał się wraz z gromadą 
innych na Eskwilin.
Straże pretoriańskie nie czyniły im trudności, wszyscy bowiem zaopatrzeni byli w 
odpowiednie tessery, które centurion oglądał przy świetle latarni. Po chwili 
wielkie żelazne drzwi otworzyły się przed nimi i weszli.
Winicjusz ujrzał przed sobą obszerną, sklepioną piwnicę, z której przechodziło 
się do szeregu innych. Mdłe kaganki oświecały wnętrze napełnione ludźmi. 
Niektórzy z nich leżeli pod ścianami, pogrążeni we śnie lub może umarli. Inni 
okrążali wielkie naczynie z wodą, stojące w pośrodku, z którego pili jak ludzie 
trawieni gorączką, inni siedzieli na ziemi z łokciami wspartymi o kolana i z 
głowami w dłoniach, gdzieniegdzie dzieci spały, poprzytulane do matek. Naokół 
słychać było to jęki i głośny przyśpieszony oddech chorych, to płacz, to szepty 
modlitwy, to pieśni nucone półgłosem, to przekleństwa dozorców. W podziemiu 
panował trupi zaduch i tłok. W mrocznych głębiach roiły się ciemne postaci, 
bliżej zaś, przy migotliwych płomykach, widać było twarze wybladłe, przerażone, 
zapadnięte i głodne, z oczyma zgasłymi alba płonącymi gorączką, ze zsiniałymi 
ustami, ze strugami potu na czołach i pozlepianym włosem. Po kątach majaczyli 
głośno chorzy, inni wołali o wodę, inni, by ich wieść na śmierć. A było to 
jednak więzienie mniej straszne od starego Tullianum. Pod Winicjuszem nogi 
zachwiały się na ten widok i w piersi zabrakło mu oddechu. Na myśl, że Ligia 
znajduje się wśród tej nędzy i niedoli, włosy powstały mu na głowie, a w 
piersiach zamarł krzyk rozpaczy. Amfiteatr, kły dzikich zwierząt, krzyże, 
wszystko było lepsze od tych straszliwych, pełnych trupiego zaduchu podziemi, w 
których błagalne głosy ludzkie powtarzały ze wszystkich kątów:
— Wiedźcie nas na śmierć!
Winicjusz wpił w dłonie paznokcie, czuł bowiem, że słabnie i że opuszcza go 
przytomność. Wszystko, przez co przeszedł dotychczas, cała miłość i boleść 
zmieniła się w nim w jedną żądzę śmierci.
Wtem tuż obok ozwał się głos dozorcy Cuchnących Dołów:
— A ile macie dziś trupów?
— Będzie z tuzin — odpowiedział strażnik więzienny — ale do rana będzie więcej, 
bo tam już niektórzy rzężą pod ścianami.
I począł narzekać na kobiety, że ukrywają zmarłe dzieci dlatego, by dłużej je 
mieć przy sobie i nie oddawać, póki można, do Cuchnących Dołów. Trzeba trupy 
poznawać dopiero po zapachu, przez co powietrze, i tak straszne, psuje się 
jeszcze bardziej. "Wolałbym — mówił — być niewolnikiem w wiejskim ergastulum niż 
pilnować tych gnijących za życia psów." Dozorca Dołów pocieszał go, twierdząc, 
że jego służba nie jest lżejsza. Przez ten czas Winicjuszowi wróciło poczucie 
rzeczywistości i począł rozglądać się w podziemiu, w którym jednak na próżno 
szukał oczyma Ligii, myśląc przy tym, że może jej wcale nie zobaczyć, dopóki 
będzie żywa. Piwnic było kilkanaście, połączonych ze sobą świeżymi przekopami, 
czeladź zaś grabarska wchodziła tylko do tych, z których trzeba było zabierać 
ciała zmarłych, zdjął go więc strach, że to, co kosztowało tyle trudów, może mu 
na nic nie posłużyć.
Na szczęście jego patron przyszedł mu z pomocą.
— Ciała trzeba zaraz wynosić — rzekł — bo zaraza najbardziej szerzy się przez 
trupy. Inaczej pomrzecie i wy, i więźniowie.
— Na wszystkie piwnice jest nas dziesięciu — odrzekł strażnik — i musimy przecie 
spać.
— To ja ci zostawię czterech moich ludzi, którzy w nocy będą chodzili po 
piwnicach i patrzyli, czy kto nie umarł.
— Wypijemy jutro, jeśli to uczynisz. Każdego trupa niech zaniosą do próby, bo 
przyszły rozkazy, by umarłym przekłuwać szyje, a potem zaraz z nimi do Dołów!
— Dobrze, ale wypijemy! — ozwał się dozorca.
Po czym wyznaczył czterech ludzi, a między nimi Winicjusza, z pozostałymi zaś 
zabrał się do wkładania trupów na nosze.
Winicjusz odetchnął. Był pewien przynajmniej tego, że teraz odnajdzie Ligię.
I naprzód począł przeglądać starannie pierwsze podziemie. Zajrzał do wszystkich 
ciemnych kątów, do których prawie nie dochodził blask kaganka, obejrzał postaci 
śpiące pod ścianami, pod przykryciem płacht, obejrzał najciężej chorych, których 
pozaciągano w kąt osobny, Ligii jednakże nie mógł nigdzie odnaleźć. W drugiej i 
trzeciej piwnicy poszukiwania jego pozostały również bez skutku.
Tymczasem godzina uczyniła się późna, ciała powynoszono. Strażnicy, ułożywszy 
się w korytarzach łączących piwnice, posnęli, dzieci, znużone płaczem, umilkły. 
W podziemiach słychać było tylko oddech strudzonych piersi i gdzieniegdzie 
jeszcze szept modlitw.
Winicjusz wszedł z kagankiem do czwartej z kolei piwnicy, znacznie mniejszej, i 
podniósłszy światło w górę, począł się po niej rozglądać.
I nagle drgnął, zdawało mu się bowiem, że pod zakratowanym otworem w ścianie 
widzi olbrzymią postać Ursusa.
Więc zdmuchnąwszy w tej chwili kaganek, zbliżył się do niego i spytał:
— Ursus, czy to ty? Olbrzym odwrócił głowę:
— Ktoś ty jest?
— Nie poznajesz mnie? — zapytał młody człowiek. — Zgasiłeś kaganek, jakże mogę 
cię poznać?
Lecz Winicjusz dojrzał w tej chwili Ligię leżącą na płaszczu przy ścianie, więc 
nie mówiąc nic więcej klęknął przy niej.
Ursus zaś poznał go i rzekł:
— Chwała Chrystusowi ale nie budź jej, panie. Winicjusz klęcząc wpatrywał się w 
nią przez łzy. Mimo mroku mógł odróżnić jej twarz, która wydała mu się bladą jak 
alabaster, i wychudzone ramiona. I na ten widok ogarnęła go miłość podobna do 
rozdzierającego bólu, wstrząsająca duszą do ostatnich głębin, a zarazem tak 
pełna litości, czci i uwielbienia, że padłszy na twarz począł przyciskać do ust 
brzeg płaszcza, na którym spoczywała ta droga mu nad wszystko głowa.
Ursus przez długi czas patrzył na niego w milczeniu, na koniec jednak pociągnął 
go za tunikę.
— Panie — spytał — jak się dostałeś i czy przychodzisz ją ocalić?
Winicjusz podniósł się i przez chwilę jeszcze walczył ze wzruszeniem.
— Wskaż mi sposób! — rzekł.
— Myślałem, że ty go znajdziesz, panie. Mnie jeden tylko przychodził do głowy...
Tu zwrócił oczy ku okratowanemu otworowi, po czym jakby odpowiadając sam sobie, 
ozwał się:
— Tak!... Ale tam są żołnierze...
— Setnia pretorianów — odpowiedział Winicjusz. — Więc — nie przejdziemy!
— Nie!
Lig potarł czoło ręką i zapytał powtórnie: — Jak tu wszedłeś?
— Mam tesserę od dozorcy Cuchnących Dołów...
I nagle urwał, jak gdyby jakaś myśl błysnęła mu w głowie.
— Na mękę Zbawiciela! — począł mówić prędkim głosem. — Ja tu zostanę, a ona 
niech weźmie moją tesserę, niech owinie głowę szmatą, okryje ramiona płaszczem i 
wyjdzie. Wśród niewolników grabarskich jest kilku niedorosłych pachołków, więc 
pretorianie nie poznają jej, a gdy raz dostanie się do domu Petroniusza; ten ją 
ocali!
Lecz Lig opuścił głowę na piersi i odrzekł:
— Ona nie zgodziłaby się na to, albowiem miłuje cię, a przy tym jest chora i o 
własnej mocy stać nie może.
Po chwili zaś dodał:
— Jeśli ty, panie, i szlachetny Petroniusz nie mogliście jej z więzienia 
wydobyć, to któż zdoła ją ocalić? — Jeden Chrystus!...
Po czym umilkli obaj. Lig w prostaczej swej głowie myślał sobie: "On by mógł 
przecie wszystkich ocalić, ale skoro tego nie czyni, to widać przyszedł czas mąk 
i śmierci." I zgadzał się na nią dla siebie, ale żal mu było do głębi duszy tego 
dziecka, które wyrosło na jego ręku i które kochał nad życie.
Winicjusz klęknął znów przy Ligii. Przez zakratowany otwór wkradły się do 
podziemia promienie księżyca i oświeciły je lepiej od jedynego kaganka, który 
migotał jeszcze nad drzwiami.
Wtem Ligia otworzyła oczy i położywszy swe rozpalone dłonie na rękach 
Winicjusza, rzekła:
— Widzę cię — i wiedziałam, że przyjdziesz.
On zaś rzucił się do jej rąk i począł przykładać je do czoła i serca, potem 
uniósł ją nieco z posłania i wsparł o własne piersi.
— Przyszedłem, droga — rzekł. — Niech cię Chrystus strzeże i ocali, o Ligio 
umiłowana!...
I nie mógł mówić więcej, albowiem serce poczęło mu skowyczeć w piersiach z bólu 
i miłości, a z bólem nie chciał się przed nią zdradzić.
— Chora jestem, Marku — odrzekła Ligia — i czy na arenie, czy tu, w więzieniu, 
muszę umrzeć... Ale modliłam się, abym cię przedtem mogła zobaczyć, i 
przyszedłeś: Chrystus mnie wysłuchał!
A gdy jeszcze nie mógł zdobyć się na słowa i tylko przyciskał ją do piersi, 
mówiła dalej:
— Widywałam cię przez okno z Tullianum — i wiedziałam, żeś chciał przyjść. A 
teraz Zbawiciel dał mi chwilę przytomności, abyśmy się mogli pożegnać. Już ja 
idę do Niego, Marku, ale kocham cię i zawsze będę kochała.
Winicjusz przemógł się, zdusił w sobie ból i począł mówić głosem, który starał 
się uczynić spokojnym: — Nie, droga. Ty nie umrzesz. Apostoł kazał wierzyć i 
przyrzekł modlić się za ciebie, a on Chrystusa znał, Chrystus go miłował i 
niczego mu nie odmówi... Gdybyś miała umrzeć, Piotr nie kazałby mi ufać, a on mi 
rzekł: "Ufaj!" — Nie, Ligio! Chrystus zmiłuje się nade mną... On nie chce twojej 
śmierci, On jej nie dopuści... Przysięgam ci na imię Zbawiciela, że Piotr modli 
się za ciebie!
Nastała cisza. Jedyny kaganek wiszący nad drzwiami zgasł, ale za to światło 
księżyca wchodziło całym otworem. W przeciwnym kącie piwnicy zakwiliło dziecko i 
ucichło. Z zewnątrz tylko dochodziły głosy pretorianów, którzy po odbytej kolei 
strażniczej grali pod murem w scriptae duodecim.
— O Marku — odrzekła Ligia — Chrystus sam wołał. do ojca: "Oddal ode mnie ten 
kielich goryczy", a jednak go spełnił. Chrystus sam umarł na krzyżu, a teraz 
giną za Niego tysiące, więc dlaczegóż mnie jedną miałby oszczędzać? Któż ja 
jestem, Marku? Słyszałam, jak Piotr mówił, że i on umrze umęczon, a któż ja 
jestem wobec niego? Gdy przyszli do nas pretorianie, bałam się śmierci i męki, 
ale teraz się już nie boję. Patrz, jakie to straszne więzienie, a ja idę do 
nieba. Pomyśl, że tu jest cezar, a tam jest Zbawiciel, dobry i miłosierny. I nie 
ma śmierci. Ty mnie kochasz, więc pomyśl, jaka będę szczęśliwa. O Marku drogi, 
pomyśl, że ty tam przyjdziesz do mnie!
Tu umilkła, by nabrać tchu w swą chorą pierś, po czym podniosła do ust jego 
rękę:
— Marku!
— Co, droga?
— Nie płacz za mną i pamiętaj, że ty tam przyjdziesz do mnie. Krótko żyłam, ale 
Bóg dał mi duszę twoją. Więc chcę powiedzieć Chrystusowi, że choć umarłam i choć 
patrzyłeś na śmierć moją, i choć zostałeś w żalu, jednak nie bluźniłeś przeciw 
Jego woli i miłujesz Go zawsze. A ty Go będziesz miłował i zniesiesz cierpliwie 
śmierć moją?... Bo wówczas On nas połączy, a ja cię kocham i chcę być z tobą...
Tu znów zbrakło jej oddechu i ledwie dosłyszalnym głosem skończyła:
— Przyrzecz mi to, Marku!...
Winicjusz objął ją drżącymi rękoma i odrzekł: — Na twoją świętą głowę — 
przyrzekam!... Wówczas w smutnym świetle księżyca rozjaśniła się jej twarz. Raz 
jeszcze podniosła do ust jego rękę i szepnęła:
— Jam żona twoja!...
Za murem pretorianie, grający w scriptae duodecim, podnieśli głośniejszą 
sprzeczkę, lecz oni zapomnieli o więzieniu, o strażach, o ziemi całej i czując 
wzajem w sobie dusze anielskie, poczęli się modlić.
ROZDZIAŁ LXI
Przez trzy dni, a raczej trzy noce nic nie mąciło im spokoju. Gdy zwykłe zajęcia 
więzienne, polegające na oddzielaniu zmarłych od żywych i ciężko chorych od 
zdrowszych, zostały ukończone i gdy znużeni strażnicy pokładli się spać na 
korytarzach, Winicjusz wchodził do podziemia, w którym była Ligia, i pozostawał 
w nim dopóty; dopóki brzask nie zajrzał przez kraty okna. Ona składała mu głowę 
na piersiach i rozmawiali cichymi głosami o miłości i o śmierci. Oboje mimo 
woli, w myślach i rozmowach, nawet w pragnieniach i nadziejach, oddalali się 
coraz bardziej od życia i tracili jego poczucie. Oboje byli jak ludzie, którzy 
odpłynąwszy okrętem od lądu, nie widzą już brzegu i pogrążają się z wolna w 
nieskończoność. Oboje zmieniali się stopniowo w duchy smutne, rozmiłowane w 
sobie i w Chrystusie i gotowe odlecieć. Czasem tylko w jego sercu zrywał się 
jeszcze ból, jak wicher, czasem błysnęła, jak błyskawica, nadzieja, zrodzona z 
miłości i wiary w miłosierdzie Ukrzyżowanego Boga, lecz co dzień więcej i on 
odrywał się od ziemi, a oddawał się śmierci. Rankiem gdy wychodził z więzienia, 
patrzył na świat, na miasto, na znajomych i na sprawy życiowe jak przez sen. 
Wszystko wydawało mu się obcym, odległym, czczym i znikomym. Przestała go 
przerażać nawet groza mąk, miał bowiem uczucie, że to jest rzecz, przez którą 
można przejść jakby w zamyśleniu, z oczyma utkwionymi w coś innego. Obojgu 
zdawało się, że poczyna ich już ogarniać wieczność. Rozmawiali o miłości, o tym, 
jak będą miłowali się i żyli razem, ale jedynie z tamtej strony grobu, i jeśli 
czasem myśl ich zwracała się jeszcze ku rzeczom ziemskim, to tylko jak myśl 
ludzi, którzy gotując się w wielką drogę, rozmawiają o przygotowaniach 
podróżnych. Zresztą otaczała ich cisza taka, jaka otacza dwie kolumny stojące 
gdzieś na pustkowiu i zapomniane. Chodziło im już tylko o to, by Chrystus ich 
nie rozdzielił; a gdy każda chwila wzmagała w nich tę pewność, rozkochali się w 
Nim jak w ogniwie, które ich miało połączyć, jak w nieskończonym szczęściu i w 
nieskończonym spokoju. Na ziemi jeszcze opadał z nich proch ziemi. Dusze stały 
się w nich czyste jak łzy. Pod grozą śmierci, wśród nędzy i cierpień, na barłogu 
więziennym poczęło się dla nich niebo, albowiem ona brała go za rękę i 
prowadziła, jakby już zbawiona i święta, do wieczystego źródła życia.
A Petroniusz zdumiewał się widząc w twarzy Winicjusza coraz większy spokój i 
jakieś dziwne blaski, których nie widywał dawniej. Chwilami nawet rodziły się w 
jego umyśle przypuszczenia, że Winicjusz znalazł jakowąś drogę ratunku, i było 
mu przykro, że go w swe nadzieje nie wtajemnicza.
Wreszcie nie mogąc wytrzymać rzekł mu:
— Teraz ty wyglądasz inaczej, więc nie czyń przede mną tajemnicy, bo chcę i mogę 
ci być pomocnym: czy ułożyłeś co?
— Ułożyłem — odpowiedział Winicjusz — ale ty nie możesz mi być już pomocny. Oto 
po jej śmierci wyznam, żem jest chrześcijaninem, i pójdę za nią.
— Więc nie masz nadziei?
— Owszem, mam. Chrystus mi ją odda i nie rozłączę się z nią już nigdy.
Petroniusz począł chodzić po atrium z wyrazem rozczarowania i zniecierpliwienia 
w twarzy, po czym rzekł:
— Na to nie potrzeba waszego Chrystusa, albowiem tę samą usługę może ci oddać 
nasz Tanatos.
A Winicjusz uśmiechnął się smutno i rzekł:
— Nie, drogi, ale ty tego nie chcesz zrozumieć.
— Nie chcę i nie mogę — odpowiedział Petroniusz. — Nie czas na rozprawy, ale 
pamiętasz, coś mówił, gdy nam się nie udało wyrwać jej z Tullianum? Ja straciłem 
wszelką nadzieję, a tyś rzekł, gdyśmy wrócili do domu. "A ja wierzę, że Chrystus 
może mi ją wrócić." Niechże ci ją wróci. Gdy rzucę kosztowną czarę w morze, nie 
potrafi oddać mi jej żaden z naszych bogów, ale jeśli i wasz nie lepszy, to nie 
wiem, dlaczego bym miał go czcić więcej od dawnych.
— On też mi ją odda — odrzekł Winicjusz. Petroniusz wzruszył ramionami.
— Czy wiesz — zapytał — że chrześcijanami mają jutro oświecić ogrody cezara?
— Jutro? — powtórzył Winicjusz.
I wobec bliskiej strasznej rzeczywistości serce zadrgało w nim jednak bólem i 
przerażeniem. Pomyślał, że to może ostatnia noc, którą będzie mógł spędzić z 
Ligią, więc pożegnawszy Petroniusza udał się śpiesznie do dozorcy puticulów po 
swoją tesserę.
Lecz tu czekał go zawód, dozorca albowiem nie chciał mu dać znaku.
— Wybacz, panie — rzekł. — Uczyniłem dla ciebie, com mógł, ale nie mogę narażać 
życia. Dziś w nocy mają wyprowadzać chrześcijan do ogrodów cezara. W więzieniu 
pełno będzie żołnierzy i urzędników. Gdyby cię poznano, zginąłbym ja i moje 
dzieci.
Winicjusz zrozumiał, że próżno byłoby nalegać. Błysnęła mu jednak nadzieja, że 
żołnierze, którzy widywali go poprzednio, puszczą go może i bez znaku, więc za 
nadejściem nocy, przebrawszy się jak zwykle w zgrzebną tunikę i obwiązawszy 
szmatą głowę, udał się do bram więzienia.
Lecz dnia tego sprawdzano znaki z większą jeszcze ścisłością niż zwykle, a co 
większa, setnik Scewinus, srogi i oddany duszą i ciałem cezarowi żołnierz, 
poznał Winicjusza.
Lecz widocznie w jego okutej w żelazo piersi tliły się jakieś iskry litości dla 
ludzkiej niedoli, albowiem zamiast uderzyć włócznią w tarczę na znak alarmu, 
odwiódł Winicjusza na bok i rzekł mu:
— Panie, wracaj do siebie. Poznałem cię, ale będę milczał nie chcąc cię gubić. 
Puścić cię nie mogę, ale wracaj i niech bogowie ześlą ci ukojenie.
— Puścić mnie nie możesz — rzekł Winicjusz — ale pozwól mi tu zostać i widzieć 
tych, których będą wyprowadzali.
— Mój rozkaz nie sprzeciwia się temu — odpowiedział Scewinus.
Winicjusz stanął przed bramą i czekał, póki nie poczną wyprowadzać skazańców. 
Wreszcie około północy rozwarły się szeroko bramy więzienia i ukazały się całe 
szeregi więźniów: mężczyzn, kobiet i dzieci, otoczone przez zbrojne oddziały 
pretorianów. Noc była jasna bardzo — i pełnia, tak że można było odróżnić nie 
tylko postaci, ale nawet i twarze nieszczęsnych. Szli parami, długim, posępnym 
korowodem, i wśród ciszy, przerywanej tylko brzękiem żołnierskich zbroic. 
Prowadzono ich tylu, że zdawało się, iż wszystkie piwnice pozostaną próżne.
Przy końcu orszaku Winicjusz dostrzegł wyraźnie Glauka lekarza, lecz ani Ligii, 
ani Ursusa nie było między skazanymi.
ROZDZIAŁ LXII
Mrok jeszcze nie zapadł, gdy już pierwsze fale ludu poczęły napływać do ogrodów 
cezara. Tłumy, przybrane świątecznie, uwieńczone, ochocze i śpiewające, a w 
części pijane, szły patrzeć na nowe, wspaniałe widowisko. Okrzyki: "Semaxii! 
Sarmenticii!", rozlegały się na Via Tecta, na moście Emiliusza i z drugiej 
strony Tybru, na drodze Tryumfalnej, koło cyrku Nerona i aż hen po wzgórze 
Watykańskie. Widywano już i poprzednio w Rzymie ludzi palonych na słupach, lecz 
nigdy dotąd nie widziano takiej ilości skazanych. Cezar i Tygellin, chcąc 
skończyć z chrześcijanami, a zarazem zapobiec zarazie, która z więzień 
rozchodziła się coraz bardziej po mieście, nakazali opróżnić wszystkie 
podziemia, tak że zostało w nich zaledwie kilkudziesięciu ludzi, przeznaczonych 
na koniec igrzysk. Toteż tłumy po przebyciu bram ogrodowych oniemiały ze 
zdziwienia. Wszystkie aleje główne i boczne, biegnące wśród gęstwiny drzew, 
wokół łąk, kęp, stawów, sadzawek i poletków obsianych kwieciem, nabite były 
smolnymi słupami, do których poprzywiązywano chrześcijan. Z wyższych miejsc, 
gdzie widoku nie zasłaniały drzewa, można było dostrzec całe szeregi palów i 
ciał, przybranych w kwiaty, w liście mirtowe i w bluszcz, ciągnące się w głąb, 
po wyniosłościach i nizinach, tak daleko, że gdy bliższe wydawały się jak maszty 
naw, najdalsze przedstawiały się oczom jak kolorowe, pozatykane w ziemię tyrsy 
lub dzidy. Mnogość ich przeszła oczekiwania samego ludu. Można było pomyśleć że 
cały jakiś naród poprzywiązywano do słupów dla uciechy Rzymu i cezara. Gromady 
widzów zatrzymywały się przed pojedynczymi masztami, w miarę jak zaciekawiały je 
postaci, wiek lub płeć ofiar; oglądały twarze, wieńce, girlandy bluszczu, po 
czym szły dalej i dalej, zadając sobie pełne zdumienia pytania. "Zali mogło być 
tylu winnych lub jak mogły podpalić Rzym dzieci, zaledwie zdolne chodzić o 
własnej mocy?" I zdumienie przechodziło z wolna w niepokój.
Tymczasem zapadł mrok i na niebie zabłysły pierwsze gwiazdy. Wówczas przy każdym 
skazanym stanął niewolnik z płonącą pochodnią w ręku, a gdy odgłos trąb rozległ 
się w różnych częściach ogrodów na znak rozpoczęcia widowiska, wszyscy 
przyłożyli płomień do spodu słupów.
Ukryta pod kwiatami i polana smołą słoma wnet zajęła się jasnym płomieniem, 
który wzmagając się z każdą chwilą, rozkręcał zwoje bluszczów, wzbijał się ku 
górze i obejmował nogi ofiar. Lud umilkł, ogrody zabrzmiały jednym ogromnym 
jękiem i krzykami boleści. Niektóre ofiary jednak, wznosząc głowy ku 
gwieździstemu niebu, poczęły śpiewać na cześć Chrystusa. Lud słuchał. Lecz 
najtwardsze serca napełniły się przerażeniem, gdy z mniejszych masztów 
rozdzierające dziecinne głosy poczęły wołać: "Mamo! Mamo!", i dreszcz przebiegł 
nawet pijanych widzów na widok owych główek i niewinnych twarzy, 
poprzekrzywianych bólem lub mdlejących w dymie, który począł dusić ofiary. A 
płomień szedł w górę i przepalał coraz nowe wieńce róż i bluszczów. Rozgorzały 
aleje główne i poboczne, rozgorzały kępy drzew i łąki, i kwieciste poletki, 
rozbłysła woda w sadzawkach i stawach, poróżowiały drżące liście na drzewach i 
uczyniło się widno jak w dzień. Swąd spalonych ciał napełnił ogrody, lecz w tej 
chwili niewolnicy poczęli sypać w przygotowane umyślnie między słupami 
kadzielnice mirrę i aloes. Między tłumem ozwały się tu i owdzie okrzyki, nie 
wiadomo czy współczucia, czy upojenia i radości, i wzmagały się z każdą chwilą 
wraz z ogniem, który obejmował słupy, wspinał się ku piersiom ofiar, skręcał 
palącym tchnieniem włosy na ich głowach, rzucał zasłonę na ich poczerniałe 
twarze i wreszcie strzelał jeszcze wyżej, jakby na zwycięstwo i tryumf tej sile, 
która kazała go rozniecić.
Lecz jeszcze na początku widowiska zjawił się wśród ludu cezar na wspaniałej 
cyrkowej kwadrydze, zaprzężonej w cztery białe rumaki, przybrany w ubiór woźnicy 
i barwę stronnictwa Zielonych, do którego i on, i jego dwór należał. Szły za nim 
inne wozy, pełne dworzan w świetnych strojach, senatorów, kapłanów i nagich 
bachantek z wieńcami na głowach i dzbanami wina w ręku, w części spitych i 
wydających dzikie okrzyki. Obok nich muzycy, poprzebierani za faunów i satyrów, 
grali na cytrach, formingach, piszczałkach i rogach. Na innych wozach jechały 
matrony i dziewice rzymskie, również pijane i wpółnagie. Obok kwadryg skoczkowie 
potrząsali przybrane we wstążki tyrsy; inni bili w bębenki, inni sypali kwiaty. 
Cały ów świetny orszak posuwał się wrzeszcząc: "Evoe!" najszerszą ogrodową 
drogą, wśród dymów i wśród ludzkich pochodni. Cezar, mając przy sobie Tygellina 
i Chilona, którego przerażeniem pragnął się zabawić, sam powodował końmi i jadąc 
noga za nogą, spoglądał na płonące ciała, a zarazem słuchał okrzyków ludu. 
Stojąc na wysokiej złotej kwadrydze, otoczony falą ludzką, która kłaniała mu się 
do stóp, w blaskach ognia, w złotym wieńcu cyrkowego zwycięzcy, przerastał głową 
dworzan, tłumy i wydawał się być olbrzymem. Potworne jego ramiona, wyciągnięte 
dla trzymania lejców, zdawały się błogosławić lud. W twarzy i przymrużonych 
oczach miał uśmiech i jaśniał nad ludźmi jak słońce albo jak bóstwo straszne, 
ale wspaniałe i potężne.
Chwilami zatrzymywał się, by przypatrzeć się dokładniej czy to jakiej dziewicy, 
której łono poczynało skwierczeć w płomieniu, czy wykrzywionej przez konwulsje 
twarzy dziecka, i znów jechał dalej, wiodąc za sobą szalony i rozhukany orszak. 
Chwilami kłaniał się ludowi, to znów, przeginając się w tył, ściągał złote lejce 
i rozmawiał z Tygellinem. Na koniec dojechawszy do wielkiej fontanny, stojącej w 
pośrodku dwóch krzyżujących się ulic, wysiadł z kwadrygi i skinąwszy na 
towarzyszów zmieszał się z tłumem.
Przywitano go krzykiem i oklaskami. Bachantki, nimfy, senatorowie, augustianie, 
kapłani, fauny, satyry i żołnierze otoczyli go wraz szalonym kołem, on zaś, 
mając po jednej stronie Tygellina, po drugiej Chilona, obchodził fontannę, 
naokół której płonęło kilkadziesiąt pochodni, zatrzymując się przed każdą, 
czyniąc uwagi nad ofiarami lub drwiąc ze starego Greka, w którego twarzy 
malowała się bezbrzeżna rozpacz.
Na koniec stanęli przed wysokim masztem, przybranym w mirty i okręconym w powój. 
Czerwone języki ognia dochodziły tu już do kolan ofiary, ale twarzy jej nie 
można było zrazu rozpoznać, gdyż świeże, płonące gałązki przesłoniły ją dymem. 
Po chwili jednak lekki wiatr nocny zwiał dymy i odkrył głowę starca z siwą 
spadającą na piersi brodą.
Na ten widok Chilo zwinął się nagle w kłąb, jak raniony gad, z ust zaś wyszedł 
mu krzyk, raczej do krakania niż do ludzkiego głosu podobny:
— Glaukos! Glaukos!...
Jakoż istotnie z płonącego słupa patrzył na niego Glaukos lekarz.
Żył jeszcze. Twarz miał zbolałą i pochyloną, jakby chciał po raz ostatni 
przypatrzeć się swemu katowi, który go zdradził; pozbawił go żony, dzieci, 
nasadził na niego zabójcę, a gdy to wszystko zostało mu w imię Chrystusa 
odpuszczone, raz jeszcze wydał go w ręce oprawców. Nigdy człowiek nie wyrządził 
człowiekowi straszniejszych i bardziej krwawych krzywd. I oto ofiara płonęła 
teraz na smolnym słupie, a kat stał u jej stóp. Oczy Glauka nie odwracały się od 
twarzy Greka. Chwilami przesłaniał je dym, lecz gdy dmuchnął powiew, Chilo 
widział znów te utkwione w siebie źrenice. Podniósł się i chciał uciekać, lecz 
nie mógł. Nagle wydało mu się, że nogi jego są z ołowiu i że jakaś niewidzialna 
ręka zatrzymuje go z nadludzką siłą przed tym słupem. I skamieniał. Czuł tylko, 
że coś przepełnia się w nim, coś się zrywa, że dosyć ma mąk i krwi, że 
przychodzi koniec życia i że wszystko znika naokół i cezar, i dwór, i tłumy, a 
otacza go tylko jakaś bezdenna, straszna i czarna pustka, w niej zaś widać tylko 
te oczy męczennika, które wzywają go na sąd. A tamten schylając coraz niżej 
głowę patrzył ciągle. Obecni odgadli, że między tymi ludźmi coś się dzieje, lecz 
śmiech zamarł im na ustach, w twarzy bowiem Chilona było coś strasznego: 
wykrzywiła ją taka trwoga i taki ból, jak gdyby owe języki ognia paliły jego 
własne ciało. Nagle zachwiał się i wyciągnąwszy w górę ramiona zawołał okropnym, 
rozdzierającym głosem:
— Glauku! W imię Chrystusa! Przebacz!
Uciszyło się naokół: dreszcz przebiegł obecnych i wszystkie oczy mimo woli 
podniosły się w górę.
A głowa męczennika poruszyła się lekko, po czym usłyszano z wierzchotka masztu 
podobny do jęku głos: — Przebaczam!...
Chilo rzucił się na twarz wyjąc jak dziki zwierz i nabrawszy ziemi w obie 
garści, posypał sobie nią głowę. Tymczasem płomienie strzeliły w górę, objęły 
piersi i twarz Glauka, rozplotły mirtową koronę na jego głowie i zajęły wstęgi 
na wierzchu słupa, który zajaśniał cały wielkim, jaskrawym światłem.
Lecz Chilo podniósł się po chwili z twarzą tak zmienioną, iż augustianom wydało 
się, że widzą innego człowieka. Oczy płonęły mu niezwykłym blaskiem, ze 
zmarszczonego czoła biło uniesienie; niedołężny przed chwilą Grek wyglądał teraz 
jak jakiś kapłan, który, nawiedzony przez bóstwo, chce odkryć prawdy nieznane.
— Co z nim jest? Oszalał! — ozwało się kilka głosów. On zaś odwrócił się ku 
tłumom i wyciągnąwszy w górę prawą rękę, począł wołać, a raczej krzyczeć tak 
donośnie, by nie tylko augustianie, ale i tłuszcza mogła głos jego dosłyszeć:
— Ludu rzymski! Na moją śmierć przysięgam, że oto giną niewinni, a podpalaczem 
jest — ten!...
I wskazał palcem na Nerona.
Nastała chwila ciszy. Dworzanie zdrętwieli. Chilo stał ciągle z wyciągniętym 
drżącym ramieniem i palcem zwróconym ku cezarowi. Nagle uczyniło się 
zamieszanie. Lud na kształt fali, pchniętej nagłym wichrem, rzucił się ku 
starcowi, chcąc mu się lepiej przypatrzeć. Tu i owdzie ozwały się krzyki: 
"Trzymaj!"; gdzie indziej: "Biada nam!" W tłumie rozległ się świst i wrzaski: 
"Ahenobarbus! Matkobójca! Podpalacz!" Bezład wzrastał z każdą chwilą. Bachantki, 
wrzeszcząc wniebogłosy, poczęły się chronić na wozy. Nagle kilka przepalonych 
słupów przewróciło się, rozsypując wokół skry i powiększając zamęt. Ślepa, 
stłoczona fala ludu porwała Chilona i uniosła go w głąb ogrodu.
Wszędzie też słupy poczęły już przepalać się i padać w poprzek ulic, napełniając 
aleje dymem, skrami, swędem drzewa i swędem ludzkiego tłuszczu. Gasły światła 
dalsze i bliższe. W ogrodach pociemniało. Tłumy zaniepokojone, posępne i trwożne 
cisnęły się do bram. Wieść o tym, co zaszło, przechodziła z ust do ust, 
zmieniona i powiększona. Jedni opowiadali, że cezar zemdlał, drudzy, że sam 
wyznał, iż kazał podpalić Rzym; trzeci, że zachorował ciężko, inni wreszcie, że 
wywieziono go jak martwego na wozie. Tu i owdzie odzywały się głosy współczucia 
dla chrześcijan: "Nie oni spalili Rzym, po co więc tyle krwi, mąk i 
niesprawiedliwości? Czy bogowie nie będą się mścili za niewinnych i jakież 
piacula zdołają ich znowu przebłagać?" Słowa: "innoxia corpora!", powtarzały się 
coraz częściej. Kobiety litowały się głośno nad dziećmi, których tyle rzucono 
dzikim zwierzętom; poprzybijano na krzyże lub spalono w tych przeklętych 
ogrodach! I wreszcie politowanie zmieniało się w złorzeczenia cezarowi i 
Tygellinowi. Lecz byli i tacy, którzy, zatrzymując się nagle, zadawali sobie lub 
innym pytanie: "Cóż to jest za bóstwo, które daje taką siłę wobec mąk i 
śmierci?" I powracali do domów w zamyśleniu...
Chilo błąkał się zaś jeszcze po ogrodach, nie wiedząc, dokąd iść i gdzie się 
obrócić. Teraz uczuł się znów bezsilnym, niedołężnym i chorym starcem. Chwilami 
potykał się o niedopalone ciała, potrącał głownie, które wysyłały w ślad za nim 
roje iskier, chwilami siadał spoglądając naokół bezprzytomnym wzrokiem. Ogrody 
stały się już prawie całkiem ciemne; między drzewami poruszał się tylko blady 
księżyc, rozświecając niepewnym światłem aleje, sczerniałe, leżące w poprzek 
słupy i zmienione w bezkształtne bryły niedogarki ofiar. Lecz staremu Grekowi 
wydało się, że w księżycu widzi twarz Glauka i że oczy jego patrzą nań jeszcze 
ciągle, i chował się przed światłem. Wreszcie jednak wyszedł z cienia i mimo 
woli, jakby party jakąś nieznaną siłą, począł kierować się ku fontannie, przy 
której oddał ducha Glaukos.
Wtem jakaś ręka dotknęła jego ramienia.
Starzec odwrócił się i widząc przed sobą nieznaną postać, zawołał z 
przerażeniem:
— Kto tam! Ktoś ty jest? — Apostoł, Paweł z Tarsu.
— Jam przeklęty!... Czego chcesz? A Apostoł odrzekł:
— Chcę cię zbawić. Chilo oparł się o drzewo.
Nogi chwiały się pod nim i ramiona zwisły mu wzdłuż ciała.
— Dla mnie nie masz zbawienia! — rzekł głucho.
— Zali słyszałeś, że Bóg przebaczył żałującemu łotrowi na krzyżu? — zapytał 
Paweł.
— Zali wiesz, com ja uczynił?
— Widziałem boleść twoją i słyszałem, jakoś dał świadectwo prawdzie.
— O panie!...
— I gdy sługa Chrystusów przebaczył ci w godzinie męki i śmierci, jakżeby ci 
Chrystus nie miał przebaczyć? A Chilo chwycił rękoma głowę jak w obłąkaniu:
— Przebaczenie! Dla mnie przebaczenie!
— Bóg nasz to Bóg Miłosierdzia — odpowiedział Apostoł.
— Dla mnie?! — powtórzył Chilo.
I począł jęczeć jak człowiek, któremu zbrakło sił, by mógł opanować ból i mękę. 
Paweł zaś rzekł:
— Oprzyj się na mnie i pójdź ze mną.
I wziąwszy go szedł z nim ku krzyżującym się ulicom, kierując się głosem 
fontanny, która zdawała się płakać wśród nocnej ciszy nad ciałami pomęczonych.
— Bóg nasz to Bóg Miłosierdzia — powtórzył Apostoł. — Gdybyś stanął nad morzem i 
rzucał w nie kamienie, czybyś mógł zarzucić nimi głębinę morską? A ja ci mówię, 
że miłosierdzie Chrystusa jest jako morze i że grzechy i winy ludzkie potoną w 
nim jako kamienie w otchłani. I mówię ci, że jest jako niebo, które pokrywa góry 
lądy i morza, albowiem jest wszędzie i nie masz granicy ni końca. Tyś cierpiał u 
słupa Glauka i Chrystus widział twoje cierpienie. Tyś rzekł nie bacząc na to, 
coć jutro spotkać może: "Ten jest podpalaczem!", i Chrystus spamiętał słowa 
twoje. Bowiem minęła twoja złość i kłamstwo, a w sercu został się jeno żal 
nieprzebrany... Chodź ze mną i słuchaj, co ci powiadam: otom ja także 
nienawidził Go i prześladował Jego wybranych. Jam Go nie chciał i nie wierzył w 
Niego, póki mi się nie ukazał i nie powołał mnie. I odtąd On jest miłością moją. 
A teraz ciebie nawiedził zgryzotą, trwogą i boleścią, aby cię powołać ku sobie. 
Tyś Go nienawidził, a On kochał cię. Tyś wydawał na męki jego wyznawców, a On 
chce ci przebaczyć i zbawić cię.
Piersią nędzarza poczęło wstrząsać łkanie ogromne, od którego rozdzierała się w 
nim dusza do dna, a Paweł ogarniał go, opanowywał i wiódł, jak żołnierz wiedzie 
jeńca.
I po chwili znów mówić począł:
— Pójdź za mną, a ja cię powiodę do Niego. Dla jakiejż innej przyczyny 
przychodziłbym do ciebie? Ale oto On rozkazał mi zbierać dusze ludzkie w imię 
miłości, więc spełniam służbę Jego. Ty mniemasz, żeś przeklęty, a ja ci mówię: 
uwierz w Niego, a czeka cię zbawienie. Ty myślisz, żeś znienawidzon, a ja ci 
powtarzam, że On miłuje cię. Patrz na mnie! Gdym Jego nie miał, nic nie miałem 
krom złości, która mieszkała w sercu moim, a teraz Jego miłość starczy mi za 
ojca i matkę, za bogactwa i królowanie. W Nim jednym ucieczka, On jeden policzy 
twój żal, wejrzy na nędzę twoją, zdejmie z ciebie trwogę i podniesie cię do 
siebie.
Tak mówiąc przywiódł go do fontanny, której srebrny strumień połyskiwał z dala w 
miesięcznym świetle. Naokół była cisza i pustka, albowiem służba niewolnicza 
uprzątnęła już tu zwęglone słupy i ciała męczenników.
Chilo rzucił się z jękiem na kolana i ukrywszy twarz w dłoniach, pozostał bez 
ruchu, Paweł zaś podniósł twarz ku gwiazdom i począł się modlić:
— Panie, spojrzyj na tego nędzarza, na żal jego, na łzy i mękę! Panie 
Miłosierdzia, któryś przelał krew za winy nasze, przez Twoją mękę, przez śmierć 
i zmartwychwstanie odpuść mu!
Po czym umilkł, lecz długo jeszcze patrzył w gwiazdy i modlił się.
A wtem spod jego stóp ozwało się podobne do jęku wołanie:
— Chryste!... Chryste!... Odpuść mi!...
Naówczas Paweł zbliżył się do fontanny i nabrawszy wody w dłonie wrócił do 
klęczącego nędzarza:
— Chilonie! Oto cię chrzczę w imię Ojca i Syna, i Ducha! Amen!
Chilo podniósł głowę, rozłożył ręce i pozostał tak bez ruchu. Księżyc oświecał 
pełnym światłem jego zbielałe włosy i równie białą, nieruchomą, jakby umarłą lub 
wykutą z kamienia twarz. Chwile płynęły jedna za drugą; z wielkich ptaszarni, 
umieszczonych w ogrodach Domicji, poczęło dochodzić pianie kogutów, a on klęczał 
jeszcze, podobny do nagrobnego posągu.
Wreszcie ocknął się, wstał i zwróciwszy się do Apostoła zapytał:
— Co mam czynić przed śmiercią, panie?
Paweł również rozbudził się z zadumy nad tą niezmierną potęgą, której nie mogły 
oprzeć się nawet takie duchy, jak tego Greka, i odrzekł:
— Ufaj i daj świadectwo prawdzie!
Po czym wyszli razem. U bram ogrodu Apostoł pobłogosławił raz jeszcze starca i 
rozstali się, albowiem wymagał tego sam Chilo przewidując, że po tym, co zaszło, 
cezar i Tygellinus każą go ścigać.
Jakoż nie mylił się. Wróciwszy do siebie, zastał już dom otoczony przez 
pretorianów, którzy porwali go i pod wodzą Scewinusa zawiedli na Palatyn.
Cezar udał się już był na spoczynek, lecz Tygellin czekał i ujrzawszy 
nieszczęsnego Greka powitał go z twarzą spokojną, ale złowrogą...
— Popełniłeś zbrodnie obrazy majestatu — rzekł mu — i kara cię nie minie. Lecz 
jeśli jutro oświadczysz w amfiteatrze, żeś był pijany i szalony i że sprawcami 
pożaru są chrześcijanie, kara twoja skończy się na chłoście i wygnaniu.
— Nie mogę, panie! — odpowiedział cicho Chilo.
A Tygellin zbliżył się do niego krokiem powolnym i głosem również przyciszonym, 
ale strasznym, zapytał: — Jak to nie możesz, psie grecki? Zaliś nie był pijany i 
zali nie rozumiesz, co cię czeka? Spójrz tam!
I to rzekłszy wskazał na kąt atrium, w którym obok długiej drewnianej ławy stało 
w mroku czterech nieruchomych niewolników trackich z powrozami i obcęgami w 
ręku.
A Chilo odrzekł: — Nie mogę, panie!
Tygellina poczęła ogarniać wściekłość, lecz pohamował się jeszcze.
— Widziałeś — zapytał — jak umierają chrześcijanie? Czy chcesz tak umrzeć?
Starzec wzniósł w górę wybladłą twarz; czas jakiś wargi jego poruszały się 
cicho, po czym odrzekł:
— I ja wierzę w Chrystusa!...
Tygellin spojrzał na niego ze zdumieniem: — Psie, tyś oszalał naprawdę!
I nagle nagromadzona w jego piersi wściekłość zerwała tamę. Skoczywszy do 
Chilona chwycił go obiema rękami za brodę, zwalił na ziemię i począł deptać 
powtarzając z pianą na ustach:
— Odwołasz! Odwołasz!...
— Nie mogę! — odpowiedział mu z ziemi Chilo. — Na męki z nim!
Usłyszawszy ów rozkaz Trakowie porwali starca i położyli go na ławę, po czym 
przytwierdziwszy go do niej za pomocą sznurów, poczęli cęgami ściskać jego 
wychudłe piszczele. Lecz on, w czasie gdy go przywiązywano, całował z pokorą ich 
ręce, następnie zaś przymknął oczy i wydawał się jak umarły.
Żył jednak, gdy bowiem Tygellin pochylił się nad nim i raz jeszcze zapytał:. 
"Odwołasz?", zbielałe jego wargi poruszyły się lekko i wyszedł z nich zaledwie 
dosłyszalny szept:
— Nie... mogę!...
Tygellin kazał przerwać męki i jął chodzić po atrium z twarzą zmienioną przez 
gniew, lecz zarazem bezradną. Na koniec widocznie przyszła mu do głowy jakaś 
nowa myśl, albowiem zwrócił się do Traków i rzekł:
— Wyrwać mu język.
ROZDZIAŁ LXIII
Dramat Aureolus dawano zwykle w teatrach lub amfiteatrach tak urządzonych, iż 
mogły otwierać się i tworzyć jakby dwie odrębne sceny. Lecz po widowisku w 
ogrodach cezara zaniechano zwykłego sposobu, szło bowiem o to, by jak największa 
liczba ludzi mogła patrzeć na śmierć przybitego do krzyża niewolnika, którego w 
dramacie pożerał niedźwiedź.
W teatrach rolę niedźwiedzia grywał obszyty w skórę aktor, tym razem jednak 
przedstawienie miało być "prawdziwe". Był to nowy pomysł Tygellina. Cezar 
początkowo zapowiedział, że nie przybędzie, lecz z namowy faworyta zmienił 
zdanie. Tygellinus wytłumaczył mu, że po tym, co zaszło w ogrodach, tym bardziej 
powinien pokazać się ludowi, i zarazem zaręczył, że ukrzyżowany niewolnik nie 
zelży go już, tak jak uczynił to Kryspus. Lud był już nieco przesycony i 
zmęczony przelewem krwi, zapowiedziano mu więc nowe rozdawnictwo biletów 
loteryjnych i podarków, a zarazem ucztę wieczorną, przedstawienie bowiem miało 
się odbywać wieczorem, w rzęsiście oświetlonym amfiteatrze.
Jakoż o zmroku cały budynek napełnił się szczelnie. Augustianie z Tygellinem na 
czele przybyli wszyscy, nie tyle dla samego widowiska, jak dla okazania po 
ostatnim zajściu cezarowi swej wierności i porozmawiania o Chilonie, o którym 
mówił cały Rzym.
Opowiadano więc sobie na ucho, że cezar wróciwszy z ogrodów wpadł w wściekłość i 
nie mógł zasnąć, że opadały go strachy i dziwne widzenia, skutkiem których 
nazajutrz zapowiedział swój prędki wyjazd do Achai. Inni wszelako przeczyli 
temu, twierdząc, że teraz okaże się tym bardziej nieubłaganym względem 
chrześcijan. Nie brakło jednak i tchórzów, którzy przewidywali, że oskarżenie, 
jakie Chilon rzucił w twarz cezarowi wobec tłumów, może mieć najgorsze 
następstwa. Byli wreszcie i tacy, którzy przez ludzkość prosili Tygellina, by 
zaniechał dalszych prześladowań.
— Patrzcie, dokąd idziecie — mówił Barkus Soranus. — Chcieliście zaspokoić 
zemstę ludu i wpoić w niego przekonanie, że kara spada na winnych, a skutek jest 
wprost przeciwny. — Prawda! — dodał Antystiusz Werus — wszyscy szepczą sobie 
teraz, że oni niewinni. Jeśli to ma być zręczność, to Chilo miał słuszność 
mówiąc, że wasze mózgi nie napełniłyby żołędziowej miseczki.
Tygellin zaś zwrócił się do nich i rzekł:
— Ludzie szepczą sobie także, że twoja córka Serwilia, Barku Soranusie, i twoja 
żona, Antystiuszu, poukrywały swoich niewolników chrześcijan przed 
sprawiedliwością cezara
— To nieprawda! — zawołał z niepokojem Barkus. — Żonę moją chcą zgubić wasze 
rozwódki, które zazdroszczą jej cnoty! — rzekł z nie mniejszym niepokojem 
Antystiusz Werus.
Lecz inni rozmawiali o Chilonie.
— Co mu się stało? — mówił Eprius Marcellus. — Sam ich wydawał w ręce Tygellina; 
z nędzarza stał się bogaczem, mógł dożyć spokojnie swych dni, mieć piękny 
pogrzeb i nagrobek, tymczasem, nie! Naraz wolał stracić wszystko i zgubić się. 
Doprawdy, chyba oszalał.
— Nie oszalał, ale został chrześcijaninem — rzekł Tygellin.
— Chyba nie może być — ozwał się Witeliusz.
— A czy ja nie mówiłem! — wtrącił Westynus. -Mordujcie sobie chrześcijan, ale 
wierzajcie mi, nie wojujcie z ich bóstwem. Tu nie ma żartów!... Patrzcie, co się 
dzieje! Ja tam nie paliłem Rzymu, ale gdyby mi cezar pozwolił, zaraz bym dał 
hekatombę ich bóstwu. I wszyscy powinni to samo uczynić, bo powtarzam: z nim nie 
ma żartów! Pamiętajcie, żem wam to mówił.
— A ja mówiłem co innego — rzekł Petroniusz. — Tygellin śmiał się, gdym 
twierdził, że oni się bronią, a ja teraz powiem więcej: oni zdobywają!
— Jak to? Jak to? — spytało kilka głosów.
— Na Polluksa!... Bo jeśli taki Chilo im się nie oparł, któż im się oprze? Jeśli 
myślicie, że po każdym widowisku nie przybywa chrześcijan, tedy z waszą 
znajomością Rzymu zostańcie kotlarzami lub zacznijcie brody golić, wówczas 
bowiem będziecie lepiej wiedzieli co lud myśli i co się w mieście dzieje.
— Mówi czystą prawdę, na święte peplum Diany! — zawołał Westynus.
Lecz Barkus zwrócił się do Petroniusza: — Do czego prowadzisz?
— Kończę na tym, od czegoście zaczęli: dość już krwi!
A Tygellin spojrzał na niego szydersko i rzekł: — Ej! jeszcze trochę!
— Jeśli nie starczy ci głowy, masz drugą w gałce od laski! — odparł Petroniusz.
Dalszą rozmowę przerwało przybycie cezara, który zajął swe miejsce w 
towarzystwie Pitagorasa. Zaraz potem zaczęło się przedstawienie Aureolusa, na 
które nie bardzo zważano, myśli bowiem zajęte były Chilonem. Lud, przywykły do 
mąk i krwi, nudził się także, sykał, wydawał niepochlebne dla dworu okrzyki i 
wołał o przyśpieszenie sceny z niedźwiedziem, której jedynie był ciekawy. Gdyby 
nie nadzieja ujrzenia skazanego starca i podarków, samo widowisko nie zdołałoby 
zatrzymać tłumów.
Ale wreszcie nadeszła oczekiwana chwila. Pachołcy cyrkowi wnieśli naprzód 
drewniany krzyż, dość niski, by niedźwiedź wspiąwszy się mógł dosięgnąć do 
piersi męczennika, a następnie dwóch ludzi wprowadziło, a raczej przywlokło 
Chilona, albowiem sam, mając pokruszone kości u nóg, iść nie mógł. Położono go i 
przybito do drzewa tak prędko, że zaciekawieni augustianie nie mogli mu się 
nawet dobrze przypatrzeć, i dopiero po umocowaniu krzyża w przygotowanym 
umyślnie dole wszystkie oczy zwróciły się ku niemu. Lecz mało kto mógł poznać w 
tym nagim starcu, dawnego Chilona. Po męczarniach, które kazał mu zadać 
Tygellin, w twarzy nie zostało mu ani kropli krwi i tylko na białej brodzie 
widać było czerwony ślad; który zostawiła krew po wyrwaniu języka. Przez 
przezroczystą skórę nieledwie można było dojrzeć jego kości. Wydawał się też 
daleko starszym, niemal zgrzybiałym. Ale natomiast niegdyś oczy jego rzucały 
wiecznie pełne niepokoju i złości spojrzenia, czujne oblicze jego odbijało 
dawniej wieczną trwogę i niepewność, teraz zaś twarz miał bolesną, ale tak 
słodką i pogodną, jak miewają ludzie śpiący lub umarli. Może ufności dodawała mu 
pamięć o łotrze na krzyżu, któremu Chrystus przebaczył, a może też mówił w duchu 
miłosiernemu Bogu: "Panie, kąsałem jak jadowity robak, ale oto byłem przez całe 
życie nędzarzem; przymierałem głodem, ludzie deptali po mnie, bili mnie i 
znęcali się nade mną. Byłem, Panie, biedny i bardzo nieszczęśliwy, a oto teraz 
jeszcze położono mnie na męki i przybito na krzyż, więc Ty, Miłosierny, nie 
odepchniesz mnie w godzinie śmierci!" I spokój zstąpił widocznie w jego 
skruszone serce. Nikt nie śmiał się, było bowiem w tym ukrzyżowanym coś tak 
cichego, wydawał się tak starym, bezbronnym, słabym, tak wołającym swą pokorą o 
litość, że mimo woli każdy zadawał sobie pytanie, jak można męczyć i przybijać 
na krzyż ludzi, którzy już i tak konają. Tłum milczał. Między augustianami 
Westynus, pochylając się na prawo i na lewo, szeptał przestraszonym głosem: 
"Patrzcie, jak oni umierają!" Inni czekali na niedźwiedzia, życząc sobie w 
duszy, by widowisko skończyło się jak najprędzej.
Niedźwiedź wtoczył się wreszcie na arenę i chwiejąc nisko schyloną głową na obie 
strony, spoglądał naokół spode łba, jakby się nad czymś namyślał lub czegoś 
szukał. Dostrzegłszy wreszcie krzyż, a na nim nagie ciało, zbliżył się ku niemu, 
podniósł się nawet, lecz po chwili opuścił się znów na przednie łapy i siadłszy 
pod krzyżem, począł mruczeć, jakby i w jego zwierzęcym sercu ozwała się litość 
nad tym szczątkiem człowieka.
Z ust służby cyrkowej ozwały się podniecające okrzyki, lecz lud milczał. Chilon 
tymczasem podniósł wolnym ruchem głowę i czas jakiś wodził oczyma po widowni. Na 
koniec wzrok jego zatrzymał się gdzieś na najwyższych rzędach amfiteatru, piersi 
poczęły mu grać żywiej i wówczas stało się coś, co wprawiło w podziw i zdumienie 
widzów. Oto twarz zajaśniała mu uśmiechem, czoło otoczyły mu jakby promienie, 
oczy podniosły się przed śmiercią ku górze, a po chwili dwie wielkie łzy, 
wezbrane pod powiekami, spłynęły mu z wolna po twarzy.
I umarł.
A wtem jakiś donośny męski głos zawołał w górze pod velarium:
— Pokój męczennikom!
W amfiteatrze panowało głuche milczenie.
ROZDZIAŁ LXIV
Po widowisku w ogrodach cezariańskich więzienia opustoszały znacznie. Chwytano 
wprawdzie jeszcze i więziono ofiary, podejrzane o wyznawanie wschodniego 
zabobonu, ale obławy dostarczały ich coraz mniej, zaledwie tyle, ile potrzeba 
było do zapełnienia następnych widowisk, które również miały się już ku końcowi. 
Lud, przesycony krwią, okazywał coraz większe znużenie i coraz większy niepokój 
z powodu niebywałego dotąd zachowywania się skazanych. Obawy przesądnego 
Westynusa ogarnęły tysiące dusz. W tłumach opowiadano coraz dziwniejsze rzeczy o 
mściwości chrześcijańskiego bóstwa. Tyfus więzienny, który rozszerzył się po 
mieście, powiększył powszechną bojaźń. Widziano częste pogrzeby i powtarzano 
sobie na ucho, że potrzebne są nowe piacula dla przebłagania nieznanego boga. W 
świątyniach składano ofiary Jowiszowi i Libitynie. Wreszcie, mimo wszelkich 
usiłowań Tygellina i jego popleczników, rozszerzało się coraz bardziej 
mniemanie, że miasto zostało spalone z rozkazu cezara i że chrześcijanie cierpią 
niewinnie.
Lecz właśnie dlatego i Nero, i Tygellinus nie ustawali w prześladowaniu. Dla 
uspokojenia ludu wydawano nowe rozporządzenia co do rozdawnictwa zboża, wina i 
oliwy; ogłoszono przepisy ułatwiające odbudowywanie domów, pełne ulg dla 
właścicieli, oraz inne dotyczące szerokości ulic i materiałów, z jakich należy 
budować, by na przyszłość uniknąć klęski ognia. Sam cezar bywał na posiedzeniach 
senatu i obradował wraz z "ojcami" nad dobrem ludu i miasta, ale natomiast ani 
cień łaski nie padł na skazanych. Władcy świata chodziło przede wszystkim o to, 
by wszczepić w lud przekonanie, że tak nieubłagane kary mogą spotkać tylko 
winnych. W senacie żaden głos nie odzywał się również za chrześcijanami, gdyż 
nikt nie chciał narazić się cezarowi, a prócz tego ludzie, sięgający wzrokiem 
dalej w przyszłość, twierdzili, że wobec nowej wiary fundamenta państwa 
rzymskiego nie mogłyby się ostać.
Oddawano tylko ludzi konających i zmarłych rodzinom, albowiem prawo rzymskie nie 
mściło się nad umarłymi. Dla Winicjusza stanowiła pewną ulgę myśl, że jeśli 
Ligia umrze, wówczas on pochowa ją w grobach rodzinnych i spocznie koło niej. 
Nie miał już żadnej nadziei ocalenia jej od śmierci i sam, oderwany na wpół od 
życia, zatopiony zupełnie w Chrystusie, nie marzył już o innym połączeniu, jak o 
wiecznym. Wiara jego stała się wprost niezgłębioną, tak że wobec niej owa 
wieczność wydawała mu się czymś nierównie rzeczywistszym i prawdziwszym od 
przejściowego istnienia, jakim żył dotąd. Serce przepełniło mu się skupionym 
uniesieniem. Za życia zmieniał się w istotę niemal bezcielesną, która, tęskniąc 
za zupełnym wyzwoleniem dla siebie, pragnęła go i dla drugiej kochanej duszy. 
Wyobrażał sobie, że wówczas oboje z Ligią wezmą się za ręce i odejdą do nieba, 
gdzie Chrystus ich pobłogosławi i pozwoli im zamieszkać w świetle tak spokojnym 
i ogromnym, jak blask zórz. Błagał tylko Chrystusa, by szczędził Ligii mąk 
cyrkowych i pozwolił jej zasnąć spokojnie w więzieniu, czuł bowiem z zupełną 
pewnością, że i sam umrze razem z nią. Mniemał, że wobec tego morza przelanej 
krwi nie wolno mu nawet spodziewać się, aby ona jedna została ocalona. Słyszał 
od Piotra i Pawła, że i oni także muszą umrzeć jak męczennicy. Widok Chilona na 
krzyżu przekonał go, że śmierć, nawet męczeńska, może być słodką, wiec życzył 
już sobie, aby nadeszła dla nich obojga, jako upragniona zmiana złej, smutnej i 
ciężkiej doli na lepszą.
Chwilami miewał już przedsmak zagrobowego życia. Ów smutek, który unosił się nad 
obu ich duszami, tracił coraz bardziej dawną palącą gorycz i stopniowo zmieniał 
się w jakieś zaświatowe, spokojne oddanie się woli Bożej. Winicjusz płynął 
dawniej w trudzie przeciw prądowi, walczył i męczył się, teraz oddał się fali, 
wierząc, że niesie go ona w wieczną ciszę. Odgadywał też, że Ligia, równie jak 
on, gotuje się na śmierć, że mimo dzielących ich murów więzienia idą już razem, 
i uśmiechał się do tej myśli jak do szczęścia.
I rzeczywiście, szli tak zgodnie, jakby codziennie długo dzielili się myślami. W 
Ligii nie było także żadnych pragnień ni żadnej nadziei prócz nadziei 
pozagrobowego życia. Śmierć przedstawiała się jej nie tylko jak wyzwolenie ze 
strasznych murów więzienia, z rąk cezara, Tygellina, nie tylko jako zbawienie, 
ale jako czas ślubu z Winicjuszem. Wobec tej niezachwianej pewności wszystko 
inne traciło wagę. Po śmierci zaczynało się dla niej szczęście nawet i ziemskie, 
więc czekała jej jeszcze i tak, jak narzeczona czeka chwili weselnej. A ów 
niezmierny prąd wiary, który odrywał od życia i niósł poza grób tysiące 
pierwszych wyznawców, porwał także i Ursusa. I on długo nie chciał się zgodzić w 
sercu na śmierć Ligii, lecz gdy codziennie przez mury więzienia przedzierały się 
wieści o tym, co dzieje się w amfiteatrach i ogrodach, gdy śmierć wydawała się 
wspólną, nieuniknioną dolą wszystkich chrześcijan, a zarazem ich dobrem, wyższym 
nad wszelkie śmiertelne pojęcie o szczęściu, nie śmiał w końcu i on modlić się 
do Chrystusa, aby pozbawił tego szczęścia Ligię lub opóźnił je dla niej na 
długie lata. W swej prostaczej duszy barbarzyńcy myślał przy tym, że córce wodza 
Ligów więcej się należy i więcej się dostanie tych niebieskich rozkoszy niż 
całemu tłumowi prostaków, do których i sam należał, i że w chwale wiekuistej ona 
zasiądzie bliżej Baranka niż inni. Słyszał wprawdzie, że wobec Boga ludzie są 
równi, na dnie duszy tkwiło mu jednak przekonanie, że co córka wodza, i to 
jeszcze wodza wszystkich Ligów, to nie pierwsza lepsza niewolnica. Spodziewał 
się też, że Chrystus pozwoli mu jej służyć i dalej. Co do siebie, miał tylko 
jedno ukryte pragnienie, to jest, żeby mógł umrzeć tak jak Baranek, na krzyżu. 
Ale wydawało mu się to szczęściem tak wielkim, że choć wiedział, iż krzyżują w 
Rzymie nawet najgorszych zbrodniarzy; nie śmiał prawie modlić się o taką śmierć. 
Myślał, że pewno każą mu zginąć pod zębami dzikich zwierząt, i stanowiło to jego 
troskę wewnętrzną. Od dziecka chował się w nieprzebytych puszczach, wśród 
ciągłych łowów, z których dzięki swej nadludzkiej sile, jeszcze zanim wyrósł na 
męża, już zasłynął między Ligami. Stanowiły one jego tak umiłowane zajęcie, że 
później, gdy był w Rzymie i musiał się ich wyrzec, chodził do vivariów i do 
amfiteatrów, żeby choć popatrzeć na znane i nie znane sobie zwierzęta. Widok ich 
budził w nim nieprzepartą chęć walki i zabijania, teraz więc obawiał się w 
duszy, że gdy przyjdzie mu się spotkać z nimi w amfiteatrze, opadną go myśli 
mniej godne chrześcijanina, który powinien umierać pobożnie i cierpliwie. Ale 
polecał się i w tym Chrystusowi, mając na pociechę inne, słodsze myśli. Oto 
słysząc, że Baranek wypowiedział wojnę mocom piekielnym i złym duchom, do 
których wiara chrześcijańska zaliczała wszystkie bóstwa pogańskie, myślał, że w 
tej wojnie przyda się jednak Barankowi bardzo i potrafi mu się przysłużyć lepiej 
od innych, gdyż to także nie mogło mu się w głowie pomieścić, aby dusza jego nie 
miała być silniejszą od dusz innych męczenników. Zresztą modlił się po całych 
dniach, oddawał posługi więźniom, pomagał dozorcom i pocieszał swą królewnę, 
która chwilami żałowała, że w swym krótkim życiu nie mogła spełnić tylu dobrych 
uczynków, ile spełniła ich słynna Thabita, o której opowiadał jej swego czasu 
Piotr Apostoł. Stróże, których nawet w więzieniu przejmowała obawą straszliwa 
siła tego olbrzyma, nie było bowiem dla niej ani pęt, ani krat dostatecznych, 
polubili go w końcu za jego słodycz. Nieraz, zdumieni jego pogodą, wypytywali go 
o jej przyczynę, on zaś opowiadał im z taką niezachwianą pewnością, jakie życie 
czeka go po śmierci, że słuchali go ze zdziwieniem, widząc po raz pierwszy, że 
do podziemi, nieprzeniknionych dla słońca, może przeniknąć szczęście. I gdy 
namawiał ich, by uwierzyli w Baranka, niejednemu przechodziło przez głowę, że 
służba jego jest służbą niewolnika, a życie życiem nędzarza, i niejeden zamyślał 
się nad swą niedolą, której kresem miała być dopiero śmierć.
Tylko że śmierć przejmowała nową obawą i nie obiecywali sobie po niej nic, 
tymczasem ów olbrzym ligijski i ta dziewczyna, podobna do kwiatu rzuconego na 
więzienną słomę, szli ku niej z radością, jak do wrót szczęścia.
ROZDZIAŁ LXV
Pewnego wieczoru odwiedził Petroniusza senator Scewinus i począł z nim długą 
rozmowę o ciężkich czasach, w których obaj żyli, i o cezarze. Mówił zaś tak 
otwarcie, że Petroniusz, lubo zaprzyjaźniony z nim, począł się mieć na 
ostrożności. Narzekał, iż świat idzie krzywo i szalenie i że wszystko razem 
wzięte musi się skończyć jakąś klęską straszniejszą jeszcze niż pożar Rzymu.
Mówił, że nawet augustianie są zniechęceni, że Feniusz Rufus, drugi prefekt 
pretorianów, znosi z największym przymusem ohydne rządy Tygellina i że cały ród 
Seneki doprowadzony jest do ostateczności postępowaniem cezara tak ze starym 
mistrzem, jak i z Lukanem. W końcu począł nadmieniać o niezadowoleniu ludu, a 
nawet i pretorianów, których znaczną część umiał sobie Feniusz Rufus pozyskać.
— Dlaczego to mówisz? — spytał go Petroniusz.
— Przez troskliwość o cezara — odpowiedział Scewinus. — Mam dalekiego krewnego w 
pretorianach, który zwie się Scewinus, tak jak i ja, i przez niego wiem, co 
dzieje się w obozie... Niechęć rośnie i tam... Kaligula, widzisz, był także 
szalony, i patrz, co się stało! Oto znalazł się Kasjusz Cherea... Straszny to 
był uczynek i zapewne nie masz między nami nikogo, kto by go pochwalił, a 
jednakże Cherea uwolnił świat od potwora.
— Czyli — odrzekł Petroniusz — mówisz tak: "Ja Cherei nie chwalę, ale to był 
doskonały człowiek i oby bogowie dali nam takich jak najwięcej."
Lecz Scewinus zmienił rozmowę i począł niespodzianie wychwalać Pizona. Sławił 
jego ród, jego szlachetpość, jego przywiązanie do żony, a wreszcie rozum, spokój 
i dziwny dar jednania sobie ludzi.
— Cezar jest bezdzietny — rzekł — i wszyscy widzą następcę w Pizonie. 
Niewątpliwie też każdy pomógłby mu z całej duszy do objęcia władzy. Kocha go 
Feniusz Rufus, ród Anneuszów jest mu całkiem oddany. Plaucjusz Lateranus i 
Tuliusz Senecjo skoczyliby za niego w ogień. A toż samo Natalis i Subriusz 
Flawiusz, i Sulpicjusz Asper, i Afraniusz Kwincjanus, i nawet Westynus.
— Z tego ostatniego niewiele Pizonowi przyjdzie — odrzekł Petroniusz. — Westynus 
boi się własnego cienia. — Westynus boi się snów i duchów — odrzekł Scewinus — 
ale to człowiek dzielny, którego słusznie chcą zamianować konsulem. Że zaś w 
duszy przeciwny jest prześladowaniu chrześcijan, tego nie powinieneś mu brać za 
złe, albowiem i tobie zależy na tym, by te szaleństwa ustały.
— Nie mnie, ale Winicjuszowi — rzekł Petroniusz. — Ze względu na Winicjusza 
chciałbym ocalić jedną dziewczynę, ale nie mogę, bom wypadł z łask Ahenobarba.
— Jak to? Czy nie spostrzegasz, że cezar znowu zbliża się do ciebie i poczyna z 
tobą rozmawiać? I powiem ci, dlaczego. Oto wybiera się znów do Achai, gdzie ma 
śpiewać pieśni greckie własnego układu. Pali się do tej podróży, ale zarazem 
drży na myśl o szyderczym usposobieniu Greków. Wyobraża sobie, że może go 
spotkać albo największy tryumf, albo największy upadek. Potrzebuje dobrej rady, 
a wie, że lepszej od ciebie nikt mu nie może udzielić. To powód, dla którego 
wracasz do łask.
— Lukan mógłby mnie zastąpić.
— Miedzianobrody nienawidzi go i zapisał mu śmierć w duszy. Szuka tylko pozoru, 
bo on zawsze szuka pozorów. Lukan rozumie, że trzeba się śpieszyć. — Na Kastora! 
— rzekł Petroniusz. — Być może. Ale miałbym jeszcze jeden sposób prędkiego 
wrócenia do łask.
— Jaki?
— Oto powtórzyć Miedzianobrodemu to, coś przed chwilą do mnie mówił.
— Ja nic nie powiedziałem! — zawołał z niepokojem Scewinus.
Petroniusz zaś położył mu rękę na ramieniu:
— Nazwałeś cezara szaleńcem, przewidywałeś następstwo Pizona i powiedziałeś: 
"Lukan rozumie, że trzeba się śpieszyć." Z czym to chcecie się śpieszyć, 
carissime?
Scewinus zbladł i przez chwilę patrzyli sobie w oczy. — Nie powtórzysz!
— Na biodra Kiprydy! Jak ty mnie znasz dobrze! Nie! Nie powtórzę. Nic nie 
słyszałem, ale też i nie chcę nic słyszeć... Rozumiesz! Życie jest za krótkie, 
by warto było coś przedsiębrać. Proszę cię tylko, byś odwiedził dziś Tygellina i 
rozmawiał z nim równie długo jak ze mną, o czym chcesz.
— Dlaczego?
— Dlatego, abym jeśli mi kiedyś Tygellin powie: "Scewinus był u ciebie", mógł mu 
odpowiedzieć: "Tego samego dnia był także i u ciebie."
Scewinus słysząc to złamał laskę z kości słoniowej, którą miał w ręku, i 
odrzekł:
— Niech zły urok spadnie na tę laskę. Będę dziś u Tygellina, a potem na uczcie u 
Nerwy. Wszakże będziesz i ty. W każdym razie do widzenia pojutrze w amfiteatrze, 
gdzie wystąpią ostatki chrześcijan!... Do widzenia!
— Pojutrze — powtórzył, zostawszy sam, Petroniusz. — Nie ma zatem czasu do 
stracenia. Ahenobarbus potrzebuje mnie istotnie w Achai, więc może będzie się 
liczył ze mną.
I postanowił spróbować ostatniego środka.
Jakoż na uczcie u Nerwy cezar zażądał, by Petroniusz spoczął naprzeciw niego, 
chciał bowiem rozmawiać z nim o Achai i o miastach, w których mógłby z widokami 
największego powodzenia wystąpić. Chodziło mu najbardziej o Ateńczyków, których 
się bał. Inni augustianie słuchali tej rozmowy ze skupieniem, aby pochwytawszy 
okruszyny zdań Petroniusza podawać je później za swoje własne.
— Zdaje mi się, żem dotąd nie żył — rzekł Nero — i że narodzę się dopiero w 
Grecji.
— Narodzisz się dla nowej sławy i nieśmiertelności — odrzekł Petroniusz.
— Ufam, że tak się stanie i że Apollo nie okaże się zazdrosnym. Jeśli wrócę z 
tryumfem, ofiaruję mu hekatombę, jakiej żaden bóg nie miał dotąd.
Scewinus począł powtarzać wiersz Horacjusza: 
Sic te diva potens Cypri,
sic fratres Helenae, lucida sidera, 
ventorumque regat pater...
— Okręt stoi już w Neapolis — rzekł cezar. — Chciałbym wyjechać choćby jutro.
Na to Petroniusz podniósł się i patrząc wprost w oczy Nerona, rzekł:
— Pozwolisz, boski, że wpierw wyprawię ucztę weselną, na którą ciebie przed 
innymi zaproszę.
— Ucztę weselną? Jaką? — spytał Neron.
— Winicjusza z córką króla Ligów, a twoją zakładniczką. Ona wprawdzie jest 
obecnie w więzieniu, ale naprzód, jako zakładniczka, nie może być więziona, a po 
wtóre sam zezwoliłeś Winicjuszowi poślubić ją, że zaś wyroki twoje, jak wyroki 
Zeusa, są niecofnione, przeto każesz ją wypuścić z więzienia, a ja oddam ją 
oblubieńcowi.
Zimna krew i spokojna pewność siebie, z jaką mówił Petroniusz, stropiły Nerona, 
który tropił się zawsze, ilekroć ktoś mówił do niego w ten sposób.
— Wiem — odrzekł spuszczając oczy. — Myślałem o niej i o tym olbrzymie, który 
zadusił Krotona.
— W takim razie oboje są ocaleni — odpowiedział spokojnie Petroniusz.
Lecz Tygellinus przyszedł w pomoc swemu panu:
— Ona jest w więzieniu z woli cezara, sam zaś rzekłeś, Petroniuszu, że wyroki 
jego są niecofnione. Wszyscy obecni, znając historię Winicjusza i Ligii, 
wiedzieli doskonale, o co chodzi, więc umilkli, zaciekawieni, jak skończy się 
rozmowa.
— Ona jest w więzieniu przez twoją pomyłkę i przez twoją nieznajomość prawa 
narodów, wbrew woli cezara — odrzekł z naciskiem Petroniusz. — Jesteś, 
Tygellinie, naiwnym człowiekiem, ale przecie i ty nie będziesz twierdził, że ona 
podpaliła Rzym, bo zresztą, gdybyś nawet tak twierdził, cezar by ci nie 
uwierzył.
Lecz Nero ochłonął już i począł przymrużać swe oczy krótkowidza z wyrazem 
nieopisanej złośliwości.
— Petroniusz ma słuszność — rzekł po chwili. Tygellinus spojrzał na niego ze 
zdziwieniem.
— Petroniusz ma słuszność — powtórzył Nero. — Jutro otworzą jej bramy więzienia, 
a o uczcie weselnej pomówimy pojutrze w amfiteatrze.
"Przegrałem znowu" — pomyślał Petroniusz.
I wróciwszy do domu był już tak pewien, że nadszedł kres życia Ligii, iż 
nazajutrz wysłał do amfiteatru zaufanego wyzwoleńca, aby ułożył się z 
przełożonym spoliarium o wydanie jej ciała, chciał bowiem oddać je Winicjuszowi.
ROZDZIAŁ LXVI
Za czasów Nerona weszły w zwyczaj rzadkie dawniej i wyjątkowo tylko dawane 
przedstawienia wieczorne, tak w cyrku, jak i w amfiteatrach. Augustianie lubili 
je, często bowiem po nich następowały uczty i pijatyki trwające aż do rana. 
Jakkolwiek lud przesycony był już przelewem krwi, jednakże gdy rozeszła się 
wieść, że nadchodzi koniec igrzysk i że ostatni chrześcijanie mają umrzeć na 
wieczornym widowisku; nieprzeliczone tłumy ściągnęły do amfiteatru. Augustianie 
stawili się jak jeden człowiek, domyślali się bowiem, że nie będzie to zwykłe 
przedstawienie i że cezar postanowił wyprawić sobie tragedię z boleści 
Winicjusza. Tygellin zachował tajemnicę, jaki rodzaj męki przeznaczony był dla 
narzeczonej młodego trybuna, ale to podniecało tylko powszechną ciekawość. Ci, 
którzy widywali niegdyś Ligię u Plaucjuszów, opowiadali teraz cuda o jej 
piękności. Innych zajmowało przede wszystkim pytanie, czy istotnie ujrzą ją dziś 
na arenie, wielu bowiem spomiędzy tych którzy słyszeli odpowiedź, jaką cezar dał 
Petroniuszowi u Nerwy, tłumaczyło ją sobie podwójnie. Niektórzy przypuszczali 
wprost, że Nero odda lub może już oddał dziewicę Winicjuszowi: przypomniano 
sobie, że była zakładniczką której wolno było zatem czcić takie bóstwa; jakie 
jej się podobały, i której prawo narodów nie pozwalało karać.
Niepewność, oczekiwanie i zaciekawienie opanowały wszystkich widzów. Cezar 
przybył wcześniej niż zwykle i wraz z jego przybyciem poczęto znów sobie 
szeptać, że jednak nastąpi zapewne coś nadzwyczajnego, gdyż Neronowi prócz 
Tygellina i Watyniusza towarzyszył Kasjusz, centurion olbrzymiej postawy i 
olbrzymiej siły, którego cezar brał z sobą tylko wówczas, gdy chciał mieć przy 
boku obrońcę, na przykład gdy przychodziła mu ochota do nocnych wyprawy na 
Suburę, gdzie urządzał sobie zabawę zwaną sagatio, polegającą na podrzucaniu w 
górę na wojskowym płaszczu napotykanych po drodze dziewcząt. Spostrzeżono także, 
że w samym amfiteatrze zostały przedsięwzięte pewne środki ostrożności. Straże 
pretoriańskie powiększono, komendę zaś nad nimi miał nie centurion, ale trybun 
Subriusz Flawiusz znany dotychczas ze ślepego przywiązania do Nerona. Zrozumiano 
wówczas, że cezar pragnie się na wszelki wypadek ubezpieczyć przed wybuchem 
rozpaczy Winicjsza i ciekawość wzrosła jeszcze bardziej.
Wszystkie spojrzenia zwracały się z natężonym zajęciem na miejsce, na którym 
siedział nieszczęsny oblubieniec. On zaś blady bardzo, z czołem pokrytym 
kroplami potu, niepewny był jak i inni widzowie, ale zaniepokojony do ostatnich 
głębin duszy. Petroniusz, sam nie wiedząc dokładnie, co nastąpi, nie powiedział 
mu nic, tylko zapytał go, wróciwszy od Nerwy, czy gotów jest na wszystko, a 
następnie, czy będzie na widowisku. Winicjusz odpowiedział na oba pytania: 
"Tak!", ale przy tym mrowie przeszło mu przez całe ciało, domyślił się bowiem, 
że Petroniusz nie pyta bez przyczyny. Sam on żył już od niejakiego czasu jakby 
tylko półżyciem, sam pogrążył się w śmierci i zgodził się na śmierć dla Ligii, 
miała ona bowiem być dla nich obojga zarazem wyzwoleniem i ślubem, ale teraz 
poznał, że inna rzecz jest myśleć z daleka o ostatniej chwili jak o spokojnym 
zaśnięciu, a inna pójść patrzeć na męczarnie istoty droższej nad życie. 
Wszystkie dawniej przebyte bóle odezwały się w nim na nowo. Uciszona rozpacz 
poczęła znów krzyczeć w duszy, ogarnęła go dawna chęć ratowania Ligii za wszelką 
cenę. Od rana chciał się dostać do cuniculów, by się przekonać, czy Ligia w nich 
się znajduje, ale straże pretoriańskie pilnowały wszystkich wejść i rozkazy były 
tak surowe, że żołnierze, nawet znajomi, nie dali się zmiękczyć ni prośbą, ni 
złotem. Winicjuszowi wydawało się, że niepewność zabije go wprzód, nim ujrzy 
widowisko. Gdzieś na dnie serca kołatała mu się jeszcze nadzieja, że może Ligii 
nie ma w amfiteatrze i że wszystkie obawy są płonne. Chwilami czepiał się tej 
nadziei ze wszystkich sił. Mówił sobie, że Chrystus mógł ją przecie zabrać z 
więzienia, ale nie może pozwolić na jej mękę w cyrku. Dawniej zgodził się już 
był ze wszystkim na Jego wolę, teraz, gdy odepchnięty od drzwi cuniculów, wrócił 
na swoje miejsce w amfiteatrze i gdy z zaciekawionych spojrzeń, jakie na niego 
zwracano, poznał, że najstraszniejsze przypuszczenia mogą być słuszne, począł Go 
błagać w duszy z namiętnością, podobną niemal do groźby, o ratunek. "Ty 
możesz!", powtarzał zaciskając konwulsyjnie ręce. "Ty możesz!" Przedtem ani 
domyślał się, że ta chwila, gdy zmieni się w rzeczywistość, będzie tak straszna. 
Teraz, nie zdając sobie sprawy z tego, co się z nim dzieje, miał jednak 
poczucie, że jeśli ujrzy mękę Ligii, to jego miłość zmieni się w nienawiść, a 
jego wiara w rozpacz. I zarazem przerażał się tym poczuciem, bał się bowiem 
obrazić Chrystusa, którego błagał o zmiłowanie i cud. Już nie prosił o jej 
życie, chciał tylko, by umarła, nim ją wywiodą na arenę, i z niezgłębionej 
otchłani bólu powtarzał w duszy: "Choć tego mi nie odmów, a ja Cię umiłuję 
bardziej jeszcze, niż miłowałem Cię dotąd." W końcu myśli jego rozpętały się jak 
fale targane wichrem. Budziła się w nim żądza zemsty i krwi. Porywała go szalona 
chęć rzucić się na Nerona i zdusić go wobec wszystkich widzów, a jednocześnie 
czuł, że tą żądzą obraża znowu Chrystusa i łamie Jego przykazania. Chwilami 
przelatywały mu przez głowę błyskawice nadziei, że to wszystko, przed czym 
drżała jego dusza, odwróci jeszcze wszechmocna i miłosierna ręka, lecz gasły 
natychmiast, jakby w niezmiernym rozżaleniu, że ów, który mógł jednym słowem 
zburzyć ten cyrk i ocalić Ligię, opuścił ją jednak, chociaż ufała Mu i umiłowała 
Go ze wszystkich sił swego czystego serca. I myślał dalej, że oto ona tam leży w 
ciemnym cuniculum, słaba, bezbronna, opuszczona, zdana na łaskę i niełaskę 
zezwierzęconych stróżów, goniąca może ostatnim tchem, on zaś musi czekać 
bezradnie w tym strasznym amfiteatrze, nie wiedząc, jaką obmyślono dla niej mękę 
i co za chwilę zobaczy. Wreszcie, jak człowiek, który spadając w przepaść chwyta 
się wszystkiego, co rośnie nad jej krawędzią, tak i on oburącz chwycił się 
myśli, że jednak tylko wiarą może ją ocalić. Wszak zostawał tylko ten jeden 
sposób! Wszak Piotr mówił, że wiarą ziemię można wzruszyć w posadach!
Więc skupił się, zgniótł w sobie zwątpienie, całą swą istotę zamknął w jedno 
słowo: "Wierzę!", i czekał cudu.
Lecz równie jak zbyt natężona struna musi pęknąć, tak i jego złamało wysilenie. 
Trupia bladość pokryła mu twarz i ciało poczęło tężeć. Wówczas pomyślał, że 
błaganie jego zostało wysłuchane, bo oto umiera. Wydało mu się, że Ligia 
niezawodnie musiała już także umrzeć i że Chrystus bierze ich w ten sposób do 
siebie. Arena, białe togi nieprzeliczonych widzów, światło tysiącznych lamp i 
pochodni, wszystko razem znikło mu z oczu.
Ale owa niemoc nie trwała długo. Po chwili zbudził się, a raczej zbudziło go 
tupanie zniecierpliwionego ludu.
— Chory jesteś — rzekł mu Petroniusz. — Każ się odnieść do domu!
I nie zważając, co powie na to cezar, wstał, by podeprzeć Winicjusza i wyjść z 
nim razem. Serce wezbrało mu litością, a przy tym drażniło go nie do wytrzymania 
to, że cezar patrzył przez szmaragd na Winicjusza, studiując z zadowoleniem jego 
boleść, może dlatego, aby ją potem opisać w patetycznych strofach i zyskać 
poklask słuchaczów.
Winicjusz potrząsnął głową. Mógł umrzeć w tym amfiteatrze, ale nie mógł z niego 
wyjść. Wszakże przedstawienie miało się lada minuta rozpocząć.
Jakoż w tej samej prawie chwili prefekt miasta cisnął przed siebie czerwoną 
chustkę, a na ów znak zaskrzypiały wrzeciądze naprzeciwko cesarskiego podium i z 
ciemnej czeluści wyszedł na jasno oświeconą arenę Ursus.
Olbrzym mrugał powiekami, widocznie olśniony światłem areny, po czym wysunął się 
na jej środek, rozglądając się wkoło, jakby chcąc rozpoznać, z czym mu przyjdzie 
się spotkać. Wszystkim augustianom i większości widzów wiadomo było, że to jest 
człowiek, który zadusił Krotona, więc na jego widok szmer rozległ się po 
wszystkich ławach. W Rzymie nie brakło gladiatorów ogromniejszych o wiele nad 
zwykłą miarę ludzką, ale podobnego nie widziały jeszcze oczy Kwirytów. Kasjusz, 
stojący w podium za cezarem, wydawał się przy tym Ligu nikłym człowiekiem. 
Senatorowie, westalki, cezar, augustianie i lud patrzyli z zachwytem znawców i 
miłośników na jego potężne, grube jak konary uda, na piersi, podobne do dwóch 
połączonych tarcz i na herkulesowe ramiona. Szmer wzrastał z każdą chwilą. Dla 
tych tłumów nie mogła wprost istnieć większa rozkosz, jak widzieć takie muskuły 
w grze, w napięciu i w walce. Szmer zmieniał się w okrzyki i gorączkowe pytania, 
gdzie mieszka szczep, który wydaje podobnych wielkoludów, ów zaś stał w środku 
amfiteatru, nagi, do kamiennego kolosu niż do człowieka podobniejszy, ze 
skupioną, a zarazem smutną twarzą barbarzyńcy, i widząc pustą arenę spoglądał ze 
zdziwieniem swymi niebieskimi oczyma dziecka to na widzów, to na cezara, to na 
kraty cuniculów, skąd oczekiwał katów.
W chwili gdy wychodził na arenę, prostacze serce jego zakołatało po raz ostatni 
nadzieją, że może czeka go krzyż, lecz gdy nie ujrzał ni krzyża, ni gotowego 
dołu, pomyślał, że niegodny jest tej łaski i że przyjdzie mu umrzeć inaczej, i 
zapewne od zwierząt. Był bezbronny i postanowił zginąć, jak przystało na 
wyznawcę Baranka, spokojnie i cierpliwie. Tymczasem chciał pomodlić się jeszcze 
do Zbawiciela, więc klęknąwszy na arenie, złożył ręce i podniósł wzrok ku 
gwiazdom, migocącym przez górny otwór cyrku.
Postawa ta nie podobała się tłumom. Dosyć już miano tych chrześcijan 
umierających jak owce. Zrozumiano, że jeśli olbrzym nie zechce się bronić, 
widowisko chybi. Tu i owdzie ozwały się sykania. Niektórzy poczęli wołać o 
mastygoforów, których zadaniem było chłostać szermierzy nie chcących walczyć. Po 
chwili ucichło jednak wszystko, nikt bowiem nie wiedział; co czeka olbrzyma i 
czy nie zechce walczyć, gdy spotka się oko w oko ze śmiercią.
Jakoż nie czekano już długo. Nagle ozwał się przeraźliwy głos mosiężnych trąb, a 
na ów znak otworzyła się krata naprzeciw cesarskiego podium i na arenę wypadł 
wśród wrzasków bestiariów potworny tur germański, niosący na głowie nagie ciało 
kobiece.
— Ligio! Ligio! — krzyknął Winicjusz.
Po czym chwycił rękoma włosy przy skroniach, zwinął się w łęk jak człowiek, 
który uczuł w sobie ostrze włóczni, i chrapliwym, nieludzkim głosem począł 
powtarzać:
— Wierzę! Wierzę!... Chryste! cudu!
I nie czuł nawet, że w tej chwili Petroniusz zakrył mu głowę togą. Zdawało mu 
się, że to śmierć lub ból przesłania mu oczy. Nie patrzył, nie widział. Ogarnęło 
go uczucie jakiejś strasznej próżni. W głowie nie pozostała mu ani jedna myśl, 
usta tylko powtarzały jak w obłąkaniu:
— Wierzę! Wierzę! Wierzę!...
Wtem amfiteatr umilkł. Augustianie podnieśli się jak jeden człowiek z miejsc, 
gdyż na arenie stało się coś nadzwyczajnego. Oto pokorny i gotowy na śmierć Lig, 
ujrzawszy swą królewnę na rogach dzikiej bestii, zerwał się jakby sparzony żywym 
ogniem i pochyliwszy grzbiet, począł biec pod kątem ku rozszalałemu zwierzęciu.
Ze wszystkich piersi wyrwał się krótki okrzyk zdumienia, po którym uczyniła się 
głucha cisza. Lig dopadł tymczasem w mgnieniu oka rozhukanego byka i chwycił go 
za rogi.
— Patrz! — zawołał Petroniusz zrywając togę z głowy Winicjusza.
Ów zaś podniósł się, przechylił w tył swą bladą jak płótno twarz i począł 
patrzeć na arenę szklistym, nieprzytomnym wzrokiem.
Wszystkie piersi przestały oddychać. W amfiteatrze można było usłyszeć 
przelatującą muchę. Ludzie nie chcieli wierzyć własnym oczom. Jak Rzym Rzymem, 
nie widziano nic podobnego.
Lig trzymał dzikie zwierzę za rogi. Stopy jego zaryły się wyżej kostek w piasek, 
grzbiet wygiął mu się jak łuk napięty, głowa schowała się między barki, na 
ramionach muskuły wystąpiły tak, iż skóra niemal pękała pod ich parciem, lecz 
osadził byka na miejscu. I człowiek, i zwierz trwali w takiej nieruchomości, iż 
patrzącym zdawało się, że widzą jakiś obraz przedstawiający czyny Herkulesa lub 
Tezeusza lub grupę wykutą z kamienia. Ale w tym pozornym spokoju znać było 
straszliwe natężenie dwóch zmagających się ze sobą sił. Tur zarył się również, 
jak człowiek, nogami w piasek, a ciemne, kosmate jego ciało skurczyło się tak, 
iż wydawał się do olbrzymiej kuli podobny. Kto pierwej się wyczerpie, kto 
pierwszy padnie, oto było pytanie, które dla tych rozmiłowanych w walkach widzów 
miało w tej chwili więcej znaczenia niż ich los własny, niż cały Rzym i jego 
panowanie nad światem. Ów Lig był im teraz półbogiem godnym czci i posągów. Sam 
cezar wstał także. Oni z Tygellinem, słysząc o sile człowieka, umyślnie 
urządzili takie widowisko i drwiąc mówili sobie: :Niechże ten Krotobójca pokona 
tura. którego mu wybierzem", teraz zaś spoglądali w zdumieniu na obraz, jaki 
mieli przed sobą, jakby nie wierząc, żeby to być mogła rzeczywistość. W 
amfiteatrze można było widzieć ludzi, którzy podniósłszy ręce zostali w tej 
postawie. Innym pot oblał czoła, jakby sami zmagali się ze zwierzęciem. W cyrku 
słychać było tylko syczenie płomieni w lampach i szelest węgiełków opadających z 
pochodni. Głosy zamarły widzom w ustach, serca natomiast biły w piersiach, jakby 
je chciały rozsadzić. Wszystkim wydało się, że walka trwa wieki.
A człowiek i zwierz stali ciągle w okropnym wysileniu, rzekłbyś, wkopani w 
ziemię.
Wtem głuchy, podobny do jęku ryk ozwał się z areny, po którym ze wszystkich 
piersi wyrwał się okrzyk i znów zapadła cisza. Ludzie mniemali, że śnią, oto 
potworna głowa byka poczęła się przekręcać w żelaznych rękach barbarzyńcy.
A twarz Liga. kark i ramiona poczerwieniały jak purpura, grzbiet wygiął się 
jeszcze silniej. Widać było, że zbiera resztę swych nadludzkich sił, ale że mu 
już ich nie na długo wystarczy.
Coraz głuchszy, chrapliwszy i coraz boleśniejszy ryk tura pomieszał się ze 
świszczącym oddechem piersi olbrzyma. Głowa zwierzęcia przekręcała się coraz 
bardziej, a z paszczy wysunął się długi, spieniony język.
Chwila jeszcze i do uszu bliżej siedzących widzów doszedł jakby trzask łamanych 
kości, po czym zwierz zwalił się na ziemię ze skręconym śmiertelnie karkiem.
Wówczas olbrzym zsunął w mgnieniu oka powrozy z jego rogów i wziąwszy dziewicę 
na ręce, począł oddychać śpiesznie.
Twarz mu pobladła, włosy polepiły się od potu, barki i ramiona zdawały się być 
zlane wodą. Przez chwilę stał jakby na wpół przytomny, po czym jednakże podniósł 
oczy i począł patrzeć na widzów.
A amfiteatr oszalał.
Ściany budynku poczęły drżeć od wrzasku kilkudziesięciu tysięcy widzów. Od czasu 
rozpoczęcia widowisk nie pamiętano takiego uniesienia. Siedzący na wyższych 
rzędach poopuszczali je i poczęli zstępować na dół, tłocząc się w przejściach 
między ławkami, aby bliżej przypatrzeć się siłaczowi. Zewsząd ozwały się głosy o 
łaskę, namiętne, uparte, które wkrótce zmieniły się w jeden powszechny okrzyk. 
Ów olbrzym stał się teraz drogim dla tego rozmiłowanego w sile fizycznej ludu i 
pierwszą w Rzymie osobą.
On zaś zrozumiał, że tłum domaga się, by darowano mu życie i zwrócono wolność, 
lecz widocznie nie chodziło mu tylko o siebie. Przez chwilę rozglądał się 
dokoła, po czym zbliżył się do cesarskiego podium i kołysząc ciało dziewczyny na 
wyciągniętych ramionach, podniósł oczy z wyrazem błagalnej prośby, jakby chciał 
mówić:
— Nad nią się zmiłujcie! Ją ocalcie! Jam dla niej to uczynił!
Widzowie pojęli doskonale, czego żądał. Na widok zemdlonej dziewczyny, która 
przy ogromnym ciele Liga wydawała się małym dzieckiem, wzruszenie ogarnęło tłum, 
rycerzy i senatorów. Jej drobna postać, tak biała jakby wycięta z alabastru, jej 
zemdlenie, okropne niebezpieczeństwo, z którego uwolnił ją olbrzym, a wreszcie 
jej piękność i jego przywiązanie wstrząsnęły serca. Niektórzy mniemali, że to 
ojciec żebrze o zmiłowanie nad dzieckiem. Litość buchnęła nagle jak płomień. 
Dość już miano krwi, dość śmierci, dość mąk. Zdławione łzami głosy poczęły wołać 
o łaskę dla obojga.
Ursus tymczasem posuwał się wokół areny i kołysząc wciąż dziewczynę na 
ramionach, ruchem i oczyma błagał, dla niej o życie. A wtem Winicjusz zerwał się 
z miejsca, przeskoczył ogrodzenie, dzielące pierwsze miejsca od areny, i 
przybiegłszy do Ligii nakrył togą jej nagie ciało.
Po czym rozdarł tunikę na piersiach, odkrył blizny; pozostałe po ranach 
otrzymanych w wojnie armeńskiej, i wyciągnął ręce do ludu.
Wówczas uniesienie tłumów przeszło wszelką widywaną w amfiteatrach miarę. 
Tłuszcza poczęła tupać i wyć. Głosy wołające o łaskę stały się wprost groźne. 
Lud ujmował się już nie tylko za atletą, ale stawał w obronie dziewicy, 
żołnierza i ich miłości. Tysiące widzów zwróciło się ku cezarowi z połyskami 
gniewu w oczach i z zaciśniętymi pięściami. Ów wszelako ociągał się i wahał: Do 
Winicjusza nie miał wprawdzie nienawiści i na śmierci Ligii nie zależało mu nic, 
lecz wolałby widzieć ciało dziewczyny poprute rogami byka lub podarte kłami 
zwierząt. Zarówno jego okrucieństwo, jak jego zwyrodniała wyobraźnia i 
zwyrodniałe żądze znajdowały jakąś rozkosz w podobnych widokach. A oto lud 
chciał go jej pozbawić. Na tę myśl gniew odbił się na jego roztyłej twarzy. 
Miłość własna nie pozwalała mu także poddać się woli tłumów, a jednocześnie nie 
umiał się jej przez przyrodzone tchórzostwo sprzeciwić.
Więc począł patrzeć, czy przynajmniej między augustianami nie dostrzeże 
zwróconych ku dołowi palców na znak śmierci. Lecz Petroniusz trzymał wzniesioną 
do góry dłoń, patrząc przy tym niemal wyzywająco w jego twarz. Przesądny, ale 
skłonny do uniesień Westynus, który bał się duchów, ale nie bał się ludzi, dawał 
znak łaski. Toż samo czynił senator Scewinus, toż samo Nerwa, toż samo Tuliusz 
Senecjo, toż samo stary, słynny wódz Ostoriusz Skapula, toż samo Antystiusz, toż 
samo Pizo i Wetus, i Kryspinus, i Minucjusz Termus, i Poncjusz Telezynus, i 
najpoważniejszy, czczony przez lud Trazeasz. Na ten widok cezar odjął szmaragd 
od oka z wyrazem pogardy i urazy, gdy wtem Tygellin, któremu chodziło o to, by 
na złość uczynić Petroniuszowi, pochylił się i rzekł:
— Nie ustępuj, boski, mamy pretorianów.
Wówczas Nero zwrócił się w stronę, gdzie komendę nad pretorianami trzymał srogi 
i oddany mu dotychczas całą duszą Subriusz Flawiusz, i ujrzał rzecz 
nadzwyczajną. Twarz starego trybuna była groźna, ale zalana łzami, i rękę 
trzymał wzniesioną w górę na znak łaski.
Tymczasem tłumy poczęła ogarniać wściekłość. Kurzawa wzbiła się spod tupiących 
nóg i przesłoniła amfiteatr. Wśród okrzyków odzywały się głosy: "Ahenobarbus! 
Matkobójca! Podpalacz!"
Nero zląkł się. Lud był wszechwładnym panem w cyrku. Poprzedni cezarowie, a 
zwłaszcza Kaligula, pozwalali sobie czasem iść wbrew jego woli, co zresztą 
wywoływało zawsze rozruchy, dochodzące nawet do przelewu krwi. Lecz Nero w 
odmiennym był położeniu. Naprzód, jako komediant i śpiewak, potrzebował łaski 
ludu, po wtóre, chciał go mieć po swej stronie przeciw senatowi i patrycjuszom, 
a wreszcie po pożarze Rzymu usiłował wszelkimi sposobami przejednać go sobie i 
zwrócić jego gniew na chrześcijan. Zrozumiał wreszcie, że sprzeciwiać się dłużej 
było wprost niebezpiecznie. Rozruch, poczęty w cyrku, mógł ogarnąć całe miasto i 
mieć nieobliczalne następstwa.
Spojrzał więc raz jeszcze na Subriusza Flawiusza, na centuriona Scewina, 
krewnego senatora, na żołnierzy i widząc zmarszczone wszędzie brwi, wzruszone 
twarze i utkwione w siebie oczy, dał znak łaski.
Wówczas grzmot oklasków rozległ się od góry do dołu. Lud pewien już był życia 
skazanych, gdyż od tej chwili wchodzili oni pod jego opiekę i nawet cezar nie 
ośmieliłby się ścigać ich dłużej swą zemstą.
ROZDZIAŁ LXVII
Czterech Bityńczyków niosło ostrożnie Ligię do domu Petroniusza, Winicjusz zaś i 
Ursus szli obok, śpiesząc się, by jak najprędzej oddać ją w ręce greckiego 
lekarza. Szli w milczeniu, gdyż po przejściach dnia tego nie mogli się zdobyć na 
rozmowę. Winicjusz był dotychczas jakby na wpół przytomny. Powtarzał sobie, że 
Ligia jest ocalona, że nie grozi jej już ni więzienie, ni śmierć w cyrku, że 
nieszczęścia ich skończyły się raz na zawsze i że zabiera ją do domu, by nie 
rozłączyć się z nią więcej. I zdawało mu się, że to raczej początek jakiegoś 
innego życia niż rzeczywistość. Od czasu do czasu pochylał się nad otwartą 
lektyką, by patrzeć na tę kochaną twarz, która przy świetle księżyca wydawała 
się uśpioną, i powtarzał w myśli: "To ona! Chrystus ocalił ją!" Przypominał 
sobie także, że do spoliarium, dokąd obaj z Ursusem odnieśli Ligię, nadszedł 
jakiś nie znany mu lekarz i zapewnił go, że dziewczyna żyje i żyć będzie. Na 
myśl o tym radość rozpierała mu tak piersi, że chwilami słabł i wspierał się na 
ramieniu Ursusa, nie mogąc iść o własnej mocy. Ursus zaś patrzył w usiane 
gwiazdami niebo i modlił się.
Szli śpiesznie wśród ulic, na których świeżo wzniesione białe domy błyszczały 
mocno w miesięcznym blasku. Miasto było puste. Gdzieniegdzie tylko gromadki 
ludzi, uwieńczonych bluszczem, śpiewały i tańczyły przed portykami przy odgłosie 
fletni, korzystając z cudnej nocy i świątecznej pory, która trwała od początku 
igrzysk. Dopiero gdy już byli niedaleko domu, Ursus przestał się modlić i począł 
mówić cicho, jakby się bał zbudzić Ligię:
— Panie, to Zbawiciel ocalił ją od śmierci. Gdym ujrzał ją na rogach tura, 
usłyszałem w duszy głos: "Broń jej!", i to był niezawodnie głos Baranka. 
Więzienie wyżarło mi siły, ale On mi je wrócił na tę chwilę i On natchnął ten 
srogi lud, że ujął się za nią. Bądź Jego wola!
A Winicjusz odrzekł:
— Uwielbione niech będzie imię Jego!...
Lecz nie mógł mówić więcej, gdyż nagle uczuł, że ogromny płacz wzbiera mu w 
piersi. Chwyciła go nie pohamowana Chęć rzucić się na ziemię i dziękować 
Zbawicielowi za cud i miłosierdzie.
Tymczasem jednak doszli do domu. Służba, uprzedzona przez wysłanego umyślnie 
naprzód niewolnika, wyroiła się na ich spotkanie. Paweł z Tarsu nawrócił jeszcze 
w Ancjum większą część tych ludzi. Nieszczęścia Winicjusza znane im. były 
doskonale, więc radość ich na widok ofiar, wyrwanych złości Nerona, była 
ogromna, a zwiększyła się jeszcze bardziej, gdy lekarz Teokles po obejrzeniu 
Ligii oświadczył, że nie poniosła żadnej ciężkiej obrazy i że po przejściu 
osłabienia, pozostałego po więziennej gorączce, wróci do zdrowia.
Przytomność wróciła jej jeszcze tejże nocy. Zbudziwszy się we wspaniałym 
cubiculum, oświeconym korynckimi lampami, wśród woni werweny, nie wiedziała, 
gdzie jest i co się z nią dzieje. Pozostała jej pamięć chwili, w której 
przywiązywano ją do rogów skrępowanego łańcuchami byka, teraz zaś widząc nad 
sobą twarz Winicjusza, oświeconą łagodnym kolorowym światłem, sądziła, że chyba 
już nie są na ziemi. Myśli mąciły się jeszcze w jej osłabionej głowie; wydało 
się jej rzeczą naturalną, że zatrzymali się gdzieś po drodze do nieba z powodu 
jej umęczenia i słabości. Nie czując jednak żadnego bólu uśmiechnęła się do 
Winicjusza i chciała go spytać, gdzie są, lecz z ust jej wyszedł tylko cichy 
szept, w którym Winicjusz mógł zaledwie odróżnić swoje imię.
Więc klęknął przy niej i położywszy lekko rękę na jej czole, rzekł:
— Chrystus cię ocalił i wrócił mi cię!
Jej usta poruszyły się znowu niezrozumiałym szeptem, po chwili jednak powieki 
jej przymknęły się, piersi podniosły się lekkim westchnieniem i zapadła w sen 
głęboki, którego oczekiwał lekarz Teokles i po którym przepowiadał powrót do 
zdrowia.
A Winicjusz pozostał przy niej klęczący i pogrążony w modlitwie. Dusza roztajała 
mu miłością tak ogromną. że zapamiętał się zupełnie. Teokles kilkakrotnie 
wchodził do cubiculum, kilka razy zza uchylonej zasłony ukazywała się złotowłosa 
głowa Eunice, wreszcie żurawie, hodowane po ogrodach, poczęły krzyczeć 
zwiastując początek dnia, a on jeszcze obejmował w myśli stopy Chrystusa, nie 
widząc i nie słysząc, co się wokół niego dzieje, z sercem zmienionym w ofiarny, 
dziękczynny płomień, pogrążony w zachwyceniu, za życia jeszcze na wpół 
wniebowzięty.
ROZDZIAŁ LXVIII
Petroniusz po uwolnieniu Ligii nie chcąc drażnić cezara udał się za nim wraz z 
innymi augustianami na Palatyn. Pragnął posłuchać, o czym tam będą mówili, a 
zwłaszcza przekonać się, czy Tygellin nie obmyśli czegoś nowego na zgubę 
dziewczyny. I ona, i Ursus wchodzili wprawdzie niejako pod opiekę ludu i bez 
wzniecenia rozruchów nikt teraz nie mógł podnieść na nich ręki, jednak 
Petroniusz wiedząc o nienawiści, jaką płonął ku niemu wszechwładny prefekt 
pretorii, przypuszczał, że prawdopodobnie ów, nie mogąc go wprost dosięgnąć, 
będzie starał się jeszcze wywrzeć jakimkolwiek sposobem zemstę na jego 
siostrzeńcu.
Nero gniewny był i rozdrażniony, albowiem przedstawienie skończyło się zupełnie 
inaczej, niż sobie życzył. Na Petroniusza nie chciał z początku ani spojrzeć, 
lecz ten, nie tracąc zimnej krwi, zbliżył się do niego z całą swobodą arbitra 
elegancji i rzekł mu:
— Czy wiesz, boski, co mi przechodzi przez myśl? Napisz pieśń o dziewicy, którą 
rozkaz władcy świata uwalnia z rogów dzikiego tura i oddaje kochankowi. Grecy 
mają czułe serca i jestem pewny, że oczaruje ich pieśń taka.
Neronowi mimo całego rozdrażnienia myśl taka przypadła do smaku i przypadła 
podwójnie: naprzód, jako temat do pieśni, a po wtóre, że mógł wysławić w niej 
samego siebie jako wspaniałomyślnego władcę świata. Więc popatrzył przez chwilę 
na Petroniusza, po czym rzekł:
— Tak jest! Może masz słuszność! Ale czy wypada mi śpiewać własną dobroć?
— Nie potrzebujesz się wymieniać. Każdy w Rzymie odgadnie i tak, o co chodzi, a 
z Rzymu wieści rozchodzą się na cały świat.
— I jesteś pewien, że się to spodoba w Achai? — Na Polluksa! — zawołał 
Petroniusz.
I odszedł zadowolony, był już teraz bowiem pewien, że Nero, którego całe życie 
było stosowaniem rzeczywistości do pomysłów literackich, nie zechce sobie popsuć 
tematu, a tym samym zwiąże ręce Tygellinowi. Nie zmieniło to jednakże jego 
zamiaru wyprawienia z Rzymu Winicjusza, jak tylko zdrowie Ligii przestanie 
stanowić przeszkodę. Toteż ujrzawszy go następnego dnia rzekł mu:
— Wywieź ją do Sycylii. Zaszło coś takiego, że ze strony cezara nic wam nie 
grozi, ale Tygellin gotów użyć nawet trucizny, jeśli nie z nienawiści ku wam, to 
ku mnie.
Winicjusz uśmiechnął się na to i odrzekł:
— Ona była na rogach dzikiego tura, a przecie Chrystus ją ocalił.
— To uczcij go stuwołem — odpowiedział z odcieniem zniecierpliwienia Petroniusz 
— ale nie każ mu ocalać jej po raz drugi... Czy pamiętasz, jak Eol przyjął 
Odyseusza, gdy wrócił prosić go powtórnie o pomyślny ładunek wiatrów? Bóstwa nie 
lubią się powtarzać.
— Gdy wróci jej zdrowie — odrzekł Winicjusz — odwiozę ją do Pomponii Grecynie.
— I uczynisz tym słuszniej, że Pomponia leży chora. Mówił mi o tym krewny 
Aulusów Antystiusz. Tu zajdą tymczasem takie rzeczy, że ludzie o was zapomną, a 
w dzisiejszych czasach najszczęśliwsi ci, o których zapomniano. Niech Fortuna 
będzie wam słońcem w zimie, a cieniem w lecie!
To rzekłszy pozostawił Winicjusza jego szczęściu, sam zaś poszedł wybadać 
Teoklesa o zdrowie i życie Ligii.
Lecz jej nie groziło już niebezpieczeństwo. W podziemiach, przy wycieńczeniu 
pozostałym po więziennej gorączce, byłoby ją dobiło zgniłe powietrze i 
niewygody, lecz teraz otaczała ją najtkliwsza opieka i nie tylko dostatek, ale i 
przepych. Z rozkazu Teoklesa po upływie dwóch dni poczęto ją wynosić do ogrodów 
otaczających willę, w których pozostawała przez długie godziny. Wi nicjusz 
ubierał jej lektykę w anemony, a zwłaszcza w irysy, by jej przypomnieć atrium w 
domu Aulosów. Nieraz ukryci w cieniu rozrosłych drzew rozmawiali, trzymając się 
za ręce, o dawnych bólach i dawnych trwogach. Ligia mówiła mu, że Chrystus 
umyślnie przeprowadził go przez mękę, by zmienić duszę jego i podnieść ją ku 
sobie, on zaś czuł, że to prawda i że nie pozostało w nim nic z dawnego 
patrycjusza, który nie uznawał innego prawa nad własne żądze. Ale w tych 
rozpamiętywaniach nie było nic gorzkiego. Zdawało się obojgu, że całe lata 
przetoczyły się nad ich głowami i że ta straszna przeszłość leży już daleko za 
nimi. Tymczasem ogarniał ich spokój, jakiego nigdy nie doznawali dotychczas. 
Jakieś nowe życie ogromnie błogie szło ku nim i brało ich w siebie. W Rzymie 
mógł sobie szaleć cezar i napełniać trwogą świat, oni, czując nad sobą opiekę 
stokroć potężniejszą, nie obawiali się już ni jego złości, ni jego szaleństw, 
tak jak gdyby przestał być panem ich życia lub śmierci. Raz, pod zachód słońca, 
usłyszeli dochodzące z odległych vivariów ryki lwów i innych dzikich zwierząt. 
Niegdyś te odgłosy przejęły trwogą Winicjusza, jako zła wróżba. Teraz spojrzeli 
tylko na siebie z uśmiechem, a potem wznieśli oboje oczy ku zorzom wieczornym. 
Czasami Ligia, będąc jeszcze osłabioną bardzo i nie mogąc chodzić o własnej 
mocy, zasypiała wśród ciszy ogrodowej, on zaś czuwał nad nią i wpatrując się w 
jej uśpioną twarz myślał mimo woli, że to już nie ta Ligia, którą spotkał u 
Aulusów. Jakoż więzienie i choroba zgasiły w części jej urodę. Wówczas, gdy 
widywał ją u Aulosów, i później, gdy przyszedł porwać ją do domu Miriamy, była 
tak cudna jak posąg i zarazem kwiat; teraz twarz jej stała się niemal 
przezroczysta, ręce wychudły, ciało wyszczuplało przez chorobę, usta pobladły i 
oczy nawet zdawały się być mniej błękitne niż przedtem. Złotowłosa Eunice, która 
przynosiła jej kwiaty i drogocenne tkaniny dla przykrywania jej nóg, wyglądała 
przy niej jak bóstwo cypryjskie. Esteta Petroniusz na próżno silił się, by 
wynaleźć w niej dawne ponęty i wzruszając ramionami myślał w duszy, że ów cień z 
Pól Elizejskich nie był wart tych zachodów, tych bólów i mąk, które o mało nie 
wyssały życia Winicjuszowi. Lecz Winicjusz, który kochał teraz jej duszę, kochał 
ją tylko tym bardziej i gdy czuwał nad uśpioną, wydawało mu się, że czuwa nad 
światem całym.
ROZDZIAŁ LXIX
Wieść o cudownym ocaleniu Ligii szybko rózniosła się wśród rozbitków 
chrześcijańskich, którzy ocaleli dotychczas z pogromu. Wyznawcy poczęli się 
schodzić, by oglądać tę, nad którą jawnie okazała się łaska Chrystusowa. 
Przyszedł naprzód młody Nazariusz z Miriamą, u których krył się dotychczas Piotr 
Apostoł, a za nimi ściągali i inni. Wszyscy razem, wraz z Winicjuszem, Ligią i 
chrześcijańskimi niewolnikami Petroniusza, słuchali ze skupieniem opowiadania 
Ursusa o głosie, który odezwał się w jego duszy i nakazał mu walczyć z dzikim 
zwierzęciem, i wszyscy odchodzili z otuchą i nadzieją, że Chrystus nie pozwoli 
jednak wyplenić na ziemi do reszty swych wyznawców, zanim sam przyjdzie na sąd 
straszliwy. I nadzieja ta podtrzymywała ich serca, albowiem prześladowanie nie 
ustawało dotąd. Kogo tylko głos publiczny wskazał jako chrześcijanina, tego 
wigilowie miejscy porywali natychmiast do więzienia. Ofiar wprawdzie było już 
mniej, bo ogół wyznawców schwytano i wymęczono, pozostali zaś albo wyszli z 
Rzymu, by w odległych prowincjach przeczekać burzę, albo kryli się 
najstaranniej, nie odważając się zbierać na wspólne modlitwy inaczej, jak w 
arenariach leżących poza miastem. Jednakże śledzono ich jeszcze i pomimo iż 
właściwe igrzyska były już ukończone, zachowywano ich na następne lub sądzono 
doraźnie. Jakkolwiek lud rzymski nie wierzył już, by chrześcijanie byli 
sprawcami pożaru miasta, jednakże ogłoszono ich za nieprzyjaciół ludzkości i 
państwa i edykt przeciw nim trwał ciągle w dawnej mocy.
Piotr Apostoł długo nie śmiał ukazać się w domu Petroniusza, wreszcie jednak 
pewnego wieczoru Nazariusz oznajmił jego przybycie. Ligia, która chodziła już o 
swej mocy, i Winicjusz wybiegli na jego spotkanie i poczęli obejmować jego nogi, 
on zaś witał ich ze wzruszeniem tym większym, że niewiele pozostało mu już owiec 
w tej trzodzie, nad którą rządy zdał mu Chrystus, a nad której losem płakało 
teraz jego wielkie serce. Toteż gdy Winicjusz rzekł mu: "Panie! Za twoją to 
przyczyną Zbawiciel powrócił mi ją", on odrzekł: "Powrócił ci ją dla wiary 
twojej i dlatego, by nie zamilkły wszystkie usta, które wyznawały imię Jego." I 
widocznie myślał wówczas o tych tysiącach dzieci swych, porozdzieranych przez 
dzikie zwierzęta, o tych krzyżach, którymi nabite były areny, i o tych słupach 
ognistych w ogrodach "Bestii", albowiem mówił to z żałością wielką. Winicjusz i 
Ligia zauważyli też, że włosy jego pobielały zupełnie, cała postać pochyliła 
się, a w twarzy tyle miał smutku i cierpienia, jakby przeszedł przez wszystkie 
te bóle i męki, przez które przeszły ofiary wściekłości i szału Nerona. Lecz 
oboje rozumieli już, że gdy Chrystus sam poddał się męce i śmierci, nie może 
uchylić się od niej nikt. Jednakże krajało się w nich serce na widok Apostoła, 
przygniecionego brzemieniem lat, trudu i bólu. Więc Winicjusz, który za kilka 
już dni zamierzał odwieźć Ligię do Neapolis, gdzie mieli spotkać Pomponię i udać 
się dalej do Sycylii, począł go błagać, by wraz z nimi opuścił Rzym.
Lecz Apostoł położył rękę na jego głowie i odpowiedział:
— Słyszę oto w duszy słowa Pana, który nad Jeziorem Tyberiadzkim rzekł mi: "Gdyś 
był młodszym, opasowałeś się i chodziłeś, kędyś chciał, lecz gdy się 
zestarzejesz, wyciągniesz ręce twe, a inny cię opasze i poprowadzi, gdzie ty nie 
chcesz." Słuszna przeto, bym poszedł za trzodą moją.
A gdy umilkli nie rozumiejąc, co mówi, dodał:
— Dobiega końca trud mój, ale gościnność i odpocznienie znajdę dopiero w domu 
Pana.
Po czym zwrócił się do nich, mówiąc: "Pamiętajcie mnie, bom was umiłował, jako 
ojciec miłuje dzieci swoje, a co w życiu czynić będziecie, czyńcie na chwałę 
Pana."
Tak mówiąc podniósł nad nimi swe stare drżące dłonie i błogosławił ich, oni zaś 
tulili się do niego, czując, że to jest ostatnie może błogosławieństwo, jakie z 
jego rąk otrzymują.
Przeznaczonym im jednak było widzieć go raz jeszcze. W kilka dni później 
Petroniusz przyniósł groźne wieści z Palatynu. Odkryto tam, iż jeden z 
wyzwoleńców cezara był chrześcijaninem, i znaleziono u niego listy Apostołów 
Piotra i Pawła z Tarsu oraz listy Jakuba, Judy i Jana. Przebywanie Piotra w 
Rzymie było już poprzednio wiadomym Tygellinowi, sądził jednak, że ów zginął 
wraz z tysiącami innych wyznawców. Teraz wydało się, że dwaj naczelnicy nowej 
wiary są dotychczas przy życiu i znajdują się w stolicy, postanowiono więc 
odnaleźć ich i chwycić za wszelką cenę, gdyż spodziewano się, iż dopiero wraz z 
ich śmiercią ostatnie korzenie nienawistnej sekty zostaną wyrwane. Petroniusz 
słyszał od Westynusa, iż sam cezar wydał rozkaz, by w ciągu trzech dni i Piotr, 
i Paweł z Tarsu byli już w Mamertyńskim więzieniu, i że całe oddziały 
pretorianów wysłano dla przetrząśnięcia wszystkich domów na Zatybrzu.
Winicjusz, usłyszawszy o tym, postanowił pójść ostrzec Apostoła. Wieczorem obaj 
z Ursusem, przywdziawszy galijskie płaszcze osłaniające twarze, udali się do 
domu Miriam, u której Piotr przebywał, położonego na samym krańcu zatybrzańskiej 
części miasta, u stóp Janikulskiego wzgórza. Po drodze widzieli domy otoczone 
żołnierzami, których prowadzili jacyś nieznani ludzie. Dzielnica była 
zaniepokojona, a miejscami zbierały się gromady ciekawych. Tu i owdzie 
centurionowie badali schwytanych więźniów, wypytując ich o Piotra Symeona i o 
Pawła z Tarsu.
Ursus i Winicjusz wyprzedziwszy żołnierzy doszli jednak szczęśliwie do 
mieszkania Miriam, w którym zastali Piotra otoczonego garstką wiernych. 
Tymoteusz, pomocnik Pawła z Tarsu, i Linus znajdowali się również przy boku 
Apostoła.
Na wieść o bliskim niebezpieczeństwie Nazariusz wyprowadził wszystkich ukrytym 
przejściem do furtki ogrodowej, a następnie do opuszczonych kamieniołomów, 
odległych o kilkaset kroków od bramy Janikulskiej. Ursus musiał przy tym nieść 
Linusa, którego kości, połamane przez tortury, nie zrosły się dotychczas. Raz 
jednak znalazłszy się w podziemiu, uczuli się bezpieczni i przy świetle kaganka, 
który rozniecił Nazariusz, poczęli cichą naradę, jak ratować drogie im życie 
Apostoła.
— Panie — rzekł mu Winicjusz — niech jutro świtaniem Nazariusz wyprowadzi cię z 
miasta ku Górom Albańskim. Tam cię odnajdziem i zabierzemy cię do Ancjum, gdzie 
czeka statek, który ma przewieźć nas oboje do Neapolis i Sycylii. Szczęśliwy 
będzie dzień i godzina, w której wstąpisz w dom mój i pobłogosławisz moje 
ognisko.
Inni słuchali go z radością i nastawali na Apostoła, mówiąc:
— Chroń się, pasterzu nasz, albowiem nie ostać ci się w Rzymie. Przechowaj żywą 
prawdę, aby nie zginęła wraz z nami i tobą. Wysłuchaj nas, którzy błagamy cię 
jak ojca.
— Uczyń to w imię Chrystusa! — wołali inni czepiając się szat jego.
On zaś odpowiedział:
— Dzieci moje! Któż wie, kiedy mu Pan kres żywota naznaczy?
Lecz nie mówił, że nie opuści Rzymu, i sam wahał się, co uczynić, gdyż już od 
dawna wkradła się w duszę jego niepewność, a nawet i trwoga. Oto trzoda jego 
była rozproszona, dzieło zburzone, Kościół, który przed pożarem miasta wybujał 
jak drzewo wspaniałe, obróciła w proch moc "Bestii". Nie zostało nic prócz łez, 
nic prócz wspomnień, mąk i śmierci. Siejba wydała plon obfity, ale szatan 
wdeptał go w ziemię. Zastępy aniołów nie przyszły na pomoc ginącym i oto Nero 
rozsiada się w chwale nad światem, straszny, potężniejszy niż kiedykolwiek, pan 
wszystkich mórz i wszystkich lądów. Nieraz już Boży rybak wyciągał w samotności 
ręce ku niebu i pytał: "Panie! Co mam czynić? Jakoż mi się ostać? i jakoż, 
starzec bezsilny, mam walczyć z tą nieprzebraną siłą Złego, któremu pozwoliłeś 
władać i zwyciężać?"
I wołał tak z głębi niezmiernego bólu, powtarzając w duszy: "Nie masz już onych 
owiec, które mi paść kazałeś, nie masz Twego Kościoła, pustka i żałoba w Twej 
stolicy, więc co mi teraz rozkażesz? Mamli tu zostać czy też wyprowadzić resztę 
trzody, abyśmy gdzieś za morzami sławili w ukryciu imię Twoje?"
I wahał się. Wierzył, że prawda żywa nie zginie i musi przeważyć, ale chwilami 
myślał, że nie przyszedł jeszcze jej czas, który nadejdzie wówczas dopiero, gdy 
Pan zstąpi na ziemię w dzień sądu w chwale i potędze stokroć od Neronowej 
potężniejszej.
Często wydawało mu się, iż jeśli sam opuści Rzym, wierni pójdą za nim, a on 
zawiedzie ich wówczas aż hen, do cienistych gajów Galilei, nad cichą toń 
Tyberiadzkiego Morza, do pasterzy, spokojnych jak gołębie lub jako owce, które 
się tam pasą wśród cząbrów i nardu. I coraz większa chęć ciszy i wypoczynku, 
coraz większa tęsknota za jeziorem i Galileą ogarniała rybacze serce, coraz 
częstsze łzy napływały do oczu starca.
Lecz gdy na chwilę uczynił już wybór, ogarniał go nagły strach i niepokój. Jakoż 
mu opuścić to miasto, w którym tyle krwi męczeńskiej wsiąkło w ziemię i gdzie 
tyle ust konających dawało świadectwo prawdzie? Ma-li on jeden uchylić się od 
tego? I co odpowie Panu, gdy usłyszy słowa: "Oto oni pomarli za wiarę swoją, a 
ty uciekłeś?"
Noce i dni upływały mu w trosce i zmartwieniu. Inni, których rozdarły lwy, 
których poprzybijano na krzyże, których popalono w ogrodach cezara, posnęli po 
chwilach męki w Panu, on zaś spać nie mógł i czuł mękę większą od tych 
wszystkich, które obmyślali kaci dla ofiar. Świt często już bielił dachy domów, 
gdy on wołał jeszcze z głębi rozżalonego serca:
— Panie, przecz mi tu przyjść kazałeś i w tym gnieździe Bestii założyć stolicę 
Twoją?
Przez trzydzieści cztery lat od śmierci Pana swego nie zaznał spoczynku. Z 
koszturem w ręku obiegał świat i opowiadał "dobrą nowinę". Siły jego wyczerpały 
się w podróżach i trudach, aż wreszcie gdy w tym grodzie, który był głową 
świata, utwierdził dzieło Mistrza, jedno ogniste tchnienie Złości zżegło je, i 
widział, że walkę trzeba podjąć na nowo. I jaką walkę! Z jednej strony cezar, 
senat, lud, legie obejmujące żelazną obręczą cały świat, nieprzeliczone grody, 
nieprzeliczone ziemie, potęga, jakiej oko ludzkie nie widziało, z drugiej strony 
on, tak zgięty wiekiem i pracą, że drżące jego ręce zaledwie już zdołały unieść 
kij podróżny.
Więc chwilami mówił sobie, że nie jemu mierzyć się z cezarem Romy i że dzieła 
tego może dokonać tylko sam Chrystus.
Wszystkie te myśli przebiegały teraz przez jego stroskaną głowę, gdy słuchał 
próśb ostatniej garstki swych wiernych, oni zaś, otaczając go coraz ciaśniejszym 
kołem, powtarzali błagalnymi głosami:
— Chroń się, Rabbi, i nas wyprowadź spod mocy Bestii.
Wreszcie i Linus pochylił przed nim swą umęczoną głowę.
— Panie! — mówił — tobie Zbawiciel kazał paść owce swoje, ale nie ma już tu ich 
lub jutro ich nie będzie, więc idź tam, gdzie je odnaleźć jeszcze możesz. Oto 
żywie jeszcze słowo Boże i w Jeruzalem, i w Antiochii. i w Efezie, i w innych 
miastach. Co wskórasz zostawszy w Rzymie? Gdy legniesz, powiększysz tylko tryumf 
Bestii. Janowi Pan nie oznaczył kresu życia, Paweł jest obywatelem rzymskim i 
bez sądu karać go nie mogą, lecz jeśli nad tobą, Nauczycielu rozsroży się moc 
piekielna, wówczas ci, w których upadło już serce, pytać będą: "Któż jest nad 
Nerona?" Tyś jest opoką, na której zbudowany jest Kościół Boży. Daj nam umrzeć, 
ale nie pozwól na zwycięstwo Antychrysta nad Namiestnikiem Bożym i nie wracaj 
tu, póki Pan nie skruszy tego, który wytoczył krew niewinną.
— Patrz na łzy nasze! — powtarzali wszyscy obecni. Łzy spływały i po twarzy 
Piotra. Po chwili jednak podniósł się i wyciągając nad klęczącymi dłonie rzekł:
— Niech imię Pańskie będzie uwielbione i niech się stanie wola Jego!
ROZDZIAŁ LXX
O brzasku następnego dnia dwie ciemne postaci posuwały się drogą Appijską ku 
równinom Kampanii.
Jedną z nich był Nazariusz, drugą Piotr Apostoł, który opuszczał Rzym i 
męczonych w nim współwyznawców. Niebo na wschodzie przybierało już leciuchny
odcień zielony, który z wolna, coraz wyraźniej bramował się u dołu barwą 
szafranną. Drzewa o srebrnych liściach, białe marmury willi i łuki wodociągów, 
biegnące przez równinę ku miastu, wychylały się z cienia. Rozjaśniała się 
stopniowo zieloność nieba, nasycając się złotem. Za czym wschód zaczął różowieć 
i rozświecił Góry Albańskie, które ukazały się cudne, liliowe, jakby z samych 
tylko blasków złożone.
Świt odbijał się w drżących na liściach drzew kroplach rosy. Mgła rzedła 
odkrywając coraz szerszy widok na równinę, na leżące na niej domy, cmentarze, 
miasteczka i kępy drzew, między którymi bielały kolumny świątyń.
Droga była pusta. Wieśniacy, którzy zwozili jarzyny do miasta, nie zdążyli 
jeszcze widocznie pozaprzęgać do wózków. Od płyt kamiennych, którymi aż do gór 
wyłożony był gościniec, szedł w ciszy odgłos drewnianych postołów, jakie 
podróżni mieli na nogach.
Potem słońce wychyliło się przez przełęcz gór, ale zarazem dziwny widok uderzył 
oczy Apostoła. Oto wydało mu się, iż złocisty krąg, zamiast wznosić się wyżej i 
wyżej na niebie, zsunął się ze wzgórz i toczy się po drodze.
Wówczas Piotr zatrzymał się i rzekł:
— Widzisz tę jasność, która zbliża się ku nam? — Nie widzę nic — odpowiedział 
Nazariusz.
Lecz Piotr po chwili ozwał się przysłoniwszy oczy dłonią:
— Jakowaś postać idzie ku nam w blasku słonecznym.
Do uszu ich nie dochodził jednak najmniejszy odgłos kroków. Naokół było cicho 
zupełnie. Nazariusz widział tylko, że w dali drżą drzewa, jakby je ktoś 
potrząsał, a blask rozlewa się coraz szerzej na równinie.
I począł patrzeć ze zdziwieniem na Apostoła.
— Rabbi! Co ci jest? — zawołał z niepokojem.
A z rąk Piotra kosztur podróżny wysunął się na ziemię, oczy patrzyły nieruchomie 
przed siebie, usta były otwarte, w twarzy malowało się zdumienie, radość, 
zachwyt.
Nagle rzucił się na kolana z wyciągniętymi przed się ramionami, a z ust jego 
wyrwał się okrzyk:
— Chryste! Chryste!...
I przypadł głową do ziemi, jakby całował czyjeś stopy.
Długo trwało milczenie, po czym w ciszy ozwały się przerywane łkaniem słowa 
starca:
— Quo vadis, Domine?...
I nie słyszał odpowiedzi Nazariusz, lecz do uszu Piotrowych doszedł głos smutny 
i słodki, który rzekł:
— Gdy ty opuszczasz lud mój, do Rzymu idę, by mnie ukrzyżowano raz wtóry.
Apostoł leżał na ziemi, z twarzą w prochu, bez ruchu i słowa. Nazariuszowi 
wydała się już, że omdlał lub umarł, ale on powstał wreszcie, drżącymi rękoma 
podniósł kij pielgrzymi i nic nie mówiąc zawrócił ku siedmiu wzgórzom miasta.
Pacholę zaś, widząc to, powtórzyło jak echo: — Quo vadis, Domine?...
— Do Rzymu — odrzekł cicho Apostoł. I wrócił.
Paweł, Jan, Linus i wszyscy wierni przyjęli go ze zdumieniem i z trwogą tym 
większą, że właśnie o brzasku, zaraz po jego wyjściu, pretorianie otoczyli 
mieszkanie Miriam i szukali w nim Apostoła. Lecz on na wszystkie pytania 
odpowiadał im tylko z radością i spokojem:
— Panam widział!
I tegoż jeszcze wieczora udał się na cmentarz ostriański, aby nauczać i chrzcić 
tych, którzy chcieli się skąpać w wodzie życia.
I odtąd przychodził tam codziennie, a za nim ciągnęły co dzień liczniejsze 
tłumy. Zdawało się, że z każdej łzy męczeńskiej rodzą się nowi wyznawcy i że 
każdy jęk na arenie odbija się echem w tysiącznych piersiach. Cezar pławił się 
we krwi, Rzym i cały świat pogański szalał. Ale ci, którym dość było zbrodni i 
szału, ci, których deptano, ci, których życie było życiem niedoli i ucisku, 
wszyscy pognębieni, wszyscy smutni, wszyscy nieszczęśni przychodzili słuchać 
dziwnej powieści o Bogu, który z miłości dla ludzi dał się ukrzyżować, by 
odkupić ich winy.
Odnajdując zaś Boga, którego mogli kochać, odnajdowali to, czego nie mógł dać 
dotychczas nikomu świat ówczesny — szczęście z miłości.
A Piotr zrozumiał, że ni cezar, ni wszystkie jego legie nie zmogą prawdy żywej, 
że nie zaleją jej ni łzy, ni krew i że teraz dopiero zaczyna się jej zwycięstwo. 
Zrozumiał również, dlaczego Pan zawrócił go z drogi: oto to miasto pychy, 
zbrodni, rozpusty i potęgi poczynało być jego miastem i podwójną stolicą, z 
której płynął na świat rząd ciał i dusz.
ROZDZIAŁ LXXI
Aż wreszcie spełnił się czas dla obu Apostołów. Ale jakby na zakończenie służby, 
danym było Bożemu rybakowi ułowić dwie dusze nawet i w więzieniu. Żołnierze 
Processus i Martynianus, którzy pilnowali go w więzieniu Mamertyńskim, przyjęli 
chrzest. Po czym nadeszła godzina męki. Nerona nie było wówczas w Rzymie. Wyrok 
wydali Helius i Politetes, dwaj wyzwoleńcy, którym cezar powierzył na czas swej 
niebytności rządy nad Rzymem. Wiekowego Apostoła poddano naprzód przepisanej 
przez prawo chłoście, a następnego dnia wywiedziono za mury miasta, ku wzgórzom 
Watykańskim, gdzie miał ponieść przeznaczoną mu karę krzyża. Żołnierzy dziwił 
tłum, który zebrał się przed więzieniem, gdyż w pojęciu ich śmierć prostego 
człowieka i w dodatku cudzoziemca nie powinna była budzić tyle zajęcia, nie 
rozumieli zaś, że korowód ów nie składał się z ciekawych, ale z wyznawców, 
pragnących odprowadzić na miejsce kaźni Wielkiego Apostoła. Po południu 
otworzyły się wreszcie bramy więzienia i Piotr ukazał się wśród oddziału 
pretorianów. Słońce zniżyło się już nieco ku Ostii, dzień był cichy i pogodny. 
Piotrowi ze względu na jego sędziwe lata nie kazano nieść krzyża, sądzono 
bowiem, że go udźwignąć nie zdoła, ani też nie założono mu wideł na szyję, by mu 
nie utrudniać pochodu. Szedł wolny i wierni mogli go widzieć doskonale. W chwili 
gdy wśród żelaznych hełmów żołnierskich ukazała się jego biała głowa, płacz 
rozległ się w tłumie, lecz natychmiast prawie ustał, albowiem twarz starca miała 
w sobie tyle pogody i taką jaśniała radością, iż wszyscy pojęli, że to nie 
ofiara idzie ku straceniu, ale zwycięzca odbywa pochód tryumfalny.
Jakoż tak było. Rybak, zwykle pokorny i pochylony, szedł teraz wyprostowany, 
wyższy wzrostem od żołnierzy, pełen powagi. Nigdy nie widziano w postawie jego 
tyle majestatu. Zdawać by się mogło, iż to monarcha posuwa się, otoczony przez 
lud i żołnierzy. Ze wszystkich stron podniosły się głosy: "Oto Piotr odchodzi do 
Pana." Wszyscy jakby zapomnieli, że czeka go męka i śmierć. Szli w uroczystym 
skupieniu, ale w spokoju, czując, że od śmierci na Golgocie nie stało się 
dotychczas nic równie wielkiego i że jako tamta odkupiła świat cały, tak ta ma 
odkupić to miasto.
Po drodze ludzie zatrzymywali się ze zdziwieniem na widok tego starca, wyznawcy 
zaś, kładnąc im ręce na ramiona, mówili spokojnymi głosami: "Patrzcie, jako 
umiera sprawiedliwy, który znał Chrystusa i opowiadał miłość na świecie." A owi 
wpadali w zadumę, po czym odchodzili mówiąc sobie: "Zaprawdę, ten nie mógł być 
niesprawiedliwy."
Po drodze milkły wrzaski i wołania uliczne. Orszak posuwał się wśród domów 
świeżo wzniesionych, wśród białych kolumn świątyń. nad których naczółkami 
wisiało niebo głębokie. ukojone i błękitne. Szli w ciszy czasem tylko 
zabrzęczały zbroje żołnierzy lub podniósł się szmer modlitw. Piotr słuchał ich i 
twarz jaśniała mu coraz większą radością, albowiem wzrok jego zaledwie mógł 
ogarnąć owe tysiące wyznawców. Czuł, że dzieła dokonał, i wiedział już, że ta 
Prawda, którą całe życie opowiadał, zaleje wszystko jak fala i że nic już 
powstrzymać jej nie zdoła. A tak myśląc, podnosił oczy ku górze i mówił: "Panie, 
kazałeś mi podbić ten gród, który panuje światu, więcem go podbił. Kazałeś mi 
założyć w nim stolicę swoją, więcem ją założył. To Twoje miasto teraz, Panie, a 
ja idę do Ciebie, bom się spracował bardzo."
Przechodząc więc koło świątyń mówił im: "Chrystusowymi świątyniami będziecie." 
Patrząc na roje ludzi, przesuwających się przed jego oczyma, mówił im: 
"Chrystusowymi będą wasze dzieci sługami." I szedł w poczuciu spełnionego 
podboju, świadom swej zasługi, świadom mocy, ukojony, wielki. Żołnierze 
poprowadzili go przez most Tryumfalny, jakby mimo woli dając jego tryumfowi 
świadectwo, i wiedli dalej ku Naumachii i cyrkowi. Wierni z Zatybrza przyłączyli 
się do pochodu i uczyniła się gęstwa ludu tak wielka, iż centurion, przywodzący 
pretorianom, domyśliwszy się wreszcie, iż prowadzi jakowegoś arcykapłana, 
którego otaczają wierni, zaniepokoił się zbyt małą liczbą żołnierzy. Lecz ani 
jeden okrzyk oburzenia lub wściekłości nie ozwał się w tłumie. Twarze były 
przejęte wielkością chwili, uroczyste i zarazem pełne oczekiwania, niektórzy 
bowiem wyznawcy przypominając sobie, iż przy śmierci Pana ziemia rozstępowała 
się z przerażenia, a umarli podnosili się z grobów, myśleli, że i teraz nastąpią 
może jakieś znaki widome, po których nie zatrze się przez wieki śmierć Apostoła. 
Inni mówili sobie nawet: "A nuż Pan wybierze godzinę Piotrową, aby zstąpić z 
nieba, jako był przyobiecał, i uczynić sąd nad światem." W tej zaś myśli 
polecali się miłosierdziu Zbawiciela.
Ale naokół było spokojnie. Wzgórza zdawały się wygrzewać i odpoczywać w słońcu. 
Pochód zatrzymał się wreszcie między .cyrkiem a wzgórzem Watykańskim. Żołnierze 
wzięli się teraz do kopania dołu, inni położyli na ziemi krzyż, młoty i 
gwoździe, czekając, póki przygotowania nie zostaną ukończone, tłum zaś, cichy 
zawsze i skupiony, klęknął naokół.
Apostoł, z głową w promieniach i złotych blaskach, zwrócił się po raz ostatni ku 
miastu. Z dala, nieco w dole, widać było Tyber świecący; po drugim brzegu pole 
Marsowe, wyżej mauzoleum Augusta, niżej olbrzymie termy, które Nero właśnie był 
wznosić począł, jeszcze niżej teatr Pompejusza, a za nimi miejscami widne, 
miejscami zakryte przez inne budowy Saepta Julia, mnóstwo portyków, świątyń, 
kolumn, spiętrzonych gmachów i wreszcie hen, w dali, wzgórza oblepione domami, 
olbrzymie rojowisko ludzkie, którego krańce niknęły w mgle błękitnej, gniazdo 
zbrodni, ale i siły, szaleństwa, ale i ładu, które stało się głową świata, jego 
ciemięzcą, ale zarazem jego prawem i pokojem, wszechpotężne, nieprzemożone, 
wieczyste.
Piotr zaś, otoczony żołnierzami, spoglądał na nie tak, jakby spoglądał władca i 
król na swe dziedzictwo. I mówił: "Odkupioneś jest i moje." A nikt, nie tylko 
między żołnierstwem kopiącym dół, w który miano wstawić krzyż, ale nawet między 
wyznawcami, nie umiał odgadnąć, że istotnie stoi między nimi prawdziwy władca 
tego grodu i że miną cezarowie, przepłyną fale barbarzyńców, miną wieki, a ów 
starzec będzie tu panował nieprzerwanie.
Słońce chyliło się jeszcze bardziej ku Ostii i stało się wielkie i czerwone. 
Cała zachodnia strona nieba poczęła płonąć blaskiem niezmiernym. Żołnierze 
zbliżyli się do Piotra, by go rozebrać.
Lecz on, modląc się, wyprostował się nagle i wyciągnął wysoko prawicę. Oprawcy 
zatrzymali się jakby onieśmieleni jego postawą; wierni zatrzymali również oddech 
w piersiach, sądząc, że chce przemówić, i nastała cisza niezmącona.
On zaś, stojąc na wyniesieniu, począł wyciągniętą prawicą czynić znak krzyża, 
błogosławiąc w godzinie śmierci:
— Urbi et orbi!
A w ten sam cudny wieczór inny oddział żołnierzy prowadził drogą Ostyjską Pawła 
z Tarsu ku miejscowości zwanej Aquae Salvia. I za nim również postępowała 
gromada wiernych, których nawrócił, a on poznawał bliższych znajomych, 
zatrzymywał się i rozmawiał z nimi, gdyż jako obywatelowi rzymskiemu, straż 
okazywała mu większe względy. Za bramą, zwaną Tergemina, spotkał Plautyllę, 
córkę prefekta Flawiusza Sabinusa, i widząc jej młodą twarz zalaną łzami, rzekł: 
"Plautyllo, córko Zbawienia wiecznego, odejdź w pokoju. Pożycz, mi tylko 
zasłony, którą zawiążą mi oczy w chwili, gdy będę odchodził do Pana." I wziąwszy 
zasłonę szedł dalej, z twarzą tak pełną radości, z jaką robotnik, który 
przepracował dobrze dzień cały, wraca do domu. Myśli jego, podobnie do 
Piotrowych, były spokojne i pogodne jak owo niebo wieczorne. Oczy patrzyły w 
zamyśleniu na równinę, która ciągnęła się. przed nim, i na Góry Albańskie, 
zanurzone w świetle. Rozpamiętywał o swoich podróżach, o trudach i pracy, o 
walkach, w których zwyciężał, i kościołach, które po wszystkich ziemiach i za 
wszystkimi morzami założył, i myślał, że dobrze zarobił na spoczynek. I on także 
dzieła dokonał. Czuł, że siejby jego nie rozwieje już wiatr złości. Odchodził z 
tą pewnością, że w walce, którą jego Prawda wypowiedziała światu, ona zwycięży, 
i niezmierna pogoda zstępowała mu do duszy.
Droga na miejsce stracenia była daleka i wieczór począł zapadać. Góry stały się 
purpurowe, a podnóża ich zapadały z wolna w cień. Trzody wracały do domów. 
Gdzieniegdzie szły gromadki niewolników z narzędziami pracy na ramionach. Przed 
domami na drodze bawiły się dzieci spoglądając z ciekawością na przechodzący 
oddział żołnierzy. W tym zaś wieczorze, w tym przezroczym złotym powietrzu był 
nie tylko spokój i ukojenie, ale jakowaś harmonia, która z ziemi zdawała się 
podnosić ku niebu. A Paweł słyszał ją i serce przepełniało mu się radością na 
myśl, że do owej muzyki świata dodał dźwięk jeden, którego nie było dotąd, a bez 
którego ziemia cała była "jako miedź brząkająca i jako cymbał brzmiący".
I przypomniał sobie, jako uczył ludzi miłości, jako im mówił, iż choćby rozdali 
majętność na ubogich i choćby posiedli wszystkie języki i wszystkie tajemnice, i 
wszystkie nauki, niczym nie będą bez miłości, która jest łaskawa, cierpliwa, 
która złego nie wyrządza, nie pragnie czci, wszystko znosi, wszystkiemu wierzy, 
wszystkiego się nadziewa, wszystko wytrwa.
Oto mu wiek życia spłynął na nauczaniu ludzi takiej Prawdy. A teraz mówił sobie 
w duszy: "Jakaż siła jej sprosta i cóż ją zwycięży? Jakoż przytłumić ją zdoła 
cezar, choćby dwakroć miał tyle legionów, dwakroć tyle miast i mórz, i ziem, i 
narodów?"
I szedł po zapłatę jako zwycięzca.
Orszak porzucił wreszcie wielką drogę i skręcił na wschód wąską ścieżką ku 
Salwijskim Wodom. Na wrzosach leżało słońce czerwone. Przy źródle centurion 
zatrzymał żołnierzy, albowiem chwila nadeszła.
Lecz Paweł zarzuciwszy na ramię zasłonę Plautylli, aby zawiązać sobie nią oczy, 
wzniósł po raz ostatni źrenice, pełne niezmiernego spokoju, ku odwiecznym 
blaskom wieczornym i modlił się. Tak! chwila nadeszła, ale on widział przed sobą 
wielki gościniec z zórz, wiodący ku niebu, i w duszy mówił sobie te same słowa, 
które poprzednio w poczuciu swej spełnionej służby i bliskiego końca napisał: 
"Potykaniem dobrym potykałem się, wiaręm zachował, zawodum dokonał, na ostatek 
przeznaczon mi jest wieniec sprawiedliwości."
ROZDZIAŁ LXXII
A Rzym szalał po dawnemu, tak iż zdawało się, że to miasto, które podbiło świat, 
poczyna się wreszcie z braku przewodników rozdzierać samo w sobie. Jeszcze zanim 
dla Apostołów wybiła ostatnia godzina, przyszedł spisek Pizona, a po nim kośba 
tak nieubłagana najwyższych głów w Rzymie, że tym nawet, którzy widzieli bóstwo 
w Neronie, wydał się on w końcu bóstwem śmierci. Żałoba padła na miasto, strach 
rozsiadł się po domach i w sercach, ale portyki wieńczyły się bluszczem i 
kwiatami, nie wolno było okazywać żalu po zmarłych. Ludzie, którzy budzili się z 
rana, zadawali sobie pytanie, czyja dziś kolej nadejdzie. Orszak mar, ciągnących 
za cezarem, powiększał się z dniem każdym.
Pizo przypłacił głową spisek, a za nim poszli Seneka i Lukan, Feniusz Rufus i 
Plaucjusz Lateranus, i Flawiusz Scewinus, i Afraniusz Kwincjanus, i rozpustny 
towarzysz szaleństw cezara Tuliusz Senecjo, i Prokulus, i Ararykus, i Tugurynus, 
i Gratus, i Silanus, i Proksymus, i Subriusz Flawiusz, niegdyś oddany całą duszą 
Neronowi, i Sulpicjusz Asper. Jednych gubiła własna nikczemność, innych bojaźń, 
innych bogactwa, innych męstwo. Cezar, przerażony samą liczbą spiskowych, okrył 
żołnierstwem mury i trzymał miasto jakby w oblężeniu, wysyłając co dzień 
centurionów z wyrokami śmierci do podejrzanych domów. Skazani płaszczyli się 
jeszcze w listach, pełnych pochlebstw, dziękując cezarowi za wyrok i zapisując 
mu część mienia, aby resztę dla dzieci ocalić. Zdawało się w końcu, że Nero 
umyślnie przebiera wszelką miarę, by się przekonać, do jakiego stopnia 
znikczemnieli ludzie i jak długo zniosą krwawe rządy. Za spiskowymi wytracono 
ich krewnych, przyjaciół i prostych nawet znajomych. Mieszkańcy wspaniałych, 
wzniesionych po pożarze domów, wychodząc na ulicę, byli pewni, iż ujrzą całe 
szeregi pogrzebów. Pompejusz, Korneliusz Marcjalis, Flawiusz Nepos i Stacjusz 
Domicjusz zginęli, oskarżeni o brak miłości dla cezara; Nowiusz Pryskus, jako 
przyjaciel Seneki; Rufiusza Kryspina pozbawiono prawa ognia i wody dlatego, że 
niegdyś był mężem Poppei. Wielkiego Trazeasza zgubiła cnota, wielu przypłaciło 
życiem szlachetne pochodzenie, nawet i Poppea padła ofiarą chwilowego uniesienia 
cezara.
A senat płaszczył się przed straszliwym władcą, wznosił na jego cześć świątynie, 
czynił wota za jego głos, wieńczył jego posągi i przeznaczał mu kapłanów, jak 
bóstwu. Senatorowie ze drżeniem w duszy szli na Palatyn, by wielbić śpiew 
"Periodonicesa" i szaleć z nim razem wśród orgii nagich ciał, wina i kwiatów.
A tymczasem z dołu, na roli przesiąkłej krwią i łzami, wzrastała cicho, ale 
coraz potężniej, siejba Piotrowa.
ROZDZIAŁ LXXIII
Winicjusz do Petroniusza: "Wiemy i tu, carissime, co dzieje się w Rzymie, a 
czego nie wiemy, to nam dopowiadają listy twoje. Gdy rzucisz kamień w wodę, fale 
rozchodzą się coraz dalej i dalej na okół, więc taka fala szału i złości doszła 
z Palatynu aż do nas. Po drodze do Grecji był tu wysłany przez cezara Karynas, 
który złupił miasta i świątynie, by próżny skarb zapełnić. Za cenę potu i łez 
ludzkich buduje się w Rzymie Domus Aurea. Być może, że świat nie oglądał dotąd 
takiego domu, ale też nie oglądał i krzywd Takich. Ty przecie znasz Karynasa. 
Podobnym do niego był Chilo, zanim śmiercią nie odkupił życia. Lecz do leżących 
w naszym pobliżu miasteczek nie dotarli jego ludzie, może dlatego, że nie masz w 
nich świątyń i skarbów. Pytasz, czyśmy bezpieczni? Odpowiem ci tylko, żeśmy 
zapomniani, i niech ci to wystarczy za odpowiedź. Oto w tej chwili z portyku, 
pod którym piszę, widzę naszą spokojną zatokę, a na niej Ursusa w łodzi, 
zapuszczającego sieć w jasne tonie. Żona moja przędzie czerwoną wełnę obok mnie, 
a w ogrodach pod cieniem drzew migdałowych śpiewają nasi niewolnicy. O, co za 
spokój, carissime, i jakie zapomnienie dawnych trwóg i boleści! Ale to nie 
Parki, jak piszesz, przędą tak słodko nić naszego żywota, to błogosławi nam 
Chrystus, umiłowany nasz Bóg i Zbawiciel. Żal i łzy znamy, bo nasza Prawda każe 
nam płakać nad cudzą niedolą, ale nawet i w owych łzach tkwi nie znana wam 
pociecha, że kiedyś, gdy spłynie czas życia naszego. Odnajdziem tych wszystkich 
drogich, którzy zginęli i za Boską naukę mają zginąć jeszcze. Dla nas Piotr i 
Paweł nie zmarli, lecz narodzili się w chwale. Dusze nasze ich widzą i gdy oczy 
płaczą, serca weselą się ich weselem. O tak, drogi, jesteśmy szczęśliwi 
szczęściem, jakiego nic zburzyć nie zdoła, ponieważ śmierć, która dla was jest 
końcem wszystkiego, dla nas będzie tylko przejściem do większego jeszcze 
spokoju, większego kochania, większej radości.
I tak nam płyną tu dni i miesiące w pogodzie serc. Słudzy nasi i niewolnicy 
wierzą również, jak i my, w Chrystusa, a że On miłość nakazał, więc miłujemy się 
wszyscy. Nieraz, gdy słońce zachodzi lub gdy księżyc błyszczy już na wodzie, 
rozmawiamy z Ligią o dawnych czasach, które dziś snem nam się wydają, a gdy 
pomyślę, jak ta droga głowa, którą dziś co dzień kołyszę na piersiach, bliską 
była męki i zagłady, całą duszą wielbię mojego Pana, bo z tych rąk On jeden mógł 
ją wyrwać, ocalić z areny i wrócić mi na zawsze. O Petroniuszu, widziałeś 
przecie, ile ta nauka daje pociechy i wytrwania w niedoli, ile cierpliwości i 
odwagi wobec śmierci, więc przyjedź, zobacz, ile daje szczęścia w zwykłych, 
powszednich dniach życia. Ludzie, widzisz, nie znali dotąd Boga, którego by 
można miłować, przeto nie miłowali się i między sobą i stąd szła ich niedola, bo 
jako światło ze słońca, tak szczęście z miłości wypływa. Nie nauczyli ich tej 
prawdy ni prawodawcy, ni filozofowie, i nie było jej ni w Grecji, ni w Rzymie, a 
gdy mówię: ni w Rzymie, to znaczy na ziemi całej. Oschła i zimna nauka stoików, 
do której garną się ludzie cnotliwi, hartuje serca jak miecze, ale zobojętnia je 
raczej, zamiast je czynić lepszymi. Lecz po co ja mówię to tobie, któryś więcej 
się uczył i więcej rozumiesz ode mnie. Tyś przecie znał także Pawła z Tarsu i 
nieraz rozmawiałeś z nim długo, więc wiesz najlepiej, zali wobec prawdy, którą 
on opowiadał, wszystkie nauki waszych filozofów i retorów nie są czczymi bańkami 
i pustym brzękiem słów bez znaczenia? Pamiętasz pytanie, które on ci zadał: "A 
gdyby cezar był chrześcijaninem, zalibyście się nie czuli bezpieczniejsi, 
pewniejsi posiadania tego, co posiadacie, próżni trwóg i spokojni o wasze 
jutro?" Aleś ty mówił mi, że nasza prawda jest nieprzyjaciółką życia, a ja 
odpowiadam ci teraz, że gdybym od początku listu powtarzał tylko dwa wyrazy: 
"Jestem szczęśliwy!", jeszcze bym szczęścia mego wyrazić ci nie zdołał. Powiesz 
mi na to, że szczęście moje to Ligia! Tak, drogi! Dlatego, że kocham jej duszę 
nieśmiertelną i że oboje miłujemy się w Chrystusie, a w takiej miłości nie masz 
ni rozłączeń, ni zdrad, ni zmian, ni starości, ni śmierci. Bo gdy minie młodość 
i uroda, gdy zwiędną ciała nasze i przyjdzie śmierć, miłość się ostoi, gdyż 
ostoją się dusze. Zanim oczy moje otworzyły się na światło, gotów byłem dla 
Ligii podpalić nawet dom własny, a teraz ci mówię: nie kochałem jej, bo kochać 
dopiero mnie Chrystus nauczył. W nim jest źródło szczęścia i spokoju. Toć nie ja 
mówię, jeno oczywistość sama. Porównaj wasze podszyte trwogą rozkosze, wasze 
niepewne jutra upojenia, wasze orgie, podobne do styp pogrzebowych, z życiem 
chrześcijan, a znajdziesz gotową odpowiedź. Lecz abyś mógł lepiej porównać, 
przyjedź w nasze pachnące cząbrem góry, do naszych cienistych gajów oliwnych, 
nad nasze pokryte bluszczem brzegi. Czeka cię tu spokój, jakiegoś dawno nie 
zaznał, i serca, które cię kochają prawdziwie. Tyś, mając duszę szlachetną i 
dobrą, powinien być szczęśliwy. Twój bystry umysł potrafi prawdę rozpoznać, a 
gdy poznasz, to ją pokochasz, bo może można być jej wrogiem, jak cezar i 
Tygellin, ale obojętnym dla niej nikt być nie potrafi. O mój Petroniuszu, oboje 
z Ligią cieszymy się nadzieją, że cię ujrzymy niezadługo. Bądź zdrów, szczęśliwy 
i przybywaj."
Petroniusz odebrał list Winicjusza w Cumae, dokąd był wyjechał wraz z innymi 
augustianami, dążącymi z cezarem. Długoletnia jego walka z Tygellinem miała się 
ku końcowi. Petroniusz wiedział już, że musi w niej paść, i rozumiał tego 
powody. W miarę jak cezar z każdym dniem spadał coraz niżej do roli komedianta, 
błazna i woźnicy, w miarę jak grzązł coraz bardziej w chorobliwej, plugawej i 
zarazem grubej rozpuście, wykwintny arbiter elegantiae stawał mu się tylko 
ciężarem. Gdy Petroniusz nawet milczał, Nero widział w jego milczeniu przyganę, 
nawet gdy pochwalał, widział szyderstwo. Świetny patrycjusz drażnił jego miłość 
własną i wzbudzał zazdrość. Jego bogactwa i wspaniałe dzieła sztuki stały się 
przedmiotem pożądliwości i władcy, i wszechwładnego ministra. Oszczędzano go 
dotąd ze względu na wyjazd do Achai, w której jego smak, jego znajomość rzeczy 
greckich mogły się przydać. Lecz z wolna Tygellin począł tłumaczyć cezarowi, że 
Karynas przewyższa jeszcze smakiem i wiedzą Petroniusza i że lepiej od niego 
potrafi urządzać w Achai igrzyska, przyjęcia i tryumfy. Od tej chwili Petroniusz 
był zgubiony. Nie śmiano jednak przesłać mu wyroku w Rzymie. I cezar, i Tygellin 
przypominali sobie, że ten niby zniewieściały esteta, "czyniący z nocy dzień", 
zajęty tylko rozkoszą, sztuką i ucztami, gdy był prokonsulem w Bityni, a potem 
konsulem w stolicy, okazał zadziwiającą pracowitość i energię. Uważano go za 
zdolnego do wszystkiego, a wiedziano, że w Rzymie posiada miłość nie tylko ludu, 
lecz nawet pretorianów. Nikt z poufnych cezara nie umiał przewidzieć, jak w 
danym razie postąpi, zdawało się więc rzeczą roztropniejszą wywabić go z miasta 
i dosięgnąć dopiero na prowincji.
W tym celu otrzymał zaproszenie, by wraz z innymi augustianami przybył do Cumae, 
on zaś chociaż domyślał się podstępu, wyjechał, może dlatego, by nie wystąpić z 
jawnym oporem, może, by pokazać raz jeszcze cezarowi i augustianom wesołą, 
próżną wszelkich trosk twarz i odnieść ostatnie, przedśmiertne nad Tygellinem 
zwycięstwo.
Tymczasem ów oskarżył go natychmiast o przyjaźń z senatorem Scewinusem, który 
był duszą spisku Pizona. Ludzi Petroniusza, pozostałych w Rzymie, uwięziono, dom 
obstawiono strażą pretoriańską. Lecz on dowiedziawszy się o tym nie okazał ni 
trwogi, ni nawet zakłopotania i z uśmiechem rzekł do augustianów, których 
podejmował we własnej wspaniałej willi w Cumae:
— Ahenobarbus nie lubi pytań wprost, więc zobaczycie, jak się zmiesza, gdy go 
zapytam, czy to on rozkazał uwięzić moją familię w stolicy.
Po czym zapowiedział im ucztę "przed dalszą podróżą" i właśnie czynił do niej 
przygotowania, gdy nadszedł list Winicjusza.
Petroniusz odebrawszy go zamyślił się nieco, po chwili jednak twarz zajaśniała 
mu zwykłą pogodą, i wieczorem tegoż samego dnia odpisał, co następuje:
"Cieszę się waszym szczęściem i podziwiam wasze serca, carissime, albowiem nie 
sądziłem, by dwoje zakochanych mogło o kimś trzecim i dalekim pamiętać. Wy zaś 
nie tylko nie zapomnieliście o mnie, ale chcecie mnie namówić do Sycylii, by 
podzielić się ze mną waszym chlebem i waszym Chrystusem, który, jak piszesz, tak 
hojnie wam szczęścia przysparza.
Jeśli tak jest, czcijcie go. Ja myślę, drogi, że Ligię powrócił ci także trochę 
Ursus, a trochę lud rzymski. Gdyby cezar był innym człowiekiem, myślałbym nawet, 
że zaniechano dalszych prześladowań ze względu na twoje z nim powinowactwo przez 
tę wnuczkę, którą Tyberiusz oddał swego czasu jednemu z Winicjuszów. Skoro 
jednak mniemasz, że to Chrystus, nie będę się sprzeczał z tobą. Tak! Nie 
żałujcie mu ofiar. Prometeusz również poświęcił się dla ludzi, ale eheu! 
Prometeusz podobno jest tylko wymysłem poetów, ludzie zaś wiarygodni mówili mi, 
że Chrystusa na własne ogldali oczy. Ja razem z wami myślę, że to najuczciwszy z 
bogów.
Pytanie Pawła z Tarsu pamiętam i zgadzam się, że gdyby na przykład Ahenobarbus 
żył wedle nauki Chrystusa, to może bym miał czas pojechać do was, do Sycylii. 
Wówczas pod cieniem drzew, u źródeł, wiedlibyśmy rozmowy o wszystkich bogach i 
wszystkich prawdach, jak wiedli je niegdyś filozofowie greccy. Dziś krótką muszę 
ci dać odpowiedź.
Dwóch chcę znać tylko filozofów: jeden zowie się Pirron, drugi Anakreont. Resztę 
tanio ci sprzedać mogę wraz z całą szkołą greckich i naszych stoików. Prawda 
mieszka gdzieś tak wysoko, że sami bogowie nie mogą jej dojrzeć ze szczytu 
Olimpu. Tobie, carissime, wydaje się, że wasz Olimp wyższy jeszcze, i stojąc na 
nim wołasz na mnie: "Wejdź, a zobaczysz takie widoki, jakich nie widziałeś 
dotychczas!" Być może. Ale ja ci odpowiadam: "Przyjacielu, nóg nie mam!" I gdy 
doczytasz do końca ten list, sądzę, że przyznasz mi słuszność.
Nie! szczęśliwy małżonku królewny-jutrzenki! Wasza nauka nie dla mnie. Mamże 
miłować Bityńczyków, którzy noszą moją lektykę, Egipcjan, którzy palą w moich 
kąpielach, Ahenobarba i Tygellina? Na białe kolana Charytek przysięgam ci, że 
choćbym chciał, nie potrafię. W Rzymie jest najmniej sto tysięcy ludzi mających 
albo krzywe łopatki, albo grube kolana, albo wyschłe łydki, albo okrągłe oczy, 
albo za wielkie głowy. Czy każesz mi ich kochać także? Gdzie mam odnaleźć tę 
miłość, skoro jej w sercu nie czuję? A jeśli wasz Bóg chce, bym miłował ich 
wszystkich, czemu w swojej wszechmocy nie dał im kształtu na przykład Niobidów, 
których na Palatynie widziałeś? Kto kocha piękność, dla tego samego nie może 
kochać brzydoty.
Inna rzecz nie wierzyć w naszych bogów, ale miłować ich można, jak miłowali ich 
Fidiasz i Praksyteles, i Miron, i Skopas, i Lizypp.
Gdybym nawet chciał iść tam, gdzie mnie prowadzisz, nie mogę. Że zaś nie chcę, a 
więc po dwakroć nie mogę. Ty wierzysz, jak Paweł z Tarsu, że kiedyś, z drugiej 
strony Styksu, na jakichś Polach Elizejskich będziecie widzieli waszego 
Chrystusa. Dobrze! Niech ci sam wówczas powie, czyby mnie przyjął z moimi 
gemmami, z moją wazą mirreńską i z wydaniami od Sozjuszów, i z moją Złotowłosą. 
Na myśl o tym śmiać mi się chce, mój drogi, boć przecie nawet i Paweł z Tarsu 
mówił mi, że dla Chrystusa trzeba się wyrzec różanych wieńców, uczt i rozkoszy. 
Wprawdzie mi inne obiecywał szczęście, alem mu odrzekł, żem na takie inne za 
stary i że różami zawsze będą się cieszyły oczy moje, a woń fiołków także mi 
zawsze milszą będzie niż woń brudnego "bliźniego" z Subury.
To są przyczyny, dla których wasze szczęście nie dla mnie. Lecz jest prócz tego 
jeszcze jedna, którąm ci schował na ostatek. Oto mnie woła Tanatos. Dla was 
poczyna się świt życia, a dla mnie słońce już zaszło i zmierzch ogarnia mi 
głowę. Innymi słowy, ja muszę umrzeć, carissime.
Nie warto o tym mówić długo. Tak musiało się skończyć. Ty, który znasz 
Ahenobarba, z łatwością to zrozumiesz. Tygellinus mnie zwyciężył, a raczej nie! 
To tylko moje zwycięstwa dobiegły końca. Żyłem, jak chciałem, i umrę, jak mi się 
podoba.
Nie bierzcie tego do serca. Żaden bóg nie obiecał mi nieśmiertelności, więc nie 
spotyka mnie rzecz niespodziana. Przy tym ty mylisz się, Winicjuszu, twierdząc, 
że tylko wasze bóstwo uczy umierać spokojnie. Nie. Świat nasz wiedział przed 
wami, że gdy ostatnia czara wychylona, czas odejść, spocząć, i umie to jeszcze 
czynić pogodnie. Plato powiada, że cnota jest muzyką, a życie mędrca harmonią. 
Jeśli tak jest, to umrę, jak żyłem, cnotliwie.
Chciałbym twą boską małżonkę pożegnać jeszcze słowy, którymi powitałem ją 
niegdyś w domu Aulusów: "Różnym ja się, przeróżnym napatrzył narodom, a równej 
tobie nie znam."
Więc jeśli dusza jest czymś więcej, niż mniema Pirron, to moja zaleci do was po 
drodze na krańce Okeanosa i siędzie przy waszym domu w postaci motyla albo, jak 
wierzą Egipcjanie, krogulca.
Inaczej przybyć nie mogę.
A tymczasem niech wam Sycylia zmieni się w ogród Hesperyd, niech polne, leśne i 
źródlane boginki sypią wam kwiaty po drodze, a po wszystkich akantach w 
kolumnach waszego domu niech gnieżdżą się białe gołębie."
ROZDZIAŁ LXXIV
Jakoż Petroniusz nie mylił się. W dwa dni później młody Nerwa, zawsze mu 
życzliwy i oddany, przysłał do Cumae swego wyzwoleńca z wiadomościami o 
wszystkim, co działo się na dworze cezara.
Zguba Petroniusza była już postanowiona. Nazajutrz wieczór zamierzano wysłać do 
niego centuriona z rozkazem, aby zatrzymał się w Cumae i czekał tam dalszych 
rozporządzeń. Następny posłaniec, wyprawiony w kilka dni później, miał przynieść 
mu wyrok śmierci.
Petroniusz wysłuchał wieści wyzwoleńca z niezmąconą pogodą, po czym rzekł:
— Zaniesiesz swemu panu jedną z waz moich, którą ci wręczę przed drogą. Powiedz 
mu też ode mnie, że mu dziękuję z całej duszy, gdyż w ten sposób będę mógł 
uprzedzić wyrok.
I nagle począł się śmiać jak człowiek, który wpadłszy na doskonałą myśl cieszy 
się z góry jej wykonaniem.
A tegoż jeszcze wieczora jego niewolnicy rozbiegli się zapraszając wszystkich 
bawiących w Cumae augustianów i wszystkie augustianki na ucztę do wspaniałej 
willi arbitra elegancji.
On zaś sam pisał w godzinach popołudniowych w bibliotece, po czym wziął kąpiel, 
po której kazał się ubrać westyplikom, i świetny, strojny, podobny do bogów, 
zaszedł do triclinium, by rzucić okiem znawcy na przygotowania, a następnie do 
ogrodów, gdzie pacholęta i młode Greczynki z wysp wiły z róż wieńce do 
wieczerzy. 
Na twarzy jego nie było widać najmniejszej troski. Służba poznała tylko z tego, 
że uczta będzie czymś nadzwyczajnym, iż rozkazał dać niezwykłe nagrody tym, z 
których był zadowolony, zaś lekką chłostę wszystkim, których robota nie 
przypadła mu do smaku lub którzy przedtem jeszcze zasłużyli na naganę i karę. 
Cytarzystom i śpiewakom polecił z góry hojnie, zapłacić, a w końcu siadłszy w 
ogrodzie pod bukiem, przez którego liście przedzierały się promienie słoneczne 
pstrząc ziemię jasnymi plamami, wezwał do siebie Eunice.
Przyszła, ubrana biało, z gałązką mirtu na włosach, cudna jak Charyta, on zaś 
posadził ją koło siebie i lekko dotknąwszy palcami jej skroni począł patrzeć na 
nią z takim rozmiłowaniem, z jakim znawca patrzy na boski posąg, który wyszedł 
spod dłuta mistrza.
— Eunice — rzekł do niej — czy ty wiesz, że od dawna już nie jesteś niewolnicą?
A ona podniosła na niego swoje spokojne, błękitna. jak niebo oczy i poczęła 
zaprzeczać ruchem głowy.
— Jestem, panie, zawsze — odrzekła.
— Lecz może tego nie wiesz — mówił dalej Petroniusz — że ta willa i ci 
niewolnicy, którzy tam wiją wieńce, i wszystko, co w niej jest, i pola, i stada 
należą od dziś do ciebie.
Eunice usłyszawszy to odsunęła się nagle od niego i głosem, w którym zabrzmiał 
nagły niepokój, zapytała:
— Czemu mi to mówisz, panie?
Następnie zbliżyła się znów i poczęła patrzeć na niego, mrugając z przerażenia 
oczyma. Po chwili twarz jej stała się blada jak płótno, on zaś uśmiechał się 
ciągle i wreszcie rzekł jedno tylko słowo:
— Tak!
Nastała chwila milczenia, tylko lekki powiew poruszał liśćmi buku.
Petroniusz mógł istotnie sądzić, że ma przed sobą posąg wykuty z białego 
marmuru.
— Eunice! — rzekł. — Chcę umrzeć pogodnie.
A dziewczyna, spojrzawszy nań z rozdzierającym uśmiechem, wyszeptała
— Słucham cię, panie.
Wieczorem goście, którzy bywali już nieraz na ucztach Petroniusza i wiedzieli, 
że w porównaniu z nimi nawet uczty cezara wydają się nudne i barbarzyńskie, 
poczęli się schodzić tłumnie, nikomu zaś ani przez myśl nie przeszło, by to miał 
być "symposion" ostatni. Wielu wiedziało wprawdzie, że nad wykwintnym arbitrem 
zawisły chmury niechęci cezara, ale zdarzało się już to tyle razy i tyle razy 
Petroniusz umiał je rozproszyć jakimś jednym zręcznym postępkiem lub jednym 
śmiałym słowem, że naprawdę nikt nie przypuszczał, by miało mu grozić poważne 
niebezpieczeństwo. Jego wesoła twarz i zwykły niedbały uśmiech utwierdziły do 
reszty wszystkich w tym mniemaniu. Śliczna Eunice, której powiedział, że chce 
umrzeć pogodnie, a dla której każde jego słowo było jakby słowem wyroczni, miała 
w boskich rysach spokój zupełny i jakieś dziwne światła w źrenicach, które można 
było za radość poczytać. We drzwiach triclinium pacholęta z włosami w złotych 
siatkach kładły wieńce z róż na głowy przybyłych, ostrzegając ich zarazem wedle 
zwyczaju, by przestępowali próg prawą nogą. W sali rozchodził się lekki zapach 
fiołków; światła płonęły w różnokolorowych szkłach aleksandryjskich. Przy ławach 
stały greckie dziewczątka, mające zwilżać woniami stopy gości. Pod ścianami 
cytrzyści i śpiewacy ateńscy czekali znaku swego chorowoda.
Nakrycie stołu jaśniało przepychem, lecz przepych ów nie raził, nie ciężył 
nikomu i zdawał się sam przez się wykwitać. Wesołość i swoboda rozlewały się 
wraz z wonią fiołków po sali. Goście, wchodząc tu, czuli, że nie zawiśnie nad 
nimi ni przymus, ni groźba, jak to bywało u cezara, gdzie nie dość górne lub 
nawet nie dość trafne pochwały śpiewu lub wierszy można było życiem przypłacić. 
Wraz też, na widok świateł, bluszczowych kruż, win lodowaciejących w śniegowej 
pościeli i wyszukanych potraw, rozochociły się serca biesiadników. Rozmowy 
poczęły brzęczeć raźnie, jak brzęczy rój pszczół nad okrytą kwiatami jabłonią. 
Czasem tylko przerywał je wybuch wesołego śmiechu, czasem szmer pochwał, czasem 
zbyt głośny pocałunek, złożony na białym ramieniu.
Goście, pijąc wino, strącali z czasz po kilka kropel bogom nieśmiertelnym, by 
zjednać ich opiekę i przychylność dla gospodarza. Nic to, że wielu nie wierzyło 
w bogów. Tak kazał obyczaj i przesąd. Petroniusz, leżąc obok Eunice, rozmawiał o 
nowinach rzymskich, o najnowszych rozwodach, o miłości, miłostkach, o wyścigach, 
o Spikulusie, który w ostatnich czasach wsławił się na arenie, i o najnowszych 
książkach, jakie ukazały się u Atraktusa i Sozjuszów. Strząsając wino mówił, że 
strząsa tylko na cześć Pani Cypryjskiej, która jest starszą i większą od 
wszystkich bogów, jedynie nieśmiertelną, trwałą, władnącą.
Rozmowa jego była jak promień słońca, który coraz to inny przedmiot oświeca, lub 
jak letni powiew, który porusza kwiaty w ogrodzie. Wreszcie skinął na chorowoda 
i na ten znak zabrzękły lekko cytry, młode zaś głosy ozwały się im do wtóru. 
Potem tancerki z Kos, rodaczki Eunice, poczęły migotać spod przezroczystych 
osłon różowymi ciałami. W końcu egipski wróżbita począł przepowiadać gościom 
przyszłość z ruchu tęczowych dorad, zamkniętych w kryształowym naczyniu.
Lecz gdy już tych zabaw mieli do syta, Petroniusz uniósł się nieco na swym 
syryjskim wezgłowiu i rzekł z niechcenia:
— Przyjaciele! Wybaczcie mi, że na uczcie z prośbą do was wystąpię: oto niech 
każdy przyjmie ode mnie w darze tę czarę, z której najpierwej strząsnął na cześć 
bogów i na pomyślność moją.
Czary Petroniusza lśniły od złota, klejnotów i rzeźb mistrzowskich, więc 
jakkolwiek rozdawanie podarków było rzeczą zwykłą w Rzymie, radość zalała serca 
biesiadników. Jedni poczęli mu dziękować i sławić go głośno; drudzy mówili, że 
nawet sam Jowisz nie uczcił nigdy bogów w Olimpie darem podobnym; byli na koniec 
i tacy, którzy wahali się z przyjęciem, tak rzecz przechodziła miarę powszednią.
On zaś podniósł w górę krużę mirreńską, do tęczy z blasku podobną i wprost 
bezcenną, po czym rzekł: — A oto jest ta, z której ulałem na cześć Pani 
Cypryjskiej. Niechaj jej odtąd niczyje usta nie dotkną i niechaj żadne ręce na 
cześć innej bogini z niej nie uleją.
I rzucił kosztowne naczynie na posypaną liliowymi kwiatami szafranu posadzkę, a 
gdy rozbiło się w drobne szczątki, rzekł widząc naokół zdumione spojrzenia:
— Drodzy, weselcie się, zamiast zdumiewać. Starość, bezsilność smutni to 
towarzysze ostatnich lat życia. Ale ja wam dam dobry przykład i dobrą radę: 
można, widzicie, na nich nie czekać i nim nadejdą, odejść dobrowolnie, jak ja 
odchodzę.
— Co chcesz uczynić? — spytało z niepokojem kilka głosów.
— Chcę się weselić, pić wino, słuchać muzyki, patrzeć na te oto boskie kształty, 
które obok mnie widzicie, a potem zasnąć z uwieńczoną głową. Już pożegnałem się 
z cezarem i czy chcecie posłuchać, com mu na pożegnanie napisał?
To rzekłszy wydobył spod purpurowego wezgłowia list i począł czytać, co 
następuje:
"Wiem, o cezarze, że wyglądasz z niecierpliwością mego przybycia i że twoje 
wierne serce przyjaciela tęskni dniami i nocami za mną. Wiem, że obsypałbyś mnie 
darami, powierzył mi prefekturę pretorii, a Tygellinowi kazał być tym, do czego 
stworzyli go bogowie: dozorcą mułów w tych twoich ziemiach, któreś po otruciu 
Domicji odziedziczył. Wybacz mi jednak, bo oto przysięgam ci na Hades, a w nim 
na cienie twej matki, żony, brata i Seneki, że przybyć do ciebie nie mogę. Życie 
jest wielkim skarbem, mój drogi, jam zaś z owego skarbu umiał najcenniejsze 
wybierać klejnoty. Lecz w życiu są także rzeczy, których już dłużej znieść nie 
potrafię. Och, nie myśl, proszę, że mnie zraziło to, iżeś zabił matkę i żonę, i 
brata, iżeś spalił Rzym i wysłał do Erebu wszystkich uczciwych ludzi w twym 
państwie. Nie, mój prawnuku Kronosa. Śmierć jest udziałem ludzkiego pogłowia, po 
tobie zaś innych postępków nie było się można spodziewać. Ale kaleczyć sobie 
uszy jeszcze przez lata całe twoim śpiewem, widzieć twe domicjuszowskie cienkie 
nogi, miotane tańcem pirrejskim, słuchać twej gry, twej deklamacji i twoich 
poematów, biedny poeto z przedmieścia, oto co przewyższyło moje siły i wzbudziło 
do śmierci ochotę. Rzym zatyka uszy słuchając ciebie, świat cię wyśmiewa, ja zaś 
dłużej już za ciebie płonić się nie chcę, nie mogę. Wycie Cerbera, mój miły, 
choćby do twego śpiewu podobne, mniej będzie dla mnie dotkliwe, bom nie był mu 
nigdy przyjacielem, i za głos jego wstydzić się nie mam obowiązku. Bądź zdrów, 
lecz nie śpiewaj, zabijaj, lecz nie pisz wierszy, truj, lecz nie tańcz, 
podpalaj, lecz nie graj na cytrze, tego ci życzy i tę ostatnią przyjacielską 
radę posyła ci Arbiter elegantiae."
Biesiadnicy struchleli, wiedzieli bowiem, że gdyby Nero państwo utracił, cios 
byłby dla niego mniej okrutnym. Zrozumieli też, że człowiek, który taki list 
napisał, musi umrzeć, a przy tym ich samych obleciał strach blady, że takiego 
listu słuchali.
Lecz Petroniusz rozśmiał się tak szczerym i wesołym śmiechem, jakby o 
najniewinniejszy żart chodziło, po czym powiódł oczyma po obecnych i ozwał się:
— Weselcie się i odpędźcie daleko trwogę. Nikt nie potrzebuje się chwalić, że 
tego listu wysłuchał, ja zaś pochwalę się nim chyba Charonowi w chwili 
przeprawy.
Po czym skinął na Greka lekarza i wyciągnął doń ramię. Biegły Grek w mgnieniu 
oka przewiązał je złotą przepaską i otworzył żyłę na zgięciu ręki. Krew trysnęła 
na wezgłowie i oblała Eunice, która podparłszy głowę Petroniusza pochyliła się 
nad nim i rzekła:
— Panie, czyś ty myślał, że ja cię opuszczę? Gdyby bogowie chcieli mi dać 
nieśmiertelność, a cezar władzę nad światem, poszłabym jeszcze za tobą.
Petroniusz uśmiechnął się, podniósł się nieco, dotknął ustami jej ust i 
odpowiedział:
— Pójdź ze mną. Potem zaś dodał:
— Tyś mnie naprawdę kochała, boska moja!...
A ona wyciągnęła ku lekarzowi swe różane ramię i po chwili krew jej poczęła się 
zlewać i łączyć z jego krwią.
Lecz on dał znak chorowodowi i znów ozwały się cytry i głosy, śpiewano naprzód 
Harmodiosa, a potem zabrzmiała pieśń Anakreonta, w której poeta skarży się, że 
znalazł raz pod drzwiami zziębłe i zapłakane dziecko Afrodyty: zabrał je, 
ogrzał, wysuszył skrzydełka, a ono, niewdzięczne, przeszyło mu za nagrodę serce 
swym grotem i odtąd opuściła go spokojność...
Oni zaś wsparci o siebie, piękni jak dwa bóstwa, słuchali uśmiechając się i 
blednąc. Petroniusz po skończonej pieśni polecił roznosić dalej wino i potrawy, 
potem zaczął rozmawiać z siedzącymi w pobliżu biesiadnikami o rzeczach błahych, 
ale miłych, o jakich zwykle rozmawiano przy ucztach. Wreszcie przywołał Greka, 
by mu podwiązał na chwilę żyły, albowiem mówił, że morzy go sen i chciałby 
jeszcze oddać się Hypnosowi, zanim Tanatos uśpi go na zawsze.
Jakoż usnął. Gdy się rozbudził, głowa dziewczyny leżała już, podobna do białego 
kwiatu, na jego piersiach. Wówczas oparł ją na wezgłowiu, by się jej raz jeszcze 
przypatrzyć. Za czym znowu rozwiązano mu żyły.
Śpiewacy na jego skinienie zanucili nową pieśń Anakreonta, a cytry towarzyszyły 
im cicho, tak aby słów nie zagłuszać. Petroniusz bladł coraz bardziej, gdy 
jednak ostatnie dźwięki umilkły, zwrócił się raz jeszcze do biesiadników i 
rzekł:
— Przyjaciele, przyznajcie, że razem z nami ginie... Lecz nie mógł dokończyć; 
ramię jego objęło ostatnim ruchem Eunice, po czym głowa opadła mu na wezgłowie — 
i umarł.
Biesiadnicy jednak patrząc na te dwa białe ciała, podobne do cudnych posągów, 
zrozumieli dobrze, że z nimi razem ginie to, co jedynie jeszcze pozostało ich 
światu, to jest jego poezja i piękność.
EPILOG
Początkowo bunt legij galijskich pod wodzą Windeksa nie zdawał się być zbyt 
groźnym. Cezar miał dopiero trzydziesty pierwszy rok życia i nikt nie śmiał się 
spodziewać, by świat wnet już miał być wolny od duszącej go zmory. Wspomniano, 
że wśród legij nieraz już, jeszcze za dawniejszych panowań, przychodziło do 
rozruchów, które jednak mijały nie pociągając za sobą zmiany panowań. Tak za 
Tyberiusza Drusus uśmierzył bunt legij panońskich, a Germanikus nadreńskich. 
"Któż by zresztą — mówili ludzie — mógł objąć po Neronie panowanie, gdy wszyscy 
niemal potomkowie boskiego Augusta wyginęli za jego rządów?" Inni, patrząc na 
kolosy wyobrażające go jako Herkulesa, mimo woli wyobrażali sobie, że żadna siła 
takiej potęgi nie złamie. Byli i tacy, którzy od czasu jak wyjechał do Achai, 
tęsknili po nim, albowiem Helius i Politetes, którym zostawił rządy Rzymu i 
Italii, rządzili jeszcze krwawiej od niego.
Nikt nie był pewny życia i mienia. Prawo przestało bronić. Zagasła godność 
ludzka i cnota, rozluźniły się węzły rodzinne, a znikczemniałe serca nie śmiały 
dopuścić nawet nadziei. Z Grecji dochodziły echa o niesłychanych tryumfach 
cezara, o tysiącach koron, które zdobył, i tysiącach współzawodników, których 
pokonał. Świat wydawał się jedną orgią, krwawą i błazeńską, lecz zarazem 
wszczepiło się mniemanie, że przyszedł kres cnocie i rzeczom poważnym, że 
nadszedł czas tańca, muzyki, rozpusty, krwi i że odtąd tak płynąć już musi 
życie. Sam cezar, któremu bunt otwierał drogę do nowych łupiestw, niewiele się 
troszczył o zbuntowane legie i Windeksa, a nawet często radość swoją z tego 
powodu wypowiadał. Z Achai nie chciał też wyjeżdżać i dopiero gdy Helius doniósł 
mu, że dalsza zwłoka może go o utratę państwa przyprawić, wyruszył do Neapolu.
Tam znów grał i śpiewał, puszczając mimo uszu wieści o coraz groźniejszym 
przebiegu zdarzeń. Próżno Tygellinus tłumaczył mu, że dawne bunty legionów nie 
miały wodza, teraz zaś stoi na czele mąż z dawnych królów akwitańskich 
pochodzący, a przy tym wojownik sławny i doświadczony. "Tu — odpowiadał Neron 
— słuchają mnie Grecy, którzy sami jedni słuchać umieją i sami jedni godni są 
mego śpiewu." Mówił, że pierwszym jego obowiązkiem jest sztuka i sława. Lecz gdy 
wreszcie doszła go wieść, że Windeks ogłosił go lichym artystą, zerwał się i 
wyjechał do Rzymu. Rany zadane mu przez Petroniusza, które zagoił pobyt w 
Grecji, otwarły się w jego sercu na nowo i chciał u senatu szukać 
sprawiedliwości za krzywdę tak niesłychaną.
Po drodze ujrzawszy grupę, odlaną z brązu, przedstawiającą wojownika Galla 
obalonego przez rzymskiego rycerza, poczytał to za dobrą wróżbę i odtąd, jeśli 
wspominał zbuntowane legie i Windeksa, to jedynie dlatego, by się z nich 
naśmiewać. Wjazd jego do miasta zgasił wszystko, co dotąd widziano. Wjechał na 
tym samym wozie, na którym niegdyś August odbywał tryumf. Zburzono jeden łuk 
cyrku, by otworzyć wejście pochodowi. Senat, rycerze i nieprzejrzane tłumy 
wyległy na jego spotkanie. Mury drżały od okrzyków: "Witaj, Auguście, witaj, 
Herkulesie! Witaj, boski, jedyny, olimpijski, pytyjski, nieśmiertelny!" Za nim 
niesiono zdobyte wieńce, nazwy miast, w których tryumfował, i wypisane na 
tablicach imiona mistrzów, których pokonał. Nero sam był upojony i pytał ze 
wzruszeniem otaczających go augustianów, czym był tryumf Cezara przy jego 
tryumfie? Myśl, by ktokolwiek ze śmiertelnych śmiał podnieść rękę na takiego 
mistrza-półboga, nie chciała mu się w głowie pomieścić. Czuł się istotnie 
olimpijskim i przez to samo bezpiecznym. Zapał i szaleństwo tłumów podniecały 
szał jego własny. Jakoż mogło się wydawać w dniu tego tryumfu, że nie tylko 
cezar i miasto, ale świat cały stracił zmysły.
Pod kwiatami i stosami wieńców nie umiał nikt dojrzeć przepaści. Tegoż jednak 
jeszcze wieczora kolumny i mury świątyń pokryły się napisami, w których wytykano 
zbrodnie cezara, grożono mu bliską pomstą i wyśmiewano go jako artystę. Z ust do 
ust przechodziło zdanie: "Póty śpiewał, dopóki kogutów (gallos) nie zbudził." 
Trwożne wieści poczęły obiegać miasto i rosły do potwornych rozmiarów. Niepokój 
ogarnął augustianów. Ludzie w niepewności, co przyszłość pokaże, nie śmieli 
wypowiadać życzeń nadziei, nie śmieli niemal czuć i myśleć!
On zaś żył dalej tylko teatrem i muzyką. Zajmowały go nowo wynalezione 
instrumenty muzyczne i nowy organ wodny, z którym czyniono próby na Palatynie. W 
zdziecinniałym i niezdolnym do jednej rady lub czynu umyśle wyobrażał sobie, iż 
daleko sięgające w przyszłość zamiary przedstawień i widowisk odwrócą tym samym 
niebezpieczeństwo. Najbliżsi widząc, że zamiast starać się o środki i wojsko, 
stara się jedynie o wyrażenia trafnie malujące grozę, poczęli tracić głowy. Inni 
atoli mniemali, że tylko zagłusza siebie i drugich cytatami, mając w duszy 
trwogę i niepokój. Jakoż postępki jego stały się gorączkowe. Co dzień tysiące 
innych zamiarów przelatywało mu przez głowę. Chwilami zrywał się, by przeciw 
niebezpieczeństwu wybieżeć, kazał pakować na wozy cytry i lutnie, zbroić młode 
niewolnice jako amazonki, a zarazem ściągać legie ze Wschodu. Czasem znów 
myślał, że nie wojną, ale śpiewem skończy bunt galijskich legij. I uśmiechała mu 
się dusza do tego widowiska, które miało nastąpić po przejednaniu pieśnią 
żołnierzy: Oto legioniści otoczą go ze łzami w oczach, on zaś zanuci im 
epinicium, po którym złota epoka pocznie się dla niego i Rzymu. Czasem znów 
wołał o krew; czasem oświadczał, że poprzestanie na wielkorządztwie w Egipcie; 
wspominał wróżbitów, którzy przepowiadali mu panowanie w Jeruzalem, albo 
rozczulał się myślą, że jako wędrowny śpiewak będzie zarabiał na chleb 
powszedni, a miasta i kraje uczczą w nim już nie cezara, pana ziemskiego okręgu, 
ale pieśniarza, jakiego nie wydała dotąd ludzkość.
I tak rzucał się, szalał, grał, śpiewał, zmieniał zamiary, zmieniał cytaty, 
zmieniał życie swoje i świata w jakiś sen niedorzeczny, fantastyczny i straszny 
zarazem, we wrzaskliwą hecę, złożoną z nadętych wyrażeń, lichych wierszy, jęków, 
łez i krwi, a tymczasem chmura na Zachodzie rosła i potężniała z dniem każdym. 
Miara była przebrana, błazeńska komedia miała się widocznie ku końcowi.
Gdy wieści o Galbie i przyłączeniu się Hiszpanii do buntu doszły do jego uszu, 
wpadł w wściekłość i szał. Podruzgotał czary, przewrócił stół przy uczcie i 
wydał rozkazy, których ni Helius, ni sam Tygellin nie śmieli wykonać. Wymordować 
Gallów zamieszkałych w Rzymie, potem podpalić jeszcze raz miasto, wypuścić 
zwierzęta z arenariów, a stolicę przenieść do Aleksandrii wydało mu się dziełem 
wielkim, zdumiewającym i łatwym. Ale już dni wszechmocy jego minęły i nawet 
wspólnicy dawnych zbrodni poczęli nań patrzeć jak na szaleńca.
Śmierć Windeksa i niezgoda zbuntowanych legij zdawały się jednak znów przechylać 
szalę na jego stronę. Już nowe uczty, nowe tryumfy i nowe wyroki zapowiedziane 
były w Rzymie, gdy pewnej nocy z obozu pretorianów przybył na spienionym koniu 
goniec donosząc, że w samym mieście żołnierze podnieśli chorągiew buntu i 
okrzyknęli Galbę cezarem.
Cezar spał w chwili przybycia gońca, lecz zbudziwszy się, próżno wołał na straże 
przyboczne, czuwające nocami u drzwi komnat. W pałacu była już pustka. 
Niewolnicy tylko rabowali w odleglejszych zakątkach, co się naprędce zrabować 
dało. Lecz jego widok zestraszył ich, on zaś błąkał się samotny po domu, 
napełniając go okrzykami trwogi i rozpaczy.
Wreszcie jednak wyzwoleńcy: Faon, Spirus i Epafrodyt, przybyli mu na ratunek. 
Chcieli, by uciekał, mówiąc, że nie ma chwili do stracenia, lecz on łudził się 
jeszcze. A gdyby ubrany w żałobę, przemówił do senatu, czyż senat oparłby się 
łzom i wymowie? Gdyby użył całej sztuki krasomówczej, całej wymowy i zdolności 
aktorskiej, czy ktokolwiek w świecie zdołałby się mu oprzeć? Czyżby mu nie dano 
choć prefektury Egiptu? A oni, przywykli do pochlebstw, nie śmieli jeszcze 
wprost zaprzeczyć, ostrzegli go tylko, że zanim zdoła dojść do Forum, lud 
rozerwie go na szczątki, i zagrozili, że jeśli natychmiast na koń nie siędzie, i 
oni opuszczą go także. Faon ofiarował mu schronienie w swej willi, leżącej za 
bramą Nomentańską. Po chwili siedli na koń i okrywszy głowy płaszczami, pomknęli 
ku krańcom miasta. Noc bladła. Na ulicach panował już jednak ruch zwiastujący 
nadzwyczajność chwili. Żołnierze to pojedynczo, to małymi oddziałami rozsypali 
się po mieście. Niedaleko już obozu koń cezara uskoczył nagle w bok na widok 
trupa. Wówczas płaszcz zsunął się z głowy jeźdźca i żołnierz, który w tej samej 
chwili przesuwał się obok niego, poznał władcę, lecz zmieszany niespodzianym 
spotkaniem, oddał mu pokłon wojskowy. Przejeżdżając koło obozu pretorianów 
usłyszeli grzmiące okrzyki na cześć Galby. Nero zrozumiał na koniec, że zbliża 
się godzina śmierci. Opanował go przestrach i wyrzuty sumienia. Mówił, że widzi 
przed sobą ciemność w kształcie czarnej chmury, z chmury zaś owej wychylają się 
ku niemu twarze, w których poznaje matkę, żonę i brata. Zęby jego kłapały z 
przerażenia, a jednak komediancka jego dusza znajdowała jakby jakiś urok w 
grozie chwili. Być wszechwładnym pane ziemi i stracić wszystko wydawało mu się 
szczytem tragedii. I wierny sobie grał pierwszą w niej rolę do końca. Opanowała 
go gorączka cytat i namiętna chęć, by obecni zapamiętali je dla potomności. 
Chwilami mówił, że chce umrzeć, i wołał o Spikulusa, który zabijał najzręczniej 
ze wszystkich gladiatorów. Chwilami deklamował. "Matka, małżonka, ojciec na 
śmierć mnie wzywają!" Błyski nadziei budziły się w nim jednak od czasu do czasu, 
czcze i dziecinne. Wiedział, że idzie śmierć, i nie wierzył w nią zarazem. Bramę 
Nomentańską zastali otwartą. Jadąc dalej, przesunęli się koło Ostrianum, gdzie 
nauczał i chrzcił Piotr. O świcie byli w willi Faona. Tam wyzwoleńcy nie 
ukrywali mu już dłużej, że czas umrzeć, więc kazał kopać dla siebie dół i legł 
na ziemi, by mogli wziąć miarę dokładną. Lecz na widok wyrzucanej ziemi ogarnął 
go strach. Tłusta twarz jego pobladła, a na czole osiadły mu, na kształt kropel 
rannej rosy, krople potu. Począł zwłóczyć. Głosem zarazem drżącym i aktorskim 
oświadczył, że chwila jeszcze nie nadeszła, po czym znów ją cytować. W końcu 
prosił, by go spalono. "Jakiż artysta ginie!" — powtarzał jakby ze zdumieniem.
Tymczasem przybył goniec Faona z doniesieniem, że senat wydał już wyrok i że 
parricida ma być ukarany wedle dawnego zwyczaju.
— Jakiż to zwyczaj? — spytał zbielałymi ustami Nero.
— Szyję ci chwycą w widły i zasmagają cię na śmierć, a ciało wrzucą w Tyber! — 
odrzekł szorstko Epafrodyt.
On zaś roztworzył płaszcz na piersiach.
— A więc czas! — rzekł spojrzawszy w niebo. I jeszcze raz powtórzył:
— Jakiż artysta ginie!
W tej chwili rozległ się tętent koni. To centurion na czele żołnierzy przybywał 
po głowę Ahenobarba.
— Śpiesz się! — zawołali wyzwoleńcy.
Nero przyłożył nóż do szyi, lecz kłuł się tylko dłonią bojaźliwą i widać było, 
że nigdy nie ośmieli się zagłębić ostrza. Wówczas niespodzianie Epafrodyt 
popchnął mu rękę i nóż wszedł aż po głownię, a jemu oczy wyszły na wierzch, 
straszne, ogromne, przerażone.
— Przynoszę ci życie! — zawołał wchodząc centurion.
— Za późno — odrzekł chrapliwym głosem Nero. Po czym dodał:
— Oto jest wierność!
W mgnieniu oka śmierć poczęła obejmować mu głowę. Krew z grubego karku bluzgała 
czarnym strumieniem na ogrodowe kwiaty. Nogi jego poczęły kopać ziemię — i 
skonał.
Wierna Akte obwinęła go nazajutrz w kosztowne tkaniny i spaliła na 
przepełnionym wonnościami stosie.
I tak minął Nero, jak mija wicher, burza, pożar, wojna lub mór, a bazylika 
Piotra panuje dotąd z wyżyn watykańskich miastu i światu.
Wedle zaś dawnej bramy Kapeńskiej wznosi się dzisiaj maleńka kapliczka z 
zatartym nieco napisem: "Quo vadis, Domine?"
